Greining á upplýsingagjöf í tengslum við þjóðaratkvæðagreiðslu

157. löggjafarþing Mál nr. 623 13. apríl 2026 Sjá á Alþingi.is ↗
4 ræður
2 þingmenn
1.046 orð
2 flokkar
Framsóknarflokkur Viðreisn

Ríkisstjórn

Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir
Viðreisn
2 ræður 548 orð

Stjórnarandstaða

Ingibjörg Isaksen
Framsóknarflokkur
2 ræður 498 orð

Tímalína umræðunnar

13. apríl 2026
Ingibjörg Isaksen Framsóknarflokkur ræða
288 orð
Frú forseti. Ríkisstjórnin er að leggja til að þjóðin kjósi í lok ágúst um hvort halda eigi áfram viðræðum um aðild Íslands að Evrópusambandinu. Mikið hefur verið rætt um það að leyfa þjóðinni að ráða en lýðræði snýst ekki aðeins og eingöngu um það að kjósa. Það snýst líka um að kosið sé við sanngjarnar og traustar aðstæður þar sem slík ákvörðun getur haft víðtæk áhrif á framtíð landsins. Þess vegna skiptir máli að umræðan sem leiðir til þess sé opin, upplýst og byggð á…

Frú forseti. Ríkisstjórnin er að leggja til að þjóðin kjósi í lok ágúst um hvort halda eigi áfram viðræðum um aðild Íslands að Evrópusambandinu. Mikið hefur verið rætt um það að leyfa þjóðinni að ráða en lýðræði snýst ekki aðeins og eingöngu um það að kjósa. Það snýst líka um að kosið sé við sanngjarnar og traustar aðstæður þar sem slík ákvörðun getur haft víðtæk áhrif á framtíð landsins. Þess vegna skiptir máli að umræðan sem leiðir til þess sé opin, upplýst og byggð á traustum forsendum.

Frú forseti. Víða um heim hafa komið upp alvarleg tilfelli um samhæfðar áróðursherferðir í aðdraganda kosninga eða þjóðaratkvæðagreiðslna þar sem fölsuð myndbönd, falskar síður og gerviaðgangar að samfélagsmiðlum hafa verið notuð til þess að hafa áhrif á álit fólks og niðurstöðu. Þessar aðferðir eru hluti af nýjum veruleika sem mörg lýðræðisríki hafa þurft að bregðast við. Þess vegna hafa mörg ríki styrkt varnar- og öryggiskerfi sín í aðdraganda kosninga. Markmiðið með því er ekki að hafa áhrif á niðurstöðurnar heldur til þess að tryggja að umræðan sem leiðir til þeirra fari fram við skýrar og gagnsæjar leikreglur. Á undanförnum árum hafa orðið grundvallarbreytingar á því hérlendis, alveg eins og erlendis, hvernig pólitísk umræða mótast. Samfélagsmiðlar og stafrænir miðlar hafa gjörbreytt upplýsingaflæði. Það er auðveldara að dreifa rangfærslum og við höfum séð dæmi um skipulagðar áhrifaherferðir í aðdraganda kosninga.

Ég vil því spyrja hæstv. utanríkisráðherra: Getur hæstv. ráðherra upplýst okkur um það af hverju tekin var ákvörðun um að kalla ekki eftir formlegri greiningu á þeim áskorunum sem fylgja breyttu upplýsingaumhverfi og ráðast í þær breytingar sem þörf er á, líkt og önnur ríki hafa gert, áður en málið var lagt fram, sérstaklega þegar það varðar svona risavaxið mál eins og þjóðaratkvæðagreiðslu?

Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir Viðreisn ræða
321 orð
Virðulegi forseti. Ég vil sérstaklega þakka fyrir þessa spurningu. Þetta er risaspurning og tengist ekki bara þjóðaratkvæðagreiðslunni í ágúst heldur öllum þeim kosningum sem við stöndum frammi fyrir, líka sveitarstjórnarkosningum. Það verður reynt að hafa áhrif á þær með einum eða öðrum hætti, við vitum það. Við erum að sjálfsögðu búin að benda á, hvort sem það tengist þjóðaratkvæðagreiðslunni í ágúst eða öðru, á þessa hættu almennt á upplýsingaóreiðu sem er í gangi.…

Virðulegi forseti. Ég vil sérstaklega þakka fyrir þessa spurningu. Þetta er risaspurning og tengist ekki bara þjóðaratkvæðagreiðslunni í ágúst heldur öllum þeim kosningum sem við stöndum frammi fyrir, líka sveitarstjórnarkosningum. Það verður reynt að hafa áhrif á þær með einum eða öðrum hætti, við vitum það. Við erum að sjálfsögðu búin að benda á, hvort sem það tengist þjóðaratkvæðagreiðslunni í ágúst eða öðru, á þessa hættu almennt á upplýsingaóreiðu sem er í gangi. Hluti af því er auðvitað að það verður og er verið að styrkja greiningardeild ríkislögreglustjóra. Það er verið að styrkja CERT-IS. Það er verið að auka alþjóðasamstarf á milli netöryggissveita innan Evrópu og það er ekki síst m.a. í Evrópu þar sem er verið að leggja mikla áherslu á nákvæmlega þetta því þetta er hluti af því að vera með varnir gegn fjölþáttaógnum. Þetta er hluti af því. Heimurinn okkar er, eins og hv. þingmaður segir réttilega, að breytast. Þetta eru þær ógnir sem við stöndum frammi fyrir og því miður, eins leiðinlegt og það er að segja það, er það að verða svolítið viðvarandi verkefni að koma í veg fyrir upplýsingaóreiðu, koma í veg fyrir að einhverjir bottar byrji að fullyrða eitthvað, síðan er það gripið og það vindur ofan á sig og fólk heldur á endanum að þetta sé einhver sannleikur. Þannig að óháð atkvæðagreiðslunni sem slíkri, óháð sveitarstjórnarkosningum núna, þá held ég að þetta sé ákall hér fyrir okkur í þinginu og helstu stofnanir samfélagsins að standa vörð um það sem á endanum allt þetta snýst um, lýðræði og frelsi. Þetta er að mínu mati ein mesta ógnin sem að okkur steðjar í dag. Það er oft talað um innrás og ég hef áður sagt að við megum ekki endilega búast við því að það verði hefðbundin innrás hér með þessum gömlu tækjum og tólum, heldur fyrst og síðast innrás í formi árása á innviði, hvort sem það eru strengir, orkuver eða einmitt miðlun upplýsinga.

Ingibjörg Isaksen Framsóknarflokkur ræða
210 orð
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Í rauninni er ekki búið að fara í neinar breytingar á lögum eða regluverki líkt og aðrar þjóðir hafa verið að gera þannig að ég hefði haldið að það væri ábyrgðarhluti hæstv. ríkisstjórnar að vera búin að ráðast í þessar breytingar áður en málið var lagt fram. Ég vil líka koma inn á annað þessu tengt og það er að í dag er ekki að finna í íslenskum lögum skýrar skorður við kaupum á pólitísku auglýsingaplássi í aðdraganda…

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Í rauninni er ekki búið að fara í neinar breytingar á lögum eða regluverki líkt og aðrar þjóðir hafa verið að gera þannig að ég hefði haldið að það væri ábyrgðarhluti hæstv. ríkisstjórnar að vera búin að ráðast í þessar breytingar áður en málið var lagt fram. Ég vil líka koma inn á annað þessu tengt og það er að í dag er ekki að finna í íslenskum lögum skýrar skorður við kaupum á pólitísku auglýsingaplássi í aðdraganda kosninga eða þjóðaratkvæðagreiðslna. Í reynd getur fjársterkur aðili keypt stóran hluta auglýsingapláss í stafrænum miðlum eða fjölmiðlum á skömmum tíma og þannig haft áhrif á hvaða skilaboð almenningur sér mest af á lokaspretti umræðunnar. Merki eru þegar farin að sjást um að umræðan sé að harðna og skipulagðar herferðir séu hafnar frá ólíkum hliðum. Þar sem ekki er búið að setja sérstakar skýrar reglur þegar kemur að auglýsingum í kosningum eins og margar aðrar þjóðir hafa verið að gera, telur ráðherra ekki eðlilegt í ljósi þessa að setja skýrar reglur um slíkt áður en til þjóðaratkvæðagreiðslunnar kemur? Að við vinnum heimavinnuna okkar vel einmitt til þess að tryggja lýðræði og gagnsæi í þessari mikilvægu umræðu sem m.a. mun hafa töluverð áhrif á framtíð landsins.

Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir Viðreisn ræða
227 orð
Virðulegi forseti. Ég held að þetta snúist um allar kosningar, ekki bara þjóðaratkvæðagreiðsluna í ágúst. Við þurfum að tryggja að fólkið okkar gangi að staðreyndum og það sem rifist er um eða að deilan sé einfaldlega um það sem eru skoðanir fólks. Staðreyndir liggi fyrir með skýrum hætti. Auðvitað er búið að vera að vinna að því, ekki bara fyrir þessa atkvæðagreiðslu heldur líka á síðustu misserum, að reyna að tryggja að upplýsingaóreiðan taki ekki yfir, falsfréttir…

Virðulegi forseti. Ég held að þetta snúist um allar kosningar, ekki bara þjóðaratkvæðagreiðsluna í ágúst. Við þurfum að tryggja að fólkið okkar gangi að staðreyndum og það sem rifist er um eða að deilan sé einfaldlega um það sem eru skoðanir fólks. Staðreyndir liggi fyrir með skýrum hætti. Auðvitað er búið að vera að vinna að því, ekki bara fyrir þessa atkvæðagreiðslu heldur líka á síðustu misserum, að reyna að tryggja að upplýsingaóreiðan taki ekki yfir, falsfréttir taki ekki yfir. En við sjáum þetta auðvitað líka á því fábrotna, að mínu mati, fjölmiðlaumhverfi sem er í dag. Við vitum alveg hverjir eru helstu eigendur að t.d. eina prentmiðlinum sem eftir er og það er ágætt að við séum bara upplýst um það. Mér finnst það skipta máli að við vitum hverjir það eru sem eiga þessa miðla hverju sinni, hvort sem það eru podköst eða prentmiðlar eða aðrir, með fullri virðingu fyrir því. Við verðum að gera okkur grein fyrir því hverjir standa á bak við miðlana, hverjir eru með fjármagnið til að ýta undir ákveðna afstöðu almennings. Það sem skiptir mestu máli er að almenningur fær í ágúst tækifæri til að greiða atkvæði um það hvort við göngum til samninga og fáum að sjá samning við Evrópusambandið. Út á það gengur þetta og ég vona að við náum öll að vinna af heilindum að því markmiði.