← Til baka á Heimildir
FISH-DATA-028 Fræðigrein Miðlungs
Sjávarútvegur Efnahagslegt fishing village depopulation itq
Íslenska einstaklingsbundna kvótakerfið (ITQ), sem varð varanlegt árið 1990, hefur leitt til mikillar samþjöppunar í sjávarútvegi og fólksfækkunar á landsbyggðinni — u.þ.b. 5.100 störf (36%) hurfu úr fiskveiðum og fiskvinnslu á tímabilinu 1990–2017 og um 75% kvóta tilheyra 25 stærstu rekstraraðilunum í dag. Rannsókn Háskóla Íslands staðfestir að íbúar á Norðvesturlandi líta á kvótakerfið sem helstu ástæðu fólksflugs frá svæðinu.
Enska frumtextinn

Iceland's Individual Transferable Quota (ITQ) system, made permanent in 1990, has led to significant consolidation and rural depopulation. Since 1990, approximately 5,100 jobs (36%) were lost from fishing and fish processing, with rural areas losing 38% of fisheries jobs compared to lower losses in the capital region. By the 2020s, approximately 75% of quotas belonged to 25 of the largest vessel operators and fishing companies. Small fishing villages were severely affected as optimisation and aggregation of quota shares by large companies left traditional communities with little or no fishing rights. Research from the University of Iceland documents that rural residents in Northwest Iceland identify the ITQ system as the primary cause of outmigration and population decline. Mitigation measures (community quotas, small-boat concessions) have slowed decline in some villages but not reversed the broader trend. Between 1990 and 2020, several fishing communities lost more than half their population.

Dagsetning 1. mars 2018
Síðast staðfest 12. mars 2026
Svið Efnahagslegt
Heimildaflokkur Fræðigrein

Heimild

Kokorsch & Benediktsson (2018) — 'Prosper or Perish? The Development of Icelandic Fishing Villages after the Privatisation of Fishing Rights', Maritime Studies

Fræðileg rannsókn Kokorschar og Benediktssonar (2018), birt í tímaritinu Maritime Studies, um þróun íslenskra sjávarbyggða í kjölfar einkavæðingar veiðiréttinda.

Skoða heimild ↗

Fyrirvarar

Fólksfækkun í dreifbýli er flókið og margþætt fyrirbæri — þéttbýlismyndun, miðstýring þjónustu og breytingar á efnahagskerfum eiga þar einnig hlut að máli. Aflamarkskerfið (ITQ) skilaði einnig ávinningi fyrir líffræðilega sjálfbærni (endurheimt þorskstofnsins). Byggðakvótar og ívilnanir til smábáta vega að hluta til upp á móti samþjöppunaráhrifum. Talan um 36% fækkun starfa, eða 5.100 störf, nær yfir tímabilið 1990–2017.

Tengdar heimildir (3)

FISH-DATA-022 Sjávarútvegur

Íslenska aflamarkskerfið (kvótakerfið), sem var tekið upp 1984 og gert varanlegt 1990, er talið eitt farsælasta fiskveiðistjórnunarkerfi heims. Heildareignavirði veiðiheimilda var áætlað um 1.500 milljarðar króna (~10 milljarðar evra) árið 2025, sem samsvarar um 30% af VLF. Kerfið hefur dregið úr offramleiðni flotans og stuðlað að sjálfbærri nýtingu — þorskstofninn hefur u.þ.b. tvöfaldast frá ársbyrjun 2000.

 FISH-DATA-024 Sjávarútvegur

Íslenskur sjávarútvegur er mjög samþjappaður — fáir útgerðaraðilar ráða yfir meirihluta aflaheimilda eftir að framsal kvóta varð varanlegt árið 1990. Greinin stendur fyrir um 7–8% af vergri landsframleiðslu og 35–40% af vöruútflutningi, en stærstu fyrirtækin (Brim, Samherji, Skinney-Þinganes, Síldarvinnslan og Eskja) hafa einnig fjárfest í fasteignum, ferðaþjónustu og fjármálum.

 FISH-DATA-005 Sjávarútvegur

Þrír stærstu kvótaeigendurnir á Íslandi ráða yfir um 45–50% heildaraflamarks í þorskígildum á fiskveiðiárinu 2024/2025 og tíu stærstu eiga um 70%. Þéttingin hefur aukist jafnt og þétt frá því kvótakerfið varð varanlegt árið 1990, þegar tíu stærstu áttu um 35%.

Notuð í greiningum (4)

Björn hrekur fullyrðingu um afdrif sjávarauðlinda Íslendinga í ESB DV

  • Að hluta staðfest Styður Íslenska stórútgerðin hefur lagt fjölmörg sjávarþorp í eyði.
  • Að hluta staðfest Styður Íslenska kvótakerfið flytur óslægðan afla í vinnslu erlendis og leggur sjávarpláss í eyði.

Heiðrún: Dýr verður Flokkur fólksins allur vb

  • Að hluta staðfest Styður Stefna Flokks fólksins í sjávarútvegsmálum myndi eyðileggja fiskveiðistjórnunarkerfið.

Kvótinn: Þriðji valkosturinn Vísir

  • Staðfest Styður Kvótaeigendur hafa safnað upp milljörðum í þrjá áratugi vegna kvótakerfisins

Sjávarauðlindin í ESB Vísir

  • Að hluta staðfest Styður Íslenska stórútgerðin hefur lagt fjölmörg sjávarþorp í eyði.
  • Staðfest Styður Núverandi alíslenskt kvótakerfi er þegar að ná því markmiði að leggja sjávarpláss í eyði.