Dómur Mannréttindadómstóls Evrópu

Forseti. Ég byrja þar sem hv. þm. Logi Einarsson hvarf frá og spyr um pólitískar afleiðingar. Þær hljóta að vera einhverjar. Við hljótum að þurfa að líta í eigin barm og velta því fyrir okkur hvernig það hefði verið hægt að koma í veg fyrir þau brot sem voru framin þegar í rauninni kjörbréfanefnd ákvað og Alþingi ákvað að staðfesta eigið hæfi, staðfesta eigin kjörbréf. Ég sé ekki að við getum hlaupist undan þeirri ábyrgð. Ég býst við því að forseti sem þáverandi formaður kjörbréfanefndar kalli kannski til einhvers konar samstarfs um það hvernig við getum komið til móts við þennan áfellisdóm. Ég varð fyrir vonbrigðum með niðurstöðuna þar sem ég sat í kjörbréfanefnd og fagna niðurstöðu Mannréttindadómstólsins. Hún var fyrirsjáanleg að mínu mati og það er ekki nóg. Við verðum að gera meira.

Forseti. Nú hefur Mannréttindadómstóll Evrópu gefið út falleinkunn fyrir framkvæmdarvaldið, fyrir löggjafann. Það hlýtur að vera tilefni til að líta í spegil og taka til hendinni til að efla lýðræðið okkar. En það gerist ekki nema meiri hlutinn sé til í að axla ábyrgð og sé reiðubúinn í opið og heiðarlegt samtal um að hafa lagt blessun sína yfir þessar kosningar í Norðvesturkjördæmi. Þessi niðurstaða hlýtur að kalla á endurskoðun á stjórnarskránni. Svo þætti mér fullkomlega eðlilegt að varpa því fram þegar við erum að tala um ábyrgðina og hverjar eru pólitískar afleiðingar af þessu hvort það sé ekki eðlilegt að við boðum hreinlega til kosninga.

Virðulegi forseti. Nú er ég varaþingmaður og hef tekið sæti af og til á þessu kjörtímabili. Það vill svo til að þegar ég tek sæti þá er það mjög gjarnan þegar það er eitthvað stórt í gangi og fyrst þegar ég tók sæti þá vorum við að ræða hér einmitt um þessi kjörbréf og talninguna í Norðvesturkjördæmi. Ég bara fagna þessum úrskurði frá Mannréttindadómstólnum því að það blasti alveg við frá upphafi að þessi málsmeðferð gengi engan veginn upp. Það fólk sem fær kjör samkvæmt talningunni getur ekki fjallað um eigið kjör. Ég man hvernig umræðan var. Hér var verið að teygja þessa möguleika hingað og þangað til að reyna að fá fram þessa einu niðurstöðu. Það blasir við að við erum með stjórnarskrá sem byggir á konungsveldi og það rammar inn allt ferlið og við getum ekki haldið því ferli þannig lengur.

Forseti. Það eru blendnar tilfinningar gagnvart þessum dómi Mannréttindadómstóls Evrópu sem hefur komist að þeirri niðurstöðu að ekki einungis gangi fyrirkomulagið hér á landi gegn mannréttindasáttmála Evrópu, líkt og hv. þm. Logi Einarsson orðaði það, heldur í raun að stjórnarskrá lýðveldisins Íslands standist ekki mannréttindasáttmála Evrópu. Dómstóllinn kemst að þeirri niðurstöðu einróma að okkar kerfi, sem byggt er á stjórnarskránni okkar og ritað er í stjórnarskránni frá 1944, brjóti á rétti fólks til frjálsra kosninga og rétti til að leita réttar síns. Þetta sýnir það svart á hvítu sem við höfum talað fyrir núna um árabil; stjórnarskráin var tekin upp hér, hún var tekin upp til bráðabirgða, byggð á stjórnarskrá konungsveldis. Þessu ákvæði, þar sem Alþingi staðfesti sjálft eigin kosningu, í konungsveldi er því ætlað að tempra vald konungs sem fór þá þar með dómsvaldið. Það er augljóst að þessi stjórnarskrá er ekki skrifuð fyrir þá stjórnskipan sem við búum við og höfum búið við allan þennan tíma.

Ég segi enn og aftur: Það eru blendnar tilfinningar gagnvart þessu vegna þess að auðvitað er þetta áfellisdómur yfir okkar stjórnskipan en engu að síður staðfesting á því sem við höfum verið að reyna að segja: Við þurfum nýja stjórnarskrá. Heyr, heyr.

Virðulegi forseti. Ég fagna því að heyra hjá hv. þm. Hildi Sverrisdóttur að það sé vilji fyrir því að fara í endurskoðun á þessu. Vandamálið er bara það að ég hef heyrt þetta áður. Það er búið að tala um það áratugum saman, frá lýðveldisstofnun, að það verði að fara í heildarendurskoðun á stjórnarskránni. Það hefur ekki verið gert. Það hefur ekki
vantað vinnuna, það hefur farið ómæld vinna hjá alls konar aðilum í að endurskoða þetta án þess að það skili raunverulega neinu, án þess að það hafi skilað því að við fáum hér stjórnarskrá sem gengur upp, að við fáum hér ákvæði sem við getum stutt okkur við í kosningum þegar það koma upp álitaefni í stað þess að skilja okkur eftir í súpunni. Eins og gerist núna með þessum úrskurði þá sitjum við í súpunni með niðurstöðuna sem er því miður til skammar fyrir landið. Það er til skammar fyrir okkur að við getum ekki klárað þetta betur.

Forseti. Ég hef verið í kjörbréfanefnd frá því að ég tók fyrst sæti á þingi árið 2016. Ég vildi setja það í smá samhengi vegna þess að fyrsta spurningin sem er iðulega spurt á fundum kjörbréfanefndar er: Hefur ákvörðun okkar einhver áhrif á niðurstöður kosninga? Svo er beðið með öndina í hálsinum þangað til stærðfræðingurinn segir: Nei, sama hvernig þið úrskurðið um vafaatkvæðin þá mun það ekki breyta niðurstöðum kosninga. Og þá andvarpa allir af létti því að þá getur Alþingi í raun og veru ekki hlutast til um hæfi sitt á neinn hátt, það mun ekki breyta neinu. En á meðan það er möguleiki að það gerist þá er þetta risastórt vandamál. Það er búið að vera eitthvað sem við höfum vitað af alveg frá því að ég tók fyrst sæti í kjörbréfanefnd. Þetta er vandamál en það hefur ekki verið vilji til að laga það fyrr en loksins kannski að við rekumst á vegginn. Það urðu breytingar og það er slegið á puttana á okkur. Þá fyrst þarf að laga það sem var augljóst öllum, alla vega frá því að ég tók til starfa hér.

Herra forseti. Fyrst í framhaldi af spurningu hv. þm. Guðmundar Inga Kristinssonar um það hvort við þurfum kannski bara eftirlit með kosningum: Svarið er ósköp einfalt, já, og það er ekkert til að skammast okkar fyrir. Það er það sem þingflokkur Pírata bað um fyrir kosningarnar 2021, bað um að hingað kæmi Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu og hefði eftirlit með þessum kosningum. Það hefði betur verið gert vegna þess að þá hefðum við hlutlausa fagmenn til þess að skera úr um hvað hefði misfarist í þessum kosningum frekar en okkur sem, hversu góð sem við teljum okkur vera, erum ekki hlutlaus í þessu máli.

Hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson vonast til þess að við getum sett pólitískan ágreining til hliðar þegar við vinnum þessi mál áfram. Rifjum samt upp hvernig atkvæðagreiðslan fór hér þegar rannsókn kjörbréfa var afgreidd. Fyrst kom skásta tillagan, frá hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni, um að dæma allt saman ógilt, vegna þess að við hefðum enga leið til að vita hvað væri rétt niðurstaða. Svo kom tillaga hv. þingmanna Þórunnar Sveinbjarnardóttur og Svandísar Svavarsdóttur, næstskásta tillagan, um að dæma Norðvesturkjördæmi ógilt. Það var líka fellt þannig að á endanum samþykkti meiri hluti þings verstu mögulegu niðurstöðuna, menguðu atkvæðin, þingmenn sem Mannréttindadómstóll Evrópu er að segja að ættu kannski ekkert heima hérna. Vandinn er að almenningur var svikinn um endanlega niðurstöðu í þessu máli. Það er almenningur sem situr uppi með skarðan hlut í þessu máli.