Evrópska efnahagssvæðið

Frú forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir framsöguna. Hæstv. ráðherra kom inn á það í ræðu sinni að það væri ólíklegt að það reyndi oft á þau réttindi, ef við köllum þau það, sem skapast með þessari breyttu innleiðingu en væntanlega jafnoft á skyldur sem falla á íslenska borgara og lögaðila. Hæstv. ráðherra sagði jafnframt að borgarar þurfi að þekkja rétt sinn. Það er auðvitað sjónarmið er varðar skýrleika laga sem er alltumlykjandi í þessum efnum. Mig langar að spyrja hæstv. utanríkisráðherra, sem er lögfræðingur, um hvaða áhrif hún telji að það hafi að teppaleggja yfir gildandi innlendan rétt með þeim réttaráhrifum sem EES-reglurnar hafa í þeim tilvikum þar sem þær stangast á, að þá gangi EES-rétturinn framar, hvaða áhrif það hafi á einmitt skýrleika laga og stöðu borgaranna til að þekkja rétt sinn sem í sumum tilvikum breytist auðvitað með þessari breyttu innleiðingu bókunar 35. Telur hæstv. ráðherra að þetta auki á skýrleika laga fyrir almenning sem hefur hingað til getað glöggvað sig á gildandi innlendum rétti og byggt stöðu sína á því mati?

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Það blasir auðvitað við í þessu samhengi að öll umræða um Evróputengd mál hlýtur að lengjast mjög í þingsal hér eftir verði þetta niðurstaðan. Við þekkjum öll, því miður, að innleiðingarmál fá minni umfjöllun hér í salnum heldur en önnur frumvörp stjórnarliða, ef svo má segja. En mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra, af því að hún sagði í ræðu sinni að hér veifuðu menn fullveldinu til að hafa rétt af fólki — mér þótti það kannski ekki skemmtilega orðað en látum það liggja milli hluta — hvort hún telji að bókun 35 innleidd með þeim hætti sem nú er lagt til hefði haft áhrif á stöðu okkar annars vegar í Icesave-málinu og hins vegar í uppgjörinu við kröfuhafa föllnu bankanna.

Frú forseti. Hæstv. forsætisráðherra sagði í stefnuræðu sinni í gær að verkefni okkar alþingismanna væri að vinna með hagsmuni Íslands fyrst og fremst. Frumvarp um bókun 35 er endurflutt mál sem er alveg í sömu mynd nú og á síðasta þingi. Þetta mál hefur verið gríðarlega umdeilt og stór hópur landsmanna, sem og alþingismanna á köflum, hefur talið þetta mál ganga í berhögg við þann trúnaðareið sem við alþingismenn tökumst á hendur gagnvart stjórnarskrá Íslands. Meðal þessara einstaklinga má nefna hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra, Eyjólf Ármannsson.

Í því máli sem hér er til umfjöllunar felst að sett er afturvirk forgangsregla í íslenskan rétt sem felur í kjarna sínum í sér að allar þær EES-gerðir sem innleiddar eru hér á landi njóti forgangs umfram íslensk lög. Forgangsreglan sem hér á að setja í lög er tímalaus í þeim skilningi að hún gildir bæði um öll þau hundruð gerða sem við höfum innleitt í íslenskan rétt síðustu 32 ár en hún gildir líka um allar þær gerðir sem við innleiðum í framtíðinni. Margir lögfræðingar, jafnvel embættismenn, halda því fram að í þessari reglu felist ekkert nýtt, að hér sé aðeins verið að ræða lagasamræmi og meginreglur um einsleitni reglna á EES-svæðinu. Sé horft á málið frá þröngri Evrópulögfræði má eflaust sjá réttmæti í þeirri skoðun. Við stjórnmálamenn höfum hins vegar þær skyldur að horfa á stjórnskipulega og pólitíska hlið þessa máls og frá þeirri hlið er þetta mál risastórt.

Hæstv. utanríkisráðherra telur að þetta sé neytendamál, að það verði að breyta lögum, breyta innleiðingu okkar á bókun 35 fyrir neytendur. Þetta er miklu stærra mál en svo að vera bara neytendamál. Við mat á þessu frumvarpi verður að horfa á sögulegan bakgrunn þess. Við Íslendingar innleiddum bókun 35 við lögfestingu EES-samningsins. Það gerðum við með 3. gr. laganna og í þeirri grein felst túlkunarregla, ekki forgangsregla. En hvers vegna innleiddum við bókunina með þessum hætti á sínum tíma? Það er vegna þess að stjórnmálamenn þess tíma þegar EES-samningurinn var lögfestur settu stjórnarskrána í forgrunn við löggjafarstörf sín í tengslum við lögfestingu EES. Þeir sáu að með innleiðingu á forgangsreglu EES-réttar yrði gengið yfir hina rauðu línu 2. gr. stjórnarskrárinnar sem mælir fyrir um að það sé Alþingi sem fari með löggjafarvaldið. Með öðrum orðum hefði falist í forgangsreglu valdframsal sem bryti í bága við 2. gr. stjórnarskrárinnar. Þess vegna var bókun 35 innleidd sem túlkunarregla, að íslensk lög skyldu túlkuð til samræmis við EES-rétt en ekki að EES-reglur skyldu hafa forgang umfram íslensk lög. Bara það eitt að í þessu frumvarpi sem hér er til umfjöllunar segi — beint upp úr bókuninni — að Alþingi þurfi að mæla fyrir um annað ef Alþingi vill ekki að EES-regla hafi forgang er bein staðfesting þess að í þessu lagafrumvarpi felst takmörkun á löggjafarvaldi Alþingis. Það þarf beinlínis að taka það sérstaklega fram.

Sú aðferð sem við völdum til að innleiða bókun 35 árið 1993, sem túlkunarreglu en ekki forgangsreglu, stóð athugasemdalaust af hálfu ESA í 25 ár eða allt þar til formleg kvörtun barst frá ESA í desember 2017. Af hverju eigum við nú að beygja af þeirri leið sem við mörkuðum í þessu máli? Hefur eitthvað breyst? Hefur ekki gengið með ágætum að innleiða EES-gerðir í íslenskan rétt? Fyrir mína parta hefur það gengið fullvel á köflum. Það er ESA sem vill að tryggður verði ófrávíkjanlegur forgangsréttur EES-reglna í íslenskum rétti. Þetta ákall kemur ekki innan úr stjórnkerfinu heldur að utan, frá ESA. Með því að samþykkja nýja 4. gr. EES-laga er farið í bága við stjórnarskrána. Með þessari reglu er lögfest tímalaus forgangsregla í íslenskan rétt sem gildir fyrir allar fyrri innleiðingar á EES-reglum í íslenskum rétti, 32 ár aftur í tímann. Á mörgum sviðum mun þetta hafa afleiðingar. Tímans vegna nefni ég bara tilskipun um orkupakkana sem síðast voru innleiddir hér árið 2019 og aum þingsályktun látin standa sem fyrirvari þess að sæstrengur skyldi ekki lagður hér nema með samþykki Alþingis. Það sést á þessu frumvarpi að sú þingsályktun má sín lítils eftir að bókun 35 hefur verið lögfest. Það væri þó a.m.k. í meira samræmi við stjórnarskrána og meginreglur um bann við afturvirkni laga að tryggja við þessa lögfestingu að nýja forgangsreglan taki þá aðeins til gerða sem innleiddar verða í framtíðinni en taki ekki til gerða sem voru innleiddar í fortíðinni. Með skýlausum forgangi EES-reglna í íslenskan rétt fram yfir íslensk lög má færa að því rök að gengið sé bakdyramegin inn í Evrópusambandið án þess að kjósendur í þessu landi séu spurðir hvort það sé vilji þeirra.

Og hugsið ykkur að fyrsta mál ríkisstjórnar Kristrúnar Frostadóttur, hæstv. forsætisráðherra, verði að afhenda ESB enn meira vald yfir því hvernig íslenskir dómstólar dæma. Ríkisstjórnin virðist því strax gefast upp á því verkefni að stjórna Íslandi og gæta hagsmuna Íslendinga. Það sem einnig er athyglisvert er að bókun 35 var ekki áberandi kosningamál hjá neinum af stjórnarflokkunum nema Flokki fólksins, sem var á móti. Ekki hafa verið færð sannfærandi rök fyrir þörfinni á innleiðingu bókunarinnar með þeim hætti sem nú er lagt til. Sérstaklega í ljósi þess hve langan tíma það tók ESA að gera athugasemdir bendir það frekar til þess að það hafi haft meira með mönnun hjá ESA að gera heldur en innleiðingar á Íslandi eða að hér á landi hafi verið felldir dómar sem ESA hugnaðist ekki og þess vegna þurfi forgangsreglu í stað þeirrar túlkunarreglu sem viðhöfð hefur verið.

Með framlagningu þessa frumvarps byrjar ríkisstjórnin á öfugum enda. Þessi ríkisstjórn hefur nú þegar ákveðið að það sé þjóðin sem eigi að ákveða hver verði framtíðarvegferðin gagnvart ESB með þjóðaratkvæðagreiðslu sem fara á fram eigi síðar en eftir tvö ár. Við hljótum þá að spyrja: Er ekki rétt að fresta þeirri lögfestingu á bókun 35 sem hér er lögð til fram yfir boðaða þjóðaratkvæðagreiðslu, því að þetta frumvarp er mjög stefnumarkandi fyrir þá vegferð sem þjóðin sjálf á að taka ákvörðun um innan næstu tveggja ára samkvæmt ákvörðun ríkisstjórnarinnar sjálfrar? Það er til þess fallið að veikja EES-samninginn ef túlkun okkar fer að verða sú að við verðum bara að láta undan, við verðum að hlýða, við séum ekki á neinum jafnræðisgrundvelli í þessu samstarfi og það að kvarta eða tefja eða rökræða geti bara orðið til þess að okkur verði hent út. Þá held ég að fleiri fari að velta fyrir sér hvort þetta sé yfirleitt góð hugmynd.

Hér eru leikar ójafnir, enda gögnum haldið frá þingmönnum, gögnum sem mótaðilar okkar hafa þó á borðum sínum. Þó er örlítil von um betrun eftir ummæli hæstv. utanríkisráðherra hér fyrr í dag í orðaskiptum sínum við hv. þm. Bergþór Ólason. Förum betur, förum varlega og förum vel með fullveldið.

Frú forseti. Hv. þingmaður spyr hvort hún hafi skilið rétt að ég skilji EES-samninginn þannig að hann hafi skipt Íslendinga verulegu máli. Er það rétt eftir tekið, hv. þingmaður? Forgangsreglu … Já, til að svara í fyrra lagi þá tel ég að allt frá samþykktinni 1993 hafi þetta skipt Íslendinga miklu máli og ég get þá endurtekið það sem ég sagði áðan að ég tel að það sé til þess fallið að veikja EES-samninginn ef túlkunin okkar fer að verða þannig að við verðum bara að láta undan. En við getum ekki tekið þá rökræðu sem hv. þingmaður kallar hér eftir öðruvísi en að vera dregin inn í einhverja með og á móti EES-dilka væntanlega í réttunum. Það held ég að sé sú stærsta ógn sem stafar af EES eins og staðan er núna.

Varðandi forgangsröðunina þá get ég deilt því með hv. þingmanni að þessi hluti stuttrar ræðu sem ég flutti hérna rétt áðan hefur verið borinn undir lögmann og þar fékk ég þá staðfestingu að ég væri að fara með rétt mál og ég tel því að þessi texti minn sem ég flutti hér áðan muni standa óhaggaður og þetta gildi einnig um allar þær reglugerðir sem við höfum innleitt frá því að við undirrituðum samninginn. Stutta svarið er svona.

Frú forseti. Það er rétt hjá hv. þingmanni að við getum breytt þessu. Við getum breytt þessum lögum. Það er líka rétt hjá hv. þingmanni að við getum meira að segja afturkallað lögin. Næsta stjórn getur hreinlega bakkað út úr þessu. Það kom beinlínis fram í máli Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur, hæstv. utanríkisráðherra, hér áðan þannig að það voru í sjálfu sér ekki nýjar fréttir. En hins vegar er ekki hægt að skauta fram hjá þeirri hugtakabreytingu sem hér er á ferðinni, að hverfa frá 3. gr., sem kvað á um túlkunarreglu sem dómstólar unnu eftir á sínum tíma, yfir í þessa 4. gr. sem kveður á um forgangsregluna.

Ég ætla að láta þetta svar duga því að þrátt fyrir öll miklu gögnin sem vísað er til og eru, eins og þingmaðurinn nefndi hér áðan, ekki beinlínis skemmtilesning en verður þó að eiga sér stað til að setja sig inn í málið, þá þykir mér þetta þannig að því meira sem maður les þetta, því meira sem ég les þetta, frú forseti, þeim mun sannfærðari verð ég um að þetta sé algjörlega stefnumarkandi mál sem við eigum að fresta fram yfir það sem ríkisstjórnin hefur boðað að muni gerast eftir tvö ár, að þjóðin fái að koma að því hvernig framtíðarvegferðin okkar er gagnvart ESB. Þetta mál er algerlega stefnumarkandi í því. Ég bara legg til að við hinkrum með þetta, frestum þessu fram yfir þjóðaratkvæðagreiðslu.

Frú forseti. Nú er mér nokkur vandi á höndum því að ég má ekki tjá mig um varnir Íslands í þessu máli. Eins og fram kom hjá hæstv. utanríkisráðherra hér áðan þá sit ég í utanríkismálanefnd og þingmenn þeirrar nefndar, reyndar síðustu utanríkismálanefndar, hafa einir fengið að sjá varnir Íslands í málinu, rökstuðninginn fyrir því að það þurfi ekki að fallast á þetta mál og það eigi ekki að gera það. En í ljósi þess að þingmenn utanríkismálanefndar fengu þetta afhent í trúnaði þá get ég ekki tjáð mig. Hér er hafin umræða, fyrsta mál á dagskrá þessarar nýju ríkisstjórnar að keyra bókun 35 í gegn, um mál sem varðar fullveldi landsins og stjórnarskrá og við fáum ekki gögnin. Við fáum alla vega ekki að tjá okkur um gögnin, þeir sem hafa fengið að sjá þau. Það er þess vegna viðeigandi, frú forseti, að þetta sé í svartri möppu af því að ég má ekki opna þessa möppu. Ég má ekki ræða hér í þingsal um varnir Íslands í þessu máli. Þetta er að mínu mati fyrir neðan allar hellur.

Ég tek undir ábendingar hv. þm. Bergþórs Ólasonar frá því hér fyrr í dag um að eðlilegast væri, og í rauninni hið eina eðlilega, að fresta þessari umræðu þar til þingmenn hafa fengið að kynna sér gögn málsins. En eins og í svo mörgum málum virðist þetta mál ekki snúast um innihaldið. Það snýst að miklu leyti um löngun, eftir atvikum, eða þörf stjórnarliða á að gefa eftir aftur og aftur gagnvart Evrópusambandinu. Það er rétt, sem hv. þm. Þorgrímur Sigmundsson benti hér á, að ef við þorum aldrei að nýta EES-samninginn og þá stöðu sem hann veitir okkur þegar við á — möguleikana á að segja: Hingað og ekki lengra — þá erum við að veikja samninginn og gera okkur sífellt erfiðara að bregðast við síðar. En þannig gengur þetta fyrir sig. Þetta er það sem haft var eftir Mátyás Rákosi, sem var leiðtogi ungverskra kommúnista á kaldastríðsárunum og leiðtogi Ungverjalands. Hann útskýrir hvernig kommúnisminn hefði náð tökum á allri Austur-Evrópu, auðvitað undir handleiðslu Sovétríkjanna. Það hefði ekki gerst allt í einu, það hefði gerst með svokallaðri salami-taktík; að taka bara eina sneið í einu, en á engum tímapunkti myndu menn bregðast við, spyrna við fótum, af því að hvaða máli skiptir ein sneið. Þannig hefðu menn gengið á lagið jafnt og þétt þar til að salamipylsan var búin og búið að tryggja fullkomin völd kommúnismans yfir þjóðum Austur-Evrópu. Það kom aldrei sá tímapunktur sem menn sáu sem tímann til að spyrna við fótum.

Nú þurfum við, frú forseti, að spyrna við fótum gagnvart þessari ásælni Evrópusambandsins. Við getum ekki sætt okkur við að það verði tekin ein sneið í viðbót af fullveldinu og bara beðið eftir því að sú næsta verði tekin og hlustað þá á sams konar ræður um að betra sé að styggja ekki fólk í Brussel. Við heyrðum meira að segja á svari hæstv. forsætisráðherra í fyrirspurnatíma áðan — það er verið að ræða samskipti Íslands og Bandaríkjanna og þá stöðu sem er uppi í tollamálum og utanríkisráðherra hefur gert það í Brussel. Utanríkisráðherrann hefur rætt við fulltrúa Evrópusambandsins í Brussel um samskipti Íslands og Bandaríkjanna. Við verðum, frú forseti, að endurheimta sjálfstraustið sem sjálfstæð þjóð og við verðum líka að verja EES-samninginn með því að nýta okkur ákvæði hans þegar á þarf að halda.

Af því að það kom til umræðu fyrr í þessari umræðu að hefði verið búið að ganga frá þessu máli hefði það getað haft áhrif á mál eins og Icesave og deiluna eða stríðið við kröfuhafa slitabúanna, og hæstv. utanríkisráðherra gerði lítið úr því, þá get ég algjörlega fullyrt, frú forseti, að þetta hefði stórveikt stöðu okkar í báðum málum. Ég hitti fulltrúa þessara aðila sem beittu öllum brögðum. Ég hitti sendiherra Evrópuríkja sem komu í stríðum straumum upp í forsætisráðuneyti til að útskýra fyrir forsætisráðherranum íslenska að við yrðum að samþykkja þeirra leið og okkar hugmyndir væru galnar af því að við þyrftum að lúta Evrópureglunum og Evrópureglurnar væru nú bara svona og svona þannig að við hefðum í raun enga samningsstöðu. En þá var eitt eftir, fullveldisréttur Íslands. Það var hægt að benda þessum mönnum á að við gætum sett lög. Við getum sett lög út frá aðstæðum sem uppi eru á Íslandi út frá þörfum okkar eins og þær eru nú. Og þið munuð ekki geta gert neitt í því að þau lög munu gilda, lög sett á Alþingi munu gilda umfram þessar Evrópureglur sem þið vísið í og ætlið að nota til að handrukka Ísland um eitthvað sem þið áttuð aldrei að fá. Hvers vegna að veikja þennan rétt? Það er mér algerlega óskiljanlegt nema vegna þess að hjá sumum, a.m.k. í þessari ríkisstjórn, snýst þetta allt um að þóknast Evrópusambandinu af því að það er stóra markmiðið. Ég horfði upp á þetta í tíð vinstri stjórnarinnar 2009–2013 — eftir umsóknina um aðild að Evrópusambandinu mátti helst ekkert ganga upp á Íslandi af því það myndi veikja möguleika stjórnarinnar á að troða Íslendingum inn í Evrópusambandið — og aftur fæ ég þessa sömu tilfinningu. En ég held líka að þetta sé bara skortur á sjálfstrausti gagnvart erlendu valdi sem tekur þá bara næstu sneið og næstu sneið af því að menn þora ekki einu sinni, þegar tilefni er til og á þarf að halda, að beita þeim ákvæðum sem þó eru í EES-samningnum til að tryggja okkar stöðu.

Svo er kastað hér fram rökum eins og þeim að þetta sé neytendamál, að það sé svo mikilvægt að rétta hag neytenda með því að Evrópureglur vegi þyngra en íslensk lög. Eruð þið í ríkisstjórn? Breytið lögunum ef þið teljið að þau séu ekki í lagi. Þið hafið val til þess að laga öll íslensk lög sem þið teljið vera í ólagi. Ekki koma hér í ræðustól Alþingis og útskýra það að við verðum að samþykkja þetta svo að útlendingar geti haft vit fyrir okkur í neytendamálum. Breytið lögunum, lagið þetta á okkar forsendum, á forsendum íslenskra aðstæðna og íslenskra hagsmuna.

Frú forseti. Að lokum ítreka ég það hversu óeðlilegt það er að þingmenn séu látnir ræða þetta mál án þess að fá að kynna sér lykilgögn málsins, varnir Íslands sem haldið var á lofti af nokkrum krafti af hálfu íslenskra stjórnvalda á sínum tíma áður en hvíti fáninn var dreginn að húni. Ég geri formlega athugasemd við það að þessi umræða fari fram án þess að þingmenn hafi aðgang að gögnum og ætlast til þess að hæstv. forseti hlutist til um það að við mætum ekki hér í 2. umræðu þessa máls án þess að þingmenn fái að vita almennilega um hvað það snýst.

Herra forseti. Við erum að ræða hér frumvarp til laga um innleiðingu á svokallaðri bókun 35 sem hefur verið margumtalað hér á þingi á síðasta kjörtímabili en í þetta skipti í fyrsta sinn í minni þingveru. Það sem ég myndi vilja segja er að nú hafa mjög margir, þar á meðal hv. þingmenn og þar á meðal nokkrir hv. þingmenn Flokks fólksins sem núna er í stjórn, talið að þessi bókun brjóti í bága við stjórnarskrá.

2. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands hljóðar svo, með leyfi forseta:

„Alþingi og forseti Íslands fara saman með löggjafarvaldið.“

Þetta er 2. gr. stjórnarskrárinnar, að Alþingi fari með löggjafarvaldið. Bókun 35, eins og hún er í þessu frumvarpi og er leidd í lög samkvæmt frumvarpinu, segir svo, með leyfi forseta:

„Ef skýrt og óskilyrt lagaákvæði sem réttilega innleiðir skuldbindingu samkvæmt EES-samningnum er ósamrýmanlegt öðru almennu lagaákvæði skal hið fyrrnefnda ganga framar …“

Þetta segir að ef íslensk lög sem sett eru hér á þingi ganga í berhögg við einhverja reglugerð eða innleiðingu frá Evrópusambandinu eða EES-samningnum, sem er líka innleidd hér á landi með ákveðnum hætti annaðhvort áður eða eftir að bókunin verður að lögum hér, þá gangi reglugerðin eða lögin frá Evrópu framar. Látum það vera að þetta lagaákvæði sé eldra en þessi innleiðing á bókuninni, þá gengur það hugsanlega framar. En ef Alþingi dettur í hug á næsta þingi að setja í lög einhvern texta, einhverja reglu og við erum í góðri trú hér í þessum þingsal að setja þessi lög og þau fara svo út í samfélagið og ganga þar í gildi og menn skyldu halda það og hv. þingmenn skyldu halda það en nei, þá finna menn eitthvert ákvæði sem enginn sá fyrir frá EES sem búið er að innleiða á einhvern hátt og það gengur í berhögg við þessa íslensku lagareglu sem við erum nýbúin að setja, kannski á næsta þingi. Hvort skyldi nú ganga framar? Það sem við héldum sem löggjafarvald að við værum að mæla fyrir um? Nei, nei, löggjafarvaldið er með þessu móti hrifsað frá okkur þingmönnum. Það er hrifsað frá okkur þingmönnum.

Flokkur fólksins getur hrist höfuðið en Flokkur fólksins barðist á móti bókun 35. Núna er Flokkur fólksins búinn að fara í gegnum framleiðslulínu Viðreisnar og Samfylkingar og út kemur bara glænýtt fólk. Þau hafa lýst því yfir hér, hv. þingmenn, hæstv. ráðherra Eyjólfur Ármannsson og hæstv. ráðherra félags- og húsnæðismála, formaður flokksins, að þau séu búin að fara í einhvers konar kennslustund hjá þessum tveimur samstarfsflokkum og nú skilji þau málið bara miklu betur, nú líti þetta allt öðruvísi út. Hv. þm. Sigurjón Þórðarson kom hér áðan og sagði eitthvað svipað. Ég hef það nú ekki orðrétt eftir honum en það var eitthvað svipað, að nú áttaði hann sig á þessu og þetta væri bara allt í lagi. Framleiðslulína Viðreisnar og Samfylkingar svínvirkar greinilega í þessu tilviki. Þau eru búin að læra þetta. Þetta er allt í lagi. Það er allt í lagi að innleiða þetta. Við skulum bara varpa þessu frá okkur eins og svo mörgu öðru.

Ég hef stórar efasemdir um að þessi innleiðing standist stjórnarskrána og margir lögfræðingar eru mér sammála. Þess vegna vil ég hafa allan fyrirvara á því þegar þetta mál heldur áfram fyrir þinginu og verður skoðað ofan í kjölinn hvaða álit menn hafa á þessu eftir það. Það er auðvitað grundvallarkrafa að við þingmenn sem ekki erum í utanríkismálanefnd fáum að sjá, til að geta tekið upplýsta ákvörðun, þau bréf sem fyrrverandi hæstv. utanríkisráðherra sendi út til að halda uppi vörnum fyrir Íslands hönd fyrir nokkrum árum síðan, að við fáum þau bréf til að glöggva okkur á því hvaða vörnum við héldum þar uppi og hver viðbrögðin við því voru, til þess að við getum tekið upplýsta ákvörðun þegar þetta kemur til frekari umræðu á þinginu. Það er lágmarkskrafa að við hér, þingmenn íslensku þjóðarinnar, sem hér erum kjörnir, nýkomnir til þings, fáum að sjá þetta.

Fleira vekur athygli varðandi framgang þessa máls. Ég vil nefna, eins og fleiri hv. þingmenn hafa gert, að þetta er fyrsta málið sem kemur hér inn í þingsal. Af hverju? Gat samstarfsflokkurinn, Flokkur fólksins, ekki fengið svona smá kurteisisandrúm til þess að láta þetta bíða örlítið, kannski daginn eða svo? Nei, mál númer eitt, mál sem þau voru gegn, fyrir nokkrum vikum síðan voru þau gegn þessu máli eins og svo mörgum öðrum málum. Var hægt að veita þetta svigrúm? Nei, fyrsta mál: bókun 35. Hvað segir þetta? Smá kurteisi, bíðum með þetta kannski einn eða tvo daga? Nei, fyrsta mál. Það slær taktinn. Það slær taktinn í þessari ríkisstjórn.

Herra forseti. Ég ætla að láta þetta nægja í bili en mun að sjálfsögðu fylgjast vel með málinu.

Ég þakka hv. þm. Sigurjóni Þórðarsyni fyrir þessar spurningar. Ég orðaði það svo að Flokkur fólksins hefði farið í ákveðna klössun eða gengið í gegnum framleiðslulínu Viðreisnar og Samfylkingar. Ég get ekki betur séð þegar maður hlustar á hvern þingmann Flokks fólksins á fætur öðrum lýsa sinni breyttu skoðun, eins og hv. þingmaður held ég að hafi líka gert hér áðan, að þeir hafi farið í gegnum þessa framleiðslulínu. Ég myndi kannski á verkstæðismáli kalla þetta klössun, þeir fóru í svona klössun og komu út sem glæný eintök af mönnum. Það er allt í lagi að skipta um skoðun en þegar heill flokkur gerir það svona skyndilega og hratt og þegar menn hafa meira að segja látið mörg orð falla eins og hæstv. ráðherra, Eyjólfur Ármannsson samgönguráðherra, og hafa raunverulega lýst því yfir að þeir myndu bara samþykkja þetta, jafnvel þótt hæstv. ráðherra hafi verið búinn að lýsa því fjálglega yfir að þetta væri stjórnarskrárbrot, þá ætlar hann að láta sér þetta í léttu rúmi liggja núna. Þess vegna orðaði ég þetta þannig að menn hefðu farið í gegnum þessa framleiðslulínu. En spurning hv. þingmanns var hvað við ætluðum að gera. Jú, við ætlum að fylgjast með þessu eins og ég lýsti í minni ræðu. Við ætlum að fylgjast með þessu og við munum að sjálfsögðu taka þátt í störfum nefndarinnar. Við ætlum ekki að fara í þessa klössun eins og þið hafið gert. Við viljum halda okkar sjálfsákvörðunarrétti áfram og hafa opin augun og taka upplýsta afstöðu þegar þar að kemur.

Herra forseti. Já, ég heyrði spurninguna: Hvað á að koma í staðinn? Við höfum innleitt aragrúa af tilskipunum og reglugerðum frá Evrópusambandinu síðastliðin 32 ár. Við höfum farið eftir þeim eftir bestu getu. Örfá mál hafa lent fyrir dómstólum og verið talin brot á þessum samningi. Menn hafa þá annaðhvort breytt lögunum eða greitt skaðabætur o.s.frv. Hv. þingmaður þekkir þetta. Það er ekki stórt tilefni til að innleiða þetta þess vegna. Við erum með túlkunarreglu í 3. gr. samningsins þar sem ber að túlka íslensk lög í samræmi við reglur Evrópuréttarins. Hv. þingmanni er fullkunnugt um það. Þetta hefur dugað ágætlega í 32 ár. Hver er þörfin til að innleiða þetta akkúrat núna strax sem fyrsta mál, vitandi það að eftir þrjú ár verður farið hér í þjóðaratkvæði um veruna og alls óvíst um niðurstöður þeirrar atkvæðagreiðslu? Er hægt að bíða í þrjú ár eins og 32 ár? Ég held það. Menn koma hér og rökstyðja þetta aðallega með því og klæða þetta í þessa skemmtilegu, áferðarfallegu neytendaskikkju sem ég hef oft séð, sérstaklega frá Viðreisn sem kemur hingað upp og segir að öll mál séu svo mikilvæg vegna neytendamála. Þetta er eitt af þeim málum, ein aðalröksemdin: Þetta er svo mikilvægt fyrir neytendur. Við erum hérna með svo mikinn fjölda af Evróputilskipunum og reglugerðum sem gilda hér á landi að réttur neytenda er bara ágætlega tryggður. Ef eitthvað vantar upp á getur ríkisstjórnin, sem hefur full völd í þessum sal, innleitt eða sett lög til að bæta úr ef hún telur sig þurfa. Þannig að við erum með þetta. Þetta er í gildi að langmestu leyti. Við þurfum ekki að fara gegn stjórnarskránni til að innleiða þetta ákvæði.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. framsögumanni fyrir framsögu um þetta mikla mál. Mig langar að spyrja hann út í nokkur atriði hér, a.m.k. eitt sem ég hnaut um. Hann vísar til gildandi forgangsreglna, sem eru á víð og dreif eða dæmi um það í nokkrum lagaákvæðum, lagabálkum, um forgangsáhrif erlendra reglna. Ég velti því fyrir mér hvort hv. þingmaður telji að þær forgangsreglur hafi sömu lagalegu stöðu og sú forgangsregla sem hér er verið að mæla fyrir um, einkum og sér í lagi í því ljósi að þær forgangsreglur sem eru í löggjöf nú þegar eru reglur sem vísa í tilteknar reglur, alþjóðlega samninga eða þess háttar, sem hafi forgang yfir tiltekin lagaákvæði einmitt í þessum lagabálkum. Það er nú reifað í frumvarpinu hvaða reglur það eru, sem dæmi 18. gr. laga um lagaskil á sviði samningaréttar sem vísar í ákveðnar alþjóðlegar reglur sem víkja þá til hliðar tilteknum ákvæðum í lögum um lagaskil á sviði samningaréttar.

Mér finnst mikilvægt að menn festist ekki í upphafi þessarar umræðu í einhverjum misskilningi um eðli forgangsreglna almennt, hvers eðlis þær eru. Þær geta verið mismunandi eins og ég nefni hér, tilteknar reglur sem vísa þá öðrum til hliðar. Hér er um að ræða frumvarp sem kveður á um almennan forgang á allri almennri löggjöf. Það væri ágætt að fá vangaveltur hv. þingmanns um þetta atriði sérstaklega.

Virðulegur forseti. Ég tek undir það með hv. þingmanni að löggjafinn getur sett lög sem kveða á um forgang tiltekinna laga yfir önnur lög. Það er alvanalegt og sem dæmi má nefna þessi lög sem ég nefndi hér, lög um lagaskil á sviði samningaréttar þar sem grein kveður á um að aðrar sérreglur víki þeim til hliðar. Það er í fullu samræmi við íslenskt réttarfar og regluna lex specialis sem kveður á um að sérreglur víki til hliðar almennum reglum. Þetta er alvanalegt en það er líka sérstaklega tekið fram í öllum þessum reglum sem frumvarpið vísar til sem dæmi um lög sem kveða á um forgang annarra reglna að þar er vísað til sérstakra sérreglna. Það er því ekkert nýtt þar á ferð eða óvenjulegt. Hins vegar er í þessu frumvarpi verið að leggja til að ósett löggjöf muni hafa forgang yfir jafnvel sérreglur hér á landi, þannig að mig langar að spyrja hv. þingmann: Fjallaði nefndin sérstaklega um þessa meginreglu í íslensku réttarfari um að sérreglur gangi framar almennum reglum í þessu sambandi?

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Pawel Bartoszek fyrir framsöguna. Ég geri ráð fyrir því að hv. þingmanni sé kunnugt um hvaða ráðstafanir bjuggu að baki fyrir 32 árum þegar þessi bókun var innleidd. Ég tók sérstaklega eftir því að hv. þingmaður hélt því fram í ræðu sinni að hún hefði verið rangt innleidd hér í 32 ár og vil biðja hann um að rökstyðja betur fyrir okkur, fyrir þingheimi, hvers vegna hann heldur þessu fram. Ég sé ekki betur en að framkvæmdir hafi gengið alveg ágætlega. Ráðstöfunin við frágang bókunar 35 var ekki til bráðabirgða og þetta voru ekki mistök. Ég stórlega efast um að hún hefði verið innleidd hér með þeim hætti sem meiri hluti hv. utanríkismálanefndar er að leggja til. Ég stórlega efast um að þetta hefði verið innleitt með þessum hætti fyrir 32 árum. Sennilega hefðum við ekki gerst aðilar að EES-samningnum hefði þetta verið reyndin þá. En mig langar að biðja hv. þingmann að rökstyðja betur hvers vegna hann heldur því fram að þessi bókun hafi verið innleidd hér rangt síðastliðin 32 ár. Ég finn hvergi þau rök.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir svörin. Sú sem hér stendur er honum ekki sammála og hann sennilega veit það. Sú sem hér stendur var í utanríkismálanefnd sem varamaður þegar þetta mál var rifið þaðan út með látum, með minni andstöðu. Ég hafði óskað eftir því að tiltekinn fyrrverandi forseti Hæstaréttar yrði fenginn á fund nefndarinnar en því var hafnað. Sá ágæti maður telur þetta ganga í berhögg við stjórnarskrá lýðveldisins Íslands. Mig langar að fá hv. framsögumann þessa nefndarálits til að fara yfir það með þingheimi, m.a. með mér, hvernig hann sér þetta frumvarp ekki ganga í berhögg við stjórnarskrá lýðveldisins Íslands.

Frú forseti. Við ræðum hér breytingu á einu af grundvallarákvæðum EES-samningsins sem samþykktur var á Alþingi árið 1993, þ.e. að svokallaðri bókun 35 við samninginn verði breytt frá því sem þá var samþykkt. En þá er rétt að hafa í huga og byrja á því að sú afgreiðsla sem fór fram hér fyrir 32 árum var ekki tilviljanakennd. Menn gerðu ekki bara óvart mistök með því hvernig gengið var frá sérstaklega þessari tilteknu bókun. Sú leið sem var farin með bókun 35 var forsenda þess að það næðist meiri hluti fyrir stuðningi við EES-samninginn. Þetta var ekki óvart. Þetta var ekki tilviljun. Þetta var ekki villa sem ástæða er til að leiðrétta. Þetta var ein af forsendum þess að Alþingi Íslendinga, og íslenskur almenningur raunar líka, sæi sér fært að styðja þennan samning að því marki sem varð og leiddi til innleiðingar hans eða samþykkis hans. Vegna þess að það að koma hér 32 árum seinna, eftir að Ísland hefur unnið eftir þessum samningi með þessa tilteknu bókun eins og hún hefur verið frá upphafi og segja að það sé bara allt í einu algerlega nauðsynlegt að breyta þessu, það heldur ekki vatni.

Auðvitað heyrir maður oft talað um, sérstaklega í seinni tíð, að EES-samningurinn sé lifandi samningur. Þá eiga menn við það að hann breytist með nýjum ákvörðunum sem oft þarf samþykki Alþingis til að innleiða en það er ekki þar með sagt að menn geti breytt grunnforsendum samningsins, grundvallaratriðinu í því hvernig til hans var stofnað. Þetta var mjög umdeilt mál á sínum tíma og reyndar það mál sem taldist nú líklegast til að valda því að forseti Íslands neitaði að fallast á lagasetningu í fyrsta skipti. Það fór ekki svo. Eftir nokkra umhugsun, þá með hliðsjón af skýrum meirihlutavilja Alþingis og þeim loforðum sem höfðu verið gefin samhliða samþykkt samningsins varðandi fullveldi landsins og stjórnarskrá, og þar er bókun 35 og útfærsla hennar lykilatriði, þá féllst þáverandi forseti, Vigdís Finnbogadóttir, á að undirrita lögin.

Þessi samningur hefur vissulega tekið ýmsum breytingum og vaxið og það er kannski eitthvað sem við ættum að velta meira fyrir okkur, hvort sá vöxtur sé orðinn á köflum stjórnlaus. Ég minnist þess að hafa fjallað um EES-samninginn í frétt þegar ég starfaði á Ríkisútvarpinu sem fréttamaður. Ríkisútvarpið átti eintak af EES-samningnum frá 1994, hafði verið gefinn út í fjórum heftum, þunnum heftum. Þrjú hefti voru samningurinn sjálfur, eitt hefti með skýringargögnum. Á heildina var þetta bara eins og sæmilega þykk bók. Nú þyrfti líklega þessi samningur fleiri hillumetra af möppum vegna þess hversu mikið hann hefur vaxið en þeim mun mikilvægara er að huga að grunninum, að þeim varnöglum sem voru settir inn í samninginn strax í upphafi og veita okkur Íslendingum rétt og vernd gagnvart því að hér verði innleitt regluverk sem fellur ekki að okkar aðstæðum eða hentar okkur ekki hér.

Nefnt hefur verið í þessari umræðu nú þegar og í fyrri umræðu um þetta mál að Hæstiréttur hafi í raun breytt stöðunni með því að kalla eftir þessari löggjöf sem hér er lögð fram í þessu frumvarpi. Þetta er fásinna, frú forseti. Hæstiréttur hefur jú gert athugasemdir við að það hafi verið skörun milli Evrópureglna og íslenskra laga. Áður en lengra er haldið tel ég rétt að útskýra hvað ég á við með íslenskum lögum annars vegar og Evrópureglunum hins vegar. Þegar ég tala um íslensk lög þá er ég að tala um lög sem verða til hér á Íslandi, hér á Alþingi, eða eftir atvikum í ráðuneytum en eru afgreidd hér á Alþingi, lög sem verða til í krafti þess valds sem íslenskir kjósendur veita okkur og eiga að taka mið af okkar aðstæðum og þörfum. Það eru íslensk lög. Evrópulöggjöfin er það sem við fáum sent, pinklarnir og umslögin á færibandinu, og ætlast er til að við innleiðum hér. Sumir vilja meina að þessi evrópsku lög séu ekkert síður íslensk lög en þau íslensku af því að Alþingi þurfi hvort eð er að samþykkja þau. Þetta er líka rökleysa, frú forseti, því með sama hætti gætu menn reynt að halda því fram að Ísland gæti verið sjálfstætt fullvalda ríki með rétt á að taka eigin ákvarðanir þrátt fyrir að erlent vald sendi hingað stöðugt löggjöf með kröfunni um að Alþingi stimplaði löggjöfina og samþykkti. Það væri í raun bara sýndarsjálfstæði. Það sama er verið að leggja hér til með því að ætla evrópsku lögunum og evrópsku reglunum æðra hlutverk, æðri stöðu en hinum íslensku. Þetta myndi hafa í för með sér verulega veikingu á fullveldi landsins og gengur líklega í berhögg við stjórnarskrá eins og ég mun ræða síðar.

En aftur að Hæstarétti. Hæstiréttur bendir á það að lög stangist á í sumum tilvikum en Hæstiréttur hefur ekki mælt fyrir um það að Alþingi skuli bregðast við því með tilteknum hætti, enda tel ég að Hæstarétti dytti það ekki í hug. Hæstiréttur, dómsvaldið hefur ekki boðvald yfir löggjafarvaldinu. Hér er þrátt fyrir allt í gildi þrískipting ríkisvalds og stjórnarskrá. Það að gefa til kynna að Hæstiréttur sé núna að segja Alþingi Íslendinga hvers konar lög það eigi að setja er rangt og til þess fallið að rugla samskipti löggjafarvalds og dómsvalds.

Þá er stundum nefnt að það sé mikilvægt, ég sé að það er eitt af meginatriðunum í nefndaráliti meiri hlutans eins og svo oft áður í umræðu um þetta mál, að það sé rétt að fallast á þessa breytingu til að tryggja þá vernd sem felist í evrópska regluverkinu, í erlendu eða aðsendu reglunum. Þetta er afskaplega undarleg afstaða, frú forseti, og bendir til þess að þeir sem reyna að beita slíkum rökum hafi í rauninni ekki fulla trú á sjálfstæði landsins og lýðræðinu því ef hugmyndin er sú að einhverjir okkur vitrari embættismenn í útlöndum, í kansellíinu í Brussel, séu betur til þess fallnir að gefa íslenskum almenningi einhverja vernd heldur en íslenskur almenningur sjálfur og fulltrúar hans á Alþingi þá hafa menn einfaldlega misst trú á því lýðræðisfyrirkomulagi sem við búum við á Íslandi. Það ætti frekar að hafa áhyggjur af því að vernd sem íslenskir alþingismenn, Alþingi sjálft veitir Íslendingum lúti í lægra haldi ef hún stangast á við aðsendu reglurnar. Ef við raunverulega trúum á þetta verkefni hér í þingsal þá hljótum við að líta svo á að við séum fullfær um að meta hvaða vernd og hvaða þjónustu við viljum veita og gera það betur en þeir í kansellíinu í Brussel sem taka ekkert sérstakt tillit til íslenskra aðstæðna heldur þurfa að laga sínar reglur að Evrópu allri.

Nú hef ég nefnt tvær meginástæðurnar sem títt eru nefndar fyrir því hvers vegna það þurfi allt í einu að samþykkja þessa breytingu þrátt fyrir að þetta hafi ekki valdið neinum vandræðum í 32 ár og hvorug skýringin stenst þegar að er gáð. Hæstiréttur er ekki að segja Alþingi að það eigi að leggja fram nákvæmlega svona frumvarp og Hæstiréttur hefur reyndar lengst af dæmt þannig, eðli máls samkvæmt, að íslenska löggjöfin, auðvitað sérstaklega þegar um nýrri löggjöf er að ræða, væri æðri hinni erlendu. Þannig að þessar áhyggjur eru tiltölulega nýtilkomnar og má í því samhengi nefna það sem ég kem nánar inn á síðar, að fyrrverandi forseti Hæstaréttar, Markús Sigurbjörnsson, hefur bent á það í lærðri ritgerð að breyting eins og sú sem hér er lögð til á bókun 35 geti að öllum líkindum verið brot á stjórnarskrá, og þá ættu nú alþingismenn að hafa það hugfast að þeir hafa svarið eið að stjórnarskrá Íslands og mega ekki samþykkja lög sem ganga þvert á hana.

Þriðja atriðið sem tínt er til, einu sinni sem oftar, er í rauninni ekkert annað en brella. Það er sú fullyrðing að hægt verði að setja lög sem heyra ekki undir hið nýja ákvæði eða hina nýju bókun 35 þannig að lögin verði áfram æðri þeim aðsendu ef það er tekið sérstaklega fram við lagasetninguna, þá sé hægt að komast fram hjá þessu.

Ég ætla að grípa aðeins niður í nefndarálit meiri hlutans hvað þetta mál varðar og lesa beint upp úr því, með leyfi hæstv. forseta:

„Frumvarpið gerir þó ráð fyrir að standi vilji löggjafans til að setja slíkt ákvæði, sem gengur í berhögg við þjóðréttarlegar skuldbindingar Íslands, skuli það liggja skýrt fyrir …“

Sjáðu, frú forseti, sjáðu hvernig þetta er orðað. Það er búið að kynna þetta svona sem brelluna að Alþingi geti ákveðið það samhliða því að setja lögin að um þau gildi ekki hin nýja bókun 35, en samt eru þeir hinir sömu að orða slíka framkvæmd sem svo að hún gangi í berhögg við þjóðréttarlegar skuldbindingar Íslands. Það er nú ekki meiri trú á þessu ákvæði en svo, en jæja, höldum áfram:

„… sem gengur í berhögg við þjóðréttarlegar skuldbindingar Íslands, skuli það liggja skýrt fyrir enda má ganga út frá því að almennt sé reglum landsréttar ætlað að vera í samræmi við þær skuldbindingar.“

Hér er verið að árétta að brellan sú að Íslendingar í rauninni ráði sér enn þá sjálfir af því að þeir geti sett alveg sérstaka reglu við lagasetningu um að hin nýja bókun 35 gildi ekki — verið að árétta það að almennt eigi ekki að gera þetta enda eigi menn að setja lög í samræmi við skuldbindingar. Hvaða skuldbindingar? Jú, skuldbindingarnar sem með þessu frumvarpi er verið að reyna að leggja á Íslendinga og Alþingi. Hér hefur meiri hluti nefndarinnar sérstaklega fyrir því að verja þær skuldbindingar, verja þær fyrir því ákvæði sem átti að vera einhvers konar brella til að útskýra fyrir okkur að þetta sé allt í lagi. Áfram heldur þessi málsgrein:

„Þá mun ákvæði 1. gr. frumvarpsins hafa stöðu almennra laga og getur Alþingi ákveðið á síðari stigum að breyta eða afnema það.“

Einmitt. Það er ekki mikil trú á brellunni sem átti að draga úr áhyggjum okkar og raunar má segja að það sé beinlínis sett út á hana, enda ef menn tryðu því raunverulega að þetta væri einhver lausn að samhliða lagasetningu geti Alþingi tekið sérstaklega fram að það sem búið er að samþykkja, hin nýja bókun 35, eigi ekki við þá held ég að menn annaðhvort skilji ekki alveg hvernig lagasetning gengur almennt fyrir sig hérna á Alþingi eða kjósi a.m.k. að líta fram hjá því, því að hvenær myndi ríkisstjórn sem treystir sér ekki einu sinni — og hefur reyndar aldrei gerst — til að nýta það ákvæði sem skrifað er inn í EES-samninginn til að tryggja rétt okkar til að hafna því sem fellur ekki að okkar aðstæðum — menn hafa ekki treyst sér til að nýta það og virðast lifa í stöðugum ótta við EES-samninginn í stað þess að líta á hann sem gagnkvæmt tæki sem eigi að þjóna öllum aðilum samningsins — hvenær myndi slíkt stjórnvald taka það sérstaklega fram við lagasetningu að nú myndi sko ekki nýja bókunin gilda? Það myndi ekki gerast, alla vega ekki hjá þessari ríkisstjórn. En það sem meira er er að í mörgum tilvikum þyrfti alveg sérstaka forsjálni, menn þyrftu að geta séð fram í tímann til að vita nákvæmlega hvenær ætti að beita þessu úrræði, því úrræði sem er talað niður hér þegar í áliti meiri hlutans. Þetta er bara brella. Ég held að við getum gengið út frá því sem vísu.

Ég mun í seinni ræðum hér ræða fyrri afstöðu íslenskra stjórnvalda til þessa máls því að fyrri stjórnvöld höfðu allt aðra nálgun á þetta mál heldur en núverandi ríkisstjórn og reyndar kannski sú síðasta líka. Það kom fram í 1. umræðu um þetta mál að utanríkisráðuneytið hefði ítrekað sent bréf á Eftirlitsstofnun EFTA og eftir atvikum Evrópusambandið til að árétta að það væri ekkert víst að Ísland ætti að ráðast í þessa breytingu á bókun 35. Raunar væru ýmis rök sem hnigju að því að Ísland gæti ekki gert þessa breytingu sem nú er verið að leggja til að verði leidd í lög. Það var dregið fram að þetta kynni að vera stjórnarskrármál og í andstöðu við stjórnarskrána. Það var minnt á að þetta hafi ekki verið til vandræða í 30 ár og þar fram eftir götunum. En þetta mun ég rekja nánar ásamt því að fjalla um minnisblað til utanríkismálanefndar frá árinu 2020 þar sem nefndin var í raun vöruð við því að leggja fram frumvarp eins og það sem hér er eina ferðina enn komið á dagskrá út af einhverri undarlegri þrákelkni, ég myndi segja ákveðinni þrælslund. Mér finnst birtast í þessu máli ákveðin þrælslund og uppgjöf, eins og lesa má úr nefndaráliti meiri hlutans og greinargerð með frumvarpinu. Þar er beinlínis verið að taka upp, ólíkt því sem áður var, málstað Evrópusambandsins eða ESA gagnvart Íslandi. Áður, fyrir fáeinum árum, reyndu íslensk stjórnvöld að verja málstað Íslands. Nú er hér í frumvarpi og í nefndaráliti verið að tala máli gagnaðilans eins og til að mynda með þessari setningu, frú forseti:

„Að mati meiri hlutans er ljóst að bókun 35 við samninginn um Evrópska efnahagssvæðið hefur ekki verið réttilega innleidd í íslenskan rétt.“

Það er af sem áður var greinilega. En hvers vegna þess uppgjöf? Hvers vegna þessi þrælslund? Hvers vegna þessi hræðsla við Evrópusamstarfið og EES-samninginn? Ég veit það ekki en þetta er alla vega ekki til þess fallið að styrkja samninginn ef menn ætla að nálgast hann með því að lifa í stöðugum ótta við hann. Þetta minnir mig á tillögu danska stjórnmálamannsins Mogens Glistrup sem á tímum kalda stríðsins lagði til að danski herinn yrði lagður af og í staðinn yrði settur upp símsvari við landamærin sem segði á rússnesku: Við gefumst upp. Þessi tillaga var lögð fram í ljósi reynslunnar og í sparnaðarskyni en auðvitað alla vega að miklu leyti í gríni. En þessi ríkisstjórn og þeir sem tala fyrir þessu máli eru ekkert að grínast. Kannski kemur einhvern tímann að það verði hægt að spara í utanríkisþjónustunni gagnvart Brussel með því að hafa þar símsvara eða sjálfvirkan tölvupóst sem svarar erindum með því að segja: Við munum fylgja leiðsögn ykkar, við munum gera þetta, við munum gefast upp.

Þetta finnst mér mikið áhyggjuefni og sérstaklega finnst mér undarlegt að farið sé fram með þessum hætti núna bara nokkrum misserum eftir að það kom nú aldeilis í ljós hversu mikilvægur fullveldisrétturinn væri okkur Íslendingum þegar við lentum í verulegum átökum við erlend stjórnvöld og Evrópusambandið eða fulltrúa þess, átökum sem vörðuðu gríðarlega hagsmuni í slagnum um Icesave, í stríðinu um uppgjör slitabúanna þar sem var einmitt, eins og ég sagði frá hérna í 1. umræðu, oft reynt að flagga einhverjum Evrópureglum sem túlkaðar voru þannig að Íslendingar þyrftu bara að sætta sig við það sem ætlast var til af þeim, þeir væru þátttakendur í þessu samstarfi og hefðu ekki rétt á að malda í móinn með það. En þá var hægt að útskýra fyrir mönnum að Ísland væri enn þá fullvalda ríki og gæti sett lög sem gengju framar hinum evrópsku reglum. Það var hægt að segja þetta án þess að þurfa að hafa áhyggjur af því að almennt eigi aðsendu Evrópureglurnar að hafa meira vægi en þær íslensku. Þetta var grundvallaratriði í því að Ísland skyldi ná sér aftur á strik eftir bankahrunið og í raun bara undarlegt að sjá hversu fljótir menn eru að gleyma, menn eru í raun og veru búnir að gleyma, eins og ég kom inn á í upphafi, hvernig til þessa samnings var stofnað og hverjar forsendurnar voru fyrir því að hann yrði samþykktur. Þó hafa þeir sem helst börðust fyrir samningnum á sínum tíma, þar með talið utanríkisráðherra á þeim tíma sem þessi samningur var innleiddur, Jón Baldvin Hannibalsson, reynt að minna á hvað þurfti til að ná meiri hluta fyrir samningnum og að það hefðu verið skýrar línur dregnar í sandinn við frágang samningsins á sínum tíma til að tryggja að samningurinn félli að stjórnarskránni og fullveldi landsins héldist.

Frú forseti. Ég veit ekki hvort ég hef tíma til að fara mikið í það í þessari fyrstu ræðu en ég óttast að þetta skýrist að miklu leyti af Evrópusambandsþráhyggjunni sem hrjáir suma flokka hérna á Alþingi. Það er búið að vera sannast sagna undarlegt að fylgjast með framgöngu kannski sérstaklega hv. þingmanna og hæstv. ráðherra Viðreisnar sem hafa sinnt fáu öðru frá því að þessi ríkisstjórn tók til starfa en að reyna að þóknast Evrópusambandinu. Hæstv. utanríkisráðherra var nú ekki búinn að vera marga daga, kannski ekki einu sinni marga klukkutíma í ráðherrastól þegar hæstv. ráðherra hóf ferðalög sín um Evrópu til að hitta þar einhverja evrópska pótintáta, eða í sumum tilvikum og mörgum talsmenn þeirra, til að útskýra áhuga íslensku ríkisstjórnarinnar á að koma Íslandi inn í Evrópusambandið. Þetta hefur litað samskipti Íslands við önnur lönd og að mínu mati m.a. við Bandaríkin, samskipti við Bandaríkin verið vanrækt á meðan og ekki hvað síst vegna þess að allt gengur út á að þóknast Evrópusambandinu þessa dagana og inn í þær aðstæður dettur þetta frumvarp hér. Aðra skýringu finn ég ekki í fljótu bragði á því hvers vegna þetta mál er allt í einu orðið algjört forgangsatriði þessarar ríkisstjórnar og lyft hér í dagskrá þingsins á meðan ríkisstjórnin á mörg önnur mál ókláruð.

Við höfum meira að segja heyrt af algerum sinnaskiptum hæstv. ráðherra og hv. þingmanna Flokks fólksins. Það er bara mjög undarleg saga að segja, því að sumir núverandi hv. þingmenn Flokks fólksins höfðu nú reynt að gera sig gildandi í umræðunni um bókun 35 á fyrri stigum og jafnvel þóst vera allra manna traustastir í því að verja Ísland og fullveldið gagnvart þeim tilburðum sem birtust í fyrri frumvörpum um bókun 35. En svo gerðist það nú bara um leið og menn voru komnir í ráðherrastólana — ég held reyndar, frú forseti, að það hafi verið fyrsta viðtalinu sem ráðherra nýrrar ríkisstjórnar fór í og hafi verið tekið eftir ríkisráðsfund á tröppunum fyrir utan Bessastaði við hæstv. innviðaráðherra Eyjólf Ármannsson sem sagði þar frá því í óspurðum fréttum að hann hefði jú alltaf verið mjög á móti bókun 35 og teldi hana brot á stjórnarskrá en af því að hann væri orðinn ráðherra hefði hann skipt um skoðun. Það virðist nú nokkuð gegnumgangandi hjá ráðherrum þessarar ríkisstjórnar að fyrri afstaða heldur ekkert endilega ef hún veldur einhverjum vandræðum með það að halda í ráðherrastólana. Límið í þeim er sterkt.

Ég mun í þessari umræðu þurfa að fara ítarlega yfir mjög marga þætti þessa máls. Ég held að það veiti ekkert af því, miðað við hvernig talsmenn þessa máls tala hér á Alþingi, að rifja upp atburðarásina sem leiddi til þess að Alþingi samþykkti samninginn um Evrópska efnahagssvæðið á sínum tíma, rifja upp þær ræður sem þá voru haldnar og þau viðtöl sem veitt voru og umræðuna sem átti sér stað í samfélaginu. Við munum augljóslega þurfa að ræða lagalegan grundvöll, stjórnarskrána. Sem betur fer hefur eitt og annað verið ritað um það af lærðum mönnum og ekki getum við klárað þetta mál öðruvísi en að fara í gegnum þá umfjöllun alla.

Við þurfum líka að velta fyrir okkur samhliða þessu eðli EES-samningsins og hvernig við viljum nálgast hann því það eru ákveðin vatnaskil í þeim málum með því frumvarpi sem lagt er fram hér og má kannski segja að sé löngu tímabært að við gerum það. Viðbrögðin við því þegar imprað er á slíku hafa reyndar iðulega verið þau af hálfu sérstaklega Evrópusambandsflokkanna að saka þá sem spyrja spurninga um að vera að grafa undan EES-samningnum eða vera á móti honum. Það er nú öðru nær því að það eflir samninginn ef við upplifum hann þannig að í honum felist gagnkvæm hagkvæmni og gagnkvæm virðing milli þeirra aðila sem undirrituðu hann.

Ég held að við munum líka þurfa að ræða aðeins um grundvöll fullveldis Íslands og aðdraganda þess að það náðist, þær hugmyndir sem lágu þar að baki, þær vangaveltur og þau álitamál sem upp komu í sjálfstæðisbaráttu Íslands og þær niðurstöður sem betur fer náðust að lokum, hvernig þær voru til komnar, hver hugmyndin var með fullveldinu, sjálfstæðinu og lýðræðinu. Þetta þurfum við að rifja upp. Það er ekki vanþörf á því, miðað við það frumvarp sem hér liggur fyrir og það nefndarálit sem meiri hluti utanríkismálanefndar sendi frá sér, þar sem er einfaldlega talað máli Evrópusambandsins eða eftirlitsstofnunar EFTA og í andstöðu við fyrri afstöðu íslenskra stjórnvalda um að verja fullveldið og stjórnarskrána.

Herra forseti. Já, ég er þeirrar skoðunar að við eigum að standa vörð um EES-samninginn en ég er líka þeirrar skoðunar að við gerum það best með því að nýta það svigrúm sem hann veitir okkur til að ráða okkar málum sjálf, sérstaklega þegar aðstæður kalla á það, þegar aðstæður eru ólíkar á Íslandi, ólíkar því sem aðsenda regluverkið miðar við. Það er ekki til þess fallið að styrkja samninginn, eins og ég nefndi aðeins í ræðu minni áðan, að fara að lifa í ótta við hann, að verða hræddur við það að nýta ákvæði samningsins, að verða jafnvel hræddur um það, eins og við sjáum nú gerast, að menn hafi ekki gefið nógu mikið eftir þegar loksins náðist meiri hluti á þinginu um að samþykkja samninginn.

Herra forseti. Ég þekki efni þessara greina og flest það sem hefur verið skrifað um bókun 35 harla vel og mun fara mun nánar yfir það næstu daga og eftir atvikum vikur eða mánuði. En ég get ekki annað en gert athugasemd við það sem hv. þingmaður nefnir hér og ég kom aðeins inn á í ræðu minni, að það regluverk sem komi að utan sé á einhvern hátt betra en hitt og tryggi fólki meiri rétt. Ef svo er þarf bara að laga íslenska regluverkið, þá þarf bara að laga íslensku lögin þannig að þau tryggi réttinn best. Annars er hættan sú að þar sem íslensk lög, sniðin að íslenskum aðstæðum, eru betur til þess fallin að tryggja réttinn en evrópska regluverkið, þá eigi evrópska regluverkið að vera ofan á. Það er það sem lagt er til með þessu frumvarpi.

Herra forseti. Þótt Viðreisn og Samfylkingin hafa ekki verið til á sínum tíma voru eflaust til það sem við gætum kallað Viðreisnarmenn og Samfylkingarmenn árið 1993 sem hefðu verið sáttir við samninginn algjörlega óháð bókun 35 og ýmsu öðru og gjarnan viljað samþykkja hann. Svo er það rétt að eflaust voru líka margir á þessum tíma, eins og kom nú reyndar fram í atkvæðagreiðslu, m.a. í afstöðu fyrrverandi forsætisráðherra og formanns Framsóknarflokksins, Steingríms Hermannssonar, ýmsir sem voru ósáttir við samninginn jafn vel eftir þá lendingu sem náðist m.a. með útfærslunni á bókun 35. Þó náðist meiri hluti með þeim varnöglum sem settir voru inn, og þetta er einn af þeim, er vörðuðu fullveldi landsins og sjálfstæði okkar til að setja eigin lög. Margir þeirra sem á endanum ákváðu að styðja samninginn útskýrðu að það væri vegna þess að þessir varnaglar væru komnir.

Herra forseti. Ég treysti mér nú ekki, alla vega ekki á einni mínútu, til að greina Björn Bjarnason fullkomlega. Ég gæti þó gert heiðarlega tilraun til þess hér á seinni stigum þegar ég er búinn að koma frá mér fleiri grundvallaratriðum í þessu máli. En nei, Björn Bjarnason er ekki líklega einn af ESB-þráhyggjumönnunum. En það gerðist eitthvað undarlegt fyrir fáeinum árum síðan. Ég hef kenningu um hvað það var, fer kannski yfir það hér í ágúst. Allt í einu varð Björn Bjarnason, fyrrnefndur, að EES-þráhyggjumanni. En ekki bara EES eins og það er, heldur EES-þráhyggju í þeim skilningi að hann fór að lifa í ótta við EES-samninginn eins og mér finnst þessi ríkisstjórn, og reyndar sú síðasta, gera.

Herra forseti. Hvað kemur í staðinn? Það kemur alla vega ekkert í staðinn fyrir stjórnarskrána eins og samflokksmaður hv. þm. Eyjólfur Ármannsson getur eflaust útskýrt fyrir flokksbróður sínum. Ég mun fjalla nánar um þetta í seinni ræðum, herra forseti, en hv. þm. Eyjólfur Ármannsson gerði ítrekað mjög skilmerkilega grein fyrir því hvers vegna þetta að hans mati stangaðist á við stjórnarskrána og að ekki væri hægt annað en að leyfa stjórnarskránni að njóta vafans, eins og það var orðað. Sumir telja reyndar að það sé enginn vafi á að þetta gangi gegn stjórnarskránni. Sumir telja það óljóst. En eitt af því sem er nefnt í bréfunum til Evrópusambandsins og ESA, sem ég gat um áðan í vörnum íslenskra stjórnvalda, var einmitt þetta með stjórnarskrána og þar er til að mynda bent á að Þýskaland hafi ekki viljað fallast á kröfu Evrópusambandsins sem að mati Þjóðverja gengur gegn þeirra stjórnarskrá.

Virðulegur forseti. Þetta var mikil yfirferð hjá hv. þingmanni á einstöku máli og það skekkir heildarsýn á málum ef menn hafa kannski svolítið þrönga sýn á þau. Ég ætla ekki að taka afstöðu til þeirrar lagatúlkunar sem hún setur hér fram en af því hún minnist á hrunið þá langar mig að spyrja hana aðeins út í annað þessu tengt. Á bls. 9 í athugasemdum með frumvarpinu er rakið hvernig gengislánin svokölluðu, þ.e. lán sem voru bundin við erlenda gjaldmiðla — veiting þeirra gengistryggðu lána fyrir hrunið var klárlega óheimil í lögum um vexti og verðtryggingu á sínum tíma en höfðu tíðkast mjög og höfðu í sjálfu sér haslað sér völl og hefði mátt halda því fram að þar með hefðu þau getað staðist með vísan til langrar viðskiptavenju sem er ein réttarheimilda í íslensku réttarfari. Árið 2010 féll þessi gengislánadómur sem einmitt kvað upp úr um það að ekki væri hægt að víkja frá skýrum ákvæðum laganna. Gengislánin voru dæmd ólögmæt. Síðar fóru menn einmitt að fetta fingur út í það og benda á það, þ.e. fyrirtækin sérstaklega, fjármálastofnanirnar, að þessi lán ættu að vera leyfileg samkvæmt EES-samningnum og það er alveg klárt að það er þannig. En niðurstöður Hæstaréttar í fjöldamörgum málum, hér eru þrír dómar tilgreindir á bls. 9, voru allar á sama veg og með þeim hætti að gegn skýrum ákvæðum íslenskra laga væri ekki hægt að horfa fram hjá því að þessi lán væru ólögmæt. Hefði bókun 35 verið innleidd með þeim hætti sem nú er lagt til — telur hv. þingmaður ekki að menn hefðu kannski verið verr settir þá, þeir sem sátu uppi með gengislán? EES-samningurinn kveður nefnilega skýrt á um það að gengislán eigi að vera heimil, enda er það orðið hér að mestu leyti í löggjöfinni í dag.

Virðulegur forseti. Gengislánin voru ekki lögleg vegna þess að íslensk lög, íslenskur lagatexti, voru skýr um það að gengislán væru óheimil og viðskiptavenja fékk ekki vikið til hliðar þeim skýra lagatexta. Ég vil kannski reyna að kjarna frekar spurninguna til hv. þingmanns: Hefur hún ekki áhyggjur — ég veit að núna horfir hún bara á réttindi neytenda og allt það góða sem við verðum hugsanlega af af því að við höfum ekki innleitt reglur Evrópusambandsins samkvæmt EES-samningnum.

Telur hv. þingmaður ekki eðlilegast að við innleiðum með skýrum hætti lagareglur hér og lögum íslenska löggjöf, það er það sem ég vildi sagt hafa, að þeirri löggjöf sem við viljum innleiða hér en höfum í bakhöndinni þann möguleika að bíða með að innleiða löggjöf sem ekki hentar okkur á hverjum tíma?

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir að taka þátt í umræðunni. Mér sýnist hún vera ein úr liði stjórnarþingmanna sem tekur þátt í umræðu í þessu stóra máli. Hún hefur líka það fram yfir marga þingmenn hér að vera löglærð og þess vegna langar mig aðeins að velta upp nokkrum lögfræðispurningum. Ég heyri að henni þykir mikið til margra fræðimanna koma sem hún hefur vitnað hér til og alveg örugglega hafa þeir margir margt til síns máls. En mig langar að heyra hvað henni sjálfri finnst. Hvað finnst henni sjálfri um samspil almennra laga og stjórnarskrárinnar í okkar réttarfari, þ.e. rétthæð réttarheimilda að þessu leyti? Telur hv. þingmaður það geta staðist að sett séu almenn lög sem fjalla um önnur almenn lög, og að löggjafinn veiti þessum almennu lögum sem sett eru forgang fram yfir önnur lög? Það er, að í íslenskri réttarframkvæmd og réttarfari verði vikið frá grundvallarreglunni um forgang, t.d. sérlaga umfram almennra laga, forgang yngri laga umfram eldri laga. Ég átta mig á því að þingið getur alveg samþykkt slík lög. Þingið samþykkir á hverju einasta kjörtímabili, hverju einasta löggjafarþingi, lög sem standast ekki stjórnarskrá, dellulög og alls konar lög sem ganga ekki upp þegar á hólminn er komið. En það sem ég er að spyrja um er hvort hv. þingmaður hafi þá trú að Hæstiréttur, ef á það reyndi, myndi veita almennri löggjöf, eldri löggjöf, forgang fram yfir nýja löggjöf um sama efni.

Virðulegur forseti. Ég var reyndar ekki að spyrja um túlkunarregluna sem hv. þingmaður vísar í og telur að hægt sé að túlka íslensk lög í samræmi við alþjóðlegar skuldbindingar, eins og mannréttindasamninginn og EES-samninginn. Það liggur alveg fyrir. Dómstólar hafa gert það og það hefur verið látið átölulaust og 3. gr. EES-samningsins kveður einmitt á um að túlka beri íslenska löggjöf til samræmis við EES-samninginn. Það er ekki vandamál hjá okkur, nema stundum er það ekki hægt og ef íslenskur lagatexti er skýr þá er það ekki hægt. Eins og Hæstiréttur hefur margoft bent á þá ganga skýr íslensk lagaákvæði ganga öðru fremur, þá reynir ekki á túlkunarregluna. En hér er verið að leggja til að víkja rétthæð réttarheimilda til hliðar.

En mig langar í lokin rétt að spyrja, af því að hv. þingmaður situr í hv. utanríkismálanefnd, hvað henni finnist um svarbréf stjórnvalda frá árinu 2000 og — hvað það var, svarbréf til ESA sem íslensk stjórnvöld sendu þegar krafa kom um einhvers konar breytingu á innleiðingu á bókun 35.

Virðulegur forseti. Það er mér mikil ánægja að fá tækifæri til að fjalla um þetta mál sem er komið hér á dagskrá þetta föstudagskvöld. Ég vil byrja á því að nefna það í upphafi, þar sem ég hafði ekki tök á því að taka til máls við 1. umræðu þessa máls, var með lögmæt forföll hér í þingstörfum, að það kemur fram í athugasemdum í greinargerð með frumvarpinu að ég hafi verið í starfshópi sem þáverandi utanríkisráðherra skipaði í nóvember 2022. Þá starfaði ég sem lögmaður, ég átti ekki sæti á þingi þá, og var fengin til að sitja í starfshópi utanríkisráðherra til að semja þetta frumvarp. Samkvæmt erindisbréfi var erindið það að semja nákvæmlega þetta frumvarp, ekki að meta kosti og galla þess að semja svona frumvarp heldur einfaldlega að semja það, svo ég útskýri af hverju nafni mínu bregður fyrir í þessu frumvarpi. Af því geta menn ekki dregið þá ályktun að ég styðji efni þessa frumvarps. Það geri ég svo sannarlega ekki og hef tjáð mig um það opinberlega á síðasta kjörtímabili ítrekað, ekki of ítrekað, þetta er ekki á heilanum á mér, en ég hef komið því á framfæri opinberlega. Það þarf enginn að velkjast í vafa um það hvaða skoðun ég hef á efni þessa frumvarps, tilgangi þess og markmiðum og ég ætla aðeins að fá að varpa ljósi á þá skoðun mína.

Fyrst vil ég nefna að menn hafa fjallað hér um að bókun 35 með EES-samningnum hafi ekki verið innleidd hér með fullnægjandi hætti. Það liggur alveg fyrir og er ágreiningslaust að bókunin var ekki innleidd samkvæmt orðanna hljóðan og það lágu fyrir því ástæður, um það var fjallað í aðdraganda að gerð EES-samningsins fyrir meira en 35 árum síðan. Það kom mjög til umræðu og var reyndar ein af grundvallarforsendum þess að menn hér í þessum sal höfðu komið sér saman um að gera EES-samninginn og gangast þannig inn í það sem hefur síðan verið kallað EES-samstarfið. Forsenda þess var að bókunin yrði ekki innleidd samkvæmt orðanna hljóðan eða með þeim hætti sem hún kveður á um, sem er það að veita löggjöf sem sprottin er frá alþjóðastofnunum, sem EES-samningurinn er, forgang fram yfir íslensk sett lög og jafnvel þótt löggjöfin væri innleidd hér með einum eða öðrum hætti. Niðurstaðan varð að með 3. gr. EES-samningsins yrði skýrt kveðið á um að túlka bæri íslenska löggjöf til samræmis við EES-löggjöf í þeim tilgangi að reyna að tryggja þessa einsleitni sem allir voru sammála um og allir gengu, held ég, með opnum huga að að væri markmiðið með EES-samstarfinu. Það ætluðu menn að gera og hafa gert með því að kveða á um að túlka beri íslensk lög í þá veru ef vafi léki á um þýðingu íslenskra laga, ef vafi léki á um hvað íslenski löggjafinn vildi sagt hafa.

Þannig voru menn fullkomlega meðvitaðir um þennan stjórnskipulega vanda sem blasir við og er til staðar ef menn hefðu ætlað að innleiða bókun 35 með þeim hætti sem nú er verið að leggja til. Það var nú reyndar þá, auðvitað blasti við mönnum, sem menn vilja ekki horfast í augu við, að ef menn vilja gefa almennum lögum einhver forgangsáhrif þá verður það ekki gert öðruvísi en með breytingu á stjórnarskránni. Umræðan fyrir 35 árum fór auðvitað fram á þeirri forsendu að menn voru ekki tilbúnir til að breyta stjórnarskránni og gefa erlendri löggjöf þann forgang sem þeir vildu meina að bókun 35 krefðist.

Þessi aðferð við að innleiða bókun 35, sú niðurstaða sem menn urðu sammála um, að innleiða hana með 3. gr. EES-samningsins, hefur verið að megninu til alveg ágætisfyrirkomulag og mjög lítið sem þetta hefur plagað bæði Íslendinga og Eftirlitsstofnun EFTA, sem hefur þó í gegnum tíðina beint þeim tilmælum til Íslands um að það sé svokallaður innleiðingarhalli, þ.e. stundum finnst mönnum Íslendingar ekki innleiða löggjöf nógu hratt eða réttilega. Þá er bara gripið til þess, komi upp ágreiningur — það var líka hugsað fyrir því í upphafi með því að koma upp sérstökum dómstól, EFTA-dómstólnum, og allt var þetta fyrirsjáanlegt og ekkert óeðlilegt. Ég hef stundum nefnt það og kvartað yfir því að menn hafi farið á taugum yfir einhverjum tilmælum um að innleiða hraðar, að það sé kominn svokallaður innleiðingarhalli sem ég hef ekki getað fallist á að sé. Á hverjum tíma hafa Ísland, Noregur og Liechtenstein kannski innleitt mismikið af reglum og svona, en það er enginn halli. Þetta er bara allt eins og kerfið og EES-samningurinn býður upp á og ekkert óeðlilegt við það þótt að upp komi jafnvel ágreiningur um innleiðingu og eins túlkun á lögum.

Ég nefni þetta sérstaklega hér, að þetta hafi gengið ágætlega og verið athugasemdalaust, vegna þess að það hefur líka lagalega þýðingu. Það hefur lagalega þýðingu að þessi framkvæmd á bókun 35 með 3. gr. hafi verið athugasemdalaus í áratugi. Það hefur lagalega þýðingu. Það er ekki hægt, það er í það minnsta bæði ónákvæmt og ósanngjarnt ef menn koma upp hér 35 árum síðar og tala eins og það hafi verið allt í einhverjum lamasessi og að það liggi mikið á að breyta þessari athugasemdalausu framkvæmd sem Ísland hefur viðhaft í ágætu samstarfi við önnur EFTA-ríki, við Evrópusambandið og bara EES-samninginn í heild og EFTA-dómstólinn líka. Athugasemdalaus framkvæmd.

Ég hjó sérstaklega eftir því sem fyrrverandi dómari við EFTA-dómstólinn, Carl Baudenbacher, nefndi fyrir stuttu í viðtali, ég held að það hafi bara verið á þessum vetri, að jafnvel þótt hann hafi verið á þeirri skoðun eins og mjög margir á þeim tíma þegar við gengum inn í EES-samninginn, þegar hann sat í EFTA-dómstólnum, að Ísland hefði ekki innleitt bókunina með réttum hætti þá upplýsti hann okkur um það í þessu viðtali að hann væri núna þeirrar skoðunar að þetta ástand hefði varað svo lengi og án teljandi vandkvæða að ástæðulaust væri að hrófla við því. Hann nefndi líka, það var fallega gert af honum, í framhjáhlaupi að það væri ekki hægt að líta fram hjá því að í heildina hefði Ísland framfylgt EES-samningnum mjög vel. Þetta er hans mat sem fyrrverandi dómari við EFTA-dómstólinn. Hann nefndi það meira að segja líka að Ísland hefði framfylgt EES-samningnum jafnvel betur en Norðmenn, a.m.k. ef marka má málin sem hafa verið rekin fyrir EFTA-dómstólnum.

Þetta finnst mér skipta máli í þessu samhengi vegna þess að þetta mál er auðvitað öðrum þræði til komið vegna þess að menn eru kannski svolítið litlir í sér gagnvart einhverjum bréfum frá Eftirlitsstofnun EFTA og gagnvart einhverjum póstsendingum til Stjórnarráðsins um að Ísland sé ekki að standa sig nógu vel í hinu og þessu í EES-samstarfinu. Hér á árum áður var það lenska, hér voru fréttir á hverju einasta misseri um að Ísland væri ekki að innleiða nógu mikið af þessum reglum, eins og ég nefndi áðan. Og nú er þetta svolítið komið út í þetta að jú, við erum að standa okkur ágætlega að innleiða en þá erum við einhvern veginn ekki að veita þessum reglum forgang, þessum reglum sem við höfum innleitt, við séum ekki að veita þessum EES-reglum einhvern forgang umfram íslenska löggjöf. Allt er þetta að tilefnislausu að mínu mati, algerlega.

Ég þekki ágætlega, og hv. utanríkismálanefnd á að þekkja það líka, bréf sem íslensk stjórnvöld sendu, svarbréf, á þarsíðasta kjörtímabili til Eftirlitsstofnunar EFTA þar sem þessu var svarað með ákaflega vel rökstuddum og málefnalegum hætti. Ég bara satt best að segja skil ekki af hverju menn tóku 180 gráðu snúning í afstöðu sinni. Það var reyndar fólk í sama flokki, fyrrverandi samflokksfólk mitt, ráðherrar sem báðir gegndu embætti utanríkisráðherra. Það varð kúvending í málinu. Mér fannst og hefur aldrei þótt nokkur einasta ástæða til þess að bregðast við þessum bréfum frá ESA með öðrum hætti en gert var á síðasta kjörtímabili með þessu bréfi sem ég vísaði til. Það mætti gera það aftur, ítreka það aftur.

Umræðan er hins vegar mjög fróðleg og skemmtileg fyrir þá sem hafa gaman af lögfræðilegum álitaefnum en fyrir almenning svona almennt tel ég að málið sé ruglingslegt í meira lagi og ákveðnum kannski misvísandi upplýsingum haldið á lofti hér eins og að þetta muni skipta sköpum við það að tryggja að almenningur í landinu, hinn almenni borgari, geti sótt sinn rétt, sinn góða rétt sem hann á með sanni samkvæmt EES-samningnum. Þessu eru gjarnan haldið á lofti. Um leið er algerlega horft fram hjá því að það eru margar reglur sem Evrópusambandið setur og verða hluti af EES-samningnum sem eru ekki til hagsbóta fyrir hinn almenna borgara, margar íþyngjandi reglur sem eru það ekki. Ég er ekki með þessu þar með að segja að menn komist hjá því að endilega innleiða sumt af því en sumt er þó þannig að menn þurfa að hafa varann á og það hefur ekki verið gætt nægilega að því við innleiðingu að óska eftir íslenskum aðlögunum og jafnvel fresta innleiðingum á málum sem svo sannarlega eiga ekki erindi til Íslands og einkum og sér í lagi að óska eftir undanþágum sem við sannarlega getum gert samkvæmt EES-samningnum, óskað eftir undanþágum frá reglum sem ekki eiga við hér á Íslandi, sem hvorki eiga erindi hingað né eru til hagsbóta fyrir nokkurn mann hér á landi. Þannig að mér finnst ekki sanngjarnt að kynna þetta mál til sögunnar eins og þetta sé eitthvert sérstakt tæki í réttindabaráttu hins almenna manns. Það verður ekki þannig heldur þvert á móti kynni að vera að hinn almenni maður sem ætlar að reyna að fylgjast með löggjöf á einhverju tilteknu sviði eigi erfitt með að átta sig á hvaða löggjöf muni gilda og gildi í raun á hverjum tíma.

Hér er kveðið á um það, ef þetta nær fram að ganga, að almenn regla sem við innleiðum hér með EES-samstarfinu, sem er sett í lög hér í dag, muni hafa forgang yfir einhverja sambærilega reglu sem sett verður eftir tíu ár. Eftir tíu ár setur það þing sem þá situr einhverja reglu sem fer í einhverju gegn reglu sem við setjum í dag og það koma upp mistök, menn hafa ekki gætt að því við lagasetninguna og undirbúning lagasetningarinnar að kanna hvort það séu eldri lög sem gildi um málið. Það geta komið líka upp vandamál við túlkun í þessu og þá sitja menn uppi með það að reglan sem sett er hér eftir tíu ár gildir í rauninni ekki af því að það er einhver eldri regla sem á að gilda.

Þetta er svo fjarri hugmyndum manna um rétthæð réttarheimilda — og það er út af ástæðu, af því að þetta skapar auðvitað einhvers konar kaos og er óljóst að vinna í þessu lagaumhverfi — að ég ætla að leyfa mér, virðulegi forseti, að draga í efa að Hæstiréttur myndi vinna samkvæmt þessum lagatexta, jafnvel þótt þetta lagafrumvarp næði fram að ganga. Ég verð að segja það, ég á eftir að sjá Hæstarétt veita almennri löggjöf, gamalli almennri löggjöf einhvern forgang yfir nýja löggjöf um sama efni. Ég bara verð að játa það að ég hef enn þá þá trú á Hæstarétti að hann sé ekki svo heillum horfinn að hann gleypi þetta hrátt.

Hér hefur hins vegar verið sýknt og heilagt vísað í dóma Hæstaréttar og það gerir frumvarpið svo sannarlega til þess að rekja aðeins þessa sögu. Allir þeir dómar sem eru raktir í athugasemdum með þessu lagafrumvarpi lúta að því að EES-regla hefur ekki verið innleidd í íslensk lög. Hún hefur ekki verið innleidd í íslensk lög. Allir þessir dómar. Menn hafa hins vegar viljað byggja rétt sinn í þessum málum á þessari EES-reglu sem hefur ekki verið innleidd í íslensk lög. Hæstiréttur segir í öllum þessum málum: Þar sem liggur fyrir skýr íslensk lagaheimild um málið þá gildir hún, þá vinnum við eftir henni. Það er ekki búið að innleiða þessa EES-reglu sem menn eru að reyna að byggja á fyrir dómi. Þetta er alveg fullkomlega eðlileg lögskýring hjá Hæstarétti og annað væri ótækt.

Þetta frumvarp myndi ekki breyta neinu um niðurstöðu í þessum málum, ekki nokkrum sköpuðum hlut, af því að frumvarpið gerir ráð fyrir því að það þurfi að innleiða EES-regluna til þess að hún fái þennan forgang. Gott og vel. En Hæstiréttur segir líka í þessum málum, bara af því að það er verið að byggja á þessari EES-reglu, að þessi EES-regla sem menn eru að vísa í — og reyndar eru menn líka að vísa í EES-samninginn sjálfan sem hefur verið innleiddur að sjálfsögðu, svo ég taki það nú líka fram — að það verði ekki gegn skýrum ákvæðum íslenskra laga. Þau verða ekki látin víkja fyrir Evróputextanum, jafnvel þótt það sé EES-samningurinn sjálfur. Það kom nú fram í máli hv. þm. Ásthildar Lóu Þórsdóttur, sem er annar tveggja stjórnarþingmanna sem hafa tekið til máls hér, sem fjallaði hér um gengismál og annað, ég nefndi það í andsvari við hana, hún fann að því að gengislánin öll hefðu verið — ég átta mig reyndar ekki á því af hverju hún var að finna að því vegna þess að gengislánin voru einmitt dæmd ólögmæt. Þau voru dæmd ólögmæt vegna þess að það voru skýr íslensk lagaákvæði sem sögðu að þau væru ekki heimil. EES-reglurnar hins vegar kváðu skýrt á um það að gengislán ættu að vera heimil, þau ættu að vera leyfileg. Einhverjir vildu byggja rétt sinn á því, fjármálafyrirtækin m.a. Það var einmitt ekki látið eitt yfir fólk ganga.

Ég er ekki nema rétt byrjuð að reifa málavexti í þessu öllu máli, virðulegur forseti. En ég sé að tími minn er væntanlega úti ef marka má þessa klukku, ég hélt reyndar að það væri lengri tími í þessari fyrstu ræðu. En ég verð bara að biðja virðulegan forseta að setja mig aftur á mælendaskrá þannig að ég geti aðeins reifað hér önnur atriði frekar.

Virðulegur forseti. Það er rétt að það komi fram hér að það gildir í íslenskum rétti og líka jafnvel í rétti Evrópusambandsins að lögmenn verða ekki samsamaðir viðfangsefnum sínum. Þeir eiga bæði rétt á því og eru reyndar líka skyldugir til að gera það ekki. Þannig að ef hv. þingmaður er að spyrja mig um möguleg framtíðarverkefni þá get ég engu svarað um það. Lögmenn taka að sér alls kyns verkefni og jafnvel verkefni sem þeir kannski eru ekki sammála en reyna kannski, ef einhver möguleiki er, að koma einhverju að eða takmarka skaða, getur maður sagt. Það er alvanalegt að lögmenn geri það. Erindisbréfið er ég nú ekki með með mér en menn hljóta að geta fengið það ef hv. þingmaður telur sig eitthvað græða á því.

Eina leiðin til að leiða þessa reglu í lög á Íslandi er að breyta stjórnarskránni. Það er mitt mat. Það er mitt, ég vil segja faglega mat, af því að menn eru hérna alltaf að kikna í hnjánum yfir einhverjum faglegheitum og fræðingum. Það er mitt mat að það er hægt að innleiða þessa reglu, að veita erlendum reglum sérstakan forgang eða veita tilteknum lögum hér á landi aðra rétthæð en þau hafa í dag. Það verður ekki öðruvísi gert en með stjórnarskrárbreytingu að mínu mati. Það er kannski verkefni fyrir hv. þingmann ef það er. Hann spurði líka um sjónarmið og störf nefndarinnar. Auðvitað kom ég mínum sjónarmiðum á framfæri og ég held að það hafi enginn sem hefur fylgst með stjórnmálum þurft að velkjast í vafa um skoðanir mínar á svona leikfimiæfingum sem eru ætlaðar til þess að svara einhverjum bréfum og umkvörtunum frá Brussel, frá Eftirlitsstofnun EFTA.

Virðulegur forseti. Eins og ég kom inn á í minni ræðu þá er það mitt mat að Hæstiréttur myndi ekki dæma í anda þessara laga. Hann myndi ekki veita löggjöf forgang, tilteknum, almennum lögum forgang yfir einhver önnur almenn lög. Það er mitt mat. Brot gegn stjórnarskránni, það er kannski ekki rétt að kalla að Alþingi afgreiði — það sé brot gegn stjórnarskránni beint en þó er það þannig að stjórnarskráin gerir ekki ráð fyrir því að almennum lögum, tilteknum almennum lögum, sé veittur forgangur umfram önnur almenn lög. Það er bara þannig. En frumvarpið sjálft er auðvitað algerlega á ábyrgð ráðherrans sem flytur. Það er ráðherrann sem ber ábyrgð á málinu en ekki nefndarmenn eða þeir sem hafa komið að einhverri vinnslu, hvorki starfsmenn ráðuneyta eða einhverjir hópar sem eru fengnir til að aðstoða með gerð frumvarpsins.

Virðulegur forseti. Hv. þingmaður nefnir að það sé óvissa hér. Það er engin óvissa um hvaða lög gilda hér á hverjum tíma. Hv. þingmaður nefnir hér dóm í svokölluðu fæðingarorlofsmáli frá því á síðasta ári. Hæstiréttur er ekki að gefa nein skilaboð. Menn fara í mál. Annar aðilinn byggir á löggjöf sem hefur ekki verið innleidd í íslenskan rétt, hinn aðilinn byggir á íslenskum lögum. Hæstiréttur segir bara: Íslensk lög gilda. Þetta getur þess vegna verið frábær regla og allt það, hún hefur bara ekki verið innleidd. Hún hefur bara ekki verið innleidd og hún getur ekki ýtt til hliðar skýrum ákvæðum íslenskra laga. Lausnin er mjög einföld. Hún er bara sú að innleiða reglurnar, gera íslensku lögin skýr, breyta gildandi lögum sem gilda um greiðslur í fæðingarorlofi, breyta reglunum um það, vísa til þess að nú sé verið að innleiða reglur frá Evrópusambandinu á grundvelli EES-samningsins. Það er þá komið inn í íslensk lög. Þetta er ekki flókið.

Hæstiréttur er ekki með neinar skipanir um hvað eigi að gera við bókun 35. Menn fara í mál. Annar aðilinn byggir á íslenskum lögum, hinn aðilinn byggir á erlendri löggjöf en vísar um það til bókunar 35 og segir: Erlenda löggjöfin á að gilda út af bókun 35 sem segir að þetta eigi að hafa forgang. Hæstiréttur segir bara: Það er ekki þannig af því að við höfum ekki innleitt bókun 35 og þá gilda íslensk lög. Hæstiréttur hefur enga skoðun á því hvort við eigum að gera það eða ekki. Hæstiréttur getur ekkert haft skoðun á því. Einu skilaboðin eru bara, ég meina það þarf ekki snilling til að draga þá ályktun, að ef menn vilja hafa regluna sem ekki hefur verið innleidd, innleiðið hana þá, setjið hana í lög og hv. þingmaður er í stöðu til þess.

Virðulegur forseti. Ég held að það séu engin áhöld um það að bókun 35 hefur ekki verið innleidd eftir efni sínu með þeim hætti að Evrópusambandslöggjöfin hafi forgang hér. Það eru engin áhöld um það meðal lögfræðinga, ég treysti mér til að fullyrða það. Menn eru alveg meðvitaðir um það að hún var innleidd með túlkunarreglu 3. gr. EES-samningsins, túlkunarreglu. Það eina sem Hæstiréttur hefur verið að gera trekk í trekk er að þegar menn vísa í bókun 35 þá hefur Hæstiréttur komist að þeirri niðurstöðu og bent á að 3. gr. er bara túlkunarregla. Hún felur ekki í sér að hægt sé að túlka skýran íslenskan lagatexta með þeim hætti að hann segi eitthvað allt annað en hann segir bara með því að vísa í einhverja evrópska löggjöf. Þannig hefur bókun 35 ekki verið innleidd. Það eru allir sammála um þetta, að hún feli ekki í sér slíka forgangsreglu. Þetta er fullkomlega eðlileg niðurstaða hjá Hæstarétti og segir hvorki meira né minna en það sem hún segir. Það er ekkert vandamál sem menn geta ekki leyst bara með því að innleiða reglur sem þeir vilja innleiða.

Virðulegur forseti. Það er auðvitað erfitt að spá fyrir um hvaða áhrif þetta hefur. Í besta falli hefur þetta engin áhrif af því að Hæstiréttur mun aldrei líta til þessara laga, eða þessa frumvarps verði það að lögum. Það er hins vegar ótvírætt að þetta mun hafa áhrif á allan undirbúning lagasetningar. Mér hefur verið tjáð að öll ráðuneyti séu í startholunum að kollvarpa algerlega undirbúningi lagasetningar með þeim hætti að nú verði miklum mun fremur að lúslesa alla gildandi löggjöf og kanna hvort fyrirhuguð löggjöf kunni einhvers staðar að skarast á við aðra löggjöf til þess að menn lendi ekki í því kannski tíu árum eða áratugum seinna að löggjöf sem sett er þá verði allt í einu bara dæmd ógild, eða að menn ímyndi sér að hún verði dæmd ógild, af því að einhver áratugagömul löggjöf hafi verið við lýði. Þetta mun því kannski breyta undirbúningi í Stjórnarráðinu.

Þetta kann líka að leiða til þess að hér á Alþingi reyni menn að girða fyrir það að lögum sem sett eru í dag eða í framtíðinni verði mögulega vikið til hliðar vegna gamallar löggjafar með því að óska eftir því að sett verði klásúla, ákvæði, í hvert einasta lagafrumvarp, um að þessi lög gildi óháð því hvort eldri lög sem innleidd hafa verið af Evrópusambandinu kveði á um annað. Það kann að vera að menn geri það, t.d. um löggjöf í ýmsum málaflokkum sem menn telja mjög brýnt að gildi, þar sem engin áhöld eru um að hún eigi að gilda; að menn setji þá slíkt ákvæði nánast á sjálfstýringu, um að umrædd lög gildi óháð því hvort til staðar sé eldri löggjöf um sama efni sem innleidd hafi verið vegna EES-samningsins.

Virðulegur forseti. Það er nú kannski ekkert til sem heitir „bara núverandi lagasafn“. Í lagasafninu eru þúsundir lagabálka, tugþúsundir lagagreina ef ekki hundruð þúsundir, þannig að það er ekkert „bara“ í því. En ég heyri hvað hv. þingmaður er að fara. Hann er svona að reyna telja í sig kjark á þeim nótum að þetta hafi í raun ekki svo mikil áhrif og það er svolítið það sem menn hafa verið að tala um. Þá er kannski ágætt að hugleiða hvort þetta frumvarp sé kannski eitt stórt leikrit, einmitt bara til þess að afgreiða þetta bréf, þetta litla lettersbréf, sem kom frá Eftirlitsstofnun EFTA, og menn nenni ekki að fara í málefnalega umræðu eða taka slaginn af því að það er búið að hóta einhverjum málaferlum. Menn eiga auðvitað ekki að vera litlir í sér, menn eiga ekki að vera hræddir við það. Það eru rekin mál gegn Íslandi fyrir EFTA-dómstólnum mjög reglulega og menn eiga ekki að hræðast það. En ég heyri hvað hv. þingmaður er að segja, þ.e. að hann sé að vona að þetta hafi í rauninni engin áhrif.

Virðulegur forseti. Í andsvörum við hv. þingmann brá fyrir hugtakinu fullveldi Íslands. Mig langaði af því tilefni að spyrja hv. þingmann hver hans skoðun er á sjónarmiðum sem hafa komið fram, m.a. hjá Markúsi Sigurbjörnssyni árið 2014, í grein í afmælisriti EFTA-dómstólsins — Markús er nú fyrrverandi hæstaréttardómari, eins og menn þekkja. Hann lætur þar þá skoðun sína í ljós að stjórnarskráin leyfi einfaldlega ekki að íslensk lög sem sett eru með vísan til alþjóðlegra skuldbindinga njóti sérstöðu meðal réttarheimilda. Hann fjallar þarna um það hvernig stjórnarskráin leyfir hvorki að fullveldið sé takmarkað með því að fela alþjóðlegum stofnunum, eins og EES og EES-samningnum, löggjafarvald né með því að íslensk lög sem sett eru með vísan til alþjóðlegra skuldbindinga njóti sérstakrar sérstöðu meðal réttarheimilda. Markús telur það vera lið í einhvers konar skerðingu á fullveldinu að lög sem eru með þessum hætti njóti sérstakrar rétthæðar, forgangs, meðal réttarheimilda gagnvart öðrum almennum lögum.

Hvað finnst hv. þingmanni um þetta sjónarmið frá þessum fræðimanni, en það eru auðvitað fleiri sem hafa sett þetta sjónarmið fram?

Virðulegur forseti. En það er einmitt það sem Markús Sigurbjörnsson, fyrrverandi hæstaréttardómari, er að benda á, þ.e. að í þeim tilvikum þegar lög stangast á eða upp koma efasemdir um túlkun þá geri stjórnarskráin ekki ráð fyrir annarri lausn en lagatúlkun; að það sé með öðrum orðum þannig að stjórnarskráin leyfi hreinlega ekki að löggjafinn veiti almennum lögum forgang í eitt skipti fyrir öll inn í framtíðina, fram yfir önnur lög. En það er einmitt það sem þetta frumvarp gengur út á, að veita tilteknum almennum lögum forgang fram yfir önnur almenn lög. Hann vill meina að stjórnarskráin geri ekki ráð fyrir því. Það er þess vegna sem ég hef haldið því fram í þessari ræðu, eða dregið í efa, að Hæstiréttur muni líta til þessara laga nái þetta fram að ganga.

Hvað segir hv. þingmaður um þetta? Hversu raunhæft telur hann að þetta frumvarp, nái það fram að ganga, muni einhvern tímann ná tilætluðum árangri, markmiðum sínum?

Frú forseti. Gaman að sjá að það er svolítið af fólki í salnum. Ég bjóst nú ekki alveg við því. Við erum að ræða hér frumvarp til laga um innleiðingu á svokallaðri bókun 35 sem var margumtöluð hér á þingi á síðasta kjörtímabili, forgangsmál númer eitt hjá ríkisstjórn Flokks fólksins, Viðreisnar og Samfylkingar.

Sú breyting sem frumvarpinu er ætlað að gera á lögum um Evrópska efnahagssvæðið gengur þvert, að mínu viti, á ákvörðun Alþingis um samþykkt EES-samningsins árið 1993. Hin sérstaka ráðstöfun sem gerð var við frágang bókunar 35 við samninginn var ekki bráðabirgðaráðstöfun sem breyta mætti síðar og fól ekki í sér mistök sem ástæða gæti gefist til að leiðrétta. Þetta er farið mjög vel yfir í nefndaráliti 1. minni hluta utanríkismálanefndar, hv. þm. Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar, og ég vek athygli á því að álitið ber númerið 666. Niðurstaðan um bókun 35 var nefnilega ein af forsendum þess að meiri hluti Alþingis sæi sér fært að samþykkja samninginn. Ég er ekki viss um að samningurinn hefði verið samþykktur ef bókun 35 hefði ekki verið innleidd með þeim hætti sem gert var á sínum tíma. Það er líka ástæða fyrir því að þetta er bókun. Sú niðurstaða var afleiðing umræðu og ákvarðanatöku um grundvallaratriði er vörðuðu fullveldi Íslands, stjórnarskrána, samband landsins við Evrópusambandið og eðli samningsins um Evrópska efnahagssvæðið, sem er jú einn mikilvægasti viðskiptasamningur sem Ísland hefur gert og við viljum öll, held ég, standa vörð um.

En nú ætlar sitjandi ríkisstjórn að snúa öllu á hvolf eins og henni einni er lagið í sumum málum. ESB-ást Viðreisnar og Samfylkingar á sér greinilega engin takmörk og Flokkur fólksins virðist vera farinn á ESB-vagninn, bókunar 35 vagninn, þrátt fyrir yfirlýsingar um annað á síðasta kjörtímabili og í aðdraganda kosninga. Það breytist margt þegar flokkar standa frammi fyrir því að fara í ríkisstjórn. Þá er lítið mál að skipta um skoðun einn, tveir og sjö. Mjög margir, þar á meðal nokkrir hv. þingmenn Flokks fólksins sem nú eru í stjórn, hafa talið að þessi bókun brjóti í bága við stjórnarskrá, verði hún innleidd með þeim hætti sem hér er lagt upp með. Mig langar að lesa upp fyrir þingheim orð núverandi hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra, Ingu Sæland, formanns Flokks fólksins, áður en hún fór í ríkisstjórn með Viðreisn og Samfylkingu. Mér finnst athyglisvert hvernig fólk getur skipt um skoðun bara við það standa frammi fyrir því að fara í ríkisstjórn. Með leyfi forseta:

„Ég sem kjörinn fulltrúi hér, sem elska mitt land og elska mitt fullveldi og okkar lýðveldi og okkar lýðræði, okkar sjálfstæði og okkar stjórnarskrá, mun ekki greiða því atkvæði að bókun 35 nái fram að ganga eins og hér virðist eiga að verða að veruleika.“

Þetta sagði hæstv. ráðherra í umræðu um skýrslu Bjarna Benediktssonar, þáverandi hæstv. utanríkisráðherra, um bókun 35 við EES-samninginn 13. febrúar 2024. Hæstv. ráðherra heldur áfram:

„Hvað ætlar ríkisstjórnin að gera? Jú, hún ætlar að gera það sama og venjulega, leggjast kylliflöt og leyfa Brussel að valta yfir okkur og taka völdin, ekki satt? Persónulega myndi ég vilja fara dómstólaleiðina.“

Þarna er ég fullkomlega sammála hæstv. ráðherra, Ingu Sæland. Hæstv. ráðherra heldur áfram, með leyfi forseta:

„Ég tel að það sé alls ekki ljóst hvort við séum komin á þann stað að þörf krefji okkur til að setja forgangsreglu. Ég tel að við eigum að njóta vafans í þessum efnum og höfum enga þörf á því að setja slíka forgangsreglu til að þóknast Brussel og yfirvaldinu þar. Þar fyrir utan tel ég að slík forgangsregla sem um er rætt brjóti í bága við stjórnarskrá …“

Hæstv. ráðherra heldur áfram, með leyfi forseta:

„Ég virði stjórnarskrána okkar þó að það sé margoft gengið um hana af hinni mestu léttúð hér á hinu háa Alþingi. Ég skal alveg viðurkenna það. Ef við ætlum að gera þetta og það á að vera einhver bragur á því þá skulum við a.m.k. tryggja það að við séum ekki að ganga á okkar grundvallarlög eins og við munum gera með því að innleiða bókun 35 án þess að taka tillit til þess sem stjórnarskráin okkar kveður á um.“

Sagði hæstv. ráðherra sömuleiðis í umræðunni. Sama málflutning viðhafði hæstv. ráðherra í ræðu og riti. Nú er hæstv. ráðherra kominn í ríkisstjórn. Áður en ég fer yfir hvað hæstv. ráðherra segir eftir að hún er komin í ríkisstjórn vil ég vitna til umræðu, daginn eftir umræðuna á Alþingi sem ég vitnaði til áðan ræddi hæstv. ráðherra málið á Útvarpi Sögu þar sem hún sagði, með leyfi forseta:

„Staðreyndin er sú að þessi bókun 35, að okkar viti og mínu viti, er hreinlega, bara gengur algerlega í berhögg við aðra grein stjórnarskrár lýðveldisins.“

Vísaði hæstv. ráðherra þar til fullveldisákvæðis stjórnarskrárinnar. Hæstv. ráðherra heldur áfram:

„„Við munum berjast gegn þessari bókun 35 eins og kostur er.“ Málið fæli einfaldlega í sér framsal valds og ítrekaði hún að málið færi gegn ákvæðum stjórnarskrárinnar. „Erum við ekki búin að beygja okkur nóg fyrir Brussel? Hversu langt á að draga okkur í því að vera fullvalda, sjálfstætt ríki í þjónkun við einhverja bókun sem við í rauninni höfum ekkert við að gera,“ sagði hún.“

En nú kem ég að því hvað hæstv. ráðherra segir eftir að hún er komin í ríkisstjórn, allt annað uppi á teningnum þegar hæstv. ráðherra mætti á Útvarp Sögu 28. desember 2024 þar sem hæstv. ráðherra var allt í einu kominn á þá skoðun að rétt væri að innleiða bókun 35. Nú nota ég hennar eigin orð, með leyfi forseta:

„Sagðist hún hafa verið kjáni í fyrri málflutningi sínum og tíundaði atriði sem stuðningsmenn málsins hafa haldið á lofti og hún áður ítrekað hafnað. Hún nefndi þó stjórnarskrána hvergi til sögunnar.“

Sem vekur mikla athygli í mínum huga. Það er nefnilega málið að það eina sem breyttist í millitíðinni er að formaður Flokks fólksins, hæstv. ráðherra, Inga Sæland, er orðin ráðherra og, svo ég noti hennar eigin orð, með leyfi forseta, leggst kylliflöt og leyfir Brussel að valta yfir okkur og taka völdin. Þetta eru orð hæstv. ráðherra Flokks fólksins, ekki mín.

Mig langar að halda áfram vegna þess að mér finnst svo merkilegt að verða vitni að því hvernig einstaklingar skipta um skoðun bara eins og fingri sé smellt þegar þeir fara í ríkisstjórn. Annar þingmaður Flokks fólksins, núverandi hæstv. ráðherra, Eyjólfur Ármannsson, hefur farið mikinn í andstöðu við lögfestingu bókunar 35. Hann sagði á Útvarpi Sögu í september 2024, með leyfi forseta:

„Þetta er algerlega galið. Þetta gengur ekki að stjórnarskránni vegna þess að þú getur ekki sagt í almennum lögum að ein tegund almennra laga sem á uppruna sinn í Brussel gangi framar öðrum. Þú verður að gera það í stjórnarskrá, að sjálfsögðu.“

Sagði núverandi hæstv. ráðherra enn fremur. Ég vil, með leyfi forseta, halda aðeins áfram að vitna til orða hæstv. ráðherra Eyjólfs Ármannssonar:

„Þannig að ég vona að þetta verði bara ein tilraunin enn til þess að leggja þetta fram og það verði ekkert af þessu. Ég bara trúi ekki öðru. Við munum allavega, sem höfum áhuga á að verja fullveldi þessa samfélags, fullveldi Íslands, þeir munu berjast gegn þessu og ég ætla að gera það.“

Svo er búið að kjósa og við erum, alla vega sú sem hér stendur, minnug þess hvað viðkomandi var harður einnig í aðdraganda alþingiskosninga gegn bókun 35, þ.e. innleiðingu með þessum hætti. Það er haft eftir hæstv. ráðherra í Vísi á Þorláksmessu árið 2024, með leyfi forseta, að hann ætlaði að „greiða atkvæði með fyrirhuguðu frumvarpi Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur utanríkisráðherra um málið. Spurður út í áðurnefnd og önnur orð hans fyrir kosningarnar gegn málinu sagði Eyjólfur að kveðið væri á um samþykkt bókunar 35 í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar og fyrir vikið myndi hann styðja það: „Þetta er inni í sáttmála ríkisstjórnarinnar og ég virði það samkomulag.““

Þetta finnst mér pínu spes vegna þess að ég er búin að lesa stjórnarsáttmálann nokkrum sinnum og ég finn þetta hvergi í sáttmálanum þrátt fyrir fullyrðingar hans um annað, sem aftur vekur eðlilega upp spurningar, hvort hann hafi kannski ekki lesið sáttmálann áður en hann var samþykktur. Ég náttúrlega veit ekkert um það. Þetta hlýtur þá að vera þannig að það er stjórnarsáttmáli sem almenningur og þingheimur allur hefur séð og svo er einhver annar sáttmáli innan ríkisstjórnarinnar eða stjórnarmeirihlutans sem enginn annar hefur séð en þeir aðilar sem eiga aðild að hæstv. ríkisstjórn. Þetta er náttúrlega bara mitt gisk en það hlýtur að vera einhvern veginn svoleiðis fyrst maður getur ekki fundið neitt um bókun 35 í stjórnarsáttmálanum. Staðan er þá þannig að hæstv. innviðaráðherra Flokks fólksins mun þá greiða atkvæði með frumvarpi sem hann hefur sjálfur lýst yfir, ásamt raunar ófáum lögspekingum, að fari gegn stjórnarskrá lýðveldisins, eins og þetta kemur mér fyrir sjónir af þeirri einu ástæðu að hann er kominn í ríkisstjórn.

Nú var fullyrt hérna í umræðunni í gærkvöldi af einum hv. þingmanni Flokks fólksins að allur flokkurinn styddi málið. Þá er það þannig og þá vitum við það. Sumir eru fljótir að skipta um skoðun og leggja prinsipp til hliðar og jafnvel brjóta stjórnarskrá, að þeirra mati, fyrir setu í ríkisstjórn. Þá vitum við það líka. Það er ekkert að marka hvað fólk segir fyrir kosningar, ekki neitt, alla vega ekkert að marka hvað sumir segja fyrir kosningar. Þetta eru mjög skýr dæmi þess sem ég nefndi áðan. Þar sem ég er nú búin að eyða talsverðum tíma í að lesa ummæli hæstv. ráðherra þá ætla ég að láta staðar numið í þeim upplestri núna en fer mögulega yfir önnur ummæli seinna í umræðunni, þ.e. þeirra sem hafa skipt um skoðun þar sem þeir eru komnir í ríkisstjórn.

Ég vil minna hv. þingmenn á að við það að taka sæti á Alþingi er undirritað drengskaparheit að stjórnarskránni. Þingmenn og ráðherrar, sem eru jú einnig þingmenn, lofa að verja og virða stjórnarskrá Íslands í öllum okkar verkum, stjórnarskrána sem greinilega er lítið mál fyrir þá sömu þingmenn og ráðherra að ganga gegn, brjóta ákvæði hennar fyrir þátttöku í ríkisstjórn og ætla að hleypa þessum óskapnaði í gegn sem áætluð innleiðing bókunar 35 er.

2. gr. stjórnarskrá lýðveldisins Íslands hljóðar svo, með leyfi forseta:

„Alþingi og forseti Íslands fara saman með löggjafarvaldið.“

Þetta er 2. gr. stjórnarskrárinnar, að Alþingi fari með löggjafarvaldið. Bókun 35, eins og hún er í þessu frumvarpi og er leidd í lög samkvæmt frumvarpinu segir svo, með leyfi forseta:

„Ef skýrt og óskilyrt lagaákvæði sem réttilega innleiðir skuldbindingu samkvæmt EES-samningnum er ósamrýmanlegt öðru almennu lagaákvæði skal hið fyrrnefnda ganga framar …“

Þetta segir að ef íslensk lög sem sett eru hér á þingi ganga í berhögg við einhverja reglugerð eða innleiðingu frá Evrópusambandinu eða EES-samningnum sem er líka innleidd hér á landi með ákveðnum hætti, annaðhvort áður eða eftir að bókunin verður að lögum hér, þá gangi reglugerðin eða lögin frá Evrópusambandinu framar. Svo er það þannig að ef Alþingi skyldi nú detta í hug að setja á næsta þingi lög í einhvern texta eða reglu og við erum í góðri trú hér — mikið talað um að vera í góðu góðri trú hér í þessum þingsal — að setja lög og þau fara svo út í samfélagið og ganga í gildi, en nei, þá finna menn eitthvert ákvæði sem enginn sá fyrir frá EES sem búið er að innleiða á einhvern hátt og það gengur í berhögg við þessa íslensku lagareglu sem við erum nýbúin að setja, kannski á næsta þingi. Hvort skyldi nú ganga framar, það sem við héldum sem löggjafarvald að við værum að mæla fyrir um? Ég tel að löggjafarvaldið sé með þessum hætti hrifsað frá Alþingi.

Ríflega 30 árum eftir að Alþingi samþykkti samninginn um EES — sem er okkar mikilvægasti viðskiptasamningur, hann er ekkert annað viðskiptasamningur, hann er ekki varnarsamningur eins og sumir vilja svona hægt og bítandi breyta honum í — eru forsendurnar fullkomlega óbreyttar. Í meira en þrjá áratugi hefur samningnum verið framfylgt með tilliti til þeirrar grundvallarforsendu sem fólst í frágangi bókunar 35.

Nýleg ábending Hæstaréttar um mikilvægi þess að skýra samspil íslensks regluverks, þ.e. laga sem samin eru á Alþingi Íslendinga, og regluverks Evrópusambandsins á málefnasviðum. EES-samningsins felur ekki í sér kröfu um að grundvallarforsendum samningsins sé breytt á tiltekinn hátt enda fæli slíkt í sér boðvald dómsvalds yfir löggjafarvaldið að mínu viti. Ekki er að sjá, sú sem hér stendur getur alla vega ekki séð það, að það hafi verið ætlan Hæstaréttar, enda gengi slíkt gegn stjórnarskrá lýðveldisins Íslands.

Ég sé að tíminn líður hratt þannig að ég mun ekki ná að klára það sem ég ætlaði að fara með það fyrir ykkur, hv. þingmenn.

„Virtir lögspekingar eins og Markús Sigurbjörnsson, fyrrverandi forseti Hæstaréttar, hafa bent á að ekki hafi að ástæðulausu verið gengið frá málum varðandi bókun 35 með þeim hætti sem gert var þegar Ísland gerðist aðili að EES-samningnum fyrir rúmum 30 árum síðan. Annað hefði einfaldlega farið gegn fullveldisákvæðum stjórnarskrár lýðveldisins. Til að mynda fjallaði Markús um málið í afmælisriti EFTA-dómstólsins árið 2014 þar sem hann sagði meðal annars:

„Staðreyndin er hins vegar sú að ekki var mögulegt að ganga lengra innan þess ramma sem stjórnarskrá Íslands setur. Stjórnarskráin gerir hvorki ráð fyrir því að takmarka megi fullveldi lýðveldisins með framsali löggjafarvalds til alþjóðastofnana né að landslög, sem byggjast á alþjóðlegum skuldbindingum eins og EES-samningnum, geti eingöngu af þeim sökum öðlast ríkari stöðu en önnur almenn löggjöf.““

Frumvarpið gengur þannig í berhögg við stjórnarskrána og ef á að innleiða bókun 35 með þeim hætti sem hér er lagt upp með þá þarf að breyta stjórnarskránni áður, nema mönnum sé nákvæmlega sama um hvort stjórnarskráin sé brotin.

„„Með öðrum orðum gerir stjórnarskráin ekki ráð fyrir því að árekstur á milli ákvæða almennra laga verði leystur með öðrum hætti en beitingu viðurkenndra lögskýringarreglna og veitir löggjafanum hvorki vald né svigrúm til þess að veita tilteknum almennum lögum alfarið forgang gagnvart öðrum,“ …“

Stjórnarskrá lýðveldisins Íslands hefur ekkert breyst. Hún er enn nákvæmlega eins frá því að fyrrverandi forseti Hæstaréttar ritaði þessa grein. Það hefur ekkert breyst. Hæstv. utanríkisráðherra hyggst einmitt veita almennum lögum sem eiga uppruna sinn hjá Evrópusambandinu alfarið forgang gagnvart öðrum slíkum lögum.

Virðulegur forseti. Þá neyðist ég til að láta staðar numið. Ég hlakka til að koma hingað aftur seinna í umræðunni og klára ræðuna.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Pawel Bartoszek fyrir andsvarið. Ég get alveg tekið undir það, það er bara eðlilegt. Sú sem hér stendur er ekki löglærð heldur; ég er með mastersgráðu í alþjóðasamskiptum þannig að við erum kannski svolítið á svipuðum slóðum. Auðvitað eigum við að hlusta á sérfræðinga en hins vegar vil ég benda á það að þeir eru ekki sammála. Þeir lagasérfræðingar sem hafa tjáð sig um málið eru ekki sammála. Sumir telja að þessi innleiðing feli í sér stjórnarskrárbrot og sú sem hér stendur tekur það mjög alvarlega að hafa undirritað drengskaparheit að stjórnarskrá. Ég mun aldrei brjóta stjórnarskrána, kemur ekki til greina. Mér finnst að þegar himinn og haf eru í raun og veru á milli þeirra mestu sérfræðinga í skoðunum sem hér um ræðir þurfum við að fara varlega og vanda okkur. Við þurfum að vanda okkur vegna þess að það er ekkert grín þegar staðið er frammi fyrir því að stjórnarskráin sé brotin.

Forseti biður hv. þingmann um að virða ræðutíma sem er ein mínúta.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Dagbjörtu Hákonardóttur fyrir andsvarið. Hún spyr hvers vegna ég hafi ekki í máli mínu áðan komið inn á aðra lögspekinga, eða hvað segir maður, sérfræðinga í stjórnsýslurétti. Fyrir mér er málið mjög einfalt. Það er hægt að vitna í raun og veru til hvers sem er. Stjórnarskrá lýðveldisins Íslands — og hún talaði hér um Markús Sigurbjörnsson, fyrrverandi forseta Hæstaréttar, af hverju ég er að vitna til greinar sem hann skrifaði 2014 — staðan er bara þannig að stjórnarskráin hefur ekkert breyst, hún hefur bara nákvæmlega ekkert breyst. Ef hv. þingmaður er með upplýsingar um annað, að stjórnarskráin hafi breyst á þessum tíma, þá hefur það bara farið fullkomlega fram hjá mér. Að mínu viti hefur hún ekki breyst.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég hef fullan skilning á því að Flokkur fólksins sé jafnvel eitthvað viðkvæmur fyrir því að vakin sé athygli á því að hv. þingmenn hans og hæstv. ráðherrar hafi skipt um skoðun. En það gerist bara — ég bið þingmanninn að vera alveg rólegan. Það gerist bara. Mér er ekki kunnugt um að nokkurt samtal hafi farið fram. Eins og ég sé þetta er staðan bara þannig að nú er Flokkur fólksins kominn í ríkisstjórn og þetta var aðgöngumiðinn. Þetta var verðmiðinn á því að fara í stjórn. Þessu þurfti Flokkur fólksins að kyngja. Þannig að ef hv. þingmaður er að halda því fram að allir þingmenn og hæstv. ráðherrar flokksins hafi skipt um skoðun þá óska ég eftir því að hv. þingmenn og hæstv. ráðherrar komi í ræðustól og segi okkur frá því af hverju þeir skiptu um skoðun. Hver er ástæðan?

Virðulegur forseti. Mig langar að spyrja hv. þingmann aðeins nánar út í skilning hennar á umræddum nýföllnum hæstaréttardómi í fæðingarorlofsmálinu, hvernig hún dragi þá ályktun af dómnum, eins og mér heyrist hún gera, að Hæstiréttur sé með einhverjum hætti að mælast til eða leggja blessun sína yfir að bókun 35 verði innleidd með þeim hætti sem þetta frumvarp kveður á um. Það er algerlega ágreiningslaust, held ég, meðal manna að bókun 35 hafi ekki verið innleidd með þeim hætti að veita Evrópulöggjöfinni forgang hér — fyrir því liggja sögulegar ástæður og það liggur fyrir — heldur með 3. gr. sem kveður á um túlkunarreglu. Nú virðist það einhvern veginn vera komið þannig að með þessari niðurstöðu Hæstaréttar, sem segir að bókun 35 hafi ekki verið innleidd með forgangsreglu, telji Hæstiréttur að það sé hægt að gera það með þessum hætti. Ég er sammála Hæstarétti en ég tel að þessi aðferð til að innleiða forgangsreglu bókunar 35 standist ekki stjórnarskrá. Hver er afstaða hv. þingmanns í þessu?

Virðulegur forseti. Þær forgangsreglur sem Hæstiréttur vísar til í þessum dómi lúta að tilteknum lagaákvæðum, tiltekinni lagasetningu og samspili sérreglna í því sambandi. Ég vek t.d. athygli á afstöðu fyrrverandi hæstaréttardómara, Markúsar Sveinbjörnssonar — ég er sammála hans afstöðu sem kom fram 2014 og hefur ekkert breyst í því, við erum enn með þessa stjórnarskrá í gildi, þessa gömlu góðu. Hann bendir á að stjórnarskráin leyfi ekki löggjafanum að veita almennum lögum forgang umfram önnur almenn lög til framtíðar. Ég er sammála því að það er ágreiningslaust, eins og ég segi, að forgangsregla bókunar 35 hefur ekki verið innleidd. Að mínu mati er eina leiðin til þess að innleiða hana að breyta stjórnarskrá. Það er hægt að gera það, sé vilji til þess. En ég held að það standist ekki að gera það með almennum lögum, eins og hér er lagt til, og mér er til efs, og ég á eftir að sjá það, að Hæstiréttur myndi einhvern tímann í framtíðinni dæma samkvæmt þeim lögum sem yrðu sett á grundvelli þessa frumvarps.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Þórdísi Kolbrúnu Reykfjörð Gylfadóttur fyrir andsvarið. Samkvæmt því sem þeir segja sem ég leita ráðgjafar hjá hvað varðar þennan þátt þá er niðurstaða dóms í þessum efnum mjög ólíklega mótdrægari hagsmunum Íslands en það sem hér er lagt til að verði innleitt, samkvæmt þeim reglum sem hér eru lagðar fram. Og þegar ég tala um að eitthvað sé mótdrægara hagsmunum Íslands þá er ég auðvitað að tala út frá þeim sjónarmiðum sem ég stend fyrir. Ég veit að hv. þingmaður er annarrar skoðunar um það hverjir helstu hagsmunir Íslands eru í þessum efnum.

Varðandi spurninguna, hvað ég myndi gera að þessum niðurstöðum dómsins fengnum, þá geri ég ráð fyrir að eitthvert svigrúm yrði til þess — bara rétt eins og það voru fengnir lögmenn til að skrifa það frumvarp sem hér liggur fyrir. Ég gæti auðvitað tekið upp á því að gera athugasemdir við það frumvarp þegar það kæmi fram en ég verð að taka afstöðu til þess þegar þar að kemur. Ég reikna ekki með að dómurinn leggi til texta þess frumvarps sem kallað yrði eftir.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Dómstólar dæma auðvitað bara á grundvelli gildandi réttar. Þannig er það og þannig á það að vera. Það er þannig,

Hann er með orðið.

hv. þm. Ásthildur Lóa Þórsdóttir, að skýrleiki laga og lagaheimilda skiptir máli. Ég hef áhyggjur af því að í þessu máli, með þessari teppalagningu yfir gildandi innlendan rétt með reglum af færibandinu frá Brussel, verði mun erfiðara fyrir almenning hér eftir en hingað til að glöggva sig á gildandi rétti. Ég er mjög efins um að þessi sjónarmið hv. þingmanns gangi upp; að hér verði allt eins og blómstrið eina og það verði eingöngu réttindi sem þetta færi borgurunum, því það verður drjúgt af skyldum sem ekki er víst að verði sama stemning fyrir að undirgangast þegar á reynir, miðað við það hvernig málið lítur út núna.

Frú forseti. Hæstv. forsætisráðherra sagði í stefnuræðu sinni að verkefni okkar alþingismanna væri að vinna með hagsmuni Íslands fyrst og síðast. Frumvarp um bókun 35 er hér endurflutt mál sem er í alveg sömu mynd nú og á síðasta þingi. Þetta mál hefur verið gríðarlega umdeilt og stór hópur landsmanna sem og alþingismanna hefur talið þetta mál ganga í berhögg við þann trúnaðareið sem við alþingismenn tökumst á hendur gagnvart stjórnarskrá Íslands. Meðal þessara einstaklinga má nefna hæstv. innviðaráðherra Eyjólf Ármannsson.

Í því máli sem hér er til umfjöllunar felst að sett er afturvirk forgangsregla í íslenskan rétt sem felur í kjarna sínum í sér að allar þær EES-gerðir sem innleiddar eru hér á landi njóti forgangs umfram íslensk lög. Forgangsreglan sem hér á að setja í lög er tímalaus í þeim skilningi að hún gildir um allar þær hundruð gerða sem við höfum innleitt í íslenskan rétt síðustu 32 ár en hún gildir líka um allar þær gerðir sem við innleiðum í framtíðinni.

Margir lögfræðingar og jafnvel embættismenn halda því fram að í þessari reglu felist ekkert nýtt, að hér sé aðeins verið að gæta að lagasamræmi og meginreglum um einsleitni reglna á EES-svæðinu. Sé horft á málið frá þröngri Evrópulögfræði má eflaust sjá réttmæti í þeirri skoðun. Við stjórnmálamenn höfum hins vegar þær skyldur að horfa á stjórnskipunarlega og pólitíska hlið þessa máls og frá þeirri hlið er þetta er risastórt mál.

Hæstv. utanríkisráðherra telur að þetta sé neytendamál, að það verði að breyta innleiðingu okkar á bókun 35 fyrir neytendur. En þetta er miklu stærra mál en svo að vera bara neytendamál. Við mat á þessu frumvarpi verður að horfa á sögulegan bakgrunn þess. Við Íslendingar innleiddum bókun 35 við lögfestingu EES-samningsins. Það gerðum við með 3. gr. laganna og í þeirri grein felst túlkunarregla en ekki forgangsregla. En hvers vegna innleiddum við bókunina með þessum hætti? Það er vegna þess að stjórnmálamenn þess tíma, þegar EES-samningurinn var lögfestur, settu stjórnarskrána í forgrunn við löggjafarstörf sín í tengslum við lögfestingu EES. Þeir sáu að með innleiðingu forgangsreglu EES-réttar yrði gengið yfir hina rauðu línu 2. gr. stjórnarskrárinnar sem mælir fyrir um að það sé Alþingi sem fari með löggjafarvaldið. Með öðrum orðum hefði falist í forgangsreglu valdframsal sem færi í bága við 2. gr. stjórnarskrárinnar. Þess vegna var bókun 35 innleidd sem túlkunarregla, að íslensk lög skyldu túlkuð til samræmis við EES-rétt en ekki að EES-reglur skyldu hafa forgang umfram íslensk lög.

Bara það eitt að í því frumvarpi sem hér er til umfjöllunar segir að Alþingi þurfi að mæla fyrir um annað ef Alþingi vill ekki að EES-reglna í forgang er bein staðfesting þess að í þessu lagafrumvarpi felst takmörkun á löggjafarvaldi Alþingis.

Ég ætla að fá að lesa þetta aftur: Bara það eitt að í því frumvarpi sem hér er til umfjöllunar segir að Alþingi þurfi að mæla fyrir um annað ef Alþingi vill ekki að EES-regla hafi forgang er bein staðfesting þess að í þessu lagafrumvarpi felst takmörkun á löggjafarvaldi Alþingis.

Sú aðferð sem við völdum til að innleiða bókun 35 árið 1993, sem túlkunarreglu en ekki forgangsreglu, stóð athugasemdalaus af hálfu ESA í 25 ár eða allt þar til formleg kvörtun barst frá ESA í desember 2017. Af hverju eigum við nú að beygja af þeirri leið sem við mörkuðum í þessu máli? Hefur eitthvað breyst? Hefur ekki gengið með ágætum að innleiða EES-gerðir í íslenskan rétt, jafnvel fullvel stundum? Það er ESA sem vill að tryggður verði ófrávíkjanlegur forgangsréttur EES-reglna í íslenskum rétti. Þetta ákall kemur ekki innan úr stjórnkerfinu heldur að utan, frá ESA.

Með því að samþykkja nýja 4. gr. EES-laga er farið í bága við stjórnarskrána. Með þessari reglu er lögfest tímalaus forgangsregla í íslenskan rétt sem gildir fyrir allar fyrri innleiðingar á EES-reglum í íslenskan rétt 32 ár aftur í tímann. Á mörgum sviðum mun þetta hafa afleiðingar. Tímans vegna nefni ég bara tilskipanir orkupakkanna sem síðast voru innleiddar hér árið 2019 og ein þingsályktun var látin standa sem fyrirvari þess að sæstrengur skyldi ekki lagður nema með samþykki Alþingis. Nú er ég ekki að tala um hvort fólk sé sammála því eða ekki að sæstrengur verði lagður. Við erum að tala um áhrif af bókun 35. Það sést á þessu frumvarpi að sú þingsályktun má sín lítils eftir að bókun 35 hefur verið lögfest — bara svo að menn átti sig á því. Það væri þá a.m.k. í meira samræmi við stjórnarskrána þó að það sennilega bryti hana líka. En manni myndi líða aðeins betur með að þetta yrði ekki afturvirkt og meginreglur um bann við afturvirkni laga myndu tryggja við þessa lögfestingu að forgangsregla tæki þá aðeins til gerða sem innleiddar verða í framtíðinni en taki ekki til gerða sem við höfum innleitt í fortíðinni.

Með skýlausum forgangi EES-reglna í íslenskan rétt fram yfir íslensk lög má leiða að því rök að gengið sé bakdyramegin inn í Evrópusambandið án þess að kjósendur í þessu landi séu spurðir hvort það sé vilji þeirra. Hugsið ykkur að eitt af fyrstu málum ríkisstjórnar Kristrúnar Frostadóttur, hæstv. forsætisráðherra, verður að afhenda ESB enn meira vald yfir því hvernig íslenskir dómstólar dæma. Ríkisstjórnin virðist því strax gefast upp á því verkefni að stjórna Íslandi og gæta hagsmuna Íslendinga. Það sem er einnig athyglisvert er að bókun 35 var ekki áberandi kosningamál hjá neinum af stjórnarflokkunum nema Flokki fólksins sem þóttist vera á móti henni. Ekki hafa verið færð sannfærandi rök fyrir þörfinni á innleiðingu bókunarinnar með þeim hætti sem nú er lagt til, sérstaklega í ljósi þess hve langan tíma það tók ESA að gera athugasemdir. Bendir það frekar til þess að það hafi meira með mönnun hjá ESA að gera heldur en innleiðinguna á Íslandi eða að hér á landi hafa verið felldir dómar sem ESA hugnuðust ekki og þess vegna þurfi forgangsreglu í stað þeirrar túlkunarreglu sem viðhöfð hefur verið.

Með framlagningu þessa frumvarps byrjar ríkisstjórnin á öfugum enda. Þessi ríkisstjórn hefur nú þegar ákveðið að það sé þjóðin sem ákveði það, með þjóðaratkvæðagreiðslu sem fara á fram eigi síðar en eftir tvö ár, hver verður framtíð vegferðarinnar gagnvart ESB. Við hljótum þá að spyrja: Er ekki rétt að fresta þeirri lögfestingu á bókun 35 sem hér er lögð til fram yfir boðaða þjóðaratkvæðagreiðslu? Því að þetta frumvarp er mjög stefnumarkandi fyrir þá vegferð sem þjóðin sjálf á að taka ákvörðun um innan næstu tveggja ára samkvæmt ákvörðun ríkisstjórnarinnar.

Frú forseti. Ég vil taka það fram að ég trúi því að enginn hér í þessum sal vilji brjóta stjórnarskrána. Við erum hér að ræða misjöfn sjónarhorn á því hvort við teljum að hún verði brotin með þessari bókun. Því ítreka ég: Er ekki rétt að fresta þeirri lögfestingu á bókun 35 sem hér er lögð til fram yfir boðaða þjóðaratkvæðagreiðslu? Það getur ekki skipt öllu máli. Það eru komin það mörg ár þar sem þetta hefur ekki verið innleitt og ég legg til að það verði niðurstaðan.

Svo langar mig aðeins til að minnast á að það hefur svolítið verið hjá stjórnarliðum komið inn á að þetta bitni einhvern veginn á litla manninum. Ég verð þá bara að benda fólki sem heldur því fram á það: Er þá fólk að gefa sér það að reglurnar frá EES séu alltaf eitthvað betri en reglurnar sem við semjum hér? Getur það ekki nýst litla manninum að íslenskar reglur gangi framar? Ef það er ekki svo held ég að við þurfum eitthvað að endurskoða verulega þá lagasetningu sem við gerum hér á Alþingi ef hún er til að brjóta á litla manninum. Það getur ekki staðist að það sé málið.

Nefndarálit frá minni hluta fá kannski ekki eins mikla athygli og ég held að það sé fínt að gera nefndaráliti minni hluta í utanríkismálanefnd frá fulltrúa Miðflokksins aðeins skil hér. Með leyfi forseta ætla ég að fara aðeins yfir nefndarálitið en þar kemur fram:

„Sú breyting sem frumvarpinu er ætlað að gera á lögum um Evrópska efnahagssvæðið gengur þvert á ákvörðun Alþingis um samþykkt EES-samningsins árið 1993. Hin sérstaka ráðstöfun sem gerð var við frágang bókunar 35 við samninginn var ekki bráðabirgðaráðstöfun sem breyta mætti síðar og fól ekki í sér mistök sem ástæða gæti gefist til að leiðrétta. Niðurstaðan um bókun 35 var ein af forsendum þess að meiri hluti Alþingis sæi sér fært að samþykkja samninginn. Niðurstaða sú var afleiðing umræðu og ákvarðanatöku um grundvallaratriði er vörðuðu fullveldi Íslands, stjórnarskrána, samband landsins við Evrópusambandið og eðli samningsins um Evrópska efnahagssvæðið.

Síðar hefur því verið haldið fram að samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið sé „lifandi samningur“ sem taki breytingum í formi viðbóta sem í mörgum tilvikum krefjast staðfestingar Alþingis. Hvað sem því líður leyfir það ekki grundvallarbreytingar á eðli samningsins og forsendunum fyrir staðfestingu hans. Slíkar grundvallarbreytingar, eins og sú sem er lögð til með frumvarpi því sem hér um ræðir, myndu kalla á endurupptöku allra forsendna samningsins og endurmat á því hvort löggjafinn telji hinn breytta samning þjóna íslenskum hagsmunum.

Nú 32 árum eftir að Alþingi samþykkti samninginn um Evrópska efnahagssvæðið eru þessar forsendur óbreyttar. Í meira en þrjá áratugi hefur samningnum verið framfylgt með tilliti til þeirrar grundvallarforsendu sem fólst í frágangi bókunar 35. Nýleg ábending Hæstaréttar um mikilvægi þess að skýra samspil íslensks regluverks, laga sem samin eru á Alþingi Íslendinga og regluverks Evrópusambandsins á málefnasviðum EES-samningsins felur ekki í sér kröfu um að grundvallarforsendum samningsins sé breytt á tiltekinn hátt, enda fæli slíkt í sér boðvald dómsvalds yfir löggjafarvaldi. Ekki er að sjá að það hafi verið ætlan Hæstaréttar enda gengi slíkt gegn stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944.

Með frumvarpi því sem hér er til umfjöllunar er lagt til að regluverk Evrópusambandsins, tekið upp á Íslandi með vísan til EES-samningsins, verði æðra þeim lögum sem samin eru í íslenskum ráðuneytum eða á Alþingi og samþykkt af Alþingi í þeim tilvikum þar sem þetta tvennt stangast á. Í ljósi umræðna á Alþingi og í samfélaginu í aðdraganda staðfestingar EES-samningsins má heita fullvíst að ekki hefði verið vilji til að samþykkja samninginn á slíkum forsendum.

Athugasemdir talsmanna frumvarpsins um að í raun verði Evrópusambandslöggjöf eins íslensk og þau lög sem eru samin, sett fram og afgreidd innan lands halda ekki vatni. Enda mætti með sömu rökvillu halda því fram að Ísland væri sjálfstætt og réði sínum málum sjálft óháð því hversu stór hluti laga landsins væri saminn af erlendum stjórnvöldum og sendur Alþingi með kröfu um staðfestingu.

Reglulega hefur komið upp umræða um hvort gengið hafi verið of langt í eftirgjöf gagnvart innleiðingarkröfum vegna Evrópusambandsreglna. Þær áhyggjur hafa þó iðulega snúið að því að verið sé að innleiða reglur umfram það sem gert var ráð fyrir að EES-samningurinn myndi leiða af sér. Aftur á móti er nýmæli að reynt sé að breyta forsendum samningsins og veikja þar með stöðu Íslands gagnvart öðrum aðilum samningsins.

Sú rökleysa að æskilegt sé að auka áhrif hins aðsenda regluverks á kostnað hins íslenska til að tryggja þá „vernd“ sem kunni að felast í erlenda regluverkinu samanborið við hið innlenda sýnir fyrst og fremst vantrú þeirra sem henni beita á gildi og mikilvægi fullveldis. Því skyldu Íslendingar ekki vera betur til þess fallnir að tryggja þá vernd sem hentar íslenskum aðstæðum en þeir sem taka ákvarðanir með tilliti til annarra aðstæðna í öðrum löndum? Þannig ætti frekar að hafa áhyggjur af því að vernd sniðin að íslenskum aðstæðum og í samræmi við vilja íslenskra kjósenda verði látin víkja ef hún stangast á við hið erlenda regluverk. Telji menn að hið erlenda regluverk hljóti jafnan að vera betra viðurkenna þeir jafnframt að þeir hafi ekki trú á sjálfstæði og lýðræði. Á liðnum árum hafa komið upp gríðarstór mál sem sýnt hafa svo ekki verður um villst hversu mikilvægur óskoraður fullveldisréttur er við að verja grundvallarhagsmuni íslensku þjóðarinnar og það án ágreinings um forgang íslenskra laga.

Hvað varðar staðhæfingar um að Alþingi muni geta tekið sérstaklega fram við framtíðarlagasetningu að forgangur hinna innfluttu laga gildi ekki í einstökum tilvikum skal látið nægja að benda á að slíkar fullyrðingar virðast fyrst og fremst fela í sér skort á reynslu og skilningi á því hvernig lagasetning fer fram. Þegar stjórnvöld treysta sér ekki einu sinni til að nýta þann rétt sem EES-samingurinn veitir Íslendingum til að hafna aðsendri löggjöf sem fellur ekki að íslenskum aðstæðum er varla mikil von til þess að þau muni treysta sér til að taka fram við lagasetningu að í því einstaka tilviki verði vikið frá uppfærðri bókun 35 sem nú er sótt af sérstakri þrákelkni. Í mörgum tilvikum þyrfti slík ráðstöfun, eins ólíkleg og hún er, auk þess að fela í sér forsjálni sem fellur utan marka raunsæis.

Undirritaður “ — sá sem ritaði undir þetta nefndarálit sem um ræðir — „mun gera nánari grein fyrir framangreindum atriðum …“ — kemur hér fram. Þannig að ég ætla að láta staðar numið og láta honum það eftir.

Ég hvet hv. þingmenn til að taka þetta mál á dagskrá vegna þess að við erum öll sammála um að við viljum ekki brjóta stjórnarskrána. Við erum að fara í vegferð að kjósa um hvort við viljum ganga í Evrópusambandið. Byrjum á því og út frá þeirri niðurstöðu er hægt að ræða málin.

Frú forseti. Ég punktaði aðeins hjá mér í ræðum hér á undan. Það sem mig langar aðeins að koma inn á, því að ég hef örlítinn tíma, er það sem er komið aðeins inn á í álitinu en það eru orð hv. þm. Þórdísar Kolbrúnar Reykfjörð Gylfadóttur sem voru svolítið áhugaverð, að þetta snúist í raun og veru um tvenn íslensk lög, annars vegar reglugerðir frá EES og hins vegar lögin sem við setjum. Ég ætla bara að nota þetta tækifæri til að minna á að í fyrsta lagi er hagsmunagæsla Íslands ekki nógu góð. Við þurfum, hvað sem um þetta mál verður, að bæta okkur þegar kemur að hagsmunagæslu Íslands á fyrri stigum og jafnvel að leyfa og bara stuðla að því að fyrirtæki á Íslandi, félagasamtök og aðrir komi að þeirri hagsmunagæslu með okkur í staðinn fyrir að þau komi að henni á síðari stigum þegar það sé of seint að bregðast við og við getum ekkert gert.

Þrátt fyrir heimildir EES-samningsins virðist almennt ekki vilji til að fara gegn reglugerðum. Þetta snýst allt um hvaða svigrúm við höfum. Þetta snýst um einhvers konar svigrúm sem er gefið. Þetta snýst aldrei um það að segja: Þetta hentar ekki Íslandi. Það hafa komið þannig reglur að mann undrar að við skulum ekki nýta þann rétt sem við höfum og segja: Þetta hentar ekki Íslandi. Það er ekki gert og því ítreka ég að það skiptir máli í þessu frumvarpi að við erum ekki að nýta samninginn og meðan við erum ekki að nýta þetta þá er þetta eiginlega jafnvel enn verra. Ef við myndum treysta okkur til að nýta samninginn betur og þau réttindi og þora að vera til gagnvart honum þá held ég ekki að okkur yrði refsað eins og hér er iðulega hótað. Ég held að það yrði metið að samningurinn virki fyrir heildina og fyrir hvert land betur.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Pawel Bartoszek fyrir mjög góða spurningu og áhugaverða í því ljósi að ég er ekki sammála honum í því að það hefði þurft að gera eitthvað lengra eða öðruvísi. En þetta er mjög góður punktur til að ræða almennt um nefndarálit og sérstaklega í þessu máli vegna þess að þetta mál er flókið mál. Lögfræðingar hafa á báða bóga bent á kosti og galla. Við í Miðflokknum hefðum auðveldlega getað gert þetta upp á tugi síðna með lagaálitum. Þau liggja fyrir. Þetta plagg, nefndarálitið, þykir mér yfirburðagott. Það er langt en reynir engu að síður, á mannamáli fyrir almenning, að ná utan um það af hverju Miðflokkurinn er ekki hlynntur þessu. Við gætum hafa sett inn lagaálitin sem við tengjum við. Ég veit ekki hvort það hefði skilað einhverju betra inn í þetta nefndarálit. Þannig að nei, mér finnst ekki að það hefði átt að vera eitthvað öðruvísi, mér finnst það einmitt hafa átt að vera svona skýrt og auðlesið fyrir fólk. En ég hef fullan skilning á því að hv. þingmaður sé því ósammála. Ég hef líka fullan skilning á því að nefndarálitið sem hann vann, eða meiri hlutinn vann fyrir frumvarpið, sé með öðrum hætti. Ég get alveg skilið það en stundum megum við kannski tjá okkur á aðeins meira mannamáli þannig að það sé auðveldara fyrir fólk að glöggva sig á hvað við gerum hér.

Virðulegi forseti. Það er ánægjulegt að fá tækifæri til að koma hér í aðra ræðu við þessa 2. umræðu og ræða þetta stóra mál. Þetta er auðvitað ákaflega lögfræðilegt. Mér hefur þótt umræðan markast af skiljanlegum misskilningi. Þetta er tyrfið mál og þótt kallað hafi verið eftir alls konar minnisblöðum frá fræðingum hafa fæstir þeirra nú gert nokkurn skapaðan hlut til að auka á lesskilning manna eða liðka fyrir einföldun í umræðu um þessi mál; án þess að ég ætli að kenna þeim um það, það er kannski hægara sagt en gert að einfalda málið.

En mig langar þó aðeins að fjalla um þennan dóm, nýfallinn dóm um Fæðingarorlofssjóð, sem er svo margnefndur hér í þessari umræðu. Mér hefur fundist bera á því að menn dragi allt of víðtækar ályktanir af dómnum og hreinlega misskilji hvað felist í honum. Hér voru lög um Fæðingarorlofssjóð sem kváðu á um að sett skyldi reglugerð um reiknireglu um fæðingarorlofsgreiðslur. Þessi reglugerð var sett og um leið var með þessari íslensku reglugerð innleidd reglugerð Evrópusambandsins um reikniregluna. Hins vegar var þessi íslenska reglugerð í ósamræmi við íslensku lögin. Þar stóð hnífurinn í kúnni. Hæstiréttur leysti úr þessu máli með vísan til þeirra forgangsreglna í íslenskum rétti að lög séu æðri reglugerðum. Þannig þyrfti að líta til laganna sjálfra en ekki reglugerðarinnar sem var alveg réttilega innleidd í þennan rétt, efnislega og að formi. Þannig kom ekki til skoðunar einhver forgangsregla Evrópureglugerðarinnar.

Þetta á ekki að koma nokkrum manni á óvart. Þetta er algerlega í samræmi við alla framkvæmd og dómafordæmi Hæstaréttar í málum af þessum toga sem hafa verið þó nokkur. Það sem skilur á milli þeirra flestra er að þau eru ekki öll alveg sambærileg. En þetta er sjónarmið sem Hæstiréttur hefur haft og flestir ef ekki allir lögfræðingar landsins þegar kemur að forgangsreglu íslensks réttar. Hæstiréttur vísaði í það að bókun 35 hefði ekki verið innleidd þannig að veita ætti ESB-reglum forgangsáhrif hér. Það er heldur ekkert nýtt. Hins vegar vísaði Hæstiréttur til þess að menn hefðu hér á landi í íslenskum lögum veitt erlendum reglum forgang en það er hins vegar með allt öðrum hætti en þetta frumvarp fjallar um. Ég tek sem dæmi, og Hæstiréttur gerir það líka, lög um ársreikninga sem kveða sérstaklega á um að nota skuli alþjóðlega reikningsskilastaðla og verði þeir einhvern tíma í ósamræmi við íslensk lög þá gildi hinir alþjóðlegu reikningsskilastaðlar. En þetta á við á afmörkuðum sviðum, tilgreindum sviðum, og á ekki almennt við um alla löggjöf heldur er þarna komin sérstök regla á sérstöku sviði.

Dómur Hæstaréttar frá árinu 2002 er eini dómurinn sem viðurkenndi beitingu annars konar forgangsreglna en þeirra sem ég hef nefnt hér, þ.e. forgangsreglna sem byggja á sérreglusjónarmiðunum. Í þeim dómi viðurkenndi Hæstiréttur að regla EES-réttarins, sem var reyndar beinlínis ákvæði úr EES-samningnum, sem hafði þá í sjálfu sér nýlega verið tekinn í lög — þetta var árið 2002, þá viðurkenndi rétturinn að regla EES-réttar gæti talist sérregla gagnvart íslenskum lögum en þó þannig að það var líka ýjað að því að hefði EES-rétturinn að geyma ákvæði sem réttlætti frávik frá EES-reglunni hefði mátt færa rök fyrir því að Íslenska reglan hefði ekki vikið fyrir 14. gr. EES-samningsins sem þarna var fjallað um.

Ef ég kjarna hér fæðingarorlofsmálið örlítið þá hefði mátt leysa það með því að setja þau ákvæði sem voru sett í íslensku reglugerðina inn í lögin sjálf, það hefði mátt gera það, eða með því að breyta lögunum til samræmis við reglugerðina. Það fór ekki saman, eins og menn segja gjarnan, hljóð og mynd, þ.e. íslensku lögin og íslenska reglugerðin sem sett var með stoð í þessum lögum. Þarna hefði kannski mátt segja að stjórnsýslan, Stjórnarráðið sem setti reglugerðina, framkvæmdarvaldið, hefði átt að kanna betur hvernig það samræmdist lögunum sjálfum. Þannig, svo að ég árétti það, eru ályktanir sem menn hafa verið að draga af dómi Hæstaréttar allt of víðtækar miðað við efni dómsins og önnur dómafordæmi. Það er enginn ágreiningur um það að hér á landi gildir forgangsregla Evrópusambandsréttarins ekki af því að við innleiddum hana að yfirlögðu ráði með 3. gr. og beittum fyrir okkur túlkunarreglum þannig að íslensk lög yrðu túlkuð til samræmis við Evrópusambandsréttinn, eða EES-réttinn öllu heldur, en ekki þannig að EES-rétturinn hefði sjálfkrafa forgang umfram íslensk ákvæði. Þetta var gert með vísan til stjórnarskrárinnar sem leyfir það hreinlega ekki.

Stjórnarskráin gerir ekki ráð fyrir því að löggjafinn geti í eitt skipti fyrir öll stillt almennum lögum upp í mismunandi rétthæðir umfram þær forgangsreglur sem íslenskt réttarfar byggir á, sem ég hef vikið að áður, eins og að sérlög ganga framar almennum lögum, yngri framar eldri. Með þessum hætti er rétthæð réttarheimilda — þ.e. lög ganga framar reglugerðum. Þetta hefur verið meginstef í íslensku réttarfari þótt menn séu að reyna núna að fara einhvern veginn í kringum þessa hugmynd, sem ég held að Markús Sigurbjörnsson, fyrrverandi hæstaréttardómari, kjarni ágætlega í grein árið 2014. Vegna þess að menn vita að það er erfitt að breyta stjórnarskránni en menn vilja losna við skeytasendingar frá Evrópusambandinu, þá eru menn með þessu frumvarpi að reyna að fara fram hjá þessu. Ég tel það ekki tækt. Ég skil að menn séu kannski þreyttir á einhverjum svona skeytasendingum. Hins vegar er það þannig að þessi mál eru auðvitað ekkert eðlisólík öðrum ágreiningi sem kemur upp hér daglega í íslensku lagasamhengi, þ.e. að það er ágreiningur um túlkun íslenskra laga og reglna og það þarf ekki EES-réttinn til þess. Eins og málastabbi og málaþungi íslenskra dómstóla bendir til eru Íslendingar ekki latir til lagalegra deilna fyrir dómstólum; þarf ekki Evrópusambandið til.

Ég vil að lokum nefna — reyndar gefur tími þessarar umræðu hér í dag ekki tækifæri til að fara djúpt ofan í lagaleg álitaefni í þessum efnum — hér nýútkomna grein í tímariti lögfræðinga, að ég held brakandi heita úr prentvélinni, og vekja athygli hv. þingmanna á henni. Það er grein eftir dr. Arnór Ástvaldsson, lektor við lagadeild Háskólans í Reykjavík, og dr. Hafstein Dan Kristjánsson sem einnig er prófessor við lagadeild Háskólans í Reykjavík. Í greininni virðast þeir setja fram nálgun á álitaefni sem Hæstiréttur stóð frammi fyrir í þessu máli sem ég hef reifað hér, þ.e. þann samanburð á rétthæð annars vegar skýrra ákvæða laga Fæðingarorlofssjóðs og viðeigandi reglugerða sem innleiddu reglur EES um útreikning greiðslnanna og hins vegar ákvæða um þennan útreikning í reglugerð ESB. Þeir eru sem sagt að fjalla um þetta sérstaklega. Í þessari grein færa höfundar rök fyrir því — ég ætla reyndar að taka það fram að ég hef ekki lúslesið þessa grein, hún er nýútkomin en ég hef skautað yfir hana. Ég vek athygli hv. þingmanna á þessu en þeir virðast færa rök fyrir því að Hæstiréttur hefði getað leyst úr málinu á annan hátt án þess að vikið væri frá forgangsreglum íslensks réttar. Þannig virðast höfundarnir halda því fram að það mætti beita EES-reglum um fjórfrelsið sem sérlögum gagnvart almennum íslenskum lögum eins og í dómnum sem ég nefndi hér fyrr frá árinu 2002 í máli Harðar Einarssonar, menn þekkja það. Þannig að hér er a.m.k. áhugaverð greining á þessu og tvímælalaust innlegg í þessa umræðu sem Alþingi þarf að skoða. Náist að klára það hér nú þá myndi ég mælast til þess að málið fari aftur í nefnd og menn tækju sérstaklega skoðun á þessari áhugaverðu grein án þess að ég taki sérstaklega afstöðu til niðurstöðu greinarinnar.

Virðulegur forseti. Þetta er mikið grundvallarmál sem við erum að ræða þannig að við fögnum því að fá tækifæri til að ræða það. Ég segi það alveg fullum fetum að það er afskaplega undarlegt ef það er raunverulegur ásetningur manna að keyra þetta í gegnum þingið hér á lokametrunum. Engu að síður þá kallar sá ásetningur á að þetta verði rætt til hlítar og það er sannarlega mörgum spurningum ósvarað. Hv. þm. Karl Gauti Hjaltason nefndi tvö af mörgum dæmum um grundvallaratriði í þessum málum þannig að ég held að við nýtum bara tækifærið hér í nótt, þá eins og þetta blasir við, til að ræða þetta, og förum hérna í innri og ytri víddir fullveldishugtaksins og höldum uppi góðum umræðum. Og enn og aftur, ég er alveg hjartanlega sammála því og ég tek undir það með hv. þingmönnum að það er mjög mikill fengur að því að fá stjórnarliða að borðinu til að raunverulega heyra í þeim, og ekki bara í þeim sem eru í utanríkismálanefnd heldur líka á aðeins breiðara sviði, vegna þess að ég þykist vita að það séu í raun skiptar skoðanir undir niðri.

Frú forseti. Ég vildi bara taka skýrt fram að gagnrýni mín hér áðan beindist ekki að hv. þm. Pawel Bartoszek. Hann má eiga það að hann hefur, ólíkt nánast öllum öðrum stjórnarliðum hér, a.m.k. leitast við að fylgjast með umræðunni. Hv. þingmaður er formaður þeirrar nefndar sem ég sit í, utanríkismálanefnd, og stendur sig bara vel þar þótt við séum ekki á sömu línu alltaf, ekki almennt. En hv. þingmaður sinnir hlutverki sínu þar af kostgæfni og ég er ekki að gagnrýna hv. þingmann. Ég er í rauninni að gagnrýna alla aðra hv. þingmenn stjórnarliðsins en sérstaklega ráðherrana, því að hér er um að ræða grundvallarmál um stjórnskipan Íslands, um það hvort íslensk lög skuli áfram ráða för, vera æðri aðsendum lögum, og þá hlýtur maður að ætlast til þess, frú forseti, að ráðherrar, hæstv. forsætisráðherra og aðrir, sjái sér fært að taka þátt í þeirri umræðu.

Frú forseti. Ég hlakka til að geta farið svolítið ítarlega ofan í þetta mál hérna ef það næst að lengja þennan fund eitthvað. Ég ætla að fara í þessari ræðu aðeins yfir það sem ég mun fjalla um í þeim ræðum sem ég vænti að ég nái að halda hér næstu klukkustundirnar.

Í fyrsta lagi: Um hvað snýst ágreiningur í þessu máli? Um hvað snýst ágreiningurinn um bókun 35? Af því ég veit að það eru mjög margir sem vaka yfir þessu og fylgjast með þessum umræðum þá hef ég listað upp nokkra liði. Ég ætla fyrst að nefna hæstaréttardóminn sem mönnum hefur verið svo tíðrætt um, hæstaréttardóminn sem hefur verið kenndur við fæðingarorlofsmálið. Ég ætla að fjalla aðeins um það hér seinna. Nei, niðurstaðan þar er sú — þetta fjallar ekki um þann dóm.

Í öðru lagi fjallar þetta mál um forgangsréttinn, forgangsrétt Evrópureglugerða og -tilskipana. Nei, þetta fjallar ekki um það. Það er aukaafurð og ég mun koma að því í ræðu seinna í kvöld.

Í þriðja lagi hvort það sé nauðsynlegt að innleiða þetta ákvæði sem er að finna í þessu frumvarpi ríkisstjórnarinnar og hæstv. utanríkisráðherra. Ég ætla að taka svolítinn tíma í að ræða hvort það sé nauðsynlegt að innleiða ákvæðið og undir þeim lið, sem er 3. liður, hef ég sett undirlið sem er merktur 3a. Undir þeim lið ætla ég að fjalla um hvort þetta ákvæði, ef það verður að lögum, sé í sjálfu sér nægjanlegt. Ég hef nefnilega grunsemdir um það, og ég ætla að rökstyðja það mjög ítarlega hér síðar, að það sé bara alls ekki nægjanlegt og gæti hugsanlega valdið því að ESA muni halda áfram að gera athugasemdir við innleiðingu þessa ákvæðis, þannig að við erum ekkert laus úr snörunni jafnvel þótt við samþykkjum þetta frumvarp. Þessa ræðu mun ég halda síðar hér á eftir og þetta er undir liðnum 3a.

Í fjórða lagi, sem er aðalatriði að mínu mati, er það hvort þetta ákvæði brjóti í bága við stjórnarskrána. Ég hef svarað því hér áður í fyrri ræðum að ég tel svo vera. Ég mun rökstyðja það undir liðnum 4a sem er efni stjórnarskrárákvæðisins. Þar mun ég fara í efni 2. gr. stjórnarskrárinnar þar sem segir að Alþingi fari með löggjafarvaldið ásamt forseta landsins. Undir liðnum 4b mun ég fara yfir samspil laga og stjórnarskrár mjög ítarlega, herra forseti. Undir liðnum 4c mun ég fara yfir tilgang, tilefni og sögu stjórnarskrárinnar.

Ég gleymdi að nefna áðan undir lið 2, þar sem ég ætla að fjalla um forgangsréttinn, að þar mun ég einnig fjalla um, undir liðnum 2a, túlkunarregluna sem við innleiddum 1993. Ég mun fara ítarlega yfir hana í sérstakri ræðu síðar í kvöld. Ég mun einnig fara lítillega og alls ekki mikið yfir innleiðingarferlið, ekki þó eins ítarlega og ég hef gert nokkrum sinnum áður. Ég mun einungis fjalla um hvaða áhrif aðferð við innleiðingu hafi — hvaða áhrif þetta ákvæði sem stjórnvöld hyggjast setja mun hafa, þ.e. hvernig viðkomandi tilskipanir eða reglugerðir hafa verið innleiddar, hvort það geti haft áhrif í þessu sambandi, herra forseti.

Ég náði ekki að fara yfir efnisyfirlitið en ég mun gera það í næstu ræðu. Bið herra forseta um að setja mig aftur á mælendaskrá.

Virðulegur forseti. Ég dró nú að óska eftir orðinu hér undir liðnum fundarstjórn forseta vegna þess að það hvarflaði ekki annað að mér en að virðulegur forseti myndi svara þeirri spurningu sem var varpað hér fram í fyrstu ræðu undir þessum lið. Ég kem hingað upp til að óska eftir því að forseti svari þeirri spurningu um hvernig standi á því að við séum komin yfir miðnætti á sunnudegi, á hvíldardegi kristinna manna. Og ólíkt því sem hefur kannski komið fram í máli nokkurra samflokksmanna minna þá geri ég við það alvarlegar athugasemdir að hér sé fundað á sunnudegi, jafnvel þótt það sé ekki kominn dagur eða messutími, en að það sé gengið yfir miðnætti á sunnudegi hér í þinghaldi. Mér telst til að það hafi hafi gerst þrisvar á síðasta aldarfjórðungi, þrisvar, og það átti við um brýnt neyðaratvik í sögu þjóðarinnar. Ég kalla eftir því að forseti svari þessum spurningum hér áður en næsti ræðumaður kemur hér með sömu spurningu.

Virðulegur forseti. Af hverju kemur það ekki á óvart að forseti Alþingis, úr röðum Samfylkingarinnar, vísi hér, í svari til þingmanns hér í þingsal við spurningu sem lýtur að hvíldardegi á sunnudegi, af hverju kemur það ekki á óvart að forseti vísi í frídag múslima? Múslima? Að þingmenn hér geti bara tekið sér frí með múslimum á föstudögum eða gyðingum á laugardögum. Af hverju kemur þetta ekki á óvart?

Þess utan hefur virðulegur forseti ekki svarað spurningunni þar sem hefur ítrekað verið spurt: Er ætlunin hér að halda fund? Þá er vísað í tölvuskeyti sem er sent þingflokksformönnum allra flokka hér. Eftir miðnætti, þegar kominn er sunnudagur, sendir virðulegur forseti skeyti um að forseti sé að hugsa um að halda fund á morgun. Á morgun? Á morgun er kominn, morgunninn er kominn. Ég hlýt að spyrja aftur: Er ætlunin að halda hér áfram þingfundi fram að messutíma og jafnvel fram yfir það hér á þessum hvíldardegi? Ég ítreka þessa spurningu.

Virðulegur forseti. Það er mér mjög á móti skapi að taka þátt í umræðu hér á sunnudegi en það er svo sem í anda þessarar ríkisstjórnar sem hefur núna sýnt á spilin, að hún ætlar að halda áfram þar sem frá var horfið frá síðustu vinstri stjórn þar sem „woke“-isminn reið ekki við einteyming. Og hér er vísað í hvíldardaga múslima þegar bent er á að Alþingi Íslendinga hefur ekki fundað á sunnudögum. Það eru kannski hin nýju siðaskipti, eins og hefur verið bent á hér undir liðnum fundarstjórn forseta. Það mætti líta á það eins og það væru ný siðaskipti hér þar sem það er boðað að menn geti bara tekið sér sinn frídag til að iðka sína trú á frídögum múslima. Það er kannski við hæfi og í samræmi við stefnu þessarar ríkisstjórnar í öðrum málum sem hún vill undirbúa þetta allt saman og kannski í samræmi við þessa áherslu sem þessi ríkisstjórn leggur á það að koma þessu máli um bókun 35, um forgangsreglur Evrópusambandsins, inn í íslenskan rétt í samræmi við það vegna þess að markmiðið í framhaldinu eru auðvitað aðildarviðræður við Evrópusambandið. Og hversu mjög myndi það ekki auðvelda ríkisstjórninni að telja þjóðinni trú um það að aðildarviðræður og í framhaldinu innganga í Evrópusambandið væri létt og löðurmannlegt verk og einboðið að stíga það skref í því ljósi að hér hefðu reglur Evrópusambandsins hvort eð er forgang á íslenskan rétt að öllu leyti?

Þetta, virðulegur forseti, er auðvitað meginmarkmiðið með bókun 35, því frumvarpi sem liggur nú fyrir. Mér finnst að ríkisstjórnin eigi bara að vera heiðarleg með það og ræða þetta mál á þeim nótum, upplýsa þjóðina, að þetta sé einmitt skrefið sem þessa ríkisstjórn dreymir um, skrefið inn í Evrópusambandið. Það verður ekki öðruvísi hægt að túlka þessa ofuráherslu ríkisstjórnarinnar á þetta tiltekna þingmál hér undir lok þingvetrar, löngu eftir að þinginu átti að vera lokið samkvæmt starfsáætlun sem þessi sama ríkisstjórn setti, ekki þingmenn stjórnarandstöðunnar heldur þessi tiltekna ríkisstjórn sem nú er að störfum hér og hefur völdin hér í þessu landi, setti þinginu. Þessi starfsáætlun var hönnuð af þessari ríkisstjórn sem hefur ekki getað staðið við hana. Það liggur fyrir. Þrátt fyrir það leggur hún ekki áherslu á að reka þau mál sem hún hefur á tyllidögum látið í veðri vaka að væru hennar meginmál, mál eins og málefni fatlaðra og öryrkja, hunda og katta, veiðigjöld, strandveiðimennirnir. Aumingja strandveiðimennirnir sem eru að veiða og bíða eftir að fá að vita hvað þeir geti nú veitt mikið, eða þeir veiða svo sem eins og þeir geta en þurfa kannski að vakna upp við þann draum á næsta ári að þurfa að borga fyrir ofveiðina þennan veturinn af því að ríkisstjórnin hefur ekki komið málum hér í gegn sem gerir ráð fyrir þeirri mokveiði sem strandveiðimönnum var lofað hér í apríl þegar strandveiðitímabilið var að hefjast og menn sóttu um leyfi til að veiða, fullir væntinga um aukinn afla, auknar aflaheimildir, eins og ríkisstjórnin hafði talað verulega fjálglega um en stendur núna uppi slypp og snauð hvað efndir um það varðar og er enn þá að vinna að máli til að skítredda því, eins og kallað er, máli sem sér ekki fyrir endann á í afgreiðslu í hv. atvinnuveganefnd. Allt þetta kjarnast kannski í þeim forgangi sem settur er hér á umræðu um bókun 35 og þau nýju siðaskipti sem hér hafa orðið að hér er fundað á sunnudögum og þingmönnum vinsamlegast bent á að þeir geti haldið hvíldardaginn heilagan á föstudögum með öllum múslimunum sem hefur skolað á land hér á Íslandi. Og Samfylkingin og Viðreisn og Flokkur fólksins ætla svo sannarlega að tryggja þessa verulegu inngildingu, ekki múslimanna heldur hv. alþingismanna sem geta verið boðnir velkomnir á hvíldardag múslima á föstudögum.