Fríverslunarsamtök Evrópu og Evrópska efnahagssvæðið 2025
Ríkisstjórn
Stjórnarandstaða
Tímalína umræðunnar
Virðulegi forseti. Ég flyt hér skýrslu Íslandsdeildar þingmannanefnda EFTA og EES fyrir árið 2025. Fríverslunarsamtök Evrópu, EFTA, og Evrópska efnahagssvæðið, EES, gegna veigamiklu hlutverki sem grunnstoðir íslenskrar utanríkisverslunar. Með aðildinni að EES njóta Íslendingar að langmestu leyti sömu viðskiptakjara og 30 önnur Evrópuríki með rúmlega 460 milljóna manna markað. Auk þess að koma að rekstri EES-samningsins hefur EFTA byggt upp öflugt net…
Virðulegi forseti. Ég flyt hér skýrslu Íslandsdeildar þingmannanefnda EFTA og EES fyrir árið 2025. Fríverslunarsamtök Evrópu, EFTA, og Evrópska efnahagssvæðið, EES, gegna veigamiklu hlutverki sem grunnstoðir íslenskrar utanríkisverslunar. Með aðildinni að EES njóta Íslendingar að langmestu leyti sömu viðskiptakjara og 30 önnur Evrópuríki með rúmlega 460 milljóna manna markað. Auk þess að koma að rekstri EES-samningsins hefur EFTA byggt upp öflugt net fríverslunarsamninga við ríki utan ESB, svonefnd þriðju ríki. Íslandsdeild þingmannanefnda EFTA og EES myndar sendinefnd Alþingis, bæði í þingmannanefnd EFTA og þingmannanefnd EES. Þá myndar Íslandsdeildin ásamt fjórum þingmönnum úr utanríkismálanefnd sendinefnd Alþingis í sameiginlegri þingmannanefnd Íslands og ESB.
Árið 2025 áttu sæti í Íslandsdeild þingmannanefnda EFTA og EES eftirfarandi aðalmenn: Grímur Grímsson formaður, Diljá Mist Einarsdóttir, Ingibjörg Isaksen, Kolbrún Áslaugar Baldursdóttir og Kristján Þórður Snæbjarnarson. Ingibjörg gegndi hlutverki varaformanns til 22. maí en frá þeim tíma hefur sú sem hér stendur gegnt þessu hlutverki. Ritarar Íslandsdeildar voru Eggert Ólafsson, lögfræðingur EES-mála, og Stígur Stefánsson, deildarstjóri alþjóðadeildar, og þakka ég þessu samstarfsfólki mínu kærlega fyrir samstarfið. Ísland gegndi formennsku í bæði þingmannanefnd EFTA og þingmannanefnd EES á árinu 2025 og fulltrúi Íslands stýrði þar öllum fundum nema einum sem formaður hafði ekki tök á að sækja.
Þingmannanefndin sótti alls sex fundi í fyrra. Nefndin átti fund með utanríkisráðherrum EFTA-ríkjanna innan EES um EES-samstarfið og fjallaði sá fundur sérstaklega um ákvörðun Evrópusambandsins um verndartolla á kísilmálm. Þá var fundur með ráðherrum EFTA um stöðu fríverslunarstarfs EFTA. Framkvæmdastjórn þingmannanefndarinnar átti sömuleiðis fundi með þingnefndum, ráðuneytum og stofnunum í Kútsíng og Kúala Lúmpúr um fríverslunarmál og aukið efnahagslegt samstarf í ljósi nýsamþykkts fríverslunarsamnings milli EFTA-ríkjanna og Malasíu. Fundur sameiginlegrar þingmannanefndar Íslands og ESB var haldinn í Brussel í apríl þar sem fjallað var um samskipti Íslands og ESB, öryggis- og varnarmál, tollahækkanir Bandaríkjanna, þverlægar EES-gerðir og þátttöku Íslands í verkefnum. Þá kom þingmannanefnd EES að venju tvisvar saman til fundar á árinu þar sem m.a. var fjallað um varnar- og öryggismál, norðurslóðamál, samkeppnishæfni innri markaðarins, styrkingu nýsköpunar og fjármálatillögur Evrópusambandsins.
Á árinu var staða alþjóðaviðskipta áberandi umfjöllunarefni á þeim fundum sem Íslandsdeild þingmannanefndanna sótti. Óvissa og ófyrirsjáanleiki hafa verið einkennandi. Má þar m.a. nefna breytta viðskiptastefnu núverandi Bandaríkjastjórnar en Ísland varð eins og aðrar þjóðir fyrir tollaákvörðunum Bandaríkjanna, reyndar 10% lágmarkinu en hin EFTA-ríkin urðu fyrir talsvert hærri tollaákvörðunum. Við vorum síðan því miður hækkuð upp í 15%. Ríki hafa því lagt kapp á að ná tvíhliða samkomulagi við Bandaríkin um gagnkvæma niðurfellingu tolla. Bandaríkin eru þó ekki ein um að grípa til aðgerða undir því yfirskini að vernda innlenda framleiðslu og efnahag. Í nóvember 2025 tók Evrópusambandið ákvörðun um að leggja á tolla vegna kísilmálms. Þessar aðgerðir ná m.a. til innflutnings frá Íslandi og Noregi eins og vel er þekkt. Eftir að þessi ákvörðun lá fyrir átti þingmannanefnd EFTA fund með fulltrúa framkvæmdastjórnar ESB. Sömuleiðis fundaði þingmannanefnd EES, þar sem þingmenn Evrópuþingsins sitja, auk þingmanna EES EFTA-ríkjanna. Á þessum fundum komu fulltrúar Íslandsdeildarinnar skýrt á framfæri mótmælum við þessa ákvörðun ESB og drógu þar ekkert undan við að lýsa óánægju sinni. Ekki bara væri ákvörðun ESB ólögmæt samkvæmt EES-samningnum heldur sendu þessar aðgerðir ekki nógu góð skilaboð til okkar sem erum svo náin samstarfsríki í ESB.
Samhliða umfjöllun um stöðu alþjóðaviðskipta var fríverslunarsamningagerð EFTA við ríki utan ESB, svonefnd þriðju ríki, ofarlega á dagskrá þingmannanefndar EFTA að venju. Fríverslunarsamningar fela í sér lækkun tolla og aukinn fyrirsjáanleika í alþjóðaviðskiptum, t.d. með ákvæðum um upprunareglur og takmörkunum á beitingu tæknilegra viðskiptahindrana. EFTA hefur verið í fararbroddi á heimsvísu í gerð fríverslunarsamninga hagkerfisins og eru fríverslunarsamstarfsríki næststærsti útflutningsmarkaður EFTA á eftir ESB. Á síðastliðnu ári undirritaði EFTA fjóra nýja fríverslunarsamninga: við Kósovó, Taíland, Malasíu, og Mercosur-ríkin. Gildir samningar eru því nú 35 talsins og taka til 49 ríkja. Auk samninga við ný ríki var fríverslunarsamningur EFTA og Úkraínu uppfærður í fyrra og samningur undirritaður við Singapúr um kafla á sviði stafræna hagkerfisins. Þingmannanefnd EFTA hefur á undanförnum árum stutt dyggilega við gerð fríverslunarsamninga EFTA og beitir sendinefndum og þingmannaheimsóknum til að kynna slíka samninga og afla stuðnings við gerð þeirra. Það var einmitt farið í slíka heimsókn til Malasíu í apríl 2025 eins og ég hef áður komið inn á. Sú ferð var óvenjuleg að því leytinu til að stuttu fyrir ferðina lauk fríverslunarviðræðum EFTA og Malasíu. Því var ekki að endingu farið til að tala fyrir gerð samningsins en ferðin nýttist þó vel til að efla tengslin við Malasíu og sýna pólitískan stuðning við samninginn sem var þá óundirritaður.
Þá voru málefni EES-samningsins, Evrópusambandsins og innri markaðarins til umræðu á fundum þingmannanefnda EFTA og EES, m.a. á fundi sem fram fór á Akureyri í maí síðastliðnum. Ný framkvæmdastjórn ESB undir stjórn Ursulu von der Leyen tók til starfa í desember 2024 og starfar hún að óbreyttu til 2029. Áherslur hennar snúa meðal annars að því að auka samkeppnishæfni innri markaðarins og efnahagslegt öryggi Evrópusambandsins og hafa þessir þættir verið talsvert til umræðu í deildinni. Stefna þessi verður m.a. útfærð nánar með löggjöf sem kann að reynast flókið úrlausnarefni með hliðsjón af EES-samningnum. Þessar gerðir geta þannig að hluta fallið innan gildissviðs EES-samningsins og að hluta utan gildissviðs hans. Stendur því til að reyna að finna lausnir á því hvernig EES EFTA-ríkin taka gerðir upp í EES-samninginn og síðar í landsrétt.
Framkvæmdastjórnin kynnti sömuleiðis tillögur að fjárhagsramma fyrir árin 2028–2034. Þessar tillögur eru nú til umræðu innan stofnana ESB. Þær geta skipt EES EFTA-ríkin máli með tilliti til þátttöku í verkefnum ESB. Auk þessa voru varnar- og öryggismál og stuðningur við Úkraínu í kjölfar allsherjarinnrásar Rússlands reglulega til umræðu eins og undanfarin ár, því miður. Rætt var um aðgerðir ESB til að styrkja varnariðnað sinn sem og öryggismál á norðurslóðum.
Virðulegi forseti. Nánar er gerð grein fyrir því sem fram fór á fundum nefndarinnar í fylgiskjölum skýrslu þeirrar sem hér er mælt fyrir og vísa ég til hennar varðandi frekari upplýsingar um störf nefndarinnar en skýrslan liggur frammi.
Að lokum langar mig að segja að við þekkjum það að utanríkisþjónustan okkar er smá í sniðum og hæstv. utanríkisráðherra okkar hefur marga hatta, er m.a. utanríkis- og viðskiptaráðherra. Það er því mikill heiður og gott að geta tekið þátt í þessum þingmannanefndum til að leggja okkar af mörkum til þessa mikilvæga samstarfs.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttur kærlega fyrir hennar flutning á skýrslu Íslandsdeildar þingmannanefndar EFTA og EES. Ég vil líka nefna það að ég tek þátt í þessu starfi sem einn af fulltrúum í sameiginlegri þingmannanefnd Íslands og ESB, en þar er utanríkismálanefnd með fjóra fulltrúa fyrir utan þá þingmenn sem eru þá í þingmannanefnd EFTA og EES. Ég hef tekið þátt í því starfi, örlítið meira um það síðar. Ég tek auðvitað…
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttur kærlega fyrir hennar flutning á skýrslu Íslandsdeildar þingmannanefndar EFTA og EES. Ég vil líka nefna það að ég tek þátt í þessu starfi sem einn af fulltrúum í sameiginlegri þingmannanefnd Íslands og ESB, en þar er utanríkismálanefnd með fjóra fulltrúa fyrir utan þá þingmenn sem eru þá í þingmannanefnd EFTA og EES. Ég hef tekið þátt í því starfi, örlítið meira um það síðar. Ég tek auðvitað líka, sem formaður utanríkismálanefndar, þátt í margs konar starfi á vegum þingmannaráðstefna Evrópusambandsins og líkt þenkjandi ríkja, sem eru þá annars vegar COSAC og hins vegar sameiginleg ráðstefna um öryggis- og varnarmál og utanríkismál. Þetta eru tvær þingmannaráðstefnur á hverju ári auk þingmannafundar.
Hvað varðar þann sem hér stendur hefur kannski framlagið þegar kemur að því að halda uppi málstað Íslands á þessum fundum verið dálítið það sem hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttir nefndi hér, þ.e. að halda uppi sjónarmiðum Íslands þegar kemur að varúðarráðstöfunum Evrópusambandsins gagnvart járnblendi og þeim vörum. Nú hef ég ekki lengur tölu á þeim fundum þar sem hún hefur tekið til máls undir nokkrum liðum og bent á þá afstöðu sem Ísland hefur, að þær verndarráðstafanir sem voru gerðar gagnvart járnblendi og kísiljárni af hálfu Evrópusambandsins standist að okkar mati ekki EES-samninginn og eru heldur ekki góðar fyrir aðfangakeðjur Evrópusambandsins og Evrópska efnahagssvæðisins í heild sinni. Mér finnst mikilvægt að þessum sjónarmiðum sé haldið til haga. Það verður auðvitað að nefna að niðurstaðan af því að halda uppi okkar sjónarmiðum hefur þó orðið sú að það eru settir ákveðnir tollfrjálsir kvótar og ákvörðunina á að endurskoða á hálfs árs fresti, sem er vel eins langt og það nær. Ég veit að hagaðilar hafa í rauninni gefið Íslandi góða einkunn, íslenskum stjórnvöldum góða einkunn fyrir hvernig þau hafa haldið á okkar málstað og maður hefur jafnvel heyrt það frá Noregi að iðnaðurinn þar telji að stjórnvöld hefðu getað staðið sig svipað vel og ég, þ.e. eins vel og Ísland, ekki endilega sá sem hér stendur, hann er bara lítið peð í stóru tafli.
Mig langar hins vegar að nefna, bara svona til umhugsunar, að ástæðan fyrir því að málið er komið á þennan stað er að einhverju leyti líka sú afstaða sem Ísland hafði til EES-samningsins á sínum tíma. Í fyrsta lagi var þessi heimild til að gera slíkar ráðstafanir til að verja innlendan iðnað sett vegna þess að EFTA-ríkin, þar með talið Ísland, óskuðu sérstaklega eftir því að það yrði gert. Þá var það kannski frekar hugsað þannig að ef einhver innlendur iðnaður yrði fyrir slíkum skakkaföllum vegna framleiðslu utan frá þá gætum við gripið til einhverra tímabundinna ráðstafana og það þyrfti að haga sér eftir einhverjum reglum. Í öðru lagi þá lögðu EES/EFTA-ríkin áherslu á að það væri ekki einhver einn stakur dómstóll sem við gætum farið og kært slíka ákvörðun fyrir heldur þyrfti að leysa það fyrir sameiginlegu EES-nefndinni. Þá er það í eðli sínu orðið aðeins meiri pólitík þó svo að það sé vissulega rými til þess annaðhvort að fela Evrópudómstólnum eða gerðardómi að úrskurða í þeim efnum. Þannig að þetta er kannski svolítið dæmi um það hvernig það sem maður telur að sé sett til að gæta hagsmuna eins getur í einhverjum tilfellum snúið sér í hina áttina.
Ég vil líka nefna það að hér í upphafi skýrslunnar er nefnd sú staðreynd að á árinu var auðvitað staða alþjóðaviðskipta tvísýn vegna stjórnarskipta í Bandaríkjunum og nýrra áherslna Bandaríkjastjórnar sem er miklu hallari undir tolla og í einhverjum tilfellum að nota viðskipti og ákveðnar aðgerðir til að ná fram pólitískum markmiðum. Það sást t.d. á því að EFTA-ríkin hafa fengið mjög misjafna meðferð þegar kemur að útfærslu. Íslendingar byrjuðu, eins og áður hefur komið fram, með 10% sem hefur hækkað upp í 15% og Norðmenn eru í 15% og Sviss fékk á sig rúmlega 30% toll, væntanlega vegna vöruskipta á þjónustu, líklegast í tengslum við bankaviðskipti. Það kemur fram í skýrslunni, með leyfi forseta:
„Í kjölfar þessa hafa ríki heims unnið að því að ná samkomulagi við Bandaríkjastjórn um lækkun tollanna. EFTA hefur ekki átt sameiginlega í viðræðum af þessu tagi enda virðist Bandaríkjastjórn vilja semja á tvíhliða grundvelli við ríki. Ljóst er að þessar aðgerðir hafa sett hið alþjóðlega viðskiptaumhverfi og -regluverk í uppnám.“
Ég get vel skilið þá afstöðu Bandaríkjastjórnar að vilja semja við einstök ríki fremur en að semja við annaðhvort fríverslunarbandalög eða tollabandalög. Bandaríkjastjórn telur sig geta fengið betri samninga fyrir sig með því að semja annars vegar við Ísland og svo Noreg, svo Sviss og síðan Liechtenstein. Á sama tíma er ég ekki viss um að það sé endilega hagsmunir þessara ríkja að gera samninga hvert í sínu lagi. EFTA-ríkin hafa hingað til verið dálítið samstiga þegar kemur að fríverslunarsamningum og flestir þeir fríverslunarsamningar sem Íslendingar hafa gert hafa verið í gegnum EFTA, þó svo að á því séu vissulega undantekningar, ætli Kína sé ekki helsta dæmið um samning sem við erum með tvíhliða fríverslunarsamning en hin EFTA-ríkin ekki.
En þá kemur auðvitað að þeirri spurningu sem hefur verið áleitin að undanförnu og verið góðar umræður um hér á þingi og líka í fjölmiðlum og skoðanakönnunum; um kosti og galla þess að vera annars vegar í fríverslunarbandalagi eins og EFTA er eða að vera, á þessum viðsjárverðu tímum, mögulega hluti af tollabandalagi þar sem ríkin eru sammála um alla innri og ytri tolla. Maður getur skilið gallana við það. En það er líka þannig að á þessum tímum, þar sem viðskiptaþvingunum er í einhverjum tilfellum beitt sem vopni, þá getur verið kostur að vera í ákveðnu skjóli. Ég er fullviss um að það hafi haft áhrif og fulltrúar Danmerkur á þeim fundum sem ég hef sótt í tengslum við Evrópusambandið hafa verið mjög skýrir með það, einn formaður sendinefndar á COSAC sagði bara berum orðum: Ég veit ekki hvar við værum án Evrópusambandsins. Það var það skjól sem þau gátu að einhverju leyti leitað til þegar deilan við Bandaríkin stóð sem hæst. En sem betur fer þá virðist mér, og maður er vongóður um það, að það horfi fram á þíðu í þessum mikilvægu samskiptum vestrænna ríkja og að þessi mál verði öll leyst eins og á að gera með friðsömum og góðum hætti.
Ég nefni þetta hins vegar að þessi klausa hér sem lýtur að EFTA, og hvernig Bandaríkjastjórn vill semja við einstök ríki en ekki t.d. EFTA í heild, færir okkur aðeins inn í þessa umræðu og það er að mínu mati nauðsynlegt að eiga hreinskilnislega umræðu um það hvort okkar hagsmunum sé best fyrir komið þar sem við getum gert marga tvíhliða samninga við einstök ríki eða hvort það sé betra fyrir okkur — það er enginn vafi á því að það er gott að vera hluti af fríverslunarbandalagi og ég held að það séu margir á því, en ég er jafnframt þeirrar skoðunar að það gæti verið kostur að vera partur af tolla- og viðskiptabandalagi.
Annars þakka ég fyrir góða skýrslu og ég hlakka til að taka áfram þátt í störfum þingmannanefndar Íslands og ESB. Eitt af því sem mig langar að nefna í lokin er að ég tók eftir því í samþykkt nefndarinnar að þar var gert ráð fyrir að það væru tvö vinnutungumál sem nefndin hefði, þ.e. enska og íslenska, þannig að strangt til tekið þá má þingmaður á fundum sameiginlegu þingmannanefndar ESB og Íslands taka til máls á íslensku. Hver veit nema einhver muni grípa það tækifæri í framtíðinni og gera það, með ærnum tilkostnaði en um leið til þess að sýna fram á að við erum auðvitað þarna í tvíhliða samstarfi sem á að vera á jafningjagrundvelli. Ég nefni þetta svona í lokin að mér finnst við alveg mega tala íslensku erlendis, sérstaklega ef samþykktir þeirra nefnda sem við störfum í gera beinlínis ráð fyrir því.