← Til baka á Heimildir
FISH-LEGAL-008 Lagalegur texti Há
Sjávarútvegur Lögfræðilegt
Íslensk lög um stjórn fiskveiða kveða beinlínis á um að veiðiheimildir séu ekki eignarréttur, en Hæstiréttur hefur staðfest að kvótahafar njóti stjórnarskrárvarnds atvinnuréttinda samkvæmt 72. grein stjórnarskrárinnar. Þetta þýðir að ríkið getur ekki breytt eða afturkallað kvóta að geðþótta án stjórnarskrárlegar réttlætingar, og kvótar eru nýttir sem veðtrygging, arfskattskyld eign og hjúskapartilslit.
Enska frumtextinn

Icelandic law (Lög um stjórn fiskveiða) explicitly states that fishing quotas are not property rights. The Supreme Court has confirmed that fishing resources around Iceland are the common property of the Icelandic nation. However, the Court has also ruled that quota holders have constitutionally protected 'commercial rights' (atvinnuréttindi) under Article 72 of the Icelandic Constitution. This means quotas cannot be characterised as full ownership, but the state cannot arbitrarily revoke or reallocate them without constitutional justification. Quotas can be used as loan collateral, are subject to inheritance tax, and are treated as property in divorce proceedings.

Síðast staðfest 24. mars 2026
Svið Lögfræðilegt
Heimildaflokkur Lagalegur texti

Heimild

Icelandic Fisheries Management Act + Supreme Court Jurisprudence

Lög um stjórn fiskveiða og dómar Hæstaréttar Íslands eru opinberar réttarheimildir um réttarstöðu veiðiheimilda í íslenskum rétti.

Skoða heimild ↗

Fyrirvarar

Réttarstaða kvóta hefur þróast í gegnum fjölda úrskurða Hæstaréttar áratugum saman. Meginreglan um „sameign“ og vernd „viðskiptaréttinda“ stangast á. Huginsmálið árið 2025 skýrði enn frekar kenninguna um viðskiptaréttindi. Áfram er fræðilegur og pólitískur ágreiningur um hagnýta þýðingu þess.

Tengdar heimildir (3)

FISH-LEGAL-003 Sjávarútvegur

Ísland starfrækir kvótakerfi með framseljanlegum aflahlutdeildum sem var sett á laggirnar árið 1984 og varð varanlegt 1990. Kvótinn er varanlega úthlutaður sem hlutdeild af heildarafla og er frjálst að kaupa, selja og leigja hann, en kerfið hefur verið gagnrýnt fyrir samþjöppun eignarhalds.

 FISH-DATA-022 Sjávarútvegur

Íslenska aflamarkskerfið (kvótakerfið), sem var tekið upp 1984 og gert varanlegt 1990, er talið eitt farsælasta fiskveiðistjórnunarkerfi heims. Heildareignavirði veiðiheimilda var áætlað um 1.500 milljarðar króna (~10 milljarðar evra) árið 2025, sem samsvarar um 30% af VLF. Kerfið hefur dregið úr offramleiðni flotans og stuðlað að sjálfbærri nýtingu — þorskstofninn hefur u.þ.b. tvöfaldast frá ársbyrjun 2000.

 FISH-DATA-028 Sjávarútvegur

Íslenska einstaklingsbundna kvótakerfið (ITQ), sem varð varanlegt árið 1990, hefur leitt til mikillar samþjöppunar í sjávarútvegi og fólksfækkunar á landsbyggðinni — u.þ.b. 5.100 störf (36%) hurfu úr fiskveiðum og fiskvinnslu á tímabilinu 1990–2017 og um 75% kvóta tilheyra 25 stærstu rekstraraðilunum í dag. Rannsókn Háskóla Íslands staðfestir að íbúar á Norðvesturlandi líta á kvótakerfið sem helstu ástæðu fólksflugs frá svæðinu.

Notuð í greiningum (5)

Erum við tilbúin fyrir ESB-viðræður? Sjö lykiláhættuþættir Vísir

  • Að hluta staðfest Andmælir Kvótakerfið hefur þróast þannig að fáir aðilar njóta réttinda sem líkjast eign á þjóðarauðlindinni og auðlindin er eignfærð hjá þeim en ekki þjóðinni.
  • Þarfnast samhengis Styður Veiðiréttindin eru eignfærð hjá kvótaleyfishöfum en ekki hjá ríkinu eða þjóðinni.
  • Þarfnast samhengis Andmælir Veiðiréttindin eru eignfærð hjá kvótaleyfishöfum en ekki hjá ríkinu eða þjóðinni.
  • Að hluta staðfest Styður Samningsstaða fulltrúa Íslands nær eingöngu til þjóðarréttarlegs umboðs en ekki eignarréttarumboðs.
  • Staðfest Styður Í kvótakerfinu hafa orðið til réttindi sem eru framseljanleg, veðsetjanleg og hafa tekið á sig einkenni eignar.
  • Að hluta staðfest Styður Ef kvótakerfið fer óbreytt inn í alþjóðlegt réttarkerfi getur það festst í sessi með sterkari vernd en áður.
  • Að hluta staðfest Styður Það sem í dag er tímabundið ígildi eignar í kvótakerfinu getur orðið varanlegt ef það er fest í alþjóðlegu réttarkerfi.

Öll arðsemi fjárfestingarinnar er í húfi Viðskiptablaðið

  • Að hluta staðfest Styður Í sjávarútvegi eru þegar þrengri skorður á eignarhaldi en í nokkurri annarri atvinnugrein á Íslandi.

Sameign þjóðarinnar — eða stærsta tilfærsla auðlinda í sögu Íslands? Vísir

  • Að hluta staðfest Styður Aðgangur að fiskauðlindinni hefur þróast í verðmæta eign sem safnast hefur á færri hendur og orðið grunnur að fjárhagslegu valdi langt utan sjávarútvegs.

Sjávarauðlindin í ESB Vísir

  • Að hluta staðfest Styður Jafnvel þó skip sé skráð undir íslensku fáni og með íslensku veiðileyfi þýðir það ekki sjálfkrafa að viðkomandi skip fái úthlutun úr kvóta.

Vill veida tunfiskkvota Islands i Midjardarhafi Vidskiptabladid

  • Að hluta staðfest Styður Íslandi er hætt við að missa sögulegan veiðirétt sinn á túnfiski innan Alþjóðatúnfiskráðsins ef kvótinn er ekki nýttur, og rétturinn gæti færst varanlega til annarra þjóða.