Fríverslunarsamtök Evrópu og Evrópska efnahagssvæðið 2023

Frú forseti. Ég vil þakka þessa umræðu, hún er bara talsvert áhugaverð. Ég ætla að grípa orðið þar sem því var sleppt hérna, um það að hafa áhrif og vera við borðið. Það er eitt af því sem ríkisstjórnin hefur einmitt gert. Við erum með starfsfólk frá öllum ráðuneytum starfandi úti núna, það var ekki þannig, til þess einmitt að koma að borðinu og láta ekki Norðmenn eða einhverja aðra stjórnast í því hvað hentar íslenskri þjóð. Það er gríðarlega mikilvægt og það er starf sem ég hef líka talað um að við þurfum að efla og gera jafnvel enn betur því að það er mismunandi álag eins og gengur og gerist í þeim gerðum sem fyrir þinginu liggja á hverjum tíma. Oft er meira álag á kannski fulltrúa frá velferðarráðuneytinu eða á fulltrúa úr fjármálaráðuneytinu en úr einhverju öðru ráðuneyti. Ég tel að það sé mikilvægt að við höldum aðeins áfram og styðjum við það starf en við erum við borðið mun meira núna heldur en við vorum áður. Ég er búin að sitja í þessari nefnd í dálítinn tíma og ég tel að hún búi yfir miklum tækifærum til þess að hafa áhrif á þá samninga sem gerðir eru og er kannski að einhverju leyti rakið hér, líka til þess að halda okkur inni í heimsmálaumræðunni. Hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson nefndi einmitt áðan mál sem við erum að fjalla um og hann var framsögumaður þess máls þegar við vorum á fundinum í mars í Strassborg þar sem var verið að ræða löggjöfina um gervigreind, var það ekki? Öruggar tengingar, já. Og svo það sem hann ræddi hér um gervigreindina. Þetta gefur okkur enn þá meira tækifæri til að geta komið að borðinu og haft áhrif.

Ég finn fyrir því bara á þessum árum sem ég hef verið í nefndinni að við höfum öflugri rödd heldur en við höfðum bara þegar ég byrjaði á þingi fyrir að verða 11 árum síðan. Mér finnst það hafa breyst. Það er auðvitað líka breyting á hópnum, þ.e. EFTA- og EES-hópnum. Það eru líka breytingar í þingmannahóp Evrópuþingsins, þó ekki eins miklar og hafa kannski verið hjá okkur. Maður sér líka hvað það skiptir máli að fólk öðlist reynslu. Við kvöddum í fyrra norskan þingmann sem hafði verið í yfir 20 ár í EFTA-nefndinni fyrir hönd Noregs og bjó að gríðarlegri reynslu og gat miðlað miklu til okkar hinna og líka um hvernig hlutirnir hafa þróast. Þetta skiptir gríðarlega miklu máli. Ég tek undir það að nærveran og að hitta fólk, eiga þessi kaffibollasamskipti, borða saman, eiga þessi óformlegu samskipti skiptir líka svo miklu máli og það gerist auðvitað ekkert í gegnum netið. En það eru líka fundir í gegnum netið, svo því sé nú haldið til haga fyrir alþjóð.

Hér hefur verið farið yfir það sem á daga þessarar nefndar dreif að einhverju leyti. Ég nefni fundinn í fyrra sem við áttum einmitt á svipuðum tíma og er fyrirætlaður núna, í febrúar, þar sem var verið að ræða þessa miklu löggjöf Bandaríkjanna um græn orkuskipti og stuðning við grænan iðnað varðandi hreinorkuskiptin. Þetta er kannski í fyrsta sinn sem þeir eru að leggja áherslu á slíkt með þessum hætti. Evrópusambandið hefur haft áhyggjur af því, vegna þess að það eru svo miklar skattaívilnanir, að fyrirtæki úr Evrópu flytji sig hreinlega til Bandaríkjanna. Þetta er eitt af því sem við erum auðvitað að ræða, hvernig hægt er að bregðast við. Það er ekki bara gert á Evrópuþinginu. Sú umræða flyst líka að hluta til yfir í EFTA og það finnst mér vera líka eitthvað sem heldur manni á tánum í mjög mörgu sem maður er ekki endilega að velta fyrir sér varðandi Ameríku. Mér fannst þetta alla vega vera mjög athyglisverður fundur hvað þetta varðaði. Og af því að við erum svo oft að glíma við samkeppniseftirlit hérna heima þá var verið að velta fyrir sér hvernig samkeppnisreglurnar eru einmitt en vernda um leið innri markaðinn því það skiptir jú máli líka.

Svo var mikið talað um á árinu, eðli máls samkvæmt, stuðning við Úkraínu, fyrirkomulag hans, inngöngu þeirra í Evrópusambandið. Það var tekið líka fyrir hjá okkur að einhverju leyti, hvernig við ætluðum að viðhalda þessum stuðningi. Það var líka talað um, kannski einmitt í ljósi stríðsins, aðgengi að hrávöru. Það var mikið fjallað um raforkumarkaðinn og að Evrópa þyrfti að vera mun sjálfbærari gagnvart slíku heldur en hún kannski er og fékk svona fast í andlitið í kjölfar þessa stríðs. Þetta var eitt af því sem tók talsverðan tíma hjá okkur. Mér finnst mikilvægt að maður sé partur af þessu samtali og að heyra líka hvernig þetta kemur við hin löndin sem okkur finnst gjarnan vera mjög lík okkur. En á sumum sviðum eru þau það kannski ekki alveg.

Ég vil líka halda því til haga, af því að EFTA hefur haldið dálítið vel utan um það, að þegar ESB er að gera nýja fríverslunarsamninga við önnur lönd þá höfum við í EFTA þurft að berjast dálítið fyrir því að fá sambærilega samninga jafnvel uppfærða. Margt af því hefur tekið talsverðan tíma. Ég man t.d. það að nútímavæða þessa samninga, taka tillit til hinna ýmsu atriða sem okkur þykja sjálfsögð, t.d. um nauðungarvinnu og annað slíkt. Það er ekkert langt síðan að það fór að koma inn í samninga sem manni finnst eiginlega vera sjálfsagt en var talsverð tregða við að setja slíkar setningar inn í samningana. Það er líka eitt af því sem mér finnst að við höfum áorkað því að við fundum jú með ráðherrum þessara landa líka reglulega, tvisvar sinnum á ári, og þar reynum við að beita okkur sameiginlega fyrir ákveðnum sameiginlegum aðgerðum sem við viljum að löndin leggi áherslu á. Það er eitt af því sem mér hefur fundist vera breyta í því sem verið hefur. Ég ávarpaði á fundinum okkar í mars í fyrra einmitt nauðungarvinnuna og að auka ábyrgð fyrirtækja þegar horft væri á aðfangakeðjuna frá A til Ö, að til þessa væri horft. Ég hef t.d. áhyggjur af því við erum að reyna að gera samninga við ýmis lönd sem ég held að geti ekki uppfyllt þetta, sérstaklega þegar kemur að þriðju ríkjunum. Þá getur þetta skipt talsverðu máli.

Ég vil líka segja að ég var ánægð með það að stjórn og stjórnarandstaða stóð þétt saman og við stóðum öll saman þegar kom að áhrifum varðandi flugið og lýstum öll yfir stuðningi við að það væri tekið tillit til Íslands, þ.e. til framlengingarinnar.

Mér hefur fundist þetta vera um margt mjög áhugavert og maður hefur lært ýmislegt af því að starfa í þessari nefnd. Sannarlega þarf að gera betur víða. Það sem er kannski helst að, ef svo má segja, er þegar verið er að gera samninga og setja inn einhvers konar setningar um áform sem við viljum auðvitað að sé farið eftir. Þá horfist maður auðvitað í augu við það að það er ekki hægt að fylgja því öllu saman eftir svo nægjanlegt sé. Það er kannski akkillesarhællinn. Þegar búið er að gera samning eins og t.d. varðandi nauðungarvinnu, að það eigi ekki að gera samning við slík ríki eða þá að þau skuldbindi sig til að fylgja því, þá stöndum við frammi fyrir því að við ýmist getum ekki sannreynt það eða því er ekki fylgt nægilega vel eftir að mínu mati.

Virðulegi forseti. Já, eins og ég kom inn á áðan um aukna viðveru í Brussel þá held ég að það sé mikilvægt. Ég lagði áherslu á það áðan að ég held að við eigum að bæta við hana, ekki síst með tilliti til álags þó að ég geri ráð fyrir því að fulltrúarnir geti hjálpast að, sem þeir gera. Við heimsóttum þau einmitt, þá vantaði reyndar fulltrúa frá einu ráðuneyti, og kannski þurfum við að gefa okkur tíma til að heimsækja þau aftur til að fylgjast betur með hvernig vinnan gengur og hvernig álagið er og annað slíkt.

Varðandi aðild að Evrópusambandinu og þetta með aukaaðildina þá eru auðvitað skiptar skoðanir, það eru meira að segja skiptar skoðanir í þingflokki Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs og hreyfingunni yfirleitt. Eins og hv. þingmaður rakti hér áðan var farið í þessar viðræður á sínum tíma en voru svo stöðvaðar þegar ný ríkisstjórn komst að. Áherslurnar finnst mér sveiflast eftir tíðarandanum, mér finnst þær sveiflast eftir stöðu gengisins. Þegar illa árar og vaxtaumhverfið er erfitt eins og núna þá eru fleiri sem vilja taka upp evru og ganga jafnvel í Evrópusambandið. Ég tek undir með hv. formanni þessarar EFTA-nefndar, ég held að við séum of lítil til að hafa kannski þau völd sem við myndum telja okkur eiga að hafa þarna inni. Ég hef líka setið Evrópuráðsfundina og þar erum við bara pínulítið ber í risastórum þingsal. Auðvitað skipta raddir okkar alls staðar máli. En ég er ekki sannfærð um að útkoman verði jafn árangursmikil og margur heldur með því að ganga í sambandið þó að ég útiloki það heldur ekki.

Virðulegi forseti. Það er alltaf gaman að vera í svona spekúlasjónum, hvað ef? Auðvitað vitum við það svo sem ekkert en samstarf styrkir alltaf, ég held að það sé af hinu góða almennt og ekki síst hjá löndum sem eru um margt lík en um leið ólík, eins og ég sagði áðan með Norðurlöndin. Við stóluðum rosalega mikið á Noreg í þessu EFTA-samstarfi mjög lengi. Þeirra fulltrúar skrunuðu dálítið í gegnum það sem átti að koma hér. Noregur er bara miklu stærra ríki og hefur í sjálfu sér að mörgu leyti aðra hagsmuni heldur en við. Það kom fram í máli frummælanda hér að við eigum ágætissamtöl við þingmenn Evrópusambandsins og við höfum fundað reglulega með þeim til að heyra hvað er efst á baugi beint frá þeim, það er líka kostur að geta verið óbeint í þessu sambandi og án þess að vera skuldbundinn því. Við þekkjum það bæði að það eru auðlindamálin sem standa helst í þjóðum sem ekki hafa viljað ganga inn í Evrópusambandið. Það eru landbúnaðarmálin sem maður heyrir að eru slík mál. Þegar maður horfir núna á mótmælin í Frakklandi hjá bændum vegna landbúnaðarins þá hverfur dálítið sú mýta sem haldið hefur verið fram mjög lengi að allir bændur séu svo glaðir eftir að löndin gengu í Evrópusambandið af því að styrkjaumhverfið og allt þetta sé svo frábært. Það er nú dálítið brogað að leggja það þannig upp. Það er líka einföldun að halda því fram að þarna sé bara verið að deila um olíukostnað, það kom fram bara síðast í morgun að það er margt annað. Ég er alla vega enn þá dálítið inni í mér varðandi það að ganga í Evrópusambandið eins og staðan er í dag. Um myntina ætla ég hins vegar ekkert að fara sérstaklega að tjá mig.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta andsvar. Eins og ég sagði áðan er það áhyggjuefni að það sé ekki fylgst með þessu og þetta er eitthvað sem maður þarf sífellt að vera að ræða og minna á að það er ekki nóg að þetta sé bara eitthvað á blaði til þess að friðþægja einhverja heldur þarf að finna farveg. Þetta á við um Evrópusambandið sjálft líka, ekki bara hjá okkur. Varðandi Mercosur-ríkin var ég í hópi á síðasta kjörtímabili þegar einmitt var verið að ræða við þessi ríki, Argentínu, Brasilíu, Paragvæ og Úrúgvæ, og það komu alveg augljóslega fram þar, þó að það væri ákveðið að halda því vakandi, sem var gert, ákveðnar áhyggjur af mörgum þessara mála sem hv. þingmaður nefndi. Núna er það þannig að eftir að þessar forsetakosningar fóru fram síðast, og síðustu samningaviðræður voru árið 2019, þá ákvað EFTA bara að fylgjast með því hvernig þetta myndi þróast í álfunni og ef tækifærin sýndust vera þannig þá væri ástæða til að skoða hvort taka ætti upp viðræður. Ég hef líka áhyggjur af því að EFTA hefur verið að ræða við Indland. Það er ríki sem ég hef mínar efasemdir um og sagði á fundum nefndarinnar að ég hefði áhyggjur af því, ekki síst út af mannréttindamálum sérstaklega, barnaþrælkun og alls konar sem þarna er undir. Það kemur líka fram hérna um þessi Afríkuríki, ég kem kannski betur að því á eftir, og önnur ríki sem er vert að ræða líka.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir andsvarið. Þetta er einmitt það sem við þurfum að gera. Við þurfum að koma fram okkar áhyggjum og okkar leiðum til að reyna að finna út úr því hvernig við getum virkjað eftirlit með þessu, að þetta séu ekki bara orð á blaði. Í febrúar var verið að ræða m.a. um alþjóðaviðskipti og rætt við aðalframkvæmdastjóra WTO, Okonjo-Iweala, ef ég get sagt það rétt, og rætt um stöðu lágtekjulanda eftir Covid-faraldurinn, að neyðin hefði aukist eins og við þekkjum svo víða. Það var rætt um samspil viðskipta og félagslegs réttlætis og lausn deilumála og hvernig fæðuöryggi væri tryggt og allt það. Hún lagði mikla áherslu á að það þyrfti að styðja við lítil og meðalstór fyrirtæki og styrkja samkeppnisstöðu bænda í þróunarríkjunum. Eins og við þekkjum er staða mála í Afríku gríðarlega erfið. Ríkin reiða sig mjög mikið á innflutt matvæli á meðan þau standa aðeins fyrir, eins og hér kemur fram, 3% alþjóðlegra viðskipta í heiminum. Það eru gríðarleg tækifæri fyrir þau sem við þurfum að standa með í staðinn fyrir að skilja þau kannski eftir. Og ég held að þetta sé eitt af því sem þessir aðilar eru í rauninni að reyna að beita sér fyrir. Ég tel að nefndin núna sé bara mjög meðvituð um það að þetta eru angar sem við þurfum að horfa til.. Og talandi um þessa þróun sem hefur átt sér stað í orðræðunni í nefndinni þessi ár sem ég er búin að vera í henni, mér finnst hún einmitt vera í þessa veru. Við erum líka bara miklu kjarkaðri á vettvangi heldur en við vorum kannski svona þegar ég var fyrst að byrja.