Evrópuráðsþingið 2024

Hæstv. forseti. Ég mun hér stikla á stóru í starfi Íslandsdeildar Evrópuráðsþingsins árið 2024 sem nýkjörinn formaður Íslandsdeildar.

Evrópuráðið var stofnað 5. maí árið 1949 og varð því 75 ára á nýliðnu ári. Hlutverk Evrópuráðsins er að standa vörð um grundvallarhugsjónir aðildarríkjanna um mannréttindi, lýðræðið og réttarríkið og stuðla að efnahagslegum og félagslegum framförum. Með það að markmiði beitir ráðið sér m.a. fyrir gerð og samþykkt bindandi fjölþjóðasáttmála og er mannréttindasáttmálinn án efa þeirra þekktastur. Á honum grundvallast Mannréttindadómstóll Evrópu og eru dómar hans bindandi að þjóðarétti fyrir þau ríki sem eiga aðild að honum.

Þingið kemur saman ársfjórðungslega, eina viku í senn, að jafnaði í janúar, apríl, júní og október. Á þingfundum Evrópuráðsþingsins eru skýrslur nefnda ræddar og ályktað á grundvelli þeirra. Þingið getur beint tilmælum og álitum til ráðherranefndarinnar sem fjallar um þau og bregst við eftir atvikum með beinum aðgerðum. Evrópuráðsþingið á þannig oft frumkvæði að gerð fjölþjóðlegra sáttmála sem eru lagalega bindandi fyrir aðildarríkin. Sem dæmi má nefna á Evrópusáttmálinn um aðgerðir gegn mansali, sem tók gildi árið 2008, rætur sínar að rekja til ályktana Evrópuráðsþingsins frá árunum 1997 og 2002. Sáttmáli Evrópuráðsins um baráttu gegn kynbundnu ofbeldi og heimilisofbeldi, sem einnig er nefndur Istanbúl-samningurinn, er einnig í samræmi við ályktanir Evrópuráðsþingsins. Istanbúl-samningurinn tók gildi árið 2014 og Ísland fullgilti hann í apríl 2018.

Árið 2024, fram að Alþingiskosningum 30. nóvember, áttu eftirfarandi aðalmenn sæti í Íslandsdeild Evrópuráðsþingsins: Bjarni Jónsson, formaður, þingflokki Vinstri grænna, Þórhildur Sunna Ævarsdóttir, varaformaður, þingflokki Pírata, og Birgir Þórarinsson, þingflokki Sjálfstæðisflokks. Varamenn voru Jódís Skúladóttir, þingflokki Vinstri grænna, Arndís Anna K. Gunnarsdóttir, þingflokki Pírata og Berglind Ósk Guðmundsdóttir, þingflokki Sjálfstæðisflokks.

Á vettvangi Evrópuráðsþingsins árið 2024 var innrásarstríð Rússlands í Úkraínu enn í brennidepli en einnig bar töluvert á umræðu um átök fyrir botni Miðjarðarhafs og mannúðarástand á Gaza. Þá var umræða um þróun lýðræðisins ofarlega á baugi, m.a. í tengslum við ógnir við lýðræðið í Georgíu og Aserbaísjan, og áhersla lögð á mikilvægt hlutverk Evrópuráðsins við að efla lýðræðið, mannréttindi og réttarríkið í tilefni af 75 ára afmæli þess.

Á fyrsta þingfundi ársins í janúar voru gerðar athugasemdir við kjörbréf landsdeildar Aserbaísjans með vísun til skorts á samstarfsvilja og til lítillar virðingar fyrir lýðræðinu, mannréttindum og réttarríkinu. Í kjölfar umfjöllunar málsins í eftirlitsnefnd og reglunefnd þingsins varð það niðurstaða þingmanna að samþykkja ekki kjörbréf landsdeildar Aserbaísjans.

Á fundi stjórnarnefndar Evrópuráðsþingsins í Lúxemborg í lok nóvember lýstu þingmenn áhyggjum af þróun mála í Aserbaísjan og sögðu stöðuna í raun hafa versnað frá því að ákvörðun var tekin í byrjun árs um að samþykkja ekki kjörbréf landsdeildar Aserbaísjans. Áhyggjur þingmanna beindust ekki síst að þeim áhrifum sem synjun á kjörbréfum gæti haft til lengri tíma fyrir Evrópuráðið og hvar draga ætti mörkin. Lýðræðið stæði einnig höllum fæti í Georgíu og teikn eru á lofti í fleiri ríkjum. Í umræðunni mátti greina tvö meginsjónarmið, annars vegar að mikilvægt væri að nýta þau úrræði sem stæðu til boða á vettvangi þingsins til að knýja á um að aðildarríki þess stæðu við skuldbindingar sínar og störfuðu samkvæmt sameiginlegum gildum Evrópuráðsins um mannréttindi, lýðræðið og réttarríkið. Hins vegar lýstu þingmenn áhyggjum af mögulegum afleiðingum þess að hefta þátttöku ríkja á Evrópuráðsþinginu og eiga með því á hættu að ríki drægju sig endanlega úr samstarfinu.

Í umræðu um innrásarstríð Rússlands í Úkraínu á árinu var sjónum beint að stöðu úkraínskra barna, að lagalegum afleiðingum og mannréttindaáhrifum stríðsins, að því hvort viðskiptaþvinganir hefðu borið nægilegan árangur og að því hvernig styðja mætti við enduruppbyggingu í Úkraínu. Þá var lögð áhersla á aðgerðir Evrópuráðsins til að draga stjórnvöld í Rússlandi til ábyrgðar vegna innrásarstríðsins í Úkraínu og minnt á þau mikilvægu skref sem stigin hefðu verið á leiðtogafundinum í Reykjavík í maí árið 2023. Ólena Zelenska, forsetafrú í Úkraínu, tók þátt í umræðu á fjarfundi um stöðu úkraínskra barna og minnti á að börnin væru ekki einungis tölur á blaði, þau væru framtíð Úkraínu. Rúslan Stefantsjúk, forseti Æðsta ráðsins, þjóðþings Úkraínu, ávarpaði Evrópuráðsþingið í umræðu um stuðning við enduruppbyggingu í Úkraínu og hvatti til tafarlausra aðgerða.

Umræða um mannúðarástand á Gaza og átök fyrir botni Miðjarðarhafs var einnig áberandi í umræðum á árinu og tóku formenn landsdeilda Ísraels og Palestínu þátt. Ísrael er áheyrnarfulltrúi á Evrópuráðsþinginu og Palestína er samstarfsaðili þess á sviði lýðræðis. Þingið samþykkti ályktun á þingfundi í janúar þar sem hrottaleg árás Hamas þann 7. október 2023 var fordæmd harðlega. Í ályktuninni lýstu þingmenn stuðningi sínum við Ísrael sem hefði rétt á að verja sig í kjölfar grimmilegustu hryðjuverkaárása sem ríkið hefði þolað. Þingmenn hörmuðu einnig gríðarlegt mannfall meðal almennra borgara á Gaza og lögðu áherslu á að aðgerðir Ísraelshers hefðu leitt til dauða og flótta þúsunda Palestínumanna og falið í sér eyðileggingu á mikilvægum innviðum og borgarmannvirkjum á Gaza. Í ályktuninni var varanlegs vopnahlés á svæðinu krafist og þess að komið yrði á virkum friðarviðræðum sem miðuðust við tveggja ríkja lausn. Sérstakar umræður fóru einnig fram í apríl, júní og október þar sem kallað var eftir auknum viðbrögðum við neyðarástandi á Gaza og að komið yrði í veg fyrir stigmögnun átaka á svæðinu. Þá var lögð áhersla á mikilvægi þess að alþjóðasamfélagið sýndi sameiginlega ábyrgð í því að koma á tafarlausu vopnahléi, krefjast lausnar gísla Hamas-samtakanna og tryggja óheftan aðgang nauðsynlegrar mannúðaraðstoðar inn á svæðið.

Verðlaun fyrir valdeflingu kvenna í nafni Vigdísar Finnbogadóttur voru veitt í fyrsta skipti í þingfundaviku í júní og komu þau í hlut grísku grasrótarsamtakanna Irida Women’s Center. Samtökin vinna gegn fátækt og félagslegri einangrun kvenna og gegn kynbundnu ofbeldi. Guðni Th. Jóhannesson, þáverandi forseti Íslands, og Guðmundur Ingi Guðbrandsson, þáverandi félags- og vinnumarkaðsráðherra, voru viðstaddir afhendinguna og ávörpuðu þingið. Evrópuráðsþingið og ríkisstjórn Íslands standa að verðlaununum sem veitt eru einstaklingum, stofnunum eða samtökum sem þykja hafa skarað fram úr við að stuðla að valdeflingu kvenna. Auk kvennamiðstöðvarinnar voru pólsku samtökin Feminoteka Foundation og Pascuala López López, baráttukona fyrir mannréttindum í Mexíkó tilnefnd.

Kósovó sótti formlega um aðild að Evrópuráðinu í maí árið 2022 og hlaut umsóknin meðferð þingsins á árinu. Í álitinu mælti Evrópuráðsþingið með því að Kósovó yrði boðin aðild að Evrópuráðinu með því skilyrði að landið framfylgdi skuldbindingum sínum gagnvart ráðinu og þeim skilyrðum sem sett væru fyrir aðild. Í álitinu sagði jafnframt að aðild myndi styrkja stöðu mannréttinda þar sem í henni fælist einnig aðild borgara í Kósovó að Mannréttindadómstól Evrópu.

Evrópuráðsþingið veitti álit um drög að rammasamningi Evrópuráðsins um gervigreind, mannréttindi, lýðræði og réttarríkið en samningurinn er fyrsti alþjóðlegi samningurinn um gervigreind sem opinn er öllum ríkjum heims. Evrópuráðsþinginu ber að veita álit sitt á drögum að fjölþjóðasamningum áður en þeir fara fyrir ráðherranefnd Evrópuráðsins til endanlegrar samþykktar. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir, þárverandi varaformaður Íslandsdeildar, mælti fyrir álitinu fyrir hönd laga- og mannréttindanefndar. Samningurinn er afrakstur viðræðna fulltrúa aðildarríkja Evrópuráðsins, Evrópusambandsins, Bandaríkjanna, Japans, Kanada, Mexíkó, Ísraels, Argentínu, Ástralíu, Kosta Ríku, Perú og Úrúgvæ.

Alain Berset, fyrrverandi forseti Sviss, var kosinn framkvæmdastjóri Evrópuráðsins og tók hann við því embætti af Mariju Pejčinović Burić í september. Þá var Michael OʼFlaherty, fyrrverandi framkvæmdastjóri Evrópustofnunar grundvallarmannréttinda, kjörinn mannréttinda-fulltrúi Evrópuráðsins til næstu sex ára og tók hann við þeirri stöðu í apríl af Dunju Mijatović.

Bjarni Jónsson gegndi formennsku í Íslandsdeild Evrópuráðsþingsins á árinu og átti sæti í þingmannaneti um heilnæmt umhverfi og í sérnefndum um brottnám úkraínskra barna og um framtíð lýðræðisins í Belarús. Þá var Bjarni kjörinn varaformaður flokkahóps frjálslyndra, ALDE, á Evrópuráðsþinginu.

Þórhildur Sunna Ævarsdóttir var varaformaður undirnefndar um gervigreind og mannréttindi og framsögumaður nefndarinnar um málefni pólitískra fanga. Hún var jafnframt framsögumaður tveggja skýrslna á árinu og álits þingsins um rammasamning Evrópuráðsins um gervigreind, mannréttindi, lýðræðið og réttarríkið, eins og fram hefur komið. Þá var Þórhildur Sunna skipuð formaður kosningaeftirlitsnefndar Evrópuráðsþingsins gagnvart forsetakosningum í Moldóvu.

Birgir Þórarinsson var skipaður framsögumaður í málefnum afgansks flóttafólks af hálfu flóttamannanefndar. Hann var einnig kjörinn varaformaður flokkahóps evrópskra þjóðarflokka, EPP, og annar varaformaður nefndar um menningar- og menntamál, fjölmiðla og vísindi.

Virðulegur forseti. Ég hef nú stiklað á stóru í starfsemi Íslandsdeildar Evrópuráðsþingsins á árinu 2024 og þar sem ég er að stíga mín fyrstu skref á pólitískum vettvangi Evrópuráðsþingsins og í Evrópusamstarfi þá vísa ég að öðru leyti til ársskýrslunnar í heild sem aðgengileg er á vef Alþingis.

Ég vil að lokum nota tækifærið og þakka þingmönnum Íslandsdeildar fyrir þeirra mikilvæga starf á vettvangi Evrópuráðsþingsins á nýliðnu ári, þeim Bjarna Jónssyni, Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur og Birgir Þórarinssyni. Ég hlakka til að fylgja þeirra góða starfi eftir á Evrópuráðsþinginu og hlakka jafnframt til samstarfsins með Sigríði Á. Andersen varaformanni og Sigurði Helga Pálmasyni. Ég vil einnig þakka starfsfólki sérstaklega og þá einkum Auði Örlygsdóttur, starfsmanni nefndarinnar.