Gæti haft óafturkræf áhrif á einkasölu ÁTVR

Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins (ÁTVR) varar við að ef þingmannafrumvarp Viðreisnar um heimila rekstur innlendra vefverslana með áfengi verður samþykkt þá gæti það haft víðtækari áhrif en ætlað er.

Fullyrðing: ÁTVR varar við að ef þingmannafrumvarp Viðreisnar um heimila rekstur innlendra vefverslana með áfengi verður samþykkt gæti það haft víðtækari áhrif en ætlað er.

Heimildir staðfesta að innlend áfengisvefverslun gæti haft EES-réttarlegar afleiðingar. EEA-LEGAL-030 sýnir að 16. grein EES-samningsins krefst jafnræðis í ríkiseinkasölum og EFTA-dómstóllinn hefur þegar úrskurðað gegn Íslandi (Karl K. Karlsson, E-4/01). EEA-DATA-033 lýsir þeirri stöðu að erlendir netsalar geta þegar sent áfengi til Íslands en innlendir aðilar mega ekki reka vefverslun — ójafnvægi sem gæti grafið undan lýðheilsurökstuðningi einkasölunnar. Hins vegar eru þessar heimildir ekki bein tilvitnun í afstöðu ÁTVR sjálfs, heldur lögfræðileg röksemdafærsla sem styður við ályktunina um víðtæk áhrif.

ÁTVR segir að takmörkun á frelsi frjálsra vöruflutninga sem EES-samningurinn felur í sér sé aðeins heimil samkvæmt EES-rétti ef hún uppfylli í raun þá kröfu að vera gerð til varnar almannahagsmunum, t.d. vegna lýðheilsu.

Fullyrðing: Takmörkun á frelsi frjálsra vöruflutninga sem EES-samningurinn felur í sér er aðeins heimil samkvæmt EES-rétti ef hún uppfyllir kröfuna um að vera gerð til varnar almannahagsmunum, t.d. vegna lýðheilsu.

Fullyrðingin er í aðalatriðum rétt en of þröng. EEA-LEGAL-003 og EEA-LEGAL-022 staðfesta fjórfrelsið, þar á meðal frjálsa vöruflutninga, sem grundvallaratriði EES-samningsins. EEA-LEGAL-030 og Karl K. Karlsson-málið (E-4/01) staðfesta að takmarkanir á frjálsum vöruflutningum verða að vera réttlættar af almannahagsmunum, eins og lýðheilsu. Fullyrðingin nefnir þó aðeins lýðheilsu sem dæmi, sem er rétt en ófullnægjandi — EES-réttur heimilar einnig takmarkanir á grundvelli allsherjarreglu, almannaöryggis, umhverfisverndar og neytendaverndar (meðalhófsregla). Auk þess nær EES-samningurinn einnig til þjónustu, fjármagns og fólks, ekki eingöngu vöruflutninga.

Lykilatriði í þessari dómaframkvæmd er krafa um innra samræmi. Ríki sem vísar til lýðheilsu til að réttlæta viðskiptahömlur verður að sýna fram á að heildarstefna þess sé ekki mótsagnakennd og að hún miði beinlínis að því að vernda lýðheilsu.

Fullyrðing: Í EES-dómaframkvæmd er lykilkrafa um innra samræmi: ríki sem vísar til lýðheilsu til að réttlæta viðskiptahömlur verður að sýna fram á að heildarstefna þess sé ekki mótsagnakennd.

EEA-LEGAL-030 staðfestir meginregluna: ríkiseinkasölur verða að vera raunverulega byggðar á lýðheilsusjónarmiðum og mega ekki mismuna. Karl K. Karlsson-dómurinn (E-4/01) sýnir að EFTA-dómstóllinn metur hvort fyrirkomulag samrýmist EES-rétti. EEA-DATA-033 bendir til þess að undantekningar frá einkasölunni (t.d. beinsala brugghúsa 2022, erlend netverslun) geti grafið undan samræmi stefnunnar. Hins vegar er hugtakið «innra samræmi» sem sérstök réttarkenning ekki staðfest beint í þeim heimildum sem liggja fyrir — þótt meginreglan um einlægan lýðheilsutilgang endurspeglist í dómframkvæmdinni.

Ef ríkið grípur samtímis til aðgerða sem grafa undan því markmiði þá missir réttlætingin trúverðugleika. Dómstólarnir hafa í raun sett það sem prófstein hvort lýðheilsutilgangurinn sé einlægur og sannur eða einungis átylla.

Fullyrðing: Ef ríki grípur til aðgerða sem grafa undan lýðheilsumarkmiði sínu missir réttlætingin fyrir viðskiptahömlum trúverðugleika fyrir EES-dómstólum.

Meginreglan um að lýðheilsurökstuðningur verði að vera raunverulegur til að réttlæta viðskiptahömlur er vel studd. EEA-LEGAL-030 staðfestir að einkasölur eru einungis leyfðar ef þær byggjast á lýðheilsusjónarmiðum, og Karl K. Karlsson-málið sýnir að EFTA-dómstóllinn metur raunverulegan tilgang. EEA-DATA-033 sýnir að undantekningar frá íslensku einkasölunni (beinsala brugghúsa, erlend netverslun) gætu grafið undan samræmi stefnunnar. Þó er sú fullyrðing að dómstólar meti «einlægni» tilgangsins sem formlegan prófstein ekki staðfest með beinum tilvísunum í tiltekin dómafordæmi í heimildunum.

Ef söluleiðum er bætt utan við einkasölukerfið þá gefur það til kynna að hin yfirlýstu lýðheilsusjónarmið séu ekki jafn áríðandi og var áður haldið fram og því verður meiri áskorun en ella að réttlæta að einkasalan sé nauðsynleg vegna slíkra sjónarmiða.

Fullyrðing: Ef söluleiðum er bætt utan við einkasölukerfið gefur það til kynna að lýðheilsusjónarmiðin séu ekki jafn áríðandi og var haldið fram, sem gerir það erfiðara að réttlæta að einkasalan sé nauðsynleg.

EEA-LEGAL-030 staðfestir lagalegan grunn fullyrðingarinnar — 16. grein EES-samningsins krefst þess að ríkiseinokun á borð við ÁTVR mismuni ekki milli innlendra og innfluttra vara, og Karl K. Karlsson-dómurinn (E-4/01) staðfesti þessa reglu. Rökin um að viðbótarsöluleiðir gætu grafið undan lýðheilsuröksemdinni eru ályktunarkennd og ekki beint studd af heimildum. Engin heimild tekur beint á áhrifum viðbótarsöluleiða á réttlætingu einkasölukerfisins.

Í greinargerð frumvarpsins segir að erfitt sé að finna fordæmi í íslenskum rétti þar sem neytendum er meinað að kaupa vöru af innlendri verslun sem þeir mega kaupa af erlendri verslun og fá senda heim að dyrum.

Fullyrðing: Í greinargerð frumvarpsins segir að erfitt sé að finna fordæmi í íslenskum rétti þar sem neytendum er meinað að kaupa vöru af innlendri verslun sem þeir mega kaupa af erlendri verslun og fá senda heim að dyrum.

EEA-DATA-033 staðfestir að erlend netverslun getur selt áfengi til íslenskra neytenda á meðan innlendir aðilar mega ekki reka vefverslun — þetta er kjarni misræmisins sem greinargerðin vísar til. EEA-LEGAL-030 sýnir að EES-réttur krefst jafnræðis og mismunun á grundvelli uppruna er óheimil. Fullyrðingin á sér því raunverulegan lagalegan grunn. Hins vegar er þetta tilvitnun í greinargerð sem ekki er í staðreyndagrunninum — efnislega er röksemdafærslan studd en ekki er hægt að sannreyna orðalag greinargerðarinnar nákvæmlega.

«Því virðast skorta málefnaleg rök fyrir þeim hömlum sem lagðar eru á atvinnufrelsi á þessu sviði.»

Fullyrðing: Í greinargerð frumvarpsins segir að skorta virðist málefnaleg rök fyrir þeim hömlum sem lagðar eru á atvinnufrelsi á þessu sviði.

Þetta er skoðun úr greinargerð frumvarps Viðreisnar og sem slík er hún mat, ekki staðhæfing sem verður fullsönnuð. EEA-DATA-033 sýnir þó að misræmi er til staðar: erlendir netsalar geta sent áfengi til Íslands en innlendir aðilar mega ekki reka vefverslun. EEA-LEGAL-030 staðfestir að jafnræðisregla EES-samningsins á við um einkasölur. Þetta veitir efnislegan stuðning við þá ályktun að hömlurnar séu erfiðar að réttlæta. Á hinn bóginn hefur ÁTVR og íslensk stjórnvöld vísað til lýðheilsusjónarmiða sem réttlætingar — og það er mat dómstóla hvort þau standist.

Með því að fjalla um einkasöluna og undantekningar frá henni sem álitamál sem snúist um jafnræði í viðskiptum þá er einmitt grafið undan yfirlýstri ástæðu einkasölunnar, þ.e. að verið sé að gæta að lýðheilsusjónarmiðum, með þeim afleiðingum að reyna kann á grundvöll einkasölunnar fyrir dómstólum.

Fullyrðing: Með því að fjalla um einkasöluna og undantekningar frá henni sem álitamál um jafnræði í viðskiptum er grafið undan yfirlýstri ástæðu einkasölunnar — lýðheilsusjónarmiðum — með þeim afleiðingum að reyna kann á grundvöll einkasölunnar fyrir dómstólum.

EEA-LEGAL-030 staðfestir að 16. grein EES-samningsins krefst þess að ríkiseinokun á borð við áfengissöluna starfi án mismununar milli EES-ríkisborgara. EFTA-dómstóllinn staðfesti þetta í Karl K. Karlsson-málinu (E-4/01), þar sem fyrirkomulag Íslands var talið ósamrýmanlegt. Fullyrðingin um að umfjöllun um einkasöluna sem jafnræðisálitamál grafi undan lýðheilsurökunum er rökrétt túlkun á þeirri lagalegu togstreitu. Hins vegar eru heimildir ekki nægjanlegar til að staðfesta sértæka fullyrðinguna um að «reyna kunni á grundvöll einkasölunnar fyrir dómstólum» — slíkt er spágildi fremur en staðreynd.