„Við hefðum náð meiri árangri með því að vera innan Evrópusambandsins“
Greindar 17 fullyrðingar. Niðurstöður: 7 stutt að hluta, 6 ekki hægt að sannreyna, 3 stutt af heimildum, 1 ekki stutt. Sjónarhorn: hallar á ESB-jákvæða hlið. Heildstæðni: 25%.
Niðurstöður
Fullyrðingar (17)
Íslensk stjórnvöld hefðu náð betri árangri í samningaviðræðum um undanþágur frá losunarheimildum ETS-kerfisins hefði Ísland verið hluti af Evrópusambandinu
Fullyrðing: Íslensk stjórnvöld hefðu náð betri árangri í samningaviðræðum um undanþágur frá ETS-kerfinu ef Ísland hefði verið aðili að ESB.
Þetta er gagnrýnisverð skoðun sem erfitt er að sannreyna. Samkvæmt ENERGY-LEGAL-002 tekur Ísland þátt í ETS-kerfinu í gegnum tvíhliða samning, ekki EES-samninginn, og samningsskilmálarnir hafa verið samdir tvíhliða. SOV-LEGAL-006 bendir á að ESB hefur síðan 2004 veitt nýjum aðildarríkjum færri undanþágur. Engar heimildir í staðreyndagrunni staðfesta eða hrekja þá skoðun að ESB-aðild hefði leitt til betri samningsstöðu í ETS-viðræðum.
Samhengi sem vantar
Heimildir segja ekkert um hvort ESB-aðildarríki hafi í reynd betri samningsstöðu gagnvart ETS undanþágum en ríki utan ESB. Samanburður við önnur lítil ESB-ríki (t.d. Möltu eða Kýpur) og samningsstöðu þeirra vantar.
Losun alþjóðaflugs á gróðurhúsalofttegundum innan Evrópusambandsins fellur undir ETS-viðskiptakerfið
Fullyrðing: Losun alþjóðaflugs á gróðurhúsalofttegundum innan ESB fellur undir ETS-viðskiptakerfið.
ENERGY-LEGAL-002 staðfestir tilvist ETS-kerfisins og þátttöku Íslands í gegnum tvíhliða samning, og EEA-LEGAL-018 vísar til endurskoðunar ETS-kerfisins undir "Fit for 55". Flug innan EES-svæðisins hefur fallið undir ETS frá 2012, en staðreyndagrunnurinn inniheldur ekki sérstaka heimild sem staðfestir þessa tilteknu fullyrðingu um alþjóðaflug og ETS. Fullyrðingin er í meginatriðum rétt en einfölduð — ETS nær til flugs innan EES en ekki alls alþjóðaflugs.
Samhengi sem vantar
ETS-kerfið nær til flugs innan EES-svæðisins en alþjóðaflug utan EES fellur undir CORSIA-kerfið (Carbon Offsetting and Reduction Scheme for International Aviation). Fullyrðingin gæti verið villandi ef hún gefur til kynna að allt alþjóðaflug falli undir ETS.
Ísland á aðild að í gegnum EES-kerfið
Fullyrðing: Ísland á aðild að ETS-viðskiptakerfinu í gegnum EES-samninginn.
Þetta er rangt samkvæmt heimildum. ENERGY-LEGAL-002 segir skýrt að Ísland taki þátt í ETS-kerfinu í gegnum tvíhliða samning við ESB, ekki í gegnum EES-samninginn. ENERGY-LEGAL-001 staðfestir þetta enn frekar og segir að Ísland hafi ekki tekið ETS-kerfið upp í EES-samninginn, heldur viðhaldi sérstöku fyrirkomulagi.
Samhengi sem vantar
Munurinn skiptir lagalegu máli: EES-samningurinn felur í sér ákveðinn rétt til aðlögunar og tveggja stoða eftirlit (ESA), á meðan tvíhliða samningurinn hefur önnur samningsskilyrði.
Séríslensk undanþága frá sérstökum losunarheimildum rennur út í loks árs
Fullyrðing: Ísland hefur sérstaka undanþágu frá losunarheimildum í ETS-kerfinu sem rennur út í lok árs.
ENERGY-LEGAL-002 staðfestir að þátttaka Íslands í ETS-kerfinu hafi verið samið tvíhliða og feli í sér bráðabirgðaákvæði (transitional provisions). Hins vegar tilgreina heimildir ekki nákvæmlega hvaða undanþágur eru í gildi eða hvenær þær renna út. Fullyrðingin er því í samræmi við almennar upplýsingar um bráðabirgðaákvæði en ekki er hægt að staðfesta sérstök útrunnatímamörk.
Samhengi sem vantar
Staðreyndagrunnurinn inniheldur ekki nákvæmar upplýsingar um hvaða sértækar undanþágur Ísland hefur í ETS-kerfinu eða hvenær þær renna út. Nánari gögn frá Umhverfisstofnun eða ESB þyrfti til staðfestingar.
í henni felst leyfi til að niðurgreiða losun flugfélaga með því að gefa þeim losunarheimildir
Fullyrðing: Undanþágan felur í sér leyfi til að niðurgreiða losun flugfélaga með því að gefa þeim losunarheimildir.
Engar heimildir í staðreyndagrunni fjalla sérstaklega um undanþágu Íslands varðandi losunarheimildir til flugfélaga. ENERGY-LEGAL-002 nefnir aðeins iðnaðarlosun (áliðnaður og kísilmálmframleiðslu) og ENERGY-ANALYSIS-004 fjallar um fríar losunarheimildir vegna kolefnisleka í áliðnaði. Engar upplýsingar eru um sérstakt leyfi til að gefa flugfélögum losunarheimildir.
Samhengi sem vantar
Staðreyndagrunnurinn inniheldur ekki upplýsingar um sérstök ákvæði varðandi flugfélög í ETS-undanþágu Íslands. Þetta þyrfti að sannreyna gegn tvíhliða samningnum sjálfum eða gögnum Umhverfisstofnunar.
Til stendur að framlengja undanþáguna út árið 2027
Fullyrðing: Til stendur að framlengja undanþágu Íslands frá ETS-kerfinu út árið 2027.
ENERGY-LEGAL-002 staðfestir að Ísland eigi tvíhliða samning um ETS-þátttöku með bráðabirgðaákvæðum og nefnir að ETS2 muni taka gildi 2027. Hins vegar er ekkert í heimildum sem staðfestir eða hrekur að fyrirhugað sé að framlengja sérstaka undanþágu út 2027. EEA-LEGAL-018 nefnir endurskoðun ETS-kerfisins en ekki sérstaklega undanþágu Íslands.
Samhengi sem vantar
Engar heimildir í staðreyndagrunni staðfesta hvort framlenging undanþágu Íslands sé til umræðu. Þetta gæti byggst á nýlegum pólitískum yfirlýsingum eða samningaviðræðum sem ekki eru í gagnasafninu.
Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir utanríkisráðherra telur íslensk stjórnvöld ekki hafa komið nægilega snemma að ferlinu til að tryggja íslenskum flugfélögum betri skilyrði
Fullyrðing: Utanríkisráðherra telur íslensk stjórnvöld ekki hafa komið nægilega snemma að ETS-ferlinu til að tryggja betri skilyrði.
Þetta er pólitísk skoðun utanríkisráðherra sem hefur ekki beina stoð eða andmæli í staðreyndagrunni. EEA-DATA-007 bendir á almenna innleiðsluvanda Íslands á EES-löggjöf (ca. 1,5% halli). ENERGY-LEGAL-002 staðfestir að ETS-þátttaka Íslands sé tvíhliða. Hvorugt staðfestir eða hrekur mat ráðherrans á tímasetningu.
Samhengi sem vantar
Staðreyndagrunnurinn inniheldur ekki upplýsingar um feril ETS-samningaviðræðna Íslands eða tímalínu aðkomu íslenskra stjórnvalda. Þetta er skoðun sem erfitt er að sannreyna án aðgangs að samningaskjölum.
Þorgerður tekur einnig fram að fyrri stjórnvöld hefðu mátt stíga fastar inn
Fullyrðing: Fyrri íslensk stjórnvöld hefðu mátt stíga fastar inn í ETS-samningaviðræðurnar.
Þetta er pólitísk skoðun sem snýr að mati á frammistöðu fyrri ríkisstjórna. ENERGY-LEGAL-002 staðfestir tvíhliða samning Íslands við ESB um ETS og EEA-LEGAL-020 bendir á að EES-aðild veiti forskot í samningum. Hins vegar hafa heimildir ekkert sérstaklega um hvort fyrri stjórnvöld hafi verið ónógu virk í ETS-viðræðum.
Samhengi sem vantar
Þetta er mat á pólitískum ákvörðunum fyrri ríkisstjórna sem staðreyndagrunnurinn getur ekki staðfest eða hrakið. Þyrfti aðgang að samningaskjölum og fundargerðum.
Á föstudag greindu formenn ríkisstjórnarflokkanna frá því að til standi að halda þjóðaratkvæðagreiðslu um áframhaldandi aðildarviðræður við Evrópusambandið
Fullyrðing: Formenn ríkisstjórnarflokkanna greindu frá því á föstudag 7. mars 2026 að til standi að halda þjóðaratkvæðagreiðslu um áframhaldandi aðildarviðræður við ESB.
PARTY-DATA-013 staðfestir að ríkisstjórnarsamsteypan (Samfylkingin, Viðreisn og Flokkur fólksins) hafi tilkynnt um þjóðaratkvæðagreiðslu um ESB-aðildarviðræður. POLL-DATA-016 vísar til könnunar í mars 2026 um þjóðaratkvæðagreiðsluna, sem staðfestir enn frekar að tilkynningin hafi átt sér stað.
Þetta er bara mjög einföld spurning. Eigum við að halda þessu áfram, aðildarviðræðum, sjá hvað í þessu felst? Eða ekki
Fullyrðing: Þjóðaratkvæðagreiðslan snýst um einfalda spurningu: hvort halda eigi aðildarviðræðum áfram eða ekki.
POLL-DATA-010 staðfestir að orðalag spurningar hafi veruleg áhrif á mælda afstöðu. Spurningin um áframhaldandi viðræður fær meiri stuðning en spurning um beina ESB-aðild. POLL-DATA-017 og POLL-DATA-007 vísa til könnunar um þjóðaratkvæðagreiðsluna. Hins vegar er lýsingin á þessu sem "einföldri" spurningu álitamál — POLL-DATA-010 sýnir að orðalag skiptir miklu máli og spurningin felur í sér flókna pólitíska og lagalega þætti.
Samhengi sem vantar
Þó spurningin virðist einföld á yfirborðinu felur hún í sér flókið samhengi. POLL-DATA-010 sýnir að stuðningur breytist verulega eftir orðalagi — "halda viðræðum áfram" fær meiri stuðning en "sækja um aðild". Hvort þjóðaratkvæðagreiðslan bindi hendur ríkisstjórnar lagalega er einnig óljóst.
Ég mun ekki samþykkja samning og ég mun ekki skrifa undir hann ef að hann fæli ekki í sér ótvíræð yfirráð Íslendinga yfir fiskveiðilögsögunni
Fullyrðing: Utanríkisráðherra mun ekki skrifa undir aðildarsamning sem felur ekki í sér fyrirsjáanleg yfirráð Íslendinga á auðlindum og fiskiveiðistjórn.
Þetta er pólitísk yfirlýsing sem samræmist almennum íslenskum viðhorfum til sjávarútvegs. POL-DATA-005 staðfestir að LÍÚ og sjávarútvegsfyrirtæki krefjist fullra yfirráða yfir fiskveiðilögsögunni. FISH-LEGAL-004 sýnir fordæmi Noregs sem viðheldur fullum yfirráðum utan ESB. EEA-LEGAL-008 staðfestir að sjávarútvegsstefna ESB (CFP) sé utan EES. Hins vegar bendir SOV-DATA-002 á að stjórnarskráin hafi engin skýr ákvæði um fullveldisframsal, sem flækir framkvæmd slíks loforðs.
Samhengi sem vantar
Samkvæmt EEA-DATA-004 var sjávarútvegskaflinn (kafli 13) umdeildasti hluti aðildarviðræðna Íslands 2010-2013. CFP krefst þess að aðildarríki samþykki sameiginlega stefnu, þótt ákveðin sveigjanleiki sé mögulegur. Hvort "ótvíræð yfirráð" sé samrýmanlegt ESB-aðild er grundvallaratriði sem fullyrðingin sleppur.
Hún ítrekaði orð sín um að hún myndi ekki skrifa undir slæman samning
Fullyrðing: Utanríkisráðherra kveðst ekki mundu skrifa undir slæman samning við ESB.
Þetta er pólitísk yfirlýsing sem erfitt er að meta á hlutlægan hátt. Hvað telst "slæmur samningur" er huglægt mat. EEA-LEGAL-012 bendir á að ný aðildarríki fái ekki varanlegar undanþágur frá ESB, sem þrengir samningsrými. SOV-LEGAL-006 sýnir að undanþágur hafa minnkað síðan 2004. Yfirlýsingin er pólitísk viljagjörð sem staðreyndagrunnurinn getur hvorki staðfest né hrakið.
Samhengi sem vantar
Samkvæmt EEA-LEGAL-012 hafa ný aðildarríki ekki fengið varanlegar undanþágur síðan Lissabon-sáttmálinn (2009). POLITICAL-DATA-010 bendir á reynslu fyrri samningaviðræðna 2010-2013. Hvað ráðherra skilgreinir sem "slæman samning" er óljóst og pólitískt mat.
Við þurfum að tryggja yfirráð yfir fiskveiðiauðlindinni
Fullyrðing: Tryggja þarf yfirráð Íslands yfir fiskveiðiauðlindinni í hugsanlegum aðildarsamningi.
Þetta er víðtæk skoðun sem endurspeglar raunverulegan ágreining. POL-DATA-005 staðfestir kröfur sjávarútvegsfyrirtækja um full yfirráð. FISH-LEGAL-004 sýnir fordæmi Noregs sem viðheldur yfirráðum utan ESB. FISH-DATA-021 undirstrikar efnahagslegt mikilvægi sjávarútvegs (1,0-1,2 milljónir tonna árlega). EEA-DATA-004 staðfestir að sjávarútvegur var umdeildasti kaflinn í viðræðum 2010-2013. Fullyrðingin er í samræmi við almenna stöðu íslensks sjávarútvegs, en FISH-LEGAL-002 bendir á flókin alþjóðleg réttindi sem flækja skilgreiningu á "yfirráðum".
Samhengi sem vantar
Samkvæmt FISH-LEGAL-002 er efnahagslögsaga Íslands 758.000 km² og lúta alþjóðlegum reglum (UNCLOS). CFP krefst sameiginlegrar stefnu en raunveruleg útfærsla gæti falið í sér sveigjanleika, eins og Króatía fékk bráðabirgðaákvæði. Munurinn á "yfirráðum" innan CFP og utan þess er flóknari en yfirlýsingin gefur til kynna.
Mér þætti það frekar líklegt að það yrði byrjað bara strax á fiskveiðistjórnarkaflanum
Fullyrðing: Líklegt er að samningaviðræður myndu hefjast á fiskveiðistjórnarkaflanum.
EEA-DATA-004 staðfestir að kafli 13 (sjávarútvegur) hafi verið umdeildasti kaflinn í viðræðum 2010-2013, sem styður að hann sé forgangsmál. POL-DATA-005 undirstrikar mikilvægi sjávarútvegs í íslenskri umræðu. Hins vegar er staðlað ferli ESB að hefja skimun (screening) á öllum köflum og ákvarða opnunarröð síðar — ekki endilega að byrja á erfiðasta kaflanum. FISH-COMP-003 og FISH-DATA-022 staðfesta sérstöðu íslensks sjávarútvegs.
Samhengi sem vantar
Staðlað aðildarferli ESB byrjar á skimun allra kafla, ekki þeirra erfiðustu. Hins vegar gæti pólitískt ástand á Íslandi þrýst á að sjávarútvegur verði forgangsmál. Í viðræðunum 2010-2013 var kafli 13 aldrei opnaður formlega þrátt fyrir að hann væri álitinn lykilmál.
Það samband er gott
Fullyrðing: Sambandið milli Íslands og evrópskra ríkja er gott.
Margar heimildir styðja þessa fullyrðingu. TRADE-DATA-018 sýnir vaxandi viðskipti milli Íslands og ESB. EEA-LEGAL-004 staðfestir Schengen-aðild Íslands sem stuðlar að góðum tengslum. POL-DATA-017 undirstrikar viðskiptatengsl og POL-DATA-018 nefnir rannsóknarsamstarf. LABOUR-DATA-013 sýnir tengsl vinnumarkaða. Almennt benda heimildir til víðtækra og virkra tengsla, þótt "gott samband" sé óhlutlæg lýsing.
Samhengi sem vantar
Þrátt fyrir almennt gott samband hafa einnig verið ágreiningsefni, t.d. makríldeilan og innleiðsluhalli EES-löggjafar (EEA-DATA-007). Sambandið er margslungið og "gott" er einföldun.
Evrópusambandið að dýpka sitt eigið samstarf, er að passa enn meira upp á sína hagsmuni, verja sín fyrirtæki
Fullyrðing: Evrópusambandið er að dýpka innbyrðis samstarf sitt og verja hagsmuni sinna fyrirtækja vegna þróunar heimsmála.
Margar heimildir styðja þessa fullyrðingu. SOV-HIST-003 lýsir auknu öryggissamstarfi eftir innrás Rússlands í Úkraínu. POL-DATA-017 og POL-DATA-012 nefna dýpkun innri markaðarins og viðskiptavernd. POL-DATA-016 lýsir aukinni vernd evrópskra fyrirtækja. EEA-LEGAL-018 staðfestir umfangsmikla nýja löggjöf (Digital Services Act, AI Act, CBAM) sem endurspeglar dýpkun samstarfs og hagsmunavernd.
Samhengi sem vantar
Dýpkun ESB-samstarfs getur einnig þýtt auknar skyldur fyrir ný aðildarríki. SOV-DATA-001 bendir á flókin samskipti milli Íslands og ESB á sviði norðurslóðamála, sem sýnir að hagsmunavernd ESB getur stundum stangast á við íslenska hagsmuni.
Evrópusambandið verður að átta sig á því að við erum eyja og erum ekki tengd við, við meginlandið eins og aðrir
Fullyrðing: Ísland er eyja og ekki tengt meginlandi Evrópu, sem skapar sérstöðu í samningaviðræðum um ETS-kerfið.
Ísland er vissulega eyja og landfræðileg einangrun skapar sérstakar aðstæður. FISH-LEGAL-002 staðfestir stóra efnahagslögsögu (758.000 km²) og ENERGY-LEGAL-001 nefnir sérstaka orkusamsettningu Íslands sem hefur leitt til aðlögunar í EES. FISH-LEGAL-004 sýnir hvernig Noregur hefur notfært sér sérstöðu sína. Hins vegar er SOV-LEGAL-009 ábending um að Ísland innleiði nú þegar 75% af innri markaðslöggjöf ESB, sem bendir til þess að sérstöðunni séu takmörk.
Samhengi sem vantar
Önnur eyríki eins og Kýpur og Mölta eru ESB-aðildarríki og hafa fengið ákveðnar aðlaganir. Landfræðileg einangrun ein og sér tryggir ekki sérmeðferð í ESB-samningaviðræðum, þótt hún geti verið röksemd. EEA-LEGAL-004 sýnir einnig að Ísland er þegar hluti af Schengen þrátt fyrir eyjarstöðu.