Verndarráðstafanir ESB vegna innflutnings á járnblendi, munnleg skýrsla utanríkisráðherra
Ríkisstjórn
Stjórnarandstaða
Tímalína umræðunnar
Virðulegi forseti. Eins og við vitum er tilefni þessarar umræðu svonefnd reglugerð sem framkvæmdastjórn Evrópusambandsins setti þann 18. nóvember síðastliðinn til að vernda framleiðslu á járnblendi innan Evrópusambandsins gagnvart ódýrum innflutningi þangað. Verndarráðstafanirnar ná í grunninn til innflutnings til ESB frá öllum ríkjum sem standa utan sambandsins eða tollabandalags þess, þar með talið til Íslands og eins og við vitum er Ísland ekki í tollabandalaginu.…
Virðulegi forseti. Eins og við vitum er tilefni þessarar umræðu svonefnd reglugerð sem framkvæmdastjórn Evrópusambandsins setti þann 18. nóvember síðastliðinn til að vernda framleiðslu á járnblendi innan Evrópusambandsins gagnvart ódýrum innflutningi þangað. Verndarráðstafanirnar ná í grunninn til innflutnings til ESB frá öllum ríkjum sem standa utan sambandsins eða tollabandalags þess, þar með talið til Íslands og eins og við vitum er Ísland ekki í tollabandalaginu. Það er rétt að muna það að til að mynda þegar samningurinn var ræddur á sínum tíma í Noregi þá hafði Gro Harlem Brundtland sínar efasemdir um að EES-samningurinn sem eingöngu fríverslunarsamningur myndi nái yfir alla þá hagsmuni sem þyrfti að verja, það væri miklu frekar tollabandalag sem myndi gera það. Við stöndum svolítið frammi fyrir þeim veruleika sem Gro Harlem benti á á sínum tíma.
Ráðstafanir fela í sér að ársfjórðungslega er ákveðinn tollfrjáls innflutningskvóti fyrir kísiljárn frá Íslandi. Kvótinn samsvarar 75% af því magni sem flutt var inn til ESB frá Íslandi á tímabilinu 2022–2024 og þetta er tímabil sem hentar okkur vel. Þegar kvótinn hefur verið fylltur er sett á lágmarksverð eða viðmiðunarverð fyrir þann innflutning sem er umfram kvóta. Ef fyrirtæki frá Íslandi flytur kísiljárn utan kvótans og undir lágmarksverðinu er lagður á tollur upp í lágmarksverðið. Af því leiðir að ef innflutningsverð er jafnt eða hærra en lágmarksverðið þá verður enginn viðbótartollur lagður á. Með öðrum orðum, þá gæti reyndin orðið sú að ekki komi til þess að greiða þurfi tollinn. Vegna tollfrjálsa innflutningskvótans og vegna þess að innflutningur undir kvóta sætir þessu lágmarksverði, þá tölum við í þessu tilfelli um verndarráðstafanir og ekki um refsiaðgerðir eða verndartolla.
Reglugerðin tók gildi strax og gildir til þriggja ára. Við vitum að hún snertir í rauninni bara eitt fyrirtæki hér á landi með beinum hætti, Elkem á Grundartanga, meðan hún snertir a.m.k. fjögur í Noregi. Elkem framleiðir eins og við vitum kísiljárn. Ráðstafanir Evrópusambandsins ná ekki til kísilmálms sem framleiddur hefur verið í verksmiðju PCC Bakka Silicon á Húsavík en forsvarsmenn þess fyrirtækis hafa farið fram á það að við skoðum sérstaklega hvort það séu önnur lönd utan EES sem hafa áhrif á okkar fyrirtæki hér þannig að við og fjármálaráðuneytið erum að skoða það umhverfi sem Bakki er að berjast í.
Framkvæmdastjórn ESB telur sig hafa komið talsvert til móts við þau sjónarmið Íslands sem við settum fram og útfært ráðstafanirnar með þeim hætti að þær hafi sem allra minnst áhrif á framleiðsluna hér á landi. Forstjóri Elkem hefur til að mynda sagt að það sé erfitt að segja til um hugsanleg áhrif, það muni taka ákveðinn tíma fyrir þau að koma fram, ekki síst fari það eftir því hvernig markaðir í Asíu og Bandaríkjunum muni þróast til lengri framtíðar, en fyrirtækið selur líka vörur þangað. Verksmiðja Elkem á Íslandi framleiðir, eins og við þekkjum, sérvöru á hærra verði en meðalverð. Það hefur verið sagt að þessi vara sé að einhverju leyti, og ég vona að ég sé ekki að móðga vini mína Norðmenn, betri heldur en þar, hún er þar af leiðandi með hærra verð en meðalverð. Það eru því mjög miklar líkur til þess að innflutningsverð frá Íslandi sé yfirleitt nokkuð hátt og nær viðmiðunar innflutningsverði ESB en almennar vörur frá framleiðendum í öðrum löndum. Ég vona að þið séu öll með mér í þessari útskýringu á þessu. Það hjálpar líka til að Elkem er eini aðilinn sem nýtir innflutningskvóta Íslands, 75%, og getur því betur stýrt nýtingu þessa innflutningskvóta samanborið við Noreg þar sem eru nokkur fyrirtæki sem kunna að keppa um þann kvóta sem viðkomandi ríki er úthlutað.
Að mati fyrirtækisins eru þær verndarráðstafanir sem gripið hefur verið til hagfelldari fyrir fyrirtækið heldur en þær sem voru upphaflega í farvatninu í sumar þar sem einungis var gert ráð fyrir því að setja á lágmarksverð. Þannig að þetta er auðvitað augljós árangur að mínu mati og afleiðing þeirra samtala sem allt stjórnkerfið, ráðherrar og atvinnulífið ekki síst, hefur átt til þess að tryggja okkar hagsmuni í þessu ferli öllu. En við skulum heldur ekki gleyma því að iðnaðurinn hefur kallað eftir aðgerðum til að hækka verð á járnblendi á Evrópumarkaði til að bregðast við ósanngjarnri og að mínu mati óeðlilegri samkeppni frá ákveðnum ríkjum og við vitum alveg hver þau eru og við höfum nefnt þau. Eins og ég gat um áðan hefur Bakki lýst óánægju með að ESB hafi ekki sett svipaðar ráðstafanir fyrir þá framleiðslu sem þar fer fram, var beinlínis að kalla eftir þessum ráðstöfunum. Ég gat um það áðan að fjármálaráðherra er með það í ákveðnum farvegi.
Allt frá því stjórnvöld fengu fyrst ávæning af málinu höfum við unnið eftir tveimur meginmarkmiðum. Í fyrsta lagi að verndarráðstafanir yrðu ekki lagðar á innflutning frá EFTA-ríkjunum innan EES. Að við yrðum innan girðingarinnar og ekki utan. Við töldum alveg skýrt að þetta væri ekki í takti við inntak og eðli EES-samningsins eins og við höfum byggt hann upp í meira en 30 ár og ég myndi segja á farsælan hátt í samstarfi allra þessara 30 ríkja. Í annan stað, ef fyrsta markmiðið næðist ekki, að tryggja að ráðstafanirnar hefðu eins lítil áhrif á útflutning frá Íslandi til sambandsins og mögulegt er. Sá árangur er meira en þolanlegur. Efnahagsleg áhrif verða hugsanlega ekki mikil en það er sárt að sjá það að prinsippið var ekki virt. En ég dreg líka fram að það er þarna inni 112. gr., sem heimilar verndarráðstafanir, sem kom inn m.a. að tilstuðlan Íslands. Ég tel engu að síður að það viðmið sem verið er að setja með þessari ákvörðun hafi verið allt of lágt.
Einstaklingar með víðtæka reynslu innan utanríkisþjónustunnar segja að aldrei hafi verið farið í jafn víðtæka herferð í hagsmunagæslu eins og í þessu máli. Við unnum allan tímann í mjög nánu samstarfi við atvinnulífið og Elkem á öllum stigum málsins og ég vil sérstaklega þakka fyrir það. Þá unnu EES- og EFTA-ríkin, ráðherrar og embættismenn, eins og einn maður og hér vil ég líka sérstaklega þakka vinum mínum og vinum okkar í ríkisstjórn Noregs, bæði Espen Barth Eide utanríkisráðherra og forsætisráðherranum sem hefur verið í nánum samskiptum við forsætisráðherra hér. Við nýttum öll möguleg og líka í rauninni ómöguleg tækifæri til að taka málið upp, ekki aðeins við framkvæmdastjórn ESB heldur við hvert og eitt aðildarríki, hvort sem það var á fundum, í kaffipásum, í síma, í margs konar skilaboðum og með heimsóknum líka til til höfuðborgarinnar af því að á endanum voru það síðan aðildarríkin sem ákváðu þetta og við skipulögðum okkur í þessu. Við beittum fyrir okkur lagalegum rökum, pólitískum rökum og efnahagslegum rökum og bentum á nauðsyn þess fyrir Evrópuríki að standa saman, sérstaklega núna þegar árásarstríð er í álfunni og Rússar eru að mölbrjóta allar reglur, hvort sem það eru mannréttindalög eða bara almenn alþjóðalög, og við sjáum að alþjóðaviðskiptakerfinu er ógnað. En við náðum, eins og ég talaði um áðan og benti á, að tryggja breytingar á tillögunni, sem er mun betri en sú sem var á borðinu í sumar. Ég er sannfærð um að málafylgja okkar í málinu muni einnig leiða til þess að framkvæmdastjórn ESB hugsi sig tvisvar um áður en gripið verður til sambærilegra aðgerða aftur innan EES-samningsins.
Ég tala hér af nokkurra ára reynslu. Ég var í EFTA-nefndinni frá 1999–2003, síðan aftur 2009–2013, síðan meira og minna frá 2018, þannig að bæði sem þingmaður og sem ráðherra hef ég og við staðið frammi fyrir því oftar en ekki að þurfa að útskýra út á hvað EES-samstarfið gengur. Það eru ekkert allir með á nótunum og eftir því sem lengra sem líður þá er það á okkar ábyrgð að fylgja eftir þeim hagsmunarekstri. Við höfum alltaf, þvert á flokka, í gegnum þessi 30 ár verið nokkuð meðvituð um að það þurfi að gæta að þessu. En í kjölfar þessa máls þá upplifi ég meiri vitund um sérstöðu EES EFTA-ríkjanna á innri markaðnum, Íslands, Noregs og Liechtensteins, og þeirrar sérstöðu sem EES-samningurinn býður upp á.
Hagsmunabaráttu okkar í þessu máli er ekki lokið. Á fimmtudag tók ég málið upp á fundi EES-ráðsins. Í orðum Evrópuráðherra Danmerkur á fundinum og ekki síður Dombrovskis, framkvæmdastjóra efnahagsmála, sem sat fundinn af hálfu framkvæmdastjórnarinnar, var undirstrikað mikilvægi EES-samningsins og jafnframt einlægur vilji til að vinna að góðri framkvæmd hans og það eigi ekki að reisa nýjar hindranir á innri markaðnum. Þessi skilaboð voru síðan enn skýrari á blaðamannafundinum í kjölfarið. Ég var síðan ekki tilbúin, eins og fólk veit, til að skrifa undir yfirlýsingu við ESB um samstarf á sviði öryggis- og varnarmála að svo stöddu. Þetta ruggaði einhverjum bát. Ég vil undirstrika að við eigum almennt ekki að vera að blanda saman viðskiptamálum og varnar- og öryggismálum. En ég vil líka draga fram að í samkomulaginu, eins og í öðrum samningum sem ESB hefur verið að gera á sviði varnar- og öryggismála, hvort sem það er við Kanada, Noreg eða fleiri ríki, eru klásúlur um efnahagslegt öryggi. Ég vil einfaldlega nota svigrúmið og tækifærið til að skýra og skerpa betur nákvæmlega hvað felst í þeim orðum í þeim drögum að yfirlýsingunni, í ljósi þessara nýsamþykktu verndarráðstafana.
Í samtölum hæstv. forsætisráðherra og einnig forsætisráðherra Noregs við forseta framkvæmdastjórnarinnar hefur komið fram að hér sé um einstakt mál að ræða, það sé ekki fordæmisgefandi og tekið fram að það sé ekkert í kortunum um sambærilegar ráðstafanir til að mynda gagnvart álinu. Í sama streng tók Dombrovskis, eins og ég gat um, í tengslum við ráðsfundinn í síðustu viku.
Eðlilega er spurt: Dugar þetta? Eru þetta ekki bara einhverjar pólitískar yfirlýsingar? Ég vil segja hvað þetta varðar að pólitískar yfirlýsingar skipta máli. Þessi framkvæmdastjórn mun sitja næstu fjögur árin og við munum halda að sjálfsögðu þessum pólitísku yfirlýsingum til haga. Hagsmunir Íslands felast ekki í því að tala þessar yfirlýsingar niður nema við ætlum ekki að standa vörð um íslenska hagsmuni. Þvert á móti eigum við að herma þær upp á framkvæmdastjórnina og upp á aðildarríki þannig að viðlíka aðgerðir komi ekki til álita í framtíðinni.
Verkefni okkar núna er að vinda ofan af þessum aðgerðum sem gripið hefur verið til og tryggja að þetta gerist ekki aftur og til þess þarf ýmislegt og við þurfum að halda öllum við efnið. Við þurfum að efla samstarf við ESB, við þurfum að efla alla hagsmunagæslu. Við eigum að standa við okkar skyldur samkvæmt samningnum, ég vil undirstrika það, standa við okkar skyldur en vera um leið grjóthörð, eins og við höfum verið í okkar afstöðu í þessu máli. Við eigum að sýna að við erum verðugur samstarfsaðili og krefja ESB um að vera hið sama. Þetta er leiðin að mínu mati frekar en að fara í einhverja fýlu eða hafa í hótunum eða vera í einhverri yfirlýsingagleði sem þjónar ekki nema stundarhagsmunum.
Við munum núna að ráða ráðum okkar við hin EFTA-ríkin innan EES um næstu skref, m.a. á vettvangi EES-nefndarinnar. Þá liggur fyrir að áhrif aðgerðanna á viðskipti á innri markaðnum skulu metin á þriggja mánaða fresti og ákvæði samningsins segja að leita eigi leiða til að takmarka aðgerðirnar eins fljótt og kostur er í tíma og umfangi. Þetta er auðvitað eitt af því sem við munum fylgja eftir í þágu íslenskra hagsmuna.
Virðulegi forseti. Stóra myndin er auðvitað sú að EES-samningurinn nýtist öllu atvinnulífinu og við verðum áfram að standa vörð um hann. Það er skýr afstaða þessarar ríkisstjórnar. Sjávarútvegurinn, ferðaþjónustan, lyfjageirinn, verslunin, skapandi greinar, nýsköpunargeirinn, græni geirinn, orkufyrirtækin, stóriðjan, fjármálageirinn og svo mætti lengi telja, eiga allt undir aðgangi að okkar kjölfestumörkuðum í Evrópu. Kjölfestumarkaðir verða að vera okkur áfram opnir. Atvinnulífið leggur alla áherslu á að varðveita EES-samninginn og virkni hans. Þetta kom mjög skýrt fram í gær á fundi mínum með fulltrúum heildarsamtaka atvinnulífsins þar sem var dreginn fram eindreginn vilji til samstarfs og það ríkti samhljómur í þeim skilaboðum sem komu frá atvinnulífinu. Atvinnulífinu er enginn greiði gerður með því að grafa undan EES-samningnum, þvert á móti. Í þessu felst m.a. okkar ábyrgð og ég vona að hún verði sameiginleg og okkar allra sem eru hér í þingsal.
Staðreynd málsins er síðan auðvitað sú að það blasir við breytt heimsmynd. Það er órói í alþjóðakerfinu, samskipti ríkja á grundvelli alþjóðalaga eiga undir högg að sækja. Þetta sjáum við. Frjáls alþjóðaviðskipti eiga undir högg að sækja. Ég hef ekki nýtt og ætla ekki að nýta þessi mál í pólitískum tilgangi. Hins vegar er ekki hægt að horfa fram hjá því að þessi nýja staða í alþjóðaviðskiptum kallar á að við ræðum hvernig við gætum best okkar hagsmuna, hagsmuna íslenskra fyrirtækja, íslenskra heimila núna í þessum breytta heimi. Við höfum um áraraðir valið að standa utan viðskiptabandalaga og það hefur gengið ágætlega. Við höfum viljað nýta okkar möguleika til að eiga viðskipti við alla. En ef heimurinn er að skiptast upp í viðskiptablokkir; Bandaríkin, Kína, Evrópusambandið, Rússland, einhvern tímann Indland, þá þurfum við að eiga opinskáa og hreinskipta umræðu um það hvernig við verjum best íslenska hagsmuni, að við lendum ekki á milli heldur ráðum okkur og okkar hagsmunum þannig að þeir verði varðir bæði til skemmri en ekki síður til lengri tíma. Við höfum séð það að alþjóðasamskipti hafa þjónað íslenskum hagsmunum vel í gegnum tíðina.
Ég hef vissulega heyrt gífuryrði þingmanna um þetta mál undanfarna daga og líka mjög skynsamlega nálgun og hófsama. Ég skil hins vegar þær óánægjuraddir sem hafa verið settar fram og ég er búin að segja að þetta voru mér þung vonbrigði. Ég var drullufúl yfir því að þessi prinsippafstaða varðandi innri markaðinn var ekki virt. Jú, við náðum þessari efnahagslegu niðurstöðu. Við náðum að slá ákveðnum hlífðarskildi yfir okkar íslenska fyrirtæki og verksmiðjuna uppi á Grundartanga. Það er gott og blessað og við erum í skjóli þar. En það eru áleitnar spurningar um það hvernig heimsmyndin er að þróast og að ríkjasambönd eða ríki eru byrjuð að demba sér í tolla- og verndarráðstafanastríð að einhverju leyti.
Varðandi gífuryrðin, já, ég sé að það felst í því óánægja. En ég bara verð að viðurkenna það líka að ég heyrði ekki sambærileg gífuryrði þegar vinir okkar vestan hafs settu á okkur án neins fyrirvara 15% toll, ekki bara á eina vöru heldur á langstærstan hlut útflutnings okkar til þeirra. Það var fyrirvaralaus aðgerð sem snertir auðvitað fjölmörg fyrirtæki. Við erum í samtali og samstarfi náttúrlega við okkar viðmælendur í Bandaríkjunum. En það er risastórt verkefni að útfæra það þannig að það hafi sem minnsta röskun í för með sér. Neikvæð áhrif þeirra tolla geta numið í versta falli á mánuði allt í kringum 2 milljörðum kr.
Það er mikið í húfi að við stöndum í lappirnar, hvort sem það er ESB, ríkjasambönd, að verja íslenska hagsmuni en ekki vera valkvæð í hagsmunabaráttu okkar. Það skiptir líka máli að við stöndum vörð um það þegar vinir okkar í vestri setja álögur á okkur sem höfum átt góð samskipti, ekki síst á sviði viðskipta og varna í gegnum áratugi.
Ég vil bara undirstrika það, virðulegi forseti, að EES-samningurinn er fyrst og fremst fyrir okkar eigin hagsmuni. Ég vil undirstrika ákall mitt til allra flokka hér á þingi um að standa saman með okkur í ríkisstjórninni að því að verja EES-samninginn. Hann kippti okkur inn í nútímann. Hann jók samkeppnishæfni Íslands, íslenskra fyrirtækja. Hann dró fram mun meiri neytendavernd heldur en okkur óraði fyrir að við gætum náð, hann leysti í rauninni samfélagið úr fjötrum sérhagsmuna og skapaði gríðarleg tækifæri fyrir fólkið okkar, fyrir heimilin og fyrir fyrirtækin.
Ég vil vinna að því með öllum flokkum að varðveita þetta dýrmæta samstarf og þennan, eins og einn úr atvinnulífinu sagði, mikilvægasta og verðmætasta viðskiptasamning sem við hefðum gert. Þó að það sé ekki allt fullkomið þá er samningurinn engu að síður ein af undirstöðum verðmætasköpunar hér á Íslandi og nútímalegs samfélags hér og við skulum tryggja að svo verði áfram. Ég hlakka til að eiga hér málefnalega umræðu um þennan mikilvæga samning.
Virðulegi forseti. Evrópusambandið braut á okkur. Það er ekki okkur að kenna. Það var þeirra ákvörðun, þeir voru að undirbyggja það í ellefu mánuði. Ég hef haft áhyggjur af því hvernig að málum hefur verið staðið gagnvart Evrópusambandinu frá því að þessi hæstv. ríkisstjórn tók við en ræða hæstv. utanríkisráðherra var ekki að lina eða minnka þær áhyggjur. Þegar þessi alvarlega staða er uppi, virðulegi forseti, að Evrópusambandið brýtur á okkur af engri ástæðu, brýtur…
Virðulegi forseti. Evrópusambandið braut á okkur. Það er ekki okkur að kenna. Það var þeirra ákvörðun, þeir voru að undirbyggja það í ellefu mánuði. Ég hef haft áhyggjur af því hvernig að málum hefur verið staðið gagnvart Evrópusambandinu frá því að þessi hæstv. ríkisstjórn tók við en ræða hæstv. utanríkisráðherra var ekki að lina eða minnka þær áhyggjur.
Þegar þessi alvarlega staða er uppi, virðulegi forseti, að Evrópusambandið brýtur á okkur af engri ástæðu, brýtur samning sem þeir hafa margoft sagt, eins og við, að sé svo mikilvægur að hann geri okkur að nánasta samstarfsríki þeirra, þá kemur hæstv. utanríkisráðherra hér upp í þessari umræðu og reynir að færa rök fyrir því að við eigum að ganga í Evrópusambandið. Hæstv. ráðherra byrjaði ræðu sína á því að vitna í Evrópusambandssinnann Gro Harlem Brundtland þar sem hún hafði áhyggjur af því að samningur við Evrópska efnahagssvæðið væri ekki nóg, það þyrfti að fara í tollabandalag. Það er engin frétt að Gro Harlem Brundtland sé Evrópusambandssinni. Það er engin frétt að hún klauf norsku þjóðina til að reyna að troða henni þar inn. Það er engin frétt. Þessi umræða um að við eigum núna, eftir að Evrópusambandið er búið að brjóta á okkur, að fara inn til að láta brjóta meira á okkur á ekki heima hér. Núna þurfum við Íslendingar að standa saman vegna þess að það er verið að brjóta á okkur.
Ég efast ekkert um það að starfsmenn utanríkisráðuneytisins hafi eins og áður unnið sína vinnu samviskusamlega. Það er ekki vandamál í þessu máli. Vandamálið eru pólitísk skilaboð íslensku ríkisstjórnarinnar. Á þessum ellefu mánuðum sem Evrópusambandið hefur undirbúið það að brjóta á okkur, hvaða skilaboð hafa íslensk stjórnvöld sent? Þau hafa sent þau skilaboð til Evrópusambandsins að við viljum gera allt til að komast inn. Á sama tíma og þeir voru að undirbúa að brjóta á okkur mátti ekki koma svo aum viljayfirlýsing eða samstarfssamningur að íslenska ríkisstjórnin segði ekki: Við viljum endilega skrifa undir. Síðan þegar hér kemur formaður framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins, og hún er að sjálfsögðu velkomin eins og allir aðrir góðir gestir — nú er hæstv. utanríkisráðherra að fara á taugum og kalla eitthvað rugl fram, en látum það liggja á milli hluta. Á sama tíma og hún kemur hér, sem hefði verið kjörið tilefni til þess að formaður framkvæmdastjórnar myndi segja skýrt að þau ætluðu að sjálfsögðu ekki að brjóta samninginn um Evrópska efnahagssvæðið, var allt annað gert í þeirri heimsókn og aðallega reynt að koma fram með einhverja skýringu á því að við værum örugglega enn þá með virka aðildarumsókn. Ef svo er þá hefur Evrópusambandið skrökvað að sínu fólki og öllum heiminum í 15 ár. Það var markmiðið með heimsókninni. Það voru hv. þingmenn Diljá Mist Einarsdóttir og Ólafur Adolfsson sem vöktu athygli á því að hér væri hætta á ferð, ekki íslenska ríkisstjórnin. Nú segir hæstv. utanríkisráðherra: Ég ætla ekki að skrifa undir samstarfssamning. Skárra væri það nú, um leið og það er verið að berja á okkur, að skrifa ekki undir samstarfssamning. Það kom ekki út af því að það var frumkvæði frá hæstv. utanríkisráðherra eða ríkisstjórninni. Nei, það var hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttir sem benti á hið augljósa, að það væri kannski ekki skynsamlegt, svona á meðan væri verið að lemja okkur, að skrifa undir meira samstarf.
Virðulegur forseti. Hér segir ríkisstjórnin að við eigum að standa vörð um EES-samninginn. Já, auðvitað eigum við að gera það. En hvað er íslenska ríkisstjórnin að gera? Hún er að grafa undan samningnum um Evrópska efnahagssvæðið með því að tala hann niður, með því að segja að við eigum ekki að trúa því sem við skrifuðum undir heldur þurfum við að fara í tollabandalagið og vera með það á stefnunni að fara úr samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Það þarf ekki að standa vörð um samninginn. Ég hélt að við værum hingað komin til að segja: Hvað ætlum við að gera til að svara þessari aðgerð Evrópusambandsins gagnvart okkur? En hæstv. ráðherra er, þegar við erum komin í þetta ofbeldissamband, [Hlátur í þingsal.] að reyna að finna leiðir til að giftast nú örugglega þeim aðila sem beitir ofbeldinu.
Virðulegi forseti. Við þurfum að standa vörð um hagsmuni Íslands og það þýðir að áherslur og stefnur hæstv. ríkisstjórnar verða að breytast í þessu máli. Við eigum að standa með Íslandi.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. utanríkisráðherra, Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur, fyrir að hafa hér sérstaka umræðu um þá stöðu sem við erum komin í og taka ærlegt samtal um það hvert við ætlum að stefna fyrir Ísland, því að jú, EES-samningurinn er og verður besti og mikilvægasti milliríkjasamningur sem Ísland hefur skrifað undir. Frá 1994 hefur hann verið alger forsenda þess að íslenskt atvinnulíf hefur blómstrað og hefur tryggt íslenskum…
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. utanríkisráðherra, Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur, fyrir að hafa hér sérstaka umræðu um þá stöðu sem við erum komin í og taka ærlegt samtal um það hvert við ætlum að stefna fyrir Ísland, því að jú, EES-samningurinn er og verður besti og mikilvægasti milliríkjasamningur sem Ísland hefur skrifað undir. Frá 1994 hefur hann verið alger forsenda þess að íslenskt atvinnulíf hefur blómstrað og hefur tryggt íslenskum fyrirtækjum sóknarfæri og samkeppnishæfni á Evrópska efnahagssvæðinu sem þekktist ekki áður, svæði sem telur 450 milljónir manns og er vettvangur 70% okkar útflutnings. Já, það er óumdeild staðreynd að án þessarar þátttöku stæðum við algjörlega berskjölduð. Íslenskt atvinnulíf stendur frammi fyrir alveg nógu mörgum áskorunum í alþjóðlegu samkeppnisumhverfi. Það hefur alltaf verið raunin fyrir smáríkið Ísland en sjaldan, ef nokkru sinni, hefur óheftur aðgangur að innri markaði Evrópu skipt meira máli. Hann þurfum við að verja saman, öll sem eitt. Það kallar hins vegar á það að við sýnum öll ábyrgð, annars vegar ábyrgð inn á við gagnvart íbúum og atvinnulífi þessa lands og heimilunum sem verða að sjá í verki að íslensk hagsmunagæsla sé öflug, en líka út á við. Ábyrgð gagnvart þeirri staðreynd að EES-samningurinn er ekki eitthvað annað en hann er. Hann er ekki hlaðborð gerða og tilskipana sem Ísland getur valið úr það sem þykir henta hverju sinni og sleppt öðru. Það þarf að sýna ábyrgð gagnvart þeirri staðreynd að þegar þess er krafist að Evrópusambandið virði fjórfrelsið og grípi ekki til verndaraðgerða þá ætli Ísland samt sem áður að standa vörð um innri markaðinn af sinni hálfu og teikni ekki upp einhverjar sviðsmyndir þar sem Ísland efnir til tollastríða og vanefnda á samningnum og kallar það hagsmunagæslu.
Á þessum tímapunkti myndi fátt, ef eitthvað, gagnast íslensku samfélagi verr en tillögur stjórnarandstöðunnar. Ef við ætlum að draga einhvern lærdóm af ákvörðun ESB er það að íslensk hagsmunagæsla í Evrópu hefur aldrei verið mikilvægari. Hana þarf að tryggja, hvort sem það varðar evrópskt regluverk á mótunarstigi eða þegar æðstu ráðamenn Evrópusambandsins leggja til verndaraðgerðir sem þessar og þá skiptir máli að berjast fyrir Ísland og tala fyrir okkar hagsmunum, því að það gera öll önnur ríki á Evrópska efnahagssvæðinu og þau taka það verkefni sitt mjög alvarlega.
Verkefni ríkisstjórnar Kristrúnar Frostadóttur í dag og okkar sem alþingismanna er að verja EES-samninginn eins og hann á að virka. Það gerum við fyrir Ísland og allan almenning. Þess vegna er það í meira lagi alvarlegt að fylgjast með málflutningi sem heyrst hefur frá stjórnarandstöðunni og endurspeglaðist í ræðu hv. þm. Guðlaugs Þórs Þórðarsonar hér um annars vegar hvernig hagsmunagæslan hefði átt að vera, hún hefði verið frábrugðin hjá hugsanlegri ríkisstjórn sem Sjálfstæðisflokkurinn hefði leitt, og hins vegar hvernig við eigum núna að bregðast við. Hér er ekkert uppbyggilegt lagt fram. Ekkert. Það er ekkert ómálefnalegt að ræða um möguleg réttarúrræði fyrir dómstólum og hvort og hvernig íslensk stjórnvöld verja tíma og fjármunum í virkari hagsmunagæslu gagnvart stofnunum Evrópusambandsins. En staðan er samt sem áður sú að íslensk stjórnvöld hafa sinnt fordæmalausri hagsmunagæslu gagnvart Evrópusambandinu á liðnum mánuðum sem hefur verið svo öflug að fulltrúar atvinnulífsins og hagsmunaaðilar nota öll tækifæri til að lýsa yfir ánægju sinni með þá staðfestu og árangurinn sem þó náðist. Nei, stjórnarandstaðan er í einmanalegum klúbbi, er ein um þá afstöðu að það hafi ekki verið gert. Hún er ein um þá afstöðu. Í stað þess að stjórnarandstaðan standi með Íslandi og velji sína slagi af kostgæfni og velji þá vel — nei, þá er sagt að nú þurfi Ísland að grípa til einhliða aðgerða, hugsanlega, til að sýna hart á móti hörðu, endurmeta EES-samstarfið og grípa til fljótfærinna gagnaðgerða til að auka enn frekar á vandann í heimi þar sem frjáls alþjóðaviðskipti eru á undanhaldi og hugsanlega að halla okkur að öðrum þjóðum. Ég spyr: Hvaða þjóðum?
Forseti. Viljum við standa með frjálsum viðskiptum, fyrirsjáanleika, samkeppnishæfni og stöðugleika, trausti með Íslandi og Evrópska efnahagssvæðinu sem hefur verið hornsteinn íslensks efnahagslífs og lífskjara í þrjá áratugi? Eða eigum við bara að henda inn handklæðinu? Nei. Nú er mikilvægara en nokkru sinni fyrr að Ísland sýni það í verki að við getum staðið við okkar, að viðsemjendum okkar sé ljóst að fjórfrelsið snýst um gagnkvæmni. Við stöndum við okkar og þá skal það sama gilda um aðra.
Þetta mál markar að vissu leyti einhver tímamót. Hagsmunagæslan skilaði árangri fyrir Ísland. Við viljum hins vegar ekki til frambúðar að íslenskir hagsmunir, landfræðileg staða og aðstæður séu ekki tekin með í reikninginn í stefnumótun Evrópusambandsins. Þess vegna er það, hvað sem öðru líður, nærtækt að vekja athygli á því að það eru til staðar tækifæri í fullri aðild að Evrópusambandinu. Það má vekja athygli á því. Það er hins vegar verkefni almennings á Íslandi, íslensku þjóðarinnar, að vega og meta þá stöðu. Við lofuðum því að veita þeim tækifæri til þess að segja sinn hug í þjóðaratkvæðagreiðslu og við það verður staðið. Það væri óábyrgt að nefna það ekki. En staðan er samt sem áður sú, og ég ætla að vera ómyrk í máli hér hvað það varðar, að hagsmunagæslan okkar verður að taka mið af stöðunni eins og hún er núna. Hún er sú að við erum EES- og EFTA-ríki. Við skulum taka mið af því þangað til annað kemur í ljós og það ætlar þessi ríkisstjórn að gera. Íslensk stjórnvöld, atvinnulíf og hagsmunasamtök verða að byggja saman upp skilvirkari liðsheild sem gerir okkur kleift að bregðast snögglega við þegar á reynir. Þar ætla ég að kalla allt íslenskt atvinnulíf til ábyrgðar; hagsmunasamtök, fagfélög og líka verkalýðshreyfinguna. Ég ítreka það ákall af minni hálfu.
Forseti. Hér hefur verið rætt um að ríkisstjórnin hafi ekki nýtt krafta stjórnarandstöðunnar í íslenskri hagsmunagæslu, stjórnarandstöðu sem hefur lagt mjög mikið púður í það að gera samstarf við Evrópusambandið í öryggis- og varnarmálum eins tortryggilegt og hún getur. Þau hafa notað hvert eitt og einasta tækifæri til að gera slíkt tvíhliða samstarf tortryggilegt, ég ítreka það, og eru síðan fúl þegar þau eru ekki kölluð í bátana. Fyrirgefið, hér kemur ekkert heim og saman. Nei. Ég kalla hins vegar sjálfa mig og allan þingheim til ábyrgðar hvað það varðar, ábyrgðar sem felst í að verja EES-samstarfið eins og við höfum þekkt það, sem mér skilst að stjórnarandstöðunni sé mikið í mun að gera þó að verkin segi kannski annað. En þetta höfum við samt sem áður getað sameinast um í meira en þrjá áratugi.
Stundum mætum við mótlæti í lífinu. Þá hefur oft reynst vel að sýna öðrum þá framkomu sem maður sjálfur vill mæta. Í þessu máli þurftum við að berjast eins og ljón og það gerðum við, ekki bara ráðherrar, diplómatar og embættismenn, heldur líka þingmenn. Ég hef sjálf á liðnum mánuðum átt samtöl við þjóðarleiðtoga, ráðherra, þingmenn þjóðþinga og Evrópuþingsins, embættismenn sem og annað áhrifafólk á evrópska stjórnmálasviðinu. Þessi samtöl fóru fram í Stokkhólmi og suðursveitum Svíþjóðar, í Helsinki, í Vilníus og Varsjá, í Maríuhöfn þar sem ég átti langt samtal við Evrópuþingmann sem var ekki einu sinni meðvitaður um hver staðan var og það kom hart á hann þegar ég gerði honum grein fyrir henni. Þarna voru Evrópuþingmenn og þau hlustuðu og ég veit að þessi samtöl skipta máli. Ég sá líka á mörgum þessum vettvöngum einstaka þingmenn stjórnarandstöðunnar taka þessi sömu samtöl á góðum og réttmætum forsendum og það er vel. Þannig á það að vera. Þetta gerir maður fyrir Ísland. Það þarf ekki að kalla mann til verka af hálfu ráðherra eða ríkisstjórnarinnar. Þetta gerir maður bara fyrir Ísland. Svona eigum við að vinna saman en ekki búa til einhverja hugmynd hjá almenningi um það hvað EES-samstarfið er, að það sé einhvers konar hlaðborð sem maður velur af og að hart skuli mæta hörðu. Það er ekki í þágu hagsmuna Íslands.
Herra forseti. Það eru kunnugleg viðbrögð stjórnvalda núna í því þegar eitthvað kemur upp á sem varðar EES-samninginn. Þá birtist óttinn. Stjórnvöld, núverandi ríkisstjórn hið minnsta og raunar fleiri, virðast lifa í ótta við þennan samning fremur en að telja hann tækifæri, eitthvað sem er byggt á og myndað á jafnréttisgrundvelli. Þegar eitthvað kemur upp á þá er endurflutt mantran eins og hæstv. forsætisráðherra gerði hér í gær: Við ætlum ekki að segja okkur úr…
Herra forseti. Það eru kunnugleg viðbrögð stjórnvalda núna í því þegar eitthvað kemur upp á sem varðar EES-samninginn. Þá birtist óttinn. Stjórnvöld, núverandi ríkisstjórn hið minnsta og raunar fleiri, virðast lifa í ótta við þennan samning fremur en að telja hann tækifæri, eitthvað sem er byggt á og myndað á jafnréttisgrundvelli. Þegar eitthvað kemur upp á þá er endurflutt mantran eins og hæstv. forsætisráðherra gerði hér í gær: Við ætlum ekki að segja okkur úr EES-samningnum, við ætlum ekki að segja okkur úr EES-samningnum. Ég held að hæstv. forsætisráðherra hafi endurtekið þetta fimm sinnum og svo eru aðrir sakaðir um að grafa undan samningnum, þeir sem eru ekki tilbúnir að nálgast hann af ótta, þeir sem vilja nýta ákvæði hans sem gera ráð fyrir að þetta sé samningur milli jafngildra aðila.
Hæstv. utanríkisráðherra sagði hér áðan að eftir viðbrögð íslenskra stjórnvalda við refsitollum í andstöðu við EES-samninginn myndu menn hugsa sig tvisvar um áður en þeir færu aftur í slíkt. Nú já, hvers vegna? Af því að þeir fengu harðorðan tölvupóst, nokkur símtöl, þá myndu menn nú aldeilis hugsa sig tvisvar um í framhaldinu. En hvað segir þetta okkur um hvað fulltrúar ESB hafi talið að yrðu viðbrögð Íslands? Væntanlega engin. Þeir hljóta að hafa reiknað með því að þessi ríkisstjórn, sérstaklega Viðreisn sem þráir ekkert heitar en að ganga í Evrópusambandið, hlyti að sætta sig við þetta eftir faðmlögin á Þingvöllum með Ursulu. Þá hafi það komið þeim á óvart, eins og hæstv. ráðherra lýsir því, að þessi ríkisstjórn hafi yfir höfuð sent tölvupóst og kvartað. Svo mun þetta ekki eiga að vera fordæmisgefandi. Það mun fyrrnefnd Ursula von der Leyen hafa sagt í símtali við hæstv. forsætisráðherra, reyndar ekki opinberlega, en um leið kemur fram af hálfu hæstvirtra ráðherra að það hafi ekki verið þessi Ursula sem hafi ákveðið þetta, þetta hafi komið frá ríkjunum. Þá hlýtur maður að spyrja: Hvaða máli skiptir það að Ursula von der Leyen segi að hún telji að þetta eigi ekki að vera fordæmisgefandi ef þetta kemur bara frá ríkjunum? Hvað stoppar ríkin í því að krefjast annarra refsiaðgerða gegn Íslandi vegna áls eða nokkurs annars? Hæstv. ráðherra sagði: Pólitískar yfirlýsingar skipta máli. Þær ættu að gera það en skiptu pólitískar yfirlýsingar Viðreisnar og Samfylkingarinnar um að skattar yrðu ekki hækkaðir ef þessir flokkar kæmust í ríkisstjórn máli? Afleiðinguna sjáum við núna eftir ár af þessari ríkisstjórn. Við hljótum að óttast að pólitískar yfirlýsingar í símtali frá aðila, sem réði víst ekki úrslitum um hvernig fór, gætu reynst léttvægar líka ef vikið er frá grundvallarprinsippum EES-samningsins sem þessari ríkisstjórn og fleirum þykir svo vænt um.
Herra forseti. Hæstv. ráðherra bætti því svo við, án þess að segja það beint, en kom örlítið inn á það sem hæstv. ráðherra langar náttúrlega fyrst og fremst að segja, að heimurinn væri að skiptast í viðskiptablokkir og ef sú þróun héldi áfram þá yrðum við Íslendingar að velta því fyrir okkur — en þorði ekki að klára hugsunina. Hver er hugsunin? Það er ein hugsun ríkjandi hjá Viðreisn, Evrópusambandið, og allt sem gerist á að vera liður í því að koma Íslandi inn í ESB. Þess vegna er það þessi ríkisstjórn, ekki stjórnarandstaðan, sem er að grafa undan EES-samningnum.
Hér kom hv. þm. Samfylkingarinnar, Dagbjört Hákonardóttir, og sagði að við mættum ekki kasta inn handklæðinu gagnvart EES-samningnum sem þýðir að gefast upp á hnefaleikamáli. Kasta inn handklæðinu, hverjir eru að kasta inn handklæðinu? Það eru þeir sem treysta sér ekki einu sinni til að nýta EES-samninginn og þau ákvæði sem eru til þess ætluð að vernda hann og samstarf á grundvelli hans. Hæstv. ráðherra talar eins og samningurinn sé svo brothættur, og það gera fleiri, að það megi ekki anda á hann, þá bara brotni hann. Er þetta fólk að verja EES-samninginn og veru okkar í honum?
Svo eru viðbrögð Bandaríkjanna nefnd í tollamálum, nýir tollar Bandaríkjanna. Sá er munurinn á að Ísland er ekki í sérstöku sambandi við Bandaríkin um að vera aðili að sameiginlegum markaði og Ísland hefur ekki lagt gríðarlega mikið á sig við að uppfylla alls konar kvaðir, kröfur um regluverk og gjöld, og sumt af því algjört dellumakarí, til að vernda stöðuna innan þessa sameiginlega markaðar. Þetta er því ekki samanburðarhæft en maður hlýtur þó að spyrja, fyrst þetta er nefnt í sama andrými, að þá hljóti það að vera allsérkennilegt að ekki einu sinni hafi verið haft fyrir því að senda tölvupóst eða hringja eitt símtal til að reyna að leysa úr málum þeim megin við hafið. Það er vegna þess að við vitum hvar áherslan liggur og við vitum að ekkert má raska vegferð Viðreisnar á leiðinni inn í ESB.
Það má hafa ólíkar skoðanir á því hvort það eigi að nýta þau ákvæði samningsins sem heimila okkur refsiaðgerðir á móti. Ég er þeirrar skoðunar að það þurfi að sýna að okkur sé alvara með að það hafi afleiðingar fyrir Evrópusambandið ef það virðir ekki EES-samninginn. Það hljóta þó allir að geta sammælst um það að nú skulum við hætta að elta Evrópusambandið í þeim efnum sem varða ekki einu sinni EES-samninginn. Við skulum tilkynna ESB að við séum hætt í loftslagsruglinu með þeim, fyrst og fremst nýjum gjöldum á flugsamgöngur sem munu hækka núna ár frá ári og eru til þess ætluð að draga úr flugferðum fólks að því marki að þær verði ekki nema fjórðungur af því sem ella hefði orðið eftir 25 ár, fjórðungur. Það mun færa okkur áratugi aftur í tímann, þar sem aðeins þeir efnamestu gátu leyft sér að ferðast með flugi. Svo eru áform um að hækka gjöld á vöruflutninga til og frá landinu, þessari eyju. Ekkert af þessu á við hér á landi, í landi sem hefur staðið sig best af öllum í umhverfismálum og er eyja sem þarf að reiða sig á flugsamgöngur og siglingar með vörur.
Nú ætti ríkisstjórnin, og þannig myndi hæstv. utanríkisráðherra t.d. sýna að einhver alvara lægi að baki því að láta ekki bjóða sér hvað sem er frá Evrópusambandinu, einfaldlega að segja: Við tökum ekki þátt í þessu. Við ætlum ekki að fara með ykkur í þetta svokallaða Fit for 55, þennan nýja græna pakka sem miðar að því m.a. að setja alla í járnbrautarlestar. En á meðan við heyrum bara þennan afsökunartón fyrir hönd Evrópusambandsins frá hæstv. forsætisráðherra og hæstv. utanríkisráðherra og áminningar um það hvað EES-samningurinn sé nú brothættur, þá teljum hvorki við í stjórnarandstöðu né Evrópusambandið að ríkisstjórninni sé nokkur alvara með athugasemdum sínum við framgang ESB. Skilaboðin eru bara þessi: Við þurfum aðeins að malda í móinn, haldið bara áfram eins og þið viljið. Við beygjum okkur því að markmið okkar er það sama og ykkar, kæra Evrópusamband, að koma Íslandi undir ykkar stjórn.
Virðulegur forseti. Umræður undanfarna daga um tollvernd Evrópusambandsins vegna innflutnings á járnblendi endurspeglar þá óvissu sem ríkt hefur í alþjóðaviðskiptum undanfarin misseri. Staðan í alþjóðaviðskiptum hefur verið duttlungum háð og óútreiknanleg. Evrópusambandið hefur blandast inn í tollastríð Bandaríkjanna og Kína og nú hafa þau átök smitast inn í samstarf EES-ríkjanna og Evrópusambandsins. Þetta eru staðreyndir dagsins í dag sem ríkisstjórn Íslands og…
Virðulegur forseti. Umræður undanfarna daga um tollvernd Evrópusambandsins vegna innflutnings á járnblendi endurspeglar þá óvissu sem ríkt hefur í alþjóðaviðskiptum undanfarin misseri. Staðan í alþjóðaviðskiptum hefur verið duttlungum háð og óútreiknanleg. Evrópusambandið hefur blandast inn í tollastríð Bandaríkjanna og Kína og nú hafa þau átök smitast inn í samstarf EES-ríkjanna og Evrópusambandsins. Þetta eru staðreyndir dagsins í dag sem ríkisstjórn Íslands og önnur EES-ríki þurfa og hafa brugðist við. Öll þessi atburðarás sýnir okkur að það sem gerist á alþjóðavettvangi hefur bein áhrif á lífsgæði fólks hér heima. Þetta mál snýst því um meira en tolla og reglur. Það snýst um samkeppnishæfi Íslands, um framtíð útflutningsgreina okkar og um þau störf sem standa og falla með því að Ísland geti starfað á opnum og fyrirsjáanlegum mörkuðum. Við getum ekki tekið því sem sjálfsögðum hlut að Íslendingar njóti fyrirhafnarlaust bestu kjara og sanngjarnra meðferða eða að sjálfkrafa sé tekið tillit til okkar ýtrustu hagsmuna. Þvert á móti þurfa ríkisstjórn, fyrirtæki og hagsmunasamtök sífellt að halda vöku sinni í gæslu hagsmuna íslensku þjóðarinnar með samstarfi innan alþjóðlegra stofnana og í beinum samskiptum við önnur ríki.
Eins og ég hef áður sagt er EES-samningurinn ekki fullkominn fremur en önnur mannanna verk. Hann getur verið flókinn, hann getur verið þungur í vöfum og já, hann getur stundum leitt til þess að við innleiðum reglur sem við hefðum e.t.v. viljað hafa öðruvísi. Við megum hins vegar ekki missa sjónar á því að EES-samningurinn hefur tryggt okkur aðgang að stærsta innri markaði heims í meira en þrjá áratugi. Hann hefur skapað stöðugleika og fyrirsjáanleika í viðskiptum og tækifæri sem hafa skipt sköpum fyrir íslenskar atvinnugreinar.
EES-samningurinn er þó miklu meira en bara viðskiptasamningur. Hann tryggir frjálsa för Íslendinga og annarra íbúa svæðisins um öll ríki þess. Samningurinn veitir íbúum aðildarríkjanna frelsi til menntunar og atvinnu á öllu svæðinu sem skipt hefur sköpum fyrir fámenna þjóð eins og Íslendinga. Við einblínum oft á fólk sem flytur hingað frá ríkjum Evrópska efnahagssvæðisins en gleymum því að á sama tíma sækja yfir 50.000 Íslendingar fyrirhafnarlítið atvinnu og menntun til ríkja EES og njóta þar sömu réttinda og heimafólk að öllu leyti, m.a. til heilbrigðisþjónustu.
Það er líka mikilvægt að undirstrika að EES-samningurinn er ekki einhliða skuldbinding. Hann byggir á nánu samstarfi aðildarríkjanna á fjölmörgum sviðum. Hann býður upp á fjölmörg tækifæri sem smáríki eins og Ísland hefur annars ekki aðgang að. Innan ramma hans höfum við formlegar samskiptaleiðir og vettvang þar sem við getum sett fram sjónarmið okkar áður en stórar ákvarðanir eru teknar. Í þeim aðstæðum sem við stöndum frammi fyrir núna skiptir þetta allt máli. Þegar við teljum að farið sé gegn anda EES-samningsins og að ekki sé tekið eðlilegt tillit til hagsmuna okkar, er það ekki til marks um að EES-samningurinn sé gagnslaus? Þvert á móti veitir hann okkur aðgang og leiðir til að koma sjónarmiðum okkar á framfæri og, ef það dugar ekki til, að vísa ágreiningi til EFTA-dómstólsins.
Árangursríkt alþjóðasamstarf hefur alltaf byggt á gagnkvæmum skilningi og málamiðlunum og trausti á því að allir sem að koma fari að sanngjörnum leikreglum. Það kann ekki góðri lukku að stýra að bregðast við með heitstrengingum og jafnvel hótunum um að Íslendingar segi sig frá samstarfi eða með því að kynda undir ótta almennings í stundarpólitískum tilgangi, sem í versta falli getur grafið undan trúverðugleika Íslendinga og veikt stöðu Íslands á alþjóðavettvangi.
Við stöndum sterk ef við tölum skýrt. Við stöndum sterkar ef við stöndum saman og við stöndum sterkar ef við vinnum af ábyrgð, byggjum málflutning okkar á staðreyndum og látum tilfinningar okkar ekki bera okkur ofurliði. Nálgumst samstarfsaðila okkar af festu og fagmennsku en ekki með upphrópunum og hótunum. Þannig tryggjum við best hagsmuni Íslands. Heyr, heyr.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir að gefa okkur þessa munnlegu skýrslu. Það var um margt áhugavert að heyra ofan í ráðherra hans sýn á það hvernig staðan er og hvað hefur gengið á hér undanfarnar vikur sem snýr að þessum verndartollum sem snúa fyrst og fremst að kísiljárni eða kísilmálmum og þá Elkem á Grundartanga. Það sem vakti sérstaka athygli mína var orðfæri hæstv. ráðherra þegar, með leyfi forseta, hann orðaði það…
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir að gefa okkur þessa munnlegu skýrslu. Það var um margt áhugavert að heyra ofan í ráðherra hans sýn á það hvernig staðan er og hvað hefur gengið á hér undanfarnar vikur sem snýr að þessum verndartollum sem snúa fyrst og fremst að kísiljárni eða kísilmálmum og þá Elkem á Grundartanga.
Það sem vakti sérstaka athygli mína var orðfæri hæstv. ráðherra þegar, með leyfi forseta, hann orðaði það þannig: Jú, ég var drullufúl. Mér fannst það vera samhljómur allra þingmanna sem hér sitja inni og hlýða á þessa umræðu. Vissulega erum við drullufúl. Ég held að það sé alveg hárrétt. En hitt er svo annað; við getum ekki horft fram hjá því að framganga Evrópusambandsins gagnvart okkur er brot á samningnum um Evrópska efnahagssvæðið, þ.e. EES-samningnum. Þetta er skýrt brot og það eigum við að taka alvarlega öll sem eitt. Nú reynir á samstöðu okkar sem þjóðar, burt séð frá því hvort menn vilji ganga inn í Evrópusambandið eða ekki. Sá sem hér stendur hefur ekki nokkurn einasta áhuga á því að ganga inn í Evrópusambandið. Ég held að það sé alveg ljóst og hefur legið alveg ljóst fyrir í langan tíma. En hitt er svo annað mál, burt séð frá skoðunum okkar á því hvort við viljum inn í Evrópusambandið eða ekki, að nú reynir á samstöðu okkar og við þurfum að verja okkar hagsmuni með kjafti og klóm. Það er það mikilvægasta sem við gerum. Það getum við gert innan EES-samningsins með öllum þeim ráðum sem þar eru. Ég veit ekki betur en að þetta sé skrifað tiltölulega einfalt inn í samninginn. Auk þess höfum við EFTA-dómstólinn sem við getum leitað til þegar um samningsbrot að ræða. En við getum ekki leitað til hans, segir hv. þm. Dagbjört Hákonardóttir og hristir hausinn, ekki núna. En yfir höfuð getum við það þegar ágreiningsmál koma upp og við þurfum að horfa til þess. Vissulega er það þannig að við lifum á tímum óróleika. Við lifum á tímum þar sem ríki mynda með sér ákveðin tollabandalög. Það eru stór ríki sem beita öllum þeim tólum og tækjum sem til eru til að koma vörum sínum á markað. Við erum með gríðarlega öflugan og stóran aðila austan við okkur sem heitir Kína sem herjar grimmt á markaði í Evrópu. Ég held að það sé hluti af því sem verið hefur í gangi í dag, að Evrópusambandið er að verja sig fyrir þeim innflutningi. En mér þykir það verulega sérstakt að það þurfi að bitna á Íslendingum og Norðmönnum, svo ekki sé meira sagt.
En hvað er til bragðs að taka? Ég held að það sé það sem við þurfum að hafa með okkur úr þessari umræðu hér í dag. Hvernig leitum við réttar okkar? Hvernig lögum við það ástand sem núna er uppi? Hæstv. ráðherra kom inn á það í sinni ræðu að við ættum að horfa til þess að við værum kannski að framleiða örlítið betra hráefni heldur en Norðmenn. Ég held að það sé nú — ég þekki það svo sem ekki hvort það er hárrétt. En aftur á móti er það þannig að samkeppnin á þessum markaði er hörð og við höfum séð sviðsmyndir þess efnis að það séu vinnslur innan Evrópusambandsins sem er verið að verja. Við þekkjum það alveg. Við þekkjum þá umræðu. En ef við eigum að láta taka okkur alvarlega innan EES-samningsins og gagnvart Evrópusambandinu þá gerum við það með þeim hætti sem ég held að sé vilji okkar flestra hér inni; við gerum það á vettvangi þess samnings sem við vinnum eftir, við gerum það með samstöðu þjóðarinnar fyrst og fremst, samstöðu okkar hér í þingsal og ég held, virðulegur forseti, að mikilvægast sé fyrir okkur að við geymum nú í bili alla drauma um það hvort við séum hluti af Evrópusambandinu eða ekki. Einbeitum okkur að þessu verkefni fyrst og fremst, að verja hagsmuni þjóðarinnar.
Þegar að því kemur sem hæstv. ríkisstjórn hefur boðað, að farið verði í einhverja þjóðaratkvæðagreiðslu um aðildarumsókn eða áframhaldandi viðræður — sem ég vona að komi aldrei til, en ég er ekki í ríkisstjórn og ræð nú litlu um það. Ég hvet hæstv. ráðherra og ríkisstjórn að leggja til hliðar alla svona framtíðarhugsun um aðildarumsókn að Evrópusambandinu og að einbeitum okkur að því að verja hagsmuni þjóðarinnar. Ég held að það sé algerlega ótímabært í þeirri umræðu sem nú er uppi að velta fyrir sér einhverju sameiginlegu tollabandalagi, eins og hæstv. ráðherra kom inn á og vitnaði þar til Gro Harlem Brundtland, ef ég man rétt, í því samhengi. Það er að mínu viti ótímabært því að það er langur tími þangað til að því kemur og vonandi kemur aldrei til þess að við förum þangað inn. Fyrst og fremst, virðulegur forseti, þá er það samstaða og aftur samstaða hér í þessum sal, við verðum að verja hagsmuni þjóðarinnar númer eitt, tvö og þrjú. Það er tilgangurinn og það er vonandi tilgangurinn með þessari umræðu sem við eigum hér í dag.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir hennar munnlegu skýrslu um þetta gríðarlega mikilvæga mál, mál sem er mikilvægt bæði fyrir okkar iðnað og framleiðslu en líka fyrir þau prinsipp sem eru undirliggjandi í EES-samstarfinu. Hafandi hlustað á ræður nokkurra hv. þingmanna þá mætti halda að viðbrögð Íslands við þessu öllu hafi einkennst af ótta og afsökunum í garð Evrópusambandsins. Ég kannast ekkert við það. Ég kannast bókstaflega ekkert við það…
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir hennar munnlegu skýrslu um þetta gríðarlega mikilvæga mál, mál sem er mikilvægt bæði fyrir okkar iðnað og framleiðslu en líka fyrir þau prinsipp sem eru undirliggjandi í EES-samstarfinu. Hafandi hlustað á ræður nokkurra hv. þingmanna þá mætti halda að viðbrögð Íslands við þessu öllu hafi einkennst af ótta og afsökunum í garð Evrópusambandsins. Ég kannast ekkert við það. Ég kannast bókstaflega ekkert við það og ætla aðeins að fara í gegnum þá hagsmunagæslu sem hefur átt sér stað og hvernig hún hefur blasað við mér sem formanni utanríkismálanefndar. Ég vil nefna það að ég hef á öllum tímum reynt að upplýsa nefndina eins mikið og hægt er um framgang þessa máls og kallað til bæði ráðherra og ráðuneyti. Til dæmis var að mínu frumkvæði haldinn fundur í utanríkismálanefnd 7. ágúst í sumar, í þingfundahléi, þegar Evrópusambandið var aðeins byrjað að sýna á spilin í þessu máli, þar sem ráðuneytið kom og skýrði frá þeim málum sem voru í gangi, líka reyndar tollamálum af hálfu Bandaríkjanna þar sem á okkur voru settir tollar með einhliða hætti. Síðan hef ég tekið þetta mál upp bæði á fundi í Varsjá, sem var fundur þingmannaráðsins þar, og á fundi þingmannaráðstefnu í Kaupmannahöfn þar sem ég talaði mjög sterkt gegn þessum áformum Evrópusambandsins og fann hvorki fyrir ótta þegar ég flutti þá ræðu né fannst mér ég vera að afsaka Evrópusambandið þegar það var gert. Ég fékk meira að segja hrós frá einum þingmanni Sjálfstæðisflokksins fyrir. Einnig í ferð sem utanríkismálanefnd fór til Vilníusar og Varsjár tók ég þetta mál upp bæði við fulltrúa ríkisstjórnar Litáens og ræddi það líka við fjölmarga pólska þingmenn og fann ég ekki fyrir neinum ótta þegar ég bryddaði upp á því máli né fannst mér ég vera að afsaka Evrópusambandið þegar ég tók það upp að fyrra bragði. Þegar forsætisráðherra Litáens kom hingað til lands og ég tók þetta mál upp við hana að fyrra bragði fann ég ekki fyrir neinum ótta þegar ég gerði það né fannst mér ég vera að afsaka Evrópusambandið, og ekki heldur þegar fulltrúar Póllands komu hingað til lands, fulltrúar Þýskalands eða annarra ríkja. Þegar ég tók málið upp á fundi ÖSE-þingsins í Istanbúl þar sem verið var að ræða viðskiptamál og skammaði þar Evrópusambandið fyrir að bregðast við með þessum hætti og vera í annan stað að gagnrýna eitthvert kaos í alþjóðaviðskiptaumhverfinu en vera síðan að beita sín nánustu bandalagsríki eða nánustu vinaþjóðum þessum aðgerðum, þá fann ég heldur ekki fyrir sérstökum ótta þegar ég flutti þá ræðu fyrir fullum sal né fannst mér ég vera að afsaka Evrópusambandið. Síðan erum við, nokkrir þingmenn, að fara til Kaupmannahafnar á COSAC-fund þar sem ég mun aftur taka upp málið og mun heldur ekki afsaka Evrópusambandið eða finna fyrir sérstökum ótta þegar ég tek það mál upp á eins stórum fundi og hugsast getur.
Hver hefur afrakstur okkar hagsmunagæslu í þessu verið? Hann hefur verið ágætur, hann hefur verið einhver. Hann hefur falist í því að sá tollfrjálsi hluti sem við höfum fengið hefur verið meiri heldur en gert var ráð fyrir í upprunalegu tillögunum. Hann hefur verið sá að það er búið að boða það að þessi ákvörðun verði endurmetin á þriggja mánaða fresti og við höfum fengið yfirlýsingar, pólitískar yfirlýsingar um að við eigum ekki von á neinu fleira. Vildum við eitthvað meira? Að sjálfsögðu. Að sjálfsögðu hefðum við einfaldlega viljað að við værum undanþegin þessum ákvörðunum eins og ef við værum innan Evrópusambandsins. Svo varð ekki en engu að síður er hinn praktíski árangur sá að hlutabréf fyrirtækja sem framleiða þessa vöru hafa hækkað og þau hafa sjálf að fyrra bragði talað um varnarsigur Íslands í málinu. En við erum auðvitað ekki sátt og ástæðan fyrir því er sú að verið er að brjóta ákveðið prinsipp; varnaraðgerðum er beitt á Ísland og Noreg sem hafa uppfyllt öll þau skilyrði, oft þungu skilyrði í loftslagsmálum sem önnur ríki á sameiginlegum markaði þurfa að uppfylla. Við erum því ekki sátt út af þessu prinsippi.
Viðbrögð Íslands hafa líka, eins og ég segi, ekki bara verið táknræn. Þau hafa falist í því að við höfum frestað undirritun á samstarfi Íslendinga og Evrópusambandsins í öryggis- og varnarmálum. Ég held að sendiherrar Íslands og Evrópusambandsins hafi verið kallaðir inn á fund utanríkisráðherra ekki einu sinni og ekki tvisvar. Bæði forsætisráðherra og utanríkisráðherra hafa tjáð sig um málið með mjög afdráttarlausum hætti og ég hef sjálfur talað fyrir því, og heyrt fleiri gera það, að við ættum með fullri alvöru að skoða þann möguleika að setja málið í deilufarveg innan sameiginlegu EES-nefndarinnar. Ekkert af þessu lýsir einhverjum sérstökum ótta eða afsökunartóni í garð Evrópusambandsins heldur einfaldlega þeirri staðreynd að við erum að standa vörð um íslenska hagsmuni og erum algerlega óhrædd við að gera það. Auðvitað skiptir þó máli hvaða leiðir eru farnar. Allar þessar leiðir og þessi viðbrögð sem ég nefndi eru að mínu mati eitthvað sem er bæði skynsamlegt og áhrifaríkt. Það að hætta að innleiða EES-reglugerðir sem við höfum tekið inn í EES-samninginn í gegnum sameiginlegu EES-nefndina og erum skuldbundin til að innleiða innan sex mánaða er ekkert skynsamlegt og mun ekki vekja neina eftirtekt neins staðar, eða það að fresta bókun 35 eða eitthvað svoleiðis. Þar sem ég fer og ræði við erlenda þingmenn og ráðamenn er enginn að spyrja hvernig innleiðingu og bókun 35 líður. Það er bara eitthvert mál sem varðar okkur sjálf. Það er bara mál sem varðar það hvernig við uppfyllum þennan samning sem við höfum gert. Við skulum því ekki refsa okkur sjálfum með því að neita að fara í bað. Við skulum gera eitthvað sem skiptir máli og eitthvað sem er tekið eftir.
Ég held að við eigum í þessu máli að halda áfram að berjast og sýna skynsemi og samheldni. Ég tek undir þau orð sem komu frá hv. þm. Þórarni Inga Péturssyni hér áðan; að það skipti máli að við séum samstiga í þessu og getum kannski aðeins lagt til hliðar, alla vega í þessari umræðu, ákveðnar deilur sem við höfum. Ég held reyndar að þegar við lítum fram hjá hinni náttúrulegu sýniþörf stjórnmálanna, þörf til þess að undirstrika sína sérstöðu, þá séum við mjög mörg sammála í grunninn. Við erum langflest sammála um að við teljum að Evrópusambandið hafi brotið sinn hluta af EES-samningnum með því að setja á okkur þessar aðgerðir. Ég held við séum sammála um það. Ég hef heldur ekki heyrt neinn tala fyrir því að við ættum út af þessu að ganga úr EES-samstarfinu, alla vega ekki opinberlega hér í salnum. Ég held við séum sammála um þessa hluti og það getur verið gott veganesti í okkar baráttu fram á við. Menn hafa auðvitað nefnt Evrópusambandið í þessu samhengi og þá hafa menn oft sagt: Sjáum hvernig Evrópusambandið kemur fram við okkur, við skulum þar af leiðandi ekki hugsa um að stíga fæti þar inn. Þar mótast afstaða fólks svolítið mikið af þeirri afstöðu sem það hefur haft fyrir fram. Ég viðurkenni það alveg. Ég er almennt á þeirri skoðun að það að maður lendi einstöku sinnum eða oftar í deilu við sínar nánustu bandalagsþjóðir sé bara eðlilegt og það er eðlilegt að það gerist eftir því sem samskiptin eru nánari. Við lendum ekki oft í deilum við Mið-Afríkulýðveldið, Kómoreyjar eða Fídjí út af því að við eigum ekki í mjög nánum samskiptum við þessar þjóðir. Við eigum aftur á móti í nánum samskiptum við Evrópusambandsríki og því er eðlilegt að við lendum endrum og eins í einhvers konar deilum við þau. Ég er og hef alltaf verið á þeirri skoðun að út af því að Evrópusambandið er pólitískt hagsmunabandalag, bandalag með þeim þjóðum sem standa okkur næst, þá ættum við að ganga þangað inn. Það tengist þessu máli ekki beint. Þetta mál snýst bara um íslenska hagsmunagæslu og þar eigum við að standa saman. Heyr, heyr.
Virðulegi forseti. Fyrst þetta: Það eru mikil vonbrigði fyrir okkur Íslendinga og Norðmenn að vera ekki undanþegin verndaraðgerðum framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins vegna kísiljárns, sem við þekkjum almennt í umræðunni á Íslandi sem járnblendi. Aðeins um stöðuna í stóra samhenginu: Kína framleiðir um 60% af heimsframleiðslunni á kísiljárni og stillti sína framleiðslu af fyrir um áratug þegar Kína var búið að ná markmiðum í stálframleiðslu. Járnblendi er…
Virðulegi forseti. Fyrst þetta: Það eru mikil vonbrigði fyrir okkur Íslendinga og Norðmenn að vera ekki undanþegin verndaraðgerðum framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins vegna kísiljárns, sem við þekkjum almennt í umræðunni á Íslandi sem járnblendi.
Aðeins um stöðuna í stóra samhenginu: Kína framleiðir um 60% af heimsframleiðslunni á kísiljárni og stillti sína framleiðslu af fyrir um áratug þegar Kína var búið að ná markmiðum í stálframleiðslu. Járnblendi er íblöndunarefni í stálframleiðslu. Vöxturinn hefur verið mikill á Indlandi, í Brasilíu og í Kasakstan á undanförnum árum og framleiða þessi þrjú ríki í dag öðrum hvorum megin við um 20% af heimsframleiðslunni með kolum. Restin framleiðir um 20%, inni í því mengi er Evrópusambandið og Ísland og Noregur. Evrópusambandsríkin hafa einungis framleitt um 20–30% af þörfinni á eigin markaði innan Evrópusambandsins. Í fjölmiðlum hefur komið fram að markaðshlutdeild Íslands og Noregs hafi verið um 47%, sem er töluvert meira en Evrópusambandsríkin sjálf hafa framleitt. Framleiðslan hefur helst verið í þeim löndum innan Evrópusambandsins sem leiða þessar verndaraðgerðir, Frakklandi, Póllandi og Slóvakíu.
Virðulegi forseti. Í tengslum við þetta langar mig að vekja sérstaklega athygli á varnar- og öryggismálum í þessu samhengi og mikilvægi þess að vestræni heimurinn haldi áfram að framleiða og þar með talið málma. Að mínu viti er það nauðsynlegt til að tryggja samkeppnishæfni og varnar- og öryggismál Evrópu og annarra vestrænna ríkja til lengri tíma. Það er lykilatriði í þessu samhengi, í stóru myndinni. Hér er um risastórt varnar- og öryggismál að ræða. Það er mikilvægt í tengslum við varnarmálin að verja alla virðiskeðjuna, það er strategískt mikilvægt til að verja heildarhagsmuni. Í dag eru þessar virðiskeðjur, aðfangakeðjurnar, að brotna upp. Það hefur verið allt of lítið rætt um þetta í þessari umræðu þegar kemur að þessum mikilvægu þáttum. Það sem furðar mig í þessu máli er raunverulega hvað — ég hef lýst Evrópusambandinu sem tvíhöfða þurs í þessu máli. Annars vegar erum við að tala um samkeppnishæfnina og hvernig eigi að bregðast við slíku. Hins vegar erum við að tala á sama tíma um öryggis- og varnarmál í Evrópu við Norður-Atlantshafið. Það er einhvern veginn eins og það sé ekki nein heildarmynd af málinu innan sambandsins. Þessar verndaraðgerðir Evrópusambandsins, sem snúa að íslensku og norsku kísiljárni, bæta ekki samkeppnishæfni Evrópusambandsins. Aðgerðin er að veikja hana í stóru myndinni.
Sérhæfing þjóðríkja, og þá sérstaklega fyrir smáríki eins og Ísland, er mikilvæg og þá leið höfum við farið á undanförnum áratugum, að sérhæfa okkur. Íslendingar hafa byggt upp öflugan sjávarútveg, byggt upp græna orkuframleiðslu sem hefur að mestu farið í stóriðjuna; álframleiðslu, kísilmálm og kísiljárn. Það er lífsnauðsynlegt fyrir Evrópu að halda áfram að framleiða. Samkeppnishæfni álfunnar allrar er undir. Þetta er hluti af Draghi-skýrslunni frá því í fyrra um þessi mál. Í þessu samhengi hefur EES-samningurinn verið okkur Íslendingum ákaflega mikilvægur. Við erum fámenn þjóð sem byggir sína velferð og velsæld á utanríkisviðskiptum. Þessi vegferð hefur gengið vel á undanförnum áratugum. Sjávarútvegurinn var 92% af útflutningstekjum Íslendinga árið 1952 en er í dag um 20%. Við höfum byggt upp nýjar atvinnugreinar; græna stóriðju, ferðaþjónustu, nýsköpunargreinar og lyfjaframleiðslu, allt á síðustu áratugum. Ísland treystir á opin utanríkisviðskipti.
Framkoma Evrópusambandsins í þessu máli á að vera okkur Íslendingum víti til varnaðar. Það er gríðarlega mikilvægt að þetta ástand sem við erum að upplifa þessi misserin og höfum verið að upplifa í þessu ferli sem hefur staðið yfir í ellefu mánuði komi ekki upp á nýjan leik. Ég held að fá okkar hafi trúað því að þetta myndi enda í þessu, enda hef ég þá trú að Evrópusambandið muni sjá að sér í þessu máli vegna þess að það eru gríðarlegir hagsmunir fyrir Evrópu líka. Það kom mér gríðarlega á óvart að Þjóðverjar hafi ekki staðið með norrænu ríkjunum og Eystrasaltsríkjunum í þessari atkvæðagreiðslu þegar þetta mál var tekið fyrir. Þýskaland, aflvél Evrópu, á allt undir nákvæmlega þessum hlutum; að tryggja aðfangakeðjuna, virðiskeðjuna, í sinni framleiðslu. Auðvitað þekkjum við að Þýskaland er aflvél Evrópu og Evrópusambandsins.
Í seinni ræðu minni hér á eftir mun ég koma aðeins inn á — ég sé að tíminn er búinn núna — það sem bæjarráð Akraneskaupstaðar hefur verið að bóka um málið og vonandi einhverja fleiri punkta.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir umræðuna, skýrsluna og þá miklu vinnu sem hún hefur lagt í þetta mikilvæga mál. Þessi umræða er mikilvæg, hún getur alveg verið erfið og hún getur alveg verið hávær en hún hefur einnig sýnt okkur hvað það skiptir miklu máli að Ísland standi vörð um hagsmuni sína og geri það af festu, fagmennsku og þrautseigju. Utanríkismálanefnd hefur verið upplýst um hvert skref í þessari vegferð allt þetta…
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir umræðuna, skýrsluna og þá miklu vinnu sem hún hefur lagt í þetta mikilvæga mál. Þessi umræða er mikilvæg, hún getur alveg verið erfið og hún getur alveg verið hávær en hún hefur einnig sýnt okkur hvað það skiptir miklu máli að Ísland standi vörð um hagsmuni sína og geri það af festu, fagmennsku og þrautseigju. Utanríkismálanefnd hefur verið upplýst um hvert skref í þessari vegferð allt þetta ár. Það er ljóst að hagsmunagæsla ráðherra ríkisstjórnarinnar og alls starfsliðs utanríkisþjónustunnar hefur verið markviss, skipulögð og stöðug. Það hefur bókstaflega verið unnið nótt sem nýtan dag að því að verja íslenska hagsmuni, tryggja lífsviðurværi fjölskyldna og forða samfélaginu frá áfalli sem hefði getað haft langvarandi áhrif. Samstarfið við Norðmenn hefur þar skipt miklu enda eru hagsmunir okkar nátengdir þeirra þegar kemur að iðnaði, hráefnum og útflutningi á þessum samkeppnismarkaði.
Virðulegi forseti. Niðurstaðan sem liggur fyrir er, hvernig sem menn reyna að túlka hana, klár varnarsigur. Hún er ekki fullkomin, hún er ekki án endanlegra áhrifa en þegar við horfum til þess hversu alvarlegt ástandið var á tímabili og hversu mikil áhrif þessir verndartollar gátu haft þá er ljóst að þetta er marktækur sigur fyrir Ísland, atvinnulífið og samfélagið á Grundartanga. Hagsmunagæslan hefur einnig skilað því að fulltrúar ESB hafa fullyrt að þetta mál sé ekki fordæmisgefandi og hefur m.a. Ursula von der Leyen fullyrt það í símtali við forsætisráðherra.
Herra forseti. Það tókst að verja störf Elkem á Íslandi. Þar starfa um 170 manns, flestir úr nærumhverfinu og fjölmargir aðrir njóta afleiddra starfa, starfsemin er fjölbreytt og krefst bæði sérhæfðrar menntunar og mikilvægrar verkþekkingar. Fyrirtækið hefur í mörg ár staðið sig vel í að mennta fólk, efla færni þess og tryggja að starfsaldur sé að meðaltali mjög hár. Þetta er ekki bara fyrirtæki, þetta er samfélagsgerð, þetta er burðarás í atvinnulífi Vesturlands og mikilvægt tannhjól í íslenskum útflutningi.
Virðulegi forseti. Við vitum líka hvaða áhrif þessi staða hefði haft ef illa hefði tekist til. Við sjáum hversu erfið óvissan hjá Norðuráli á Grundartanga er og getur haft mikil og langvarandi áhrif ef ekki tekst vel til með úrvinnslu þar. Við vonum að hægt verði að leysa þau mál hið fyrsta og koma þeirri starfsemi aftur í fullan kraft. Óvissan hefur áhrif langt út fyrir fyrirtækið. Í ljósi þess hefði það verið gríðarlegt högg ef ekki hefði tekist að verja störf starfsfólks Elkem. Fyrir íslenskt efnahagslíf var þetta mikilvægt en fyrir starfsmennina sjálfa, fyrir fjölskyldur þeirra, heimilin sem reiða á þessi störf, þá skiptir þetta bókstaflega öllu máli. Þarna var ekki verið að verja línur í bókhaldi. Þarna var verið að verja lífsviðurværi fólks. Tilgangur aðgerða ESB er að hækka verð á járnblendinu og mun sú hækkun skila sér til Elkem einnig. Það að hlutabréf móðurfyrirtækisins hækkuðu á mörkuðum eftir að ákvörðun var tilkynnt sýnir trú fjárfesta á því að þetta muni ekki hafa veruleg áhrif.
Það er mikilvægt, virðulegi forseti, að við gleymum því ekki í þessari umræðu að þetta snýst ekki bara um EES-samninginn eða tæknilegar reglugerðir eða um aðferðir framkvæmdastjórnar ESB. Þetta snýst um mannlíf, um störf, um samfélög, um framtíð byggða sem hafa alla tíð verið burðarásar í íslensku atvinnulífi. Þar skiptir miklu máli hvernig við stöndum vörð um atvinnuöryggi og samkeppnishæfni, þar skiptir máli hvernig við nýtum EES-samninginn til að tryggja jafnræði og réttlæti og þar skiptir máli að við látum ekki beygja okkur þegar við erum í rétti.
Sveitarfélögin á starfssvæði Elkem hefðu fengið þungan skell ef illa hefði farið. Skattspor fyrirtækisins er stórt en það sem skiptir ekki síður máli eru öll þau afleiddu störf og þjónusta sem veltur á því að stór og öflug verksmiðja starfi af fullum krafti. Hér eru verkefni, tekjur, þjónusta og samfélagsleg virkni sem hefði allt verið í uppnámi. Í því ljósi er niðurstaðan ekki aðeins hagsmunasigur heldur einnig mikilvæg skilaboð til íslensks atvinnulífs. Ríkisstjórn Kristrúnar Frostadóttur mun verja hagsmuni atvinnulífsins af festu og raunsæi í því tollastríði sem geisar í heiminum. Við þurfum því áfram að standa vörð, ekki aðeins í þessu máli heldur öllum málum þar sem íslenskt atvinnulíf og atvinnufrelsi er í húfi.
Ég vil því sérstaklega hrósa utanríkisráðherra og öllu hennar frábæra fólki í utanríkisþjónustunni. Þau hafa sýnt fagmennsku, úthald og samhæfingu sem skilar árangri. Þessi samvinna við Noreg og þessi hagsmunagæsla varð ekki til í tómarúmi. Hún byggðist á trausti, á skýrum skilaboðum og á því að Ísland var tilbúið að leggja sitt af mörkum til að stöðva ósanngjarna meðferð á íslensku fyrirtæki. Ég vil líka hrósa forstjóra Elkem á Íslandi og starfsmönnum fyrirtækisins. Þau hafa sýnt seiglu, sýnt þrautseigju og jafnframt haft trú á því að hægt væri að vinna málið með málefnalegum rökum og sterkum staðreyndum.
Virðulegi forseti. Nú þurfum við að horfa fram á veginn. Við þurfum að tryggja að réttur Íslands samkvæmt EES-samningnum sé virtur. Við þurfum að halda áfram að hamra á jafnræði á innri markaði, tryggja að ekki sé beitt verndartækjum sem ganga gegn grundvallarreglum samningsins og að íslensk fyrirtæki geti starfað á sínum mikilvægasta markaði án hindrana, án mismununar og án pólitísks eða efnahagslegs bakslags sem byggir á röngum forsendum. Það snýr einnig að okkur hér á Alþingi. Við þurfum að vera áfram vönduð í innleiðingu reglugerða og tryggja að EES-samningnum sé haldið á lofti og við vinnum eftir sömu faglegu viðmiðunum og við gerum kröfu um frá öðrum. Með því styrkjum við neytendavernd, réttindi borgaranna og samkeppnishæfni atvinnulífsins. Þetta bakslag, þó að okkur hafi tekist að milda það, má ekki stoppa okkur. Það má ekki valda því að traust til innri markaðarins veikist. Það má ekki valda því að fyrirtæki sem vilja fjárfesta á Íslandi hugsi sig tvisvar um. Þau verða að geta treyst því að við munum standa áfram vörð um hagsmuni atvinnulífsins á Íslandi.
Virðulegi forseti. Við eigum öflugt atvinnulíf, við eigum öflugan iðnað og við eigum ótrúlega seigt fólk sem vinnur hörðum höndum að því að skapa verðmæti fyrir samfélagið allt. Það er okkar verkefni að verja þetta fólk.
Virðulegi forseti. Ég læt hér staðar numið en ég vil ítreka þakkir mínar til ráðherra, til starfsfólks utanríkisþjónustunnar, til Elkem og allra þeirra sem hafa lagt sitt af mörkum til að verja störf, verja samfélagið og verja hagsmuni Íslands. Nú heldur vinnan áfram og hún mun byggjast á festu, fagmennsku og samstöðu um þetta mál sem getur sýnt okkur hvað við þurfum til að ná árangri.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir skýrsluna sem hún hefur flutt hér og öðrum þingmönnum fyrir umræðuna. Ég verð hins vegar að játa að ég átta mig ekki alveg á umræðunni hér. Mér finnst einhvern veginn öllu snúið á hvolf. Hér koma þingmenn stjórnarflokkanna og láta í veðri vaka að aðrir þingmenn séu að grafa undan EES-samningnum eða að hér gangi maður undir manns hönd að grafa undan EES-samningnum. Ekkert grefur meira undan EES-samningnum en…
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir skýrsluna sem hún hefur flutt hér og öðrum þingmönnum fyrir umræðuna. Ég verð hins vegar að játa að ég átta mig ekki alveg á umræðunni hér. Mér finnst einhvern veginn öllu snúið á hvolf. Hér koma þingmenn stjórnarflokkanna og láta í veðri vaka að aðrir þingmenn séu að grafa undan EES-samningnum eða að hér gangi maður undir manns hönd að grafa undan EES-samningnum. Ekkert grefur meira undan EES-samningnum en þessi sífelldu, síendurteknu og algerlega að ósekju ummæli um að menn séu að grafa undan EES-samningnum. Ég hef ekki greint annað en að hér sé mikil samstaða meðal þingmanna um að líta á þetta brot á EES-samningnum grafalvarlegum augum, líta á þetta sem brot, sem það svo sannarlega er. Þar með liggur afstaða manna fyrir í því að það er í gildi samningur sem menn vilja að menn haldi í heiðri.
Þar næst, á eftir þessu fyrsta ákalli þingmanna ríkisstjórnarflokkanna, þá virðist verkefnið vera það að þakka fyrir hagsmunagæsluna, þakka starfsmönnum utanríkisráðuneytisins fyrir vel unnin störf, þakka ráðherrum, þakka sér sjálfum; þeir hafa lýst því sjálfir hvernig þeir hafi átt ágæta fundi með kollegum sínum í útlöndum og allt sé þetta hin mesta hagsmunagæsla sem hafi farið fram. Ég get svo sem alveg tekið undir þær þakkir svo langt sem þær ná, en ég vil aðeins rifja upp aðdraganda þessa máls og hagsmunagæslu í upphafi þessa máls.
Þannig var það nú að þingmenn hér, velflestir, urðu þess áskynja að ESB hygðist brjóta á EES-samningnum 6. ágúst síðastliðinn. Þá var boðað til fundar eftir að fréttir höfðu birst af þessu í fjölmiðlum. Það var boðað til fundar í hv. utanríkismálanefnd, þingmenn sem þar sitja voru boðaðir til fundar og þeir upplýstir um málið. Kemur þá í ljós að málið átti lengri aðdraganda, allt aftur til síðasta árs, komið ár síðan kannski. Þótt ég hafi ekki fengið neitt um það og ekki hafi verið lagt fram, sem full ástæða var til að gera, formlegt yfirlit yfir það hvernig þessu máli var háttað frá byrjun þá hefst a.m.k. í desember hálfopinber rannsókn Evrópusambandsins á möguleikum þess og fýsileika á að leggja þessa tolla á lönd, og þar með talið Noreg og Ísland. Í janúar hefst formleg hagsmunagæsla á vegum utanríkisráðuneytisins. Allt að einu heyrist ekki um það múkk hér í þingsal og ekki í hv. utanríkismálanefnd eða annars staðar. Það er síðan í ágúst sem þingmenn fá veður af þessu með lestri frétta. Ég hef gert athugasemdir við þetta. Ég hef spurt spurninga og ég hef ekki fengið viðhlítandi svör við því af hverju svo væri í pottinn búið. Bæði hefur það varðað hagsmunagæsluna að upplýsa þingmenn en fyrst og fremst hef ég lagt áherslu á að það er virðing við Alþingi sem hér var þverbrotin og menn hafa ekki einu sinni beðist afsökunar á þessu virðingarleysi og framgöngu gagnvart Alþingi í þessu máli. En gott og vel.
Það eru reyndar líka fluttar af því fréttir að hagsmunasamtök járnblendiframleiðenda í Evrópu hafi óskað eftir þessum aðgerðum, þau sjálf hafi óskað eftir þessum aðgerðum. Maður veltir því fyrir sér og því hefur a.m.k. ekki verið svarað hér hvort t.d. fyrirtæki sem starfa hér á Íslandi en aðallega í Noregi hafi verið hluti af þeim hagsmunasamtökum og tekið þátt í þeirri kröfugerð. Mér finnst það skipta máli að það liggi fyrir með hvaða hætti fyrirtæki sem eru staðsett á Íslandi hafi mögulega átt þátt í því að vinna að þessu mikla samningsbroti á EES-samningnum.
Það er enginn ágreiningur um það og það er gott að heyra að þetta sé skýrt samningsbrot. Þetta samningsbrot hefur hins vegar verið réttlætt með ýmsum undarlegum hætti, m.a. hefur verið vísað til alþjóðaviðskiptasambandsins WTO í því sambandi og því haldið fram að Evrópusambandið hefði ekki og gæti ekki lagt á svona verndartolla án þess að hafa Ísland og Noreg með í því. Þetta er þvælulögfræðiskýring að mínu mati en þessu hefur verið haldið fram. Og þessu var haldið fram gagnvart þingmönnum, a.m.k. var sagt að Evrópusambandið héldi því fram að það væri bundið í báða skó. Ef svo er þá er ekkert sem kemur í veg fyrir það að EES-samningurinn verði brotinn aftur og aftur og aftur. Það er eitthvað sem íslensk stjórnvöld þurfa að svara fyrir hvernig þau ætla að svara þessari málsástæðu Evrópusambandsins. Framkvæmdastjóri Evrópusambandsins, frú von der Leyen, segist vera miður sín og segir að þetta gefi ekki fordæmi, eins og bent hefur verið á. Þetta sé einskiptisákvörðun. Þetta hafi ekki verið hennar ákvörðun, þetta hafi verið ákvörðun samningsríkjanna.
Hvers virði eru þá orð hennar ef þetta er ákvörðun samningsríkjanna, sem þetta vissulega er? Hvernig gerast kaupin á eyrinni í pylsugerðinni í Brussel, í Evrópusambandinu? Þegar ríki óska eftir því að slíkir verndartollar séu lagðir á, leitar þeirri kröfu sinni fylgis meðal annarra ríkja, hvað borga þau? Með hvaða hætti borga þau þeim ríkjum fyrir stuðninginn við slíkar verndarráðstafanir? Hvað kemur næst? Halda hv. þingmenn hér uppi á Íslandi að slíkur greiði við málstað sumra ríkja verði ekki endurheimtur með einhverjum hætti í Evrópusambandinu? Halda menn það virkilega að þau ríki sem létu draga sig út í það að greiða atkvæði með þessum verndartollum ætli ekki að innheimta þann greiða með einhverjum hætti?
Þess vegna hlýt ég að spyrja hæstv. utanríkisráðherra hvort utanríkisráðuneytið og hún hafi leitað af sér allan grun í dag um það hvort í farvatninu séu einhverjar sambærilegar aðgerðir af hálfu Evrópusambandsins, sambærileg rannsókn sem er upphaf og forsenda fyrir þessum aðgerðum, rannsókn Evrópusambandsins á tilteknum skilgreindum mörkuðum, einhverjum öðrum mörkuðum. Menn láta sér detta í hug álið t.d. Þetta getur verið víðari spurning, það þarf ekki bara að vera ums það. Eru í farvatninu hjá Evrópusambandinu einhverjar rannsóknir eða hugmyndir um rannsóknir á tilteknum mörkuðum með það að leiðarljósi að mögulega að velta fyrir sér fýsileika þess að taka upp verndartolla? Þetta er mikilvæg spurning sem við þurfum að hafa í huga og ég ætlast til þess að þeir sem sinna þessari hagsmunagæslu séu með svör við þessu á reiðum höndum.
Hér hefur verið rætt um EES-samninginn og ítreka það sem ég sagði áðan, ég greini ekki annað en stuðning við það að menn vilji halda mönnum við efnið í EES-samningnum. Það þýðir hins vegar ekki að við höldum áfram eins og ekkert hafi í skorist til. Það þýðir það ekki. Ein spurning sem við ættum auðvitað að velta fyrir okkur er: Er nauðsynlegt að taka samninginn upp að því er varðar úrlausn ágreiningsmála eins og nú hafa komið upp? Það liggur fyrir að EFTA-dómstóllinn er ekki í færum lagalega til að fjalla um brot Evrópusambandsins gagnvart EFTA-ríkjunum. Það er heldur ekki hlutverk Evrópudómstólsins að gera það. Mögulega gæti Elkem, eða þessi fyrirtæki sem verða fyrir þeim, sótt einhver sín mál þangað. Gallinn við samninginn er að í upphafi var ekki samið um — það hvarflaði ekki að mönnum að Evrópusambandið yrði brotlegt við samningsríki sín. En nú er sú staða komin upp. Væri þá ekki einnar messu virði að velta því aðeins fyrir sér hvort það þyrfti ekki að koma upp einhverjum vettvangi til að útkljá það, þ.e. öðrum en sameiginlegu EES-nefndinni, af því að hún hefur verið nefnd til sögunnar í þessu sambandi? Þá væri reyndar líka gott að heyra frá hæstv. utanríkisráðherra hvort hún meti það fýsilegt eða til einhvers, vænlegt til árangurs, að fjalla um þetta tiltekna samningsbrot í sameiginlegu EES-nefndinni?
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir ágætis- og fyrirtaksræðu í upphafi og ég held að við öll sem hér erum inni séum sammála um alvarleika málsins sem hér um ræðir. Ég hef hitt forsvarsmenn þessa fyrirtækis sem um ræðir og hef heyrt af þeirra máli og málflutningi hvernig þeir hafa hælt utanríkisþjónustunni og utanríkisráðherranum fyrir framgöngu þeirra í þessu máli, sem ég efast ekki um að hafi verið í þessu af heilum hug. Ég…
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir ágætis- og fyrirtaksræðu í upphafi og ég held að við öll sem hér erum inni séum sammála um alvarleika málsins sem hér um ræðir. Ég hef hitt forsvarsmenn þessa fyrirtækis sem um ræðir og hef heyrt af þeirra máli og málflutningi hvernig þeir hafa hælt utanríkisþjónustunni og utanríkisráðherranum fyrir framgöngu þeirra í þessu máli, sem ég efast ekki um að hafi verið í þessu af heilum hug. Ég tek undir það og þakka fyrir. Hins vegar er niðurstaðan vonbrigði. Niðurstaðan er gríðarleg vonbrigði og verkefni okkar á hinu háa Alþingi hlýtur að vera það hvernig við ætlum að bregðast við þessu. Hvernig ætlum við að bregðast við þeirri stöðu sem upp er komin?
Virðulegur forseti. Það er alltaf svolítið vont í svona umræðu að koma í restina og ætla að segja eitthvað nýtt; flestallt er nú komið fram. Mér varð þó hugsað til þess er ég sat og hlustaði á þessa áhugaverðu umræðu áðan þegar ég var ungur maður í stjórnmálafræði við Háskóla Íslands að læra alþjóðastjórnmál. Þar var kennari sem heitir Albert Jónsson sem sagði okkur í fyrsta tímanum að það væri ekkert til sem héti vinaþjóðir. Það væru bara hagsmunir og öll alþjóðastjórnmál, öll sambönd byggðust á hagsmunum; ríkin væru að verja sína hagsmuni. Ég held að þetta eigi afskaplega vel við í dag. Við sjáum að það sem Albert sagði á sínum tíma er sennilega rétt og við sáum það líka eftir efnahagshrunið þegar við leituðum eftir aðstoð í kringum okkur og lítið var um hendur. Akkúrat þessa hagsmunagæslu þurfum við núna sem þjóð að standa vörð um.
Mér mun verða tíðrætt um hagsmuni Íslands og hagsmunagæslu Íslands. Að hlusta í þessari umræðu á hv. þingmenn tala um það, sem hefur svo sem verið rætt í þinginu áður undir þessu máli, að mikilvægt sé að þingheimur standi saman og að við gætum hagsmuna Íslands í þessu máli — ljóst er, virðulegur forseti, að við erum ekki öll með sömu gleraugun á okkur þegar við erum að tala um hagsmuni Íslands og hvar þeim sé best borgið. Ég held þar af leiðandi, virðulegur forseti, að það sé afar brýnt í þessari umræðu sem við erum að fara í núna um viðbrögð Íslands og hvernig við ætlum að bregðast við þessu ástandi sem upp er komið, að við látum t.d. umræðuna um Evrópusambandið liggja á milli hluta. Ég held að þá myndum við ná miklu betri sátt um það hvernig við ætlum að koma okkur út úr þessu verkefni, hvernig við ætlum að stilla okkur saman sem þjóðþing, sem ólíkir flokkar með ólíka hagsmuni. Ég held að við munum illa ná saman um einhverja hagsmunagæslu, einhverja varnarbaráttu ef Evrópusambandsumræðan er þar inni. Við getum tekið hana seinna og munum taka hana seinna, virðulegur forseti. Ég efast ekki um það en held að ef við eigum að ná sáttinni þurfum við að skilja það frá umræðunni.
EES-samningurinn er mjög mikilvægur. Hann er mjög mikilvægur samningur fyrir Ísland. Hann hefur verið og hefur reynst íslenskri þjóð farsæll. En svo er með alla samninga, virðulegur forseti, að þeir eru einungis mikilvægir ef þeir eru virtir. Það er það sem við erum að ræða hér í dag. Þessi samningur var ekki virtur og brotið var á okkur Íslendingum hvað varðar þennan samning. Það er gríðarlega mikilvægt að íslensk stjórnvöld sýni klærnar og standi í lappirnar og sendi þau skilaboð að við látum ekki koma svona fram við okkur, við látum ekki bjóða okkur slíkt. Í ljósi þess, virðulegur forseti, að hér hefur verið talað um að verið sé að grafa undan samningnum þá er það mat þess sem hér stendur að fátt hafi grafið meira undan samningnum en akkúrat þetta atvik.
Staðan er alvarleg. Það eru nokkrar ástæður fyrir því að ég met stöðuna alvarlega og þarf svo sem ekkert að fara í smáatriðum yfir þær hér. Þetta er náttúrlega bara prinsippmál með samninginn. Við erum að sjá algjörlega nýja sviðsmynd í samskiptum Íslands og ESB varðandi EES-samninginn. Sömuleiðis hef ég áhyggjur af stöðu Elkem og starfsfólki, þeim störfum sem þar eru og framtíðinni. Ég hef sömuleiðis áhyggjur af nýjum fjárfestingartækifærum hér á landi og þeim sem fyrir eru. Hvaða áhrif mun þetta hafa og hvað verður næst? Við höfum rætt um álið. Hér hefur komið fram, virðulegur forseti, að einhvers konar loforð sé fyrir því að þetta muni ekki gerast aftur. Ég held því miður að enginn geti gefið slíkt loforð. Fordæmið er komið. Eins og einn góður Skagfirðingur sagði gjarnan, sem átti stundum í erfiðleikum með málshætti: Það sem aldrei hefur gerst getur alltaf gerst aftur. Ég óttast því miður, virðulegur forseti, að fyrst búið er að gera þetta nú getum við átt það á hættu að þetta verði gert aftur. Því skiptir öllu máli í þessu tilfelli hvernig íslensk stjórnvöld ætla að bregðast við. Í því dugar engin linkind. Við þurfum að bregðast við af fullri hörku og sýna það að við sem þjóð látum ekki koma svona fram við okkur.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra og hv. þingmönnum fyrir umræðuna. Ég vil hrósa einum þingmanni, hv. þm. Pawel Bartoszek, formanni utanríkismálanefndar, fyrir ágætisræðu þar sem hann kom inn á margt og gerði það bara prýðilega. Eitt hins vegar yfirsást hv. þingmanni fullkomlega. Það var þegar hv. þingmaður sagði að hann hefði ekki orðið var við neinn ótta og afsökunartón hjá stjórnarliðum þegar kom að þessum aðgerðum Evrópusambandsins. Ef hv. þingmaður…
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra og hv. þingmönnum fyrir umræðuna. Ég vil hrósa einum þingmanni, hv. þm. Pawel Bartoszek, formanni utanríkismálanefndar, fyrir ágætisræðu þar sem hann kom inn á margt og gerði það bara prýðilega. Eitt hins vegar yfirsást hv. þingmanni fullkomlega. Það var þegar hv. þingmaður sagði að hann hefði ekki orðið var við neinn ótta og afsökunartón hjá stjórnarliðum þegar kom að þessum aðgerðum Evrópusambandsins. Ef hv. þingmaður hefði t.d. hlustað á ræðu hæstv. utanríkisráðherra, þá byrjaði hæstv. utanríkisráðherra á að fara yfir það og lýsa því sérstaklega yfir að Gro Harlem Brundtland hafi nú talið að það væri betra að menn væru í tollabandalagi heldur en með EES-samninginn. Það er afsökunartónn. Það eru ekki rétt skilaboð.
Nú er það þannig, virðulegi forseti, að við þurfum að standa saman í þessu og sem betur fer höfum við borið gæfu til þess þegar við verðum fyrir ógn. Ég get nefnt landhelgismálin, Icesave, þá hafa menn staðið saman. Hér koma hv. stjórnarliðar og sögðu sérstaklega að þeir hefðu ekkert að gera með stjórnarandstöðuna í þessari hagsmunagæslu. Nú er bara mjög mikið af öflugum hv. þingmönnum í stjórnarandstöðunni. Reyndar er einn fyrrverandi forsætisráðherra, tveir fyrrverandi utanríkisráðherrar, einn sendiherra, einn aðstoðarmaður utanríkisráðherra, einn fyrrverandi dómsmálaráðherra, fyrir utan öfluga þingmenn. Tveir segir hv. þingmaður, kannski er upptalningin ekki alveg tæmandi, en ég myndi ætla það að ef menn í alvöru meina það að menn eigi að standa saman í hagsmunagæslunni þá ættu þeir ekki að segja: Við sem fengum 50,6% í síðustu alþingiskosningum afgreiðum algerlega stjórnarandstöðuna út af borðinu í þessari hagsmunabaráttu af því að hún talar ekki því máli sem við viljum. Ef menn í alvöru tala um samstöðu þá tala menn ekki með þessum hætti.
Staðan er bara einfaldlega þessi, að það sem við eigum að vera að ræða hér er til hvaða aðgerða við ætlum að grípa. Hvaða aðgerða, virðulegi forseti, ætlum við að grípa til? Auðvitað er margt hægt að gera, auðvitað ekki hluti sem skaða okkur sjálf, eðlilega. En við hljótum að gefa þau skilaboð, virðulegi forseti, til Evrópusambandsins að við tökum því ekki sem léttvægum hlut að það brjóti á okkur. Ef menn ætla að halda áfram ESB-vegferðinni þá gefa þeir þau skilaboð. Ef menn ætla að segja: Við ætlum bara að starfa með ykkur á öllum sviðum, hvort sem það er á sviði norðurslóða, öryggis- og varnarmála, sjávarútvegsmála og öðru slíku eins og ekkert hafi í skorist, þá eru menn að gefa þau skilaboð að þetta sé léttvægt og að Evrópusambandið megi bara gera þetta aftur. Þá eru menn að gefa þau skilaboð. Það eru áhyggjur mínar, virðulegi forseti, þegar ég sé framgöngu hæstv. ríkisstjórnar, ráðherra og margra stjórnarþingmanna. Þrátt fyrir að menn segi: Við lítum á þetta alvarlegum augum, eðlilega, þá er það því miður þannig að það getur enginn embættismaður í Brussel sagt að þetta sé ekki fordæmisgefandi og þar af leiðandi þurfum við ekki að hafa áhyggjur. Bara því miður og það vita það allir sem vilja vita. En það er ýmislegt sem þeir sækja í sem við höfum um að segja. Og þó svo að við eigum að eiga góð samskipti við ríki Evrópusambandsins og sömuleiðis bandalagið þá hljótum við að gefa þau skilaboð að þegar þið brjótið samninginn um Evrópska efnahagssvæðið þá er það eitthvað sem okkur finnst ekki vera ásættanlegt. Við getum ekki látið eins og ekkert sé og við stöndum saman, Íslendingar, í því að bregðast við þessari aðgerð af ykkar hálfu. Þið verðið að skilja það að ef þið ætlið að halda þessu áfram, ja, í það minnsta þá hefur það áhrif hvað okkur varðar. Því miður, virðulegi forseti, og ég vona að þessi afstaða hæstv. ríkisstjórnar muni breytast, en enn sem komið er er hæstv. ríkisstjórn að gefa þau skilaboð að þetta sé léttvægt.
Ef ríkisstjórnin hefði viljað gefa skýr skilaboð þá hefði hún að sjálfsögðu, eins og hv. þm. Sigríður Á. Andersen benti á, tekið málið upp á þessum 11 mánuðum, gert þinginu viðvart, sett alla í viðbragðsstöðu og sömuleiðis sagt við forystumenn Evrópusambandsins: Ef þið ætlið að stíga þetta skref þá skuluð þið ekki láta ykkur dreyma um það að við ætlum að halda áfram með einhverri ESB-för sem þessi ríkisstjórn er á. Ef menn hefðu viljað senda skýr skilaboð þá hefðu það verið viðbrögðin. Ég vonast til þess að menn muni senda skýr pólitísk skilaboð. Við munum standa með Íslandi og ríkisstjórninni í hagsmunagæslunni en skilaboðin, virðulegur forseti, hafa verið nokkuð skýr, að þeir sem voru með 50,6% í síðustu alþingiskosningum þurfa nú ekki á neinum öðrum að halda.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka utanríkisráðherra fyrir að gera grein fyrir þessu máli og þingmönnum fyrir prýðilegar umræður að mjög mörgu leyti. Mig langar til að byrja á að reyna aðeins að ramma inn um hvað þetta mál snýst. Margir hafa nefnt að þetta snúist um það að Evrópusambandið hafi brugðist við breyttri samkeppnisstöðu járnblendiframleiðslu innan ESB með því að grípa til verndaraðgerða. Þær ná m.a. til Íslands og Noregs. Hver er ástæðan? Hún…
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka utanríkisráðherra fyrir að gera grein fyrir þessu máli og þingmönnum fyrir prýðilegar umræður að mjög mörgu leyti. Mig langar til að byrja á að reyna aðeins að ramma inn um hvað þetta mál snýst. Margir hafa nefnt að þetta snúist um það að Evrópusambandið hafi brugðist við breyttri samkeppnisstöðu járnblendiframleiðslu innan ESB með því að grípa til verndaraðgerða. Þær ná m.a. til Íslands og Noregs. Hver er ástæðan? Hún hefur ekki verið nefnd eins oft. Ástæðan er sú að tollar sem Trump Bandaríkjaforseti hefur sett á einhliða urðu til þess að ódýrt járnblendi, einkum frá Kasakstan, Brasilíu og Malasíu, hefur leitað á Evrópumarkaði. Þessi lágu verð voru að grafa undan framleiðslunni í sjö verksmiðjum í fimm löndum. Aðgerðirnar eru til að vernda þetta, m.a. út af öryggis- og varnarhagsmunum sem hér voru nefndir af alla vega einum þingmanni.
Ísland og Noregur færðu rök fyrir því á grundvelli EES-samningsins að löndin ættu að vera undanskilin. Löndin eru hins vegar ekki hluti af tollabandalaginu sem Evrópusambandið felur í sér þannig að niðurstaðan var að svo væri ekki. Það finnst Íslandi óskynsamlegt af mjög mörgum ástæðum. Það er ekki í þágu hagsmuna Íslands. Þessum ágreiningi hefur verið skýrt til skila haldið. Við erum sem sagt stödd í nýju umhverfi þar sem Evrópusambandið, sem hefur gert flesta viðskiptasamninga við aðrar þjóðir í heiminum og ríkjabandalög um fríverslun, er að grípa til þessara aðgerða vegna þess að í heiminum ríkir tollastríð. Þetta kerfi síaukinnar fríverslunar og tollfrelsis sem hefur verið við lýði síðustu áratugi á undir högg að sækja, ekki vegna stefnu Evrópusambandsins heldur vegna áhrifa af aðgerðum þeirra sem eru að leggja á tolla. Það hefur kallað á þessi viðbrögð. Þetta þurfum við að ræða og hver sé afstaða Íslands í þessu, bæði almennt en ekki síst í ljósi þess að Ísland er smáríki sem byggir á útflutningsviðskiptum og á mjög mikið undir því. Ísland er líka smáríki í alþjóðlegu samhengi þar sem við viljum ekki á ögurstundu vera í tvíhliða deilum við stórveldi, segjum Bandaríkin, án þess að hafa skjól af fleiri þjóðum í sömu stöðu og í eins nánu bandalagi og á verður kosið. Þetta eru þjóðarhagsmunir rétt eins og það eru þjóðarhagsmunir að tryggja viðskiptakjör einstakra fyrirtækja eða geira atvinnulífsins.
Hér hefur verið rætt um hvaða lærdóm er hægt að draga af þessu máli. Ólíkt fyrstu viðbrögðum hér í þingsal finnst mér meginlínan vera sú að standa vörð um samninginn um EES, með undantekningum. Miðflokkurinn er enn að leggja til að undanskilja einn kafla EES, þ.e. gerðir sem hafa verið teknar upp í EES-samninginn. Ég fæ ekki séð hvernig sú tillaga stenst það að EES-samningurinn sé yfir höfuð áfram til. Sjálfstæðisflokkurinn hefur a.m.k. kynnt þrenns konar afstöðu í málinu. Í fyrsta lagi sögðu formaður og þingflokksformaður í fyrstu viðbrögðum að það ætti að standa vörð um EES. Varaformaðurinn kynnti þá afstöðu að það ætti að hætta að innleiða gerðir EES-samningsins inn í íslensk lög og bregðast sem sagt við með einhvers konar hefndaraðgerðum. Fátt ef nokkuð hefur undirstrikað jafn rækilega þann fullkomna viðskilnað sem hefur orðið við veruleikann, hagsmunina í íslensku atvinnulífi og málflutningur Sjálfstæðisflokksins, eins og síðustu dagar hafa sýnt. Atvinnulífið hefur stigið alveg skýrt fram, undirstrikað mikilvægi EES-samningsins og mikilvægi þess að fólk í geðshræringu fari ekki í einhvers konar hefndaraðgerðir. Ekki misskilja mig. Það er í lagi að vera með heitar tilfinningar í pólitík og við það að stjórna landi en geðshræring á ekkert erindi í slík verkefni. Annaðhvort verða talsmenn Sjálfstæðisflokksins að draga þessar yfirlýsingar til baka, enda eru þær algjörlega út úr korti við hagsmuni íslensks atvinnulífs, eða það liggur bara fyrir að flokkurinn er margklofinn í afstöðu til alþjóðaviðskipta, EES-samningsins og sambandsins við aðrar þjóðir. Hluti flokksins er bara einfaldlega genginn í Miðflokkinn í þessum efnum. Ég skil þá sem kalla fyrst og fremst eftir samstöðu og ýta umræðum um frekara samstarf við Evrópusambandið á undan sér. Hvenær, ef ekki nú, þurfum við að ræða hvernig hagsmunum Íslands sé best borgið í alþjóðlegu umhverfi? Hvenær, ef ekki nú, þurfum við að ræða hvernig smáríki halda best og sínum hagsmunum í alþjóðakerfinu? Hvenær, ef ekki nú, þurfum við að ræða hvaða vexti við viljum að bjóðist heimilum og fyrirtækjum? Hvenær, ef ekki nú, eigum við að ræða framtíðina?
Herra forseti. Um stund fannst mér ég vera kominn á Evrópuþingið í Brussel, satt að segja. Hér var ekki verið að verja hagsmuni Íslands í síðustu ræðu. Nei. Hér var eitthvað allt annað í gangi. Hér hófst einhver umræða um Evrópusambandsaðild. Þetta var skrýtið, bara mjög skrýtið. Ég get verið sáttur við, herra forseti, ræðu hv. þm. Pawels Bartoszeks hér áðan þar sem hann var að tala um að verja íslenska hagsmuni eins og þeir hafa verið varðir í gegnum áratugina,…
Herra forseti. Um stund fannst mér ég vera kominn á Evrópuþingið í Brussel, satt að segja. Hér var ekki verið að verja hagsmuni Íslands í síðustu ræðu. Nei. Hér var eitthvað allt annað í gangi. Hér hófst einhver umræða um Evrópusambandsaðild. Þetta var skrýtið, bara mjög skrýtið. Ég get verið sáttur við, herra forseti, ræðu hv. þm. Pawels Bartoszeks hér áðan þar sem hann var að tala um að verja íslenska hagsmuni eins og þeir hafa verið varðir í gegnum áratugina, hvort sem var á fimmta eða sjötta áratug síðustu aldar í þeim málum sem voru hérna í upphafi kalda stríðsins og höfðu mikil áhrif á Íslandi. Þorskastríðin, Icesave og slíkt. Ræðum um hagsmuni Íslands. En síðasta ræða hér snerist fyrst og fremst um aðild að Evrópusambandinu og af hverju og að réttlæta það að Evrópusambandið sé að bregðast við með þeim hætti sem við erum að verða vitni að hér í dag. Um það snerist ræðan. Þetta var merkilegt. Það var eins og við værum komin í einhverja umræðu um aðild að Evrópusambandinu. Þetta var bara satt að segja stórfurðulegt. Þetta er eiginlega það furðulegasta sem hefur gerst hérna á seinni tímum í þinginu, hvernig þessi ræða hljómaði miðað við þá ágætu umræðu sem hefur verið hér í dag og miðað við ágæta ræðu hæstv. ráðherra um málið, sem eru þessar verndaraðgerðir Evrópusambandsins vegna kísiljárns. Þess vegna var þetta mjög skrýtin ræða.
Sá sem hér stendur hefur alltaf varið EES-samninginn. Hann skiptir okkur gríðarlegu máli, það kom fram í fyrri ræðu minni, og hefur gert gríðarlega mikið fyrir þetta land til að byggja upp efnahag þjóðar, náð ótrúlega góðum lífskjarabótum sem við búum við. En þessi ræða var með endemum skrýtin vegna þess að hún snerist ekki um að verja hagsmuni Íslands, hún var bara ekki þar. Ég held að það væri fróðlegt að hlusta á hana á nýjan leik. Ísland er ekki hluti af tollabandalaginu en við erum með EES-samninginn, frjálst flæði vöru og þjónustu. Þannig höfum við skilið þennan samning. Þannig höfum við Íslendingar skilið samninginn og tekist á við hann. En það er greinilegt og er alltaf nauðsynlegt, við sem ræðum málin hér í þessari pontu, að gæta hagsmuna Íslands, byggja þá upp og huga að þeim til lengri tíma. Það er frumskylda okkar sem erum hér á þingi, þessir hagsmunir.
Mig langaði síðan að fara út úr þessum alþjóðamálum og geópólitíkinni og ræða aðeins um ályktun bæjarráðs Akraneskaupstaðar sem kom núna í byrjun viku. Þar segir:
„Bæjarráð Akraneskaupstaðar lýsir yfir vonbrigðum með niðurstöðu Evrópusambandsins um að leggja verndartolla á framleiðslu Elkem á Grundartanga. Bæjarráð skorar á stjórnvöld að vinna áfram af krafti til að fá þessari ákvörðun hnekkt.
Óvissa um rekstrarumhverfi starfsemi Elkem á Grundartanga hefur neikvæð áhrif og skapar óvissu. Því skiptir núna mestu máli að fram fari hreinskiptið og lausnamiðað samtal um hagsmuni Elkem á Grundartanga, og annarra fyrirtækja þar, til skemmri og lengri tíma.“
Þessi ályktun bæjarráðsins er lengri og ég hvet hv. þingmenn og aðra sem eru að hlusta á að kynna sér hana. Í þessari ályktun bæjarráðsins er verið að beina því að stjórnvöldum að leita allra leiða til að treysta rekstur Elkem. Hvaða kerfisbreytingaaðgerðum geta innlend stjórnvöld beitt sér fyrir til að styrkja og efla forsendur fyrir rekstri Elkem? Í nýframlagðri atvinnustefnu stjórnvalda er einmitt fjallað um raforku og samkeppnishæfni Íslands til sölu á orku og margs konar þröskulda sem eru þar til staðar en ekki síst um óheilbrigt samband orkuverðs og flutningskostnaðar. Það er nefnilega það sem við ræðum um hér, það er samkeppnishæfni Íslands. Við lifum á að selja vöru og framleiðsluvörur og þjónustu til útlanda og það er eðli smáríkja eins og Íslands að utanríkisviðskipti eru mjög stór hluti af því að skapa góð lífskjör. Það þekkjum við. Fyrir okkur sem hér stöndum, eins og í þessari umræðu um þennan samning, er þetta alltaf meginatriðið, að tryggja samkeppnishæfni. Því furðar mig þetta tal sem kom fram í fyrri ræðu hjá Degi B. Eggertssyni sem einkenndist af einhverjum allt öðrum hagsmunum heldur en íslensk þjóð er að eiga við í þessu máli.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir áhugaverðar og um margt góðar umræður hér. Ég vil draga fram að það sem ég ætla alla vega að taka úr þessu er að EES-samningurinn er langmikilvægasti viðskiptasamningur okkar Íslendinga. Það skiptir okkur gríðarlega miklu máli að standa vörð um þann samning. Allt sem við höfum gert fram til þessa til að efla samstarf okkar og samvinnu við samstarfsríki innan ESB er gert á forsendum Íslands og vegna íslenskra hagsmuna.…
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir áhugaverðar og um margt góðar umræður hér. Ég vil draga fram að það sem ég ætla alla vega að taka úr þessu er að EES-samningurinn er langmikilvægasti viðskiptasamningur okkar Íslendinga. Það skiptir okkur gríðarlega miklu máli að standa vörð um þann samning. Allt sem við höfum gert fram til þessa til að efla samstarf okkar og samvinnu við samstarfsríki innan ESB er gert á forsendum Íslands og vegna íslenskra hagsmuna. Ég undirstrika það aldrei nógu oft. Það er fagnaðarefni að mjög mörg okkar, bæði í stjórn og stjórnarandstöðu, séu nákvæmlega þar. Ég vil þakka m.a. Framsóknarflokknum fyrir málefnaleg innlegg. Við erum ósammála um ýmsa hluti en við erum sammála um að standa vörð um þennan samning, standa vörð um íslenska hagsmuni. Um það snýst þetta mál.
Varðandi Evrópusambandið þá er það kapítuli út af fyrir sig að greina Miðflokkinn og Sjálfstæðisflokkinn, sem eru smeykir við það að treysta þjóðinni, því að á endanum snýst málið um að þjóðin fái að ráða þessu. Við tökum þá umræðu síðar.
Góð og trygg samskipti þola það að tekist sé á. Þau þola að líkt þenkjandi ríki takist á um, eins og í þessu máli, ákveðin grundvallarprinsipp sem við vorum ekki sammála nálguninni á. Við tókum þann slag. Við tókum nákvæmlega þann slag og við höfum tekið svona slag fyrr á árinu. Við náðum framgangi í stálinu. Í þessu misstum við aðeins af grundvallarprinsippunum en við stóðum vörð um hagsmuni fyrirtækisins hér heima.
Það eru 15 sekúndur eftir og ég ætlaði að svara nokkrum í stjórnarandstöðunni. Það er alveg ljóst að það þarf að brydda upp á fleiri þáttum. Sumir í stjórnarandstöðunni hafa talað hreint út. Ég les formann Miðflokksins þannig að á endanum vilji hann bara gefast upp á EES-samningnum. Varðandi Sjálfstæðisflokkinn, sem var svolítið tvítóna í allri þessari umræðu, þá er ljóst að mínu mati að það er himinn og haf á milli málflutnings Miðflokksins og hluta Sjálfstæðisflokksins og síðan atvinnulífsins sem við funduðum með, m.a. í gær, þar sem þau sögðu alveg skýrt að það væri verið að gæta hagsmuna okkar verulega. Við þurfum að standa vörð um EES-samninginn. Þangað verðum við að fara og ég hvet Sjálfstæðisflokkinn og vil hvetja Miðflokkinn líka að vera með okkur, bæði ríkisstjórninni og fleirum úr stjórnarandstöðunni, í því að verja hagsmuni íslensks atvinnulífs. Út á það gengur þetta og við erum hvergi nærri hætt. Við Skagamenn, sem m.a. ályktuðu, og Elkem vil ég segja: Við höldum áfram þessari baráttu.