Viðskiptakerfi ESB með losunarheimildir

Frú forseti. Ég þakka hæstv. umhverfisráðherra framsöguna. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra í ljósi þess að ráðherrann sagði hér áðan að áríðandi væri að málið kláraðist fyrir 31. desember 2023, sem þýðir í raun að áríðandi sé að málið klárist fyrir jólahlé þings núna í desembermánuði: Hvers vegna er málið að koma svona seint fram? Og þó að hæstv. ráðherra stýri auðvitað ekki umsagnarferli og meðferð nefndarinnar, hvaða tíma sér hæstv. ráðherra fyrir sér að hagaðilar fái til umsagna og þar fram eftir götunum í ljósi þess að málið er að koma fram núna?

Í öðru lagi langar mig til að spyrja hæstv. ráðherra út í flugið sem hann nefndi hér áðan og áhrifin á það. Undanþága eins og hún er útfærð rennur úr gildi í lok árs 2026. Mig langar til að biðja hæstv. ráðherra að útskýra fyrir okkur þingmönnum í stuttu máli hvað tekur við. Hvað svo fyrir flugið í því samhengi þegar þær undanþágur renna sitt skeið á enda?

Í þriðja lagi langar mig til að spyrja hæstv. ráðherra út í kostnað af málinu, en ég hef nú ítrekað gagnrýnt kostnaðarmat frumvarpa sem hér eru lögð fram í þinginu. Það segir á bls. 34 í bókinni sem hér liggur fyrir, með leyfi forseta: „Verði frumvarpið að lögum mun það hvorki hafa í för með sér aukinn kostnað fyrir ríkissjóð né sveitarsjóði.“ En í sömu málsgrein segir áfram, með leyfi forseta: „Kostnaði vegna tímabundinna útgjalda verður mætt af fjárveitingum til stofnunarinnar í fjárlögum …“ Það er þá væntanlega Umhverfisstofnun sem þar um ræðir. Hvort er það: Engin útgjöld eða útgjöld? En það sem er áhugaverðara að heyra er með hvaða hætti mat hefur verið lagt á kostnað atvinnulífsins, fyrirtækja og sömuleiðis heimila í landinu af þeim 14 EES-gerðum sem hér er lagt til að innleiða á einu bretti og regluverkinu sem þeim fylgja hér í þessari bók.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Ég ætla ekki að bæta við neinum spurningum heldur bara gefa hæstv. ráðherra svigrúm til að svara þeim spurningum sem hann svaraði ekki, sem eru annars vegar varðandi flugið eftir lok árs 2026 og hvað gerist svo gagnvart þeim flugrekendum sem hér starfa og hingað fljúga og hins vegar þetta atriði sem snýr að spurningunni um kostnað fyrir ríkissjóð. Það stangast á atriði í greinargerð innan sömu málsgreinar: Fellur til kostnaður á ríkissjóð eða ekki? Það er spurningin. Ég kem í ræðu minni hér á eftir inn á sjónarmið varðandi fyrirtæki og heimili.

Frú forseti. Ég vil í byrjun ræðu minnar nefna stuttlega gagnrýni mína sem ég setti fram fyrr í dag varðandi tímasetningu framlagningar þessa máls, að við séum að ræða þetta í dag þegar 11 dagar eru eftir af starfsáætlun Alþingis fram að jólahléi. Það hlýtur að setja umsagnaraðilum og okkur sem hér störfum miklu þrengri skorður en ég tel nauðsynlegt vera í tengslum við svona umfangsmikið og afdrifaríkt mál, enda dregur hæstv. ráðherra umhverfismála í engu úr því hversu mikilvægt málið er, eðlilega, en gerir um leið kröfu um það að málið klárist núna fyrir áramót. Það að þetta hafi unnist með þeim hætti sem hæstv. ráðherra lýsti í andsvari áðan, að þetta hafi í raun ekki verið tilbúið til meðhöndlunar fyrr en undir lok september, ef ég skildi hæstv. ráðherra rétt … Niðurstaðan komin. Niðurstaða komin, eins og ráðherra orðaði það réttilega. Það sýnir kannski að mörgu leyti hvað kerfið lítur á það sem sjálfsagðan hlut að mál klárist í þjóðþingunum á grundvelli þess sem embættismennirnir komast að niðurstöðu um hverju sinni. Við þekkjum auðvitað þessi mál og umræðu síðustu missera hvað varðar flugið, siglingarnar og fleira. Það er nú hérna atriði sem ég veitti alla vega ekki athygli að ráðherra nefndi sérstaklega en það tengist þessum tilskipunum sem snúa að staðbundnum iðnaði. En á bls. 25 í bókinni okkar er talað sérstaklega um til að mynda byggingar sem hafa ekki verið mikið ræddar sem hluti af þessum — ja, svona íþyngjandi hluta þessa regluverks. Og kannski bara á meðan ég man það í því samhengi; ef hæstv. ráðherra kemur hér upp í ræðu í lok þessarar umræðu þá væri áhugavert að heyra afstöðu ráðherrans til þess, og ég vona bara að svarið verði hreint nei, hvort í einhverju samhengi sé eitthvað í þessu máli sem gæti kallast það sem hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttir kallar gullhúðun. Er eitthvað hér umfram það sem hagkvæmasta leið regluverksins eins og það liggur fyrir frá kontóristunum leiðir út. Ég væri þakklátur fyrir það ef hæstv. ráðherra kæmi inn á það í ræðu sinni, haldi hann hér aðra við lok þessarar umræðu eða eftir atvikum í andsvörum.

Flugstarfsemin var mikið rædd hér nýlega. Hæstv. ráðherrar ríkisstjórnarinnar lýstu því sem svo að þetta væri afdrifaríkasta mál, eins og það lá fyrir þá, sem rekið hefur á fjörur íslenskra stjórnvalda síðan EES-samningurinn var tekinn upp. Ég held að það sé alveg rétt. Það sem ég hef haft áhyggjur af er að þessi tímabundna aðlögun sem veitt er í gegnum árin 2025 og 2026 renni sitt skeið á enda og þá finni íslenskir flugrekendur sig í þeirri stöðu að þó að þeir falli undir sama regluverk og aðrir flugrekstraraðilar í Evrópu muni sú landfræðilega staða sem Ísland býr við valda umtalsverðu óhagræði fyrir flug til og frá landinu. Og þá gætum við fundið okkur í þeirri stöðu að bæði verð hækki og framboð minnki mögulega. Ég minni bara á það sem hæstv. ráðherra sagði í framsöguræðu sinni þegar hann lýsti viðtali í fjölmiðli við forstjóra Eimskipafélagsins sem sagði að viðbrögð fyrirtækisins hefðu verið þau að endurskipuleggja siglingarleiðir sínar sem kallaði fram samdrátt á sigldum mílum eða kílómetrum, ég man ekki hvora mælieininguna hæstv. ráðherra notaði, að siglingar færu niður um 5% og losun um 7%, ef ég man tölurnar rétt. En hvernig var þessu m.a. náð? Með því að fækka viðkomuhöfnum. Það var ein af aðgerðunum sem þurfti að grípa til til að ná þessu fram. Og ef við sjáum fram á eitthvað sambærilegt í fluginu, að þar þurfi að sópa fólki til víðar að þannig að menn taki bara lest til Kaupmannahafnar eða einhverrar annarrar borgar frá borg sem í dag er þjónustuð með beinu flugi — það eru svona hlutir sem menn hafa eðlilega áhyggjur af að þessar íþyngjandi reglur kalli fram.

Hæstv. ráðherra kom inn á það í framsöguræðu sinni hér áðan, að það væri markmiðið með þessu að ýta undir það að græn orka knýi flugvélar áfram sem allra fyrst. Væri nú ekki ágætt að bíða eftir því? Auðvitað er hugsunin eflaust sú að það myndist sérstakur hvati til að ýta þeirri þróun áfram, en er skynsamlegt að á endanum beri fyrirtæki og heimili í Evrópu þann mikla herkostnað sem af þessu hlýst á meðan mestu mengunarvaldar heimsins, ef við horfum á losun þjóða, sitja til hliðar og allt að því hlæja að okkur í Evrópu? Ég held að það sé ekki farsælt og það getur ekki verið markmið í sjálfu sér, sérstaklega ekki fyrir þjóð sem á svona mikið undir góðum samgöngum, bæði á sjó og landi, að gera samgöngur dýrari og torveldari. Það getur bara ekki verið markmið stjórnvalda. Mér hefur því verið alveg fyrirmunað að skilja að íslensk stjórnvöld hafi ekki sótt þær undanþágur sem eru beinlínis skrifaðar inn í regluverkið sem snýr að siglingunum, að þær hafi ekki verið sóttar að fullu. Og meira að segja hafa hæstv. ráðherrar talað á þeim nótum — svo að því sé haldið til haga þá man ég ekki eftir að hafa heyrt hæstv. umhverfisráðherra tala með þeim hætti, en það hefur verið talað á þeim nótum að það sé bara óþarfi fyrir íslenskt efnahagslíf að sækja slíkar undanþágur. Það þykja mér ekki boðleg skilaboð þeirra sem hafa það að meginhlutverki að vernda hagsmuni lands og þjóðar. Hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson kom inn á það áðan í andsvari að tvær þessara gerða hefðu ekki enn verið teknar upp í EES-samninginn. Það væri fyrirséð að það gerðist núna 8. desember, eftir rúma viku.

Aftur að verklaginu við þetta, þ.e. hvað það blasir við að það þykir fullkomið formsatriði að þjóðþing stimpli ákvarðanir sem þessa, að þarna sé verið að taka þessa ákvörðun í sameiginlegu EES-nefndinni 8. desember og það er álitið gefið mál að þetta renni hér í gegn umræðulítið miðað við tímarammann sem skammtaður er. Ég minni á að það á eftir að ræða fjárlög í 2. og 3. umræðu áður en þing fer í jólahlé. Það kann ekki góðri lukku að stýra og auðvitað vekur það upp efasemdir um að þeir sem fyrir málinu tala hafi mikinn áhuga á að taka djúpa umræðu um það. Hæstv. ráðherra situr hér og ég er ánægður með það og hann tekur vonandi þátt í umræðunni áfram. En það breytir því ekki varðandi tímasetningar, að þær kalli á það að mál eins og þetta sé afgreitt hér í þessum mikla flýti. Það er ekki boðlegt.

Hæstv. ráðherra kom inn á mikilvægi jafnræðis fyrirtækja og reksturs innan EES-svæðisins. Það má til sanns vegar færa og það er mikilvægt. En það verður líka að hafa í huga heildaráhrifin því að rekstur innan EES-svæðisins, innan Evrópusambandsins, innan þessa sameiginlega markaðssvæðis okkar, er auðvitað í samkeppni við þær þjóðir sem lítinn eða engan þátt taka í þessu. Nú er auðvitað á færibandinu einhvers staðar, og við fáum það væntanlega í andlitið hér á nýju ári, það sem ég kalla CBAM, með leyfi forseta: Carbon Border Adjustment Mechanism, held ég að það heiti á ensku, sem er einhvers lags landamæraaðlögun kolefnisgjalda, svo að ég reyni nú að þýða það. Þegar það regluverk hefur klárað sig af færibandinu þá hefur náðst fram það takmark stjórnvalda að heimili sem víðast, ekki bara í Evrópu, beri hærri endanlegan kostnað af þeim vörum og þjónustu sem þau þurfa að kaupa. Er það það sem við þurfum í árferði verðbólgu og þrengri kjara? Ég er ekki viss um það. Þessi áhrif verða auðvitað áhrifamest hjá þeim sem minnst hafa, sem hafa úr minnstu að spila, hvort sem það eru heimili í hverju landi fyrir sig eða þær þjóðir sem veikar standa. Þannig að ég er hræddur um að hér höldum við áfram á þeirri vegferð að reglulega komi upp sú staða að regluverkið hvert fyrir sig, þetta er auðvitað svo margþætt að þetta er fjölhöfða þurs orðinn, gangi raunverulega gegn þeim markmiðum sem því er ætlað að þjóna eða ná fram. Það er auðvitað þannig að þessi bók sem hér liggur fyrir upp á 56 bls. með kili, sem okkur er ætlað að afgreiða núna á nokkrum dögum, innifelur þannig regluverk að ég hvet bara hæstv. umhverfisráðherra til að leita leiða til að létta tímapressunni af afgreiðslu þessa máls. Það eru ekki bara þessar 56 bls., þarna eru þrjár nýjar gerðir hvar af tvær hafa ekki einu sinni verið kláraðar í gegnum sameiginlegu EES-nefndina enn sem komið er og síðan uppfærsla, gef ég mér, á öðrum 11 gerðum, samanlagt 14 sem eru tilgreindar hér í frumvarpinu sjálfu.

Mér finnst flýtirinn sem þetta mál er undirorpið aðeins lykta af því þegar við fórum fram úr okkur hér á síðasta kjörtímabili og bönnuðum plastpoka löngu áður en regluverkið sem við höfðum asnast til að taka upp kallaði eftir því. Við eigum ekki að fara fram úr okkur í þessum efnum. Næg eru íþyngjandi áhrifin fyrir. Þess vegna ítreka ég það og óska eftir því að hæstv. ráðherra komi inn á það, komi hann hér í ræðu síðar í umræðunni, hvort eitthvað í þessu máli eins og það horfir við honum gæti fallið undir það að kallast gullhúðun regluverks, því að það er svo margþætt sem hér er undir. Það er eitthvað, ég hef ekki náð að glöggva mig á því, en þegar fulltrúar ráðherra mættu fyrir umhverfis- og samgöngunefnd þann 23. október, ég sat einmitt þann fund, þá var talað á þeim nótum að það væri eingöngu um tvær gerðir að ræða sem væru nýjar; 958/2003 og 959/2003, þannig að það væri ágætt að það kæmi fram hver sú þriðja er. Það stendur eflaust í frumvarpinu en ég hef ekki fundið í fljótu bragði hver sú gerð er sem hæstv. ráðherra nefndi hér sem þriðju gerðina af því að fulltrúar ráðherra töluðu eingöngu um tvær gerðir á þessum fundi með umhverfis- og samgöngunefnd 23. október 2023.

Ég held að stóra myndin hvað flugið og siglingarnar varðar ætti auðvitað að vera sú að við leyfum lausnunum að þróast. Við skulum ekki leggja þennan íþyngjandi kostnað á, sem endar auðvitað hvergi annars staðar en hjá hinum endanlega neytanda, einstaklingnum, heimilum landsins sem kaupa vörur og þjónustu af þeim fyrirtækjum sem þessi kostnaður leggst á. Ég held að við ættum að forðast það að leggja slík viðbótargjöld á því að ég hef miklar efasemdir um að það flýti í raun framþróun þeirra grænu lausna sem umhverfisráðherra telur hér að þessi frumvörp ýti á eftir.

Svona í endann verð ég auðvitað að minnast á belgíska tannlækninn sem keyrir um á stóra jeppanum sem engin þörf er fyrir á hans snjólausa svæði. Honum líður illa með losunina og getur keypt aflátsbréf. Þótt það tengist ekki þessu regluverki beint þá er það engu að síður sama undirliggjandi breytan sem snýr að því að menn kaupi sig frá því að leggja raunverulega sitt af mörkum til grænnar orkuframleiðslu því að belgíski tannlæknirinn sem kaupir aflátsbréf af Landsvirkjun hefur enga þörf fyrir það að þrýsta á um það við belgíska orkuframleiðendur að orkan sem hann fær þar verði grænni á morgun en hún er í dag. Því ítreka ég að við skulum reyna að flýta okkur hægt í þessu. Ég hvet umhverfisráðherra til að finna leið til að létta á tímapressunni sem hér er tilkynnt og að við göngum varlega um dyr aukins kostnaðar fyrir heimili og fyrirtæki í landinu hvað þetta varðar allt saman.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir andsvarið. Því miður stendur okkur ekki til boða að ræða þetta fram á rauða nótt vegna þeirra takmarkana sem þingsköp setja um 1. umræðu en við gerum það kannski við 2. umræðu ef hæstv. ráðherra mætir til hennar, sem ráðherrar gera allt of sjaldan. Ég hvet hæstv. ráðherra til að taka þátt í henni þegar þar að kemur, þó að eflaust muni þrengja að í tíma í ljósi almenns tímaskorts sem þetta mál finnur sig í.

Hæstv. ráðherra talar hér um þau áhrif eða þann árangur sem ætlað er að ná fram með CBAM. Ég gef mér að það sé orðanotkunin um þetta kerfi, jöfnunarkerfi kolefnislosunar gagnvart landamærum EES og ESB. Það sem ég kom inn á í ræðu minni, svo það misskiljist ekki — gott og vel, ef ég skil það rétt er CBAM ekki partur af því regluverki sem hér er innleitt. Það er aftar á færibandinu og kemur síðar. En þá eru áhrifin sem orðið hafa þau að verð á vöru og þjónustu hefur hækkað fyrir alla þá sem neyta þeirra innan markaðssvæðisins, Evrópu í þessu tilfelli. Verð á allri þjónustu fyrirtækja sem bera þennan kostnað, allri þjónustu og vörum sem heimilin kaupa af þessum sömu fyrirtækjum hefur hækkað. Ég hef áhyggjur af því að einu raunverulegu áhrifin af öllu þessu regluverki verði að kostnaður og flækjustig aukist, það verði erfiðara fyrir lítil og millistór fyrirtæki að reka sig og það verði í raun bara stærstu fyrirtækin sem ráða við að mæta þessu fargani sem á þeim skellur.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra andsvarið. Ég fletti upp fréttinni sem hæstv. ráðherra vísaði í um viðtalið við forstjóra Eimskipafélagsins. Þar er beinlínis sagt að hluti af því að bregðast við þessum kostnaðarauka sé að fækka viðkomustöðum. Það er í flestu tilliti, alveg sama hvort við horfum til siglinga eða millilandaflugs, skerðing á þjónustuframboði og skerðing á þjónustu. Ég get ekki ímyndað mér að það sé í nokkru samhengi talið til bóta fyrir íslensk fyrirtæki sem fyrst og fremst nýta sér þessa þjónustu. Ég ætla að leyfa mér að vitna í orð forstjóra Eimskipafélagsins, með leyfi forseta. Á vef Ríkisútvarpsins, ruv.is, segir:

„Vilhelm Þorsteinsson forstjóri Eimskips segir að sparnaðurinn nemi um 5 milljónum bandaríkjadala. Hann segir gagnrýni sína ekkert hafa með metnaðinn í umhverfismálum að gera né þörfina fyrir að draga úr losun heldur að benda á að mengunarkvótinn leggist þyngra á samfélag eins og Ísland en önnur.“

Þarna eru menn búnir að greina þetta eins og rekstur þeirra lítur út. Þá blasir það auðvitað við að landfræðileg lega Íslands orsakar það að þessi kerfi sem verið er að innleiða eins og á færibandi leggjast þyngra á íslensk fyrirtæki og heimili en önnur. Það eru skilaboðin. Í því samhengi eigum við að spyrna við fótum með öllum tiltækum leiðum. Ég get ekki séð að ríkisstjórn Íslands sé á þeirri vegferð nú um stundir.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Í ljósi upphafsorða hv. þingmanns þar sem kom fram að við ætlum ekki að vera eftirbátar annarra þjóða í loftslagsmálum, sem ég held að sé svona meginþema flestra sem um þessi mál hugsa, langar mig að spyrja hv. þingmann hvort hann telji okkur vera það í einhverju samhengi sem kalli á sérstök viðbrögð. Ég er sammála því sem hv. þingmaður sagði að það verður oft þannig að kerfi, hvort sem það eru þessi kerfi eða einhver önnur, eru smíðuð utan um aðra hagsmuni heldur en eiga við um þjóð hér í miðju Atlantshafi. Þau eru miklu líklegri til að lúta að hagsmunum stórra meginlandsþjóða. Við þekkjum umræðuna um kerfið sem hér er undir sem gengur m.a. út á það í grunninn að troða fólki sem vill ferðast með flugvélum í járnbrautarlestir. Við eigum fáar slíkar. Þetta atriði sem hv. þingmaður byrjaði á, að við ætlum ekki að vera eftirbátar annarra þjóða í loftslagsmálum, telur hv. þingmaður í einhverju samhengi íslenska þjóð, íslensk fyrirtæki og íslenskt samfélag vera það?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég er sammála því sem hv. þingmaður sagði, að við sem þjóð værum í öfundsverðri stöðu vegna allrar þeirrar grænu orku sem hér verður til. Mig langar í því samhengi að spyrja hv. þingmann, sem er þingflokksformaður Framsóknarflokksins sem er einn þriggja stjórnarflokka, hvernig hv. þingmanni og þingflokksformanni þykir ganga hvað framleiðslu og eftir atvikum dreifingu þessarar grænu orku varðar. Það er tómt mál um að tala, eins og hæstv. ráðherra kom svo ágætlega inn á áðan, að það væri óskastaða að grænir orkugjafar kæmu í stað jarðefnaeldsneytis, t.d. í flugi og siglingum — til þess þarf að búa til grænu orkuna. Í þeim efnum hefur gengið vægast sagt brösuglega býsna lengi og nú hélt þessi ríkisstjórn upp á tveggja ára afmælið á öðru kjörtímabili sínu í gær, ef ég man rétt, frekar en í fyrradag. Hvaða augum lítur hv. þingmaður á orkuöflunargetuna sem fram undan er? Þá er ég ekki að spyrja um það hvort þriðja rammaáætlun hafi verið samþykkt hér heldur raunveruleg líkindi á því að við komumst áfram með græna orkuframleiðslu.

Frú forseti. Ég tel rétt að byrja á að gera athugasemd við virðulegan forseta við með hvaða hætti þetta mál er komið hér skyndilega inn í þingið. Í þessari framgöngu ríkisstjórnarinnar felst í raun ótrúleg vanvirðing við Alþingi. Hér er kominn inn pakki af 14 innleiðingum, þar á meðal mál sem jafnvel ráðherrar í ríkisstjórninni höfðu á sínum tíma sagt að kæmi ekki til greina að samþykkja óbreytt. Slíkir hagsmunir væru í húfi, til að mynda varðandi þessi nýju gjöld á flugið, að Íslendingar gætu ekki leyft sér að fallast á það. Hvaða gjöld eru þetta? Jú, þau eru til þess ætluð að neyða Evrópumenn til að ferðast á milli staða með járnbrautarlest fremur en með flugvélum. Markmiðið liggur alveg fyrir hjá Evrópusambandinu. Það er ekkert verið að reyna að fela það þótt ríkisstjórn Íslands reyni að fela það fyrir almenningi hér. Markmiðið er að draga mjög verulega úr flugferðum, að því marki að hér á landi, miðað við áformin, myndi flug eftir ekkert svo mörg ár verða 25% af því sem það hefði orðið ella, 25%, fjórðungur, takist markmiðið með því að skattpína fólk í auknum mæli. Allt miðar þetta að því, eins og fleira sem höfum séð frá ríkisstjórninni, að færa okkur áratugi aftur í tímann, til þeirra tíma þegar einungis þeir efnamestu gátu leyft sér að fara til útlanda, þegar bara efnaðra fólk gat leyft sér að eiga bíl, fjölskyldubíl, og gengur út á að refsa fólki, refsa fólki fyrir velmegun, árangur og jafnvel bara að lifa sínu daglega lífi.

Svo eru það nýju gjöldin, nýju skattarnir, refsiskattarnir vegna samgangna, vegna flutninga á sjó. Það mál var ekki áhugaverðara en svo að mati hæstv. ráðherra að ráðherrar komu fram opinberlega og sögðust ekki einu sinni ætla að reyna að sækja um undanþágur. Við þyrftum að gera okkar o.s.frv. Gera okkar hvernig? Jú, með því að refsa almenningi á Íslandi og láta hann borga hærri gjöld fyrir það að flytja vörur; fyrirtækin auðvitað, en allt endar þetta að lokum hjá almenningi. Svo kemur þessi ríkisstjórn með málið inn hér fáeinum dögum áður en þingstörf eiga að klárast, með afbrigðum, og vill keyra það í gegn án eðlilegrar þinglegrar meðferðar. Og hvers vegna skyldi það vera, frú forseti? Er það ekki vegna þess að ríkisstjórnin gerir sér grein fyrir því að þetta geti orðið erfið mál og hún sé að gera eitthvað af sér? Hún virtist gera það á sínum tíma þegar flugmálið sérstaklega var rætt hérna áður. Erfiðasta mál sem hefur komið frá ESB eða vegna EES-samningsins, sagði hæstv. núverandi fjármálaráðherra og fyrrverandi utanríkisráðherra, erfiðasta málið, kæmi ekki til greina að samþykkja það óbreytt.

Svo var settur á svið leikþáttur hér fyrir fáeinum mánuðum síðan sem hæstv. núverandi fjármálaráðherra og hæstv. forsætisráðherra virtust hafa alveg einstaklega gaman af, þegar boðað var til mikillar Evrópuhátíðar hér í bæ, og kostnaðurinn mun nema 3 eða 4 milljörðum kr., til þess að sýna að Ísland væri merkilegt en kannski ekki hvað síst að íslenskir stjórnmálamenn ættu heima í hópi erlendra valdamanna. Þá þótti ekki við hæfi að vera með leiðindi eða vesen gagnvart Evrópusambandinu því að ekki var Ursula von der Leyen fyrr komin út úr flugvél á Reykjavíkurflugvelli, væntanlega einkaþotu eins og þeir sem tala mest um loftslagsmálin nýta gjarnan, en að tilkynnt var um það að náðst hefði samkomulag vegna flugmálsins. Hvernig var þetta samkomulag? Það gekk út á það að Ísland fengi frest, gamla trikkið. Ísland fær frest í 2–3 ár, reyndar eru það sömu 2–3 árin og eru aðlögunartíminn hvort eð er. En látum það liggja á milli hluta. Ísland fær þarna þennan aðlögunartíma. Og hvað gerist svo? Svo bara tekur við regluverkið sem hæstv. núverandi fjármálaráðherra var búinn að segja að Ísland gæti aldrei sætt sig við, vegna þess að sérfræðingarnir og aðrir hefðu sýnt fram á að þetta myndi rústa stöðu okkar sem millilendingarflugvallar, miðstöðvar flugs í Norður-Atlantshafi, myndi leggjast miklu þyngra á okkur heldur en nokkur önnur lönd, samkeppnislöndin, vegna þessarar sérstöðu Íslands.

Hæstv. ráðherra heldur því fram að þetta allt saman gangi bara út á að við séum ekki í betri stöðu en aðrir, sem þýðir hvað? Við megum ekki nýta gæði landsins og megum ekki nýta staðsetningu landsins og þá samkeppnishæfni sem fylgir því, sérstaklega hvað flugið varðar, í rauninni þvert á móti. Við þurfum að setja okkur í verri stöðu en aðrir með því að fallast á þetta regluverk sem bitnar, eins og meira að segja ríkisstjórnin sjálf hafði útskýrt, alveg sérstaklega illa á Íslandi. Hæstv. ráðherra finnst mér vera orðinn ekki síðri afsakandi eða talsmaður valdsækni Evrópusambandsins og talar raunar ekki af meiri krafti fyrir því en hv. þingmenn til að mynda Viðreisnar og Samfylkingarinnar.

Svo er kastað fram einhverjum óljósum skýringum á því hvers vegna menn ætli að láta sig hafa þetta. Ja, hugsanlega eftir 2026 þá verði einhverjar tækniframfarir búnar að leysa þetta. Trúir því einhver að árið 2026 verði menn almennt farnir að fljúga breiðþotum til og frá landinu á rafmagni? Það trúir því enginn. Það vita allir að það er algjörlega óraunhæft og það vita allir, meira að segja vissi ríkisstjórnin það sjálf, að þessar breytingar myndu bitna sérstaklega illa á Íslandi. En áfram skal haldið af hálfu þessarar ríkisstjórnar við innleiðinguna og jafnvel með brögðum eins og við sjáum beitt hér og nú, að reyna að keyra inn 14 innleiðingar á mettíma akkúrat þegar þingstörfum fer að ljúka fyrir áramót og eftir á að afgreiða fjárlög. Einhver væntanlega einhvers staðar hefur metið það sem svo að þetta væri algjörlega kjörið. Þingmenn hefðu þá ekki tíma til að ræða þetta og ríkisstjórnin gæti gert það sem hún vildi og hraðað innleiðingu Evrópureglna sem henta á engan hátt íslenskum aðstæðum. Það er svo margt í stefnu Evrópusambandsins á sviði loftslagsmála sem hentar alls ekki íslenskum aðstæðum og engir tilburðir hafa verið gerðir til þess af hálfu sambandsins að líta til íslenskra aðstæðna. En það er hlutverk íslenskra stjórnvalda að líta til íslenskra aðstæðna og taka þær ákvarðanir sem eru til þess fallnar að hámarka ávinning landsmanna, gæta hagsmuna þeirra út frá aðstæðum okkar. Þetta er ástæðan fyrir því að við erum ekki í Evrópusambandinu. Við viljum geta tekið ákvarðanir sem henta miðað við okkar aðstæður, ekki aðstæður Þýskalands eða einhvers annars ríkis eða einhverjar nýmóðins hugmyndir sem kunna að koma upp í Brussel og þær hafa verið margar skrýtnar hin síðari misseri.

En ríkisstjórnin eltir þetta allt saman, ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks, Framsóknarflokks og Vinstri grænna, sem gáfu sig einu sinni út fyrir að vera einhvers konar fullveldisflokkar. En það er liðin tíð. Nú ganga þeir fram fyrir hönd Evrópusambandsins af meiri hörku en ég hefði átt von á af hálfu Viðreisnar eða Samfylkingarinnar og fórna með því hagsmunum Íslendinga til mjög langs tíma. Við vitum ekki hversu lengi hagsmunum verður fórnað. Við vitum að það verður til mjög langs tíma og að þetta mun vinda upp á sig, því að hér er verið að opna flóðgáttirnar. Hér er verið að opna á það að Evrópusambandið fái að þróa þetta áfram og okkur beri þá að fylgja því, Evrópusambandið geti endurmetið hversu mikla refsiskatta eigi að leggja á almenning og Íslandi beri þá að fylgja því; með öðrum orðum verið að gefa eftir fullveldi landsins og það verða væntanlega ekki mörg ár í að við fáum að heyra það hér á Alþingi að við verðum einfaldlega að gera þetta eða hitt vegna þess að við höfum verið búin að skuldbinda okkur til þess. Hæstv. forseti kannast eflaust við slíkar skýringar sem oft eru nefndar og eiga alltaf að hringja viðvörunarbjöllum. En þetta er auðveldasta afsökun nútímastjórnmálamannsins eða -embættismannsins, að vísa í að hann langi kannski ekkert að gera það sem hann er að gera en við séum skuldbundin, þetta hafi verið samþykkt á sínum tíma, og í þessu tilviki þá væntanlega samþykkt á meðan þingheimur var upptekinn við fjárlög eða annað og fékk ekki einu sinni að velta hlutunum fyrir sér, ræða þá, kanna þá og fjalla um þá í nefnd.

Eins og hæstv. forseti heyrir er ég bara svo undrandi að sjá hversu langt þessi ríkisstjórn þessara flokka er tilbúin til að ganga til að lúta valdi Evrópusambandsins og sýna í rauninni algjöra niðurlægingu gagnvart því sambandi og valdsækni þess, taka ákvarðanir sem ganga beinlínis gegn hagsmunum okkar Íslendinga og útskýra þær ýmist með því að við verðum að gera þetta því við erum byrjuð eða nota einhverja kunna frasa úr umræðunni um loftslagsmál á borð við það að við verðum að leggja okkar af mörkum þrátt fyrir að Ísland hafi lagt meira af mörkum til loftslagsmála en líklega nokkur önnur þjóð, sérstaklega með því að framleiða ál á umhverfisvænan hátt. En á tímum þegar umbúðirnar skipta öllu máli í stjórnmálaumræðu þá er litið fram hjá því og litið fram hjá heildarsamhenginu.

Því legg ég áherslu á það, frú forseti, í þessari 1. umræðu þar sem tími er takmarkaður, að þingið taki nú af skarið og fjalli um þetta mál eins lengi og það telur þörf á, geri á því þær breytingar sem það telur þörf á og helst bara hafni þessu, hendi þessu aftur í fangið á ríkisstjórninni sem reynir að lauma þessu inn hér við lok árs, máli sem, eins og ég nefndi áðan, ráðherrar í ríkisstjórninni höfðu varað sérstaklega við og sagt að kæmi ekki til greina að við Íslendingar létum yfir okkur ganga. En í því eins og svo mörgum öðrum málum þessarar ríkisstjórnar er mikil gjá milli þess sem er sagt og þess sem er raunverulega gert. Við sjáum það aldeilis birtast núna þegar ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks, Framsóknarflokks og Vinstrihreyfingarinnar — græns framboðs gengur fram af meiri hörku til að auka áhrif og völd Evrópusambandsins yfir Íslandi en jafnvel Viðreisn og Samfylkingin hefðu látið sér detta í hug og það núna rétt fyrir fullveldisdaginn, 1. desember. Ég hvet því Alþingi til að sýna að það skipti einhverju máli, að bregðast við, ekki leyfa ríkisstjórninni sem boðberum Evrópusambandsins að taka lýðræðislegt vald af kjörnum fulltrúum á Alþingi Íslendinga.

Frú forseti. Það hvernig staðið hefur verið að vinnslu þessa máls hér á Alþingi er í sjálfu sér hneyksli og kom held ég megi segja öllum á óvart, sérstaklega í ljósi þess hversu stórt og vafasamt málið er. Ég segi vafasamt vegna þess að margir hæstv. ráðherrar höfðu varað við nokkrum þáttum þessa máls en þó sérstaklega því er varðar flug, en skyndilega birtist þetta hér í aðdraganda jóla og ákvörðun tekin um það af hálfu meiri hlutans, af hálfu ríkisstjórnarinnar, að það skyldi keyra þetta mál í gegn með hreint ótrúlegum hætti án eðlilegrar þinglegrar meðferðar.

Ég leyfi mér að segja það, frú forseti, að ekkert í meðferð þessa máls var eðlilegt í ljósi þess hvernig við teljum að þurfi að nálgast meðferð mála á Alþingi. Þetta gekk bara út á það að klára málið sem hraðast og klára það hvers vegna? Jú, klára það fyrir Evrópusambandið. Þetta mál er enn eitt dæmið um undirgefni þessarar ríkisstjórnar gagnvart Evrópusambandinu en e.t.v. hið versta, a.m.k. eitt hið versta, enda höfðu, eins og ég sagði áðan, ráðherrar í ríkisstjórninni útskýrt fyrir okkur úr þessum ræðustóli að málið væri stórhættulegt. Hæstv. núverandi fjármálaráðherra, þá utanríkisráðherra, Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir, hafði sagt að þetta væri erfiðasta málið sem Ísland hefði staðið frammi fyrir vegna þátttökunnar í EES-samningnum og það kæmi ekki til greina að samþykkja málið, a.m.k. ekki óbreytt. Þau orð vöktu athygli mína. Mér þótti ánægjulegt að heyra að það væru einhver merki um að þessi ríkisstjórn ætlaði loksins að standa í lappirnar gagnvart Evrópusambandinu en þessi viðbót, a.m.k. ekki óbreytt, olli mér áhyggjum eins og ég lýsti á sínum tíma ítrekað, því það sem ég óttaðist var að það væri ekki meiri alvara á bak við yfirlýsingar hæstv. ráðherra og annarra um að standa í lappirnar í þessu máli en svo að fundið yrði fyrsta tækifærið til að gera málamyndabreytingar og réttlæta þannig eftirgjöf í málinu, sem kom á daginn.

Frú forseti. Þér munið eflaust eftir því þegar mikla Evrópuhátíðin var haldin hér í bæ og Ursula von der Leyen, fulltrúi Evrópusambandsins, mætti til leiks og hitti strax á leiðinni af Reykjavíkurflugvelli hæstv. forsætisráðherra á fundi í ráðherrabústaðnum. Þar var tilkynnt eftir stuttan fund, tilkynnt á blaðamannafundi, að komin væri niðurstaða í þetta mál sem þessi ríkisstjórn hafði talið hið erfiðasta sem á fjörur okkar hefði rekið vegna þátttökunnar í EES-samstarfinu. Og hver var niðurstaðan? Hún var sú að Ísland fengi frest í tvö, þrjú ár til að aðlagast — nei, ekki til að aðlagast heldur til að búa sig undir þær hörmungar allar sem hæstv. ráðherrar voru búnir að lýsa hér ítrekað í fjölmiðlum. Við fengjum tveggja, þriggja ára gálgafrest. Þetta var okkur kynnt sem einhvers konar sigur í málinu en þegar spurt var út í raunverulegar afleiðingar af þessu sögulega samkomulagi hæstv. forsætisráðherra og Ursulu, til að skemma ekki gleðina á Evrópumannahátíðinni í Reykjavík, þá var fátt um svör. Enn hafa ekki fengist svör um það nákvæmlega hvað gerist eftir þennan frest en þó vonast menn til að á einhvern hátt verði þetta í lagi, að tíminn nýtist til að Ísland vinni einhverja sigra í viðræðum við Evrópusambandið.

Við sem þekkjum þessa ríkisstjórn og hvernig stjórnmálin hafa gengið fyrir sig hér á landi vitum auðvitað að þetta var bara brella, nákvæmlega eins og ég hafði óttast og haft orð á að yrði líklegasta niðurstaðan. Þetta var brella til að fresta vandanum fram yfir stjórnartíð þessarar ríkisstjórnar eins og á við í svo mörgum málum. Meginmarkmiðið hjá stjórninni er að ýta á undan sér vandanum, sama hversu stór hann er, ýta honum á undan sér þannig að einhverjir aðrir þurfi að fást við hann.

Nú er hún aldeilis búin að búa til vandamál fyrir framtíðina sem forstjórar flugfélaganna hafa lýst sem miklum hörmungum þótt sumir forsvarsmenn flugfélaganna telji rétt að samþykkja málið, trúandi því sem ráðherrar í ríkisstjórninni hafa sagt þeim um að þetta verði leyst í millitíðinni. Við vitum öll að þetta verður ekki leyst í millitíðinni. Við vitum að þegar búið er að gefa eftir gagnvart Evrópusambandinu þá þýðir ekkert að koma eftir tvö til þrjú ár og segja: Heyrðu, þetta er farið að valda okkur áhyggjum, að fresturinn okkar sé að líða, og eruð þið ekki til í að laga þetta? Nei, ef menn hafa það ekki í sér að semja á meðan við höfum samningsstöðu eða höfum réttinn til að verja okkar hagsmuni þá er ekki við því að búast að Evrópusambandið muni gefa neitt eftir síðar. Það er fráleitt. Það er fráleitt yfir höfuð að ráðherrum þessarar ríkisstjórnar detti í hug að almenningur eða forstjórar fyrirtækja trúi því að málið verði leyst í millitíðinni og Evrópusambandið muni allt í einu finna í hjarta sínu ástæðu til að taka tillit til íslenskra aðstæðna. Og hverjar eru íslenskar aðstæður? Jú, eins og ráðherrarnir sjálfir útskýrðu þá erum við Íslendingar búsettir á eyju. Þetta kann að hafa komið einhverjum bírókrötum hjá Evrópusambandinu á óvart en þau skilaboð voru þó send út og útskýrt að þessi áform Evrópusambandsins um nýjar álögur, ný gjöld á flug, myndu hafa sérstaklega óheppileg áhrif fyrir Íslendinga.

Það er kannski rétt að minna á það, frú forseti, fyrir þá sem koma nýir að málinu að þetta gengur út á, af hálfu Evrópusambandsins, að reyna að draga úr flugferðum, reyna að fá fólk til að fljúga minna og nýta þá frekar járnbrautarlestir eða einhverja aðra kosti í samgöngum, reiðhjól væntanlega, rafskútur og slíkt, alla vega að fólk hætti að fljúga eins mikið og raunin er. En þetta, fyrir vikið, kemur sérstaklega illa við okkur Íslendinga vegna þess að við förum ekki með járnbrautarlest til annarra landa. Við getum ekki ferðast til annarra landa nema með flugi — jú, eða kannski Norrænu eða öðrum skipum en almennt ferðast Íslendingar með flugi.

Fyrir vikið bitnar þetta á öllum almenningi á Íslandi og möguleikum okkar til að viðhalda þeirri tiltölulega nánu tengingu sem við höfum haft við umheiminn í krafti þess að á Íslandi er tengimiðstöð flugs á Norður-Atlantshafi. Það var hitt atriðið sem olli stjórnvöldum og mér miklum áhyggjum, það voru áhrif þessa máls á stöðu okkar sem tengimiðstöðvar á Atlantshafinu í flugi því að þessi áform lögðust alveg sérstaklega þungt á Ísland. Gerður var samanburður, það voru raunar rannsóknir á því og ég mun fara yfir þær hérna í seinni ræðum, það voru gerðar rannsóknir á því hversu mikil áhrif þetta myndi hafa á stöðu okkar sem tengimiðstöðvar á Atlantshafinu. Þau áhrif voru metin gífurleg. Þetta viðurkenndu ráðherrarnir á sínum tíma. Afleiðingin yrði sú að flug til og frá landinu yrði miklu dýrara, og það var svo sem bara tilgangurinn að gera flug dýrara, en einnig þau að samkeppnisstaða þeirra flugfélaga sem fljúga til og frá landinu og nota þetta sem tengimiðstöð myndi skerðast verulega. Fyrir vikið myndi flugferðum til og frá landinu fækka umtalsvert og áfangastöðum fækka verulega einnig. Þetta hefði áhrif á allt í hagkerfi landsins og raunar á samfélagið allt, þegar möguleikar okkar á að ferðast til og frá löndum minnkuðu þá teldu fyrirtæki síður eftirsóknarvert að starfa hér á Íslandi eða fjárfesta og lífsgæði landsmanna myndu skerðast með færri, takmarkaðri og dýrari flugferðum.

Nú segja þeir hæstv. ráðherrar og nefndarmenn sem fyrir þessu tala í umhverfis- og samgöngunefnd að þetta verði allt í lagi, vonandi, vegna þess að seinna, sem sagt eftir frestinn sem Ursula veitti Íslendingum í tvö, þrjú ár, verði hvort eð er farið að leggja hærri gjöld á aðra sem fljúga út fyrir loftrými EES-svæðisins eða Evrópusambandsins, að þetta verði allt í lagi af því að samkeppnisstaðan haldist nokkuð jöfn. Allir lendi í því að borga dýrari flugferðir. Eitt muni yfir alla ganga að því leyti að það verði dýrara að ferðast og færri muni þá treysta sér til þess eða hafa efni á því en það muni eiga við um hina líka, hvort sem þeir eru að fljúga frá Evrópu til Bandaríkjanna eða bara innan Evrópu. Við þetta er nú eitt og annað að athuga, frú forseti. Í fyrsta lagi er ekkert fast í hendi með þetta. Þetta er einhvers konar von, villuljós sem kveikt var til að reyna að fá menn til að afgreiða þetta mál og treysta á að ríkisstjórnin eða ráðherrar hennar yrðu komnir til annarra starfa þegar áhrifin kæmu fyllilega í ljós.

En svo er hitt sem er það að burt séð frá þessu þá standa eftir algerlega óhögguð — frú forseti, ég þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir að veita mér hvatningu hér og vonandi gerir hv. þingmaður sér grein fyrir því hversu mikilvægt mál þetta er — þau rök að Ísland, ólíkt flestum öðrum Evrópulöndum, þarf að reiða sig á flugferðir og tiltölulega langar flugferðir oft á tíðum, oftast, til að landsmenn geti komist til annarra landa. Það breytist ekkert. Að því leyti skerðist réttur og staða landsmanna á Íslandi samanborið við aðra, samanborið við t.d. Þjóðverja sem geta hoppað upp í lest og farið til einhverra sjö annarra landa, held ég að sé, með því að fara yfir landamæri Þýskalands, og svo um alla Evrópu. Þetta geta Íslendingar ekki. Við búum á eyju. Eins og ég nefndi hérna áðan þá voru þær upplýsingar sendar til Evrópusambandsins og það bárust einhver svör um að menn gerðu sér grein fyrir því en svo auðvitað eins og svo oft þá komu engar lausnir í samræmi við það.

Niðurstaðan er sú að hér erum við að fjalla um mál — og hér er ég bara, frú forseti, að tala um flugmálin. Ég á eftir í seinni ræðu að fjalla um siglinga- eða flutningamálið og ýmislegt fleira í þessum ótrúlega pakka 14 innleiðinga sem stendur til að troða í gegnum þingið með óforsvaranlegum hætti, en hvað flugmálið varðar þá stöndum við Íslendingar frammi fyrir því að það verður dýrara og miklu erfiðara fyrir landsmenn að ferðast til annarra landa, enda er leikurinn til þess gerður. Menn hafa stundum vikið sér undan því en ekki alltaf. Stundum hafa ráðherrar bara viðurkennt að þetta sé ætlað til þess að fólk sé ekki að þvælast svona mikið milli landa. Það er illa séð að almenningur sé að fara einhverjar óþarfaferðir til Kanaríeyja eða Kaupmannahafnar eða hvert sem er og þess vegna skal fólki refsað fyrir það, refsað fyrir að vera að þvælast eitthvað til annarra landa.

Hver er afleiðingin? Hver verður afleiðingin? Hver er tilætluð afleiðing? Hún er sú að tekjulægra fólk mun ekki lengur hafa efni á því að ferðast of mikið með flugi. Evrópusambandið leggur nú alveg sérstakt hatur á þessi svokölluðu lággjaldaflugfélög og telur þau til þess fallin að auka ferðalög, auka ferðalög fólks sem hefur ekki mikil fjárráð, þannig að markmiðið sem ríkisstjórn Íslands tekur undir með Evrópusambandinu og ætlar að samþykkja er að tekjulægra fólk ferðist minna. Þetta tengist auðvitað áformunum um að það verði dýrara og erfiðara að eiga og reka fjölskyldubíl. Markmiðið er í raun að færa samfélagið, eins og svo margt sem tengist þessari loftslagsstefnu Evrópusambandsins, áratugi aftur í tímann til þess tíma þegar einungis hinir tekjuhærri gátu leyft sér að ferðast til útlanda, einungis þeir tekjuhærri áttu eigin bifreið. Markmiðið er að sópa öllum upp í borgarlínuna og fólk geti þá ferðast hvert sem borgarlínan gengur en helst ekki meira en það.

Það sem er þó ekki síður áhyggjuefni við þetta mál er hversu ríkisstjórnin hefur sýnt af sér eindreginn vilja til að fórna hagsmunum landsins, til að lúffa, til að gefa eftir gagnvart Evrópusambandinu, því þetta var mál, frú forseti, þeirrar gerðar að ráðherrarnir meira að segja komu hér í ræðustól og sögðu: Þetta er erfiðasta mál sem við höfum staðið frammi fyrir og kemur ekki til greina að samþykkja þetta. Þetta nefndi ég hér í upphafi en ég nefndi líka að við höfðum þá þegar reynslu af eftirgefanleika þessarar ríkisstjórnar, undirgefni, leyfi ég mér að segja, gagnvart Evrópusambandinu. Fyrir vikið hefur ríkt ótti um að sú yrði raunin með þetta mál líka hvað sem leið digurbarkalegum yfirlýsingum hæstv. ráðherra, ekki hvað síst Sjálfstæðisflokksins. En enn og aftur komust þessir hæstv. ráðherrar að þeirri niðurstöðu á endanum að rétt væri að lúta í gras gagnvart ESB, fórna hagsmunum landsins, fórna hagsmunum alls almennings á Íslandi og fyrirtækja til ára og áratuga en samhliða því veita Evrópusambandinu aukið vald til að tukta íslenskan almenning til því að þetta opnar á þessi 14 mál sem á að troða hérna í gegn, þessar 14 gerðir, opnar á að Evrópusambandið geti í framhaldinu bara útfært þetta að vild, því eins hrikalegar og afleiðingarnar af þessum fyrstu skrefum verða þá er um leið verið að opna á áframhaldandi álögur, hækkanir, aukinn kostnað á íslenskan almenning og þá munu framtíðarríkisstjórnir eiga mun erfiðara með að koma vörnum við eftir að þessi ríkisstjórn er búin, einu sinni sem oftar, að gefast upp á að verja íslenska hagsmuni.

Frú forseti. Þessu er tiltölulega auðsvarað: Ég vil alls ekki að Ísland dragist inn í þá svikamyllu sem Evrópusambandið hefur sett upp í tengslum við loftslagsmálin, svikamyllu sem er aldeilis ekki til þess fallin að leysa nokkurn loftslagsvanda. Hún er fyrst og fremst ætluð til þess að ná auknum tökum, auknum völdum yfir borgurunum og leggja á þá auknar álögur, færa okkur áratugi aftur í tímann, eins og ég nefndi áðan, og refsa sérstaklega hinum tekjulægri fyrir að vera til; fyrir að leyfa sér að fara í ferðalag til útlanda, fyrir að kaupa bíl og keyra um á eigin bíl o.s.frv. Það er algjörlega afleitt, og ég er margbúinn að segja þetta í þessum ræðustól og víðar, að íslenska ríkisstjórnin skuli hafa látið draga sig inn í þennan óheillavagn Evrópusambandsins í umhverfismálum eða loftslagsmálum í stað þess að líta til íslenskra aðstæðna, taka mið af þeim og gera þannig miklu meira gagn í umhverfismálum en að elta ESB þar sem aðstæður eru allt aðrar og ákvarðanir eru teknar á mjög undarlegan hátt og skila litlum árangri. Þá hefði Ísland átti að móta sína eigin stefnu og fylgja henni í samræmi við það sem við höfðum gert áratugum saman og náð meiri árangri en nokkurt annað land í umhverfismálum. Það voru mikil mistök af hálfu þessarar ríkisstjórnar að binda sig alveg við Evrópusambandslestina í umhverfismálum. Raunar er það kannski ekki einu sinni sanngjörn samlíking því að stjórnin virðist hafa stillt sér upp fyrir framan lestina og viljað vera í fremstu röð og láta Evrópulestina ýta sér áfram hvert sem sú lest kynni að fara.

Frú forseti. Ég hef mjög miklar áhyggjur af þessum málum og hef lýst því margítrekað. Ég minni á að fyrsta ræða mín sem formanns Miðflokksins á fyrsta landsþingi flokksins fjallaði nánast eingöngu um loftslagsmál og umhverfismál, en það er vegna þess að ég taldi og tel enn að verið sé að nálgast þetta stóra viðfangsefni á rangan hátt á svo mörgum sviðum. Það er nú reyndar orðið einkenni stjórnmálanna nú til dags að því stærri sem vandamálin eru þeim mun vitlausari eru lausnirnar. En já, ég held að það sé full ástæða til að hafa áhyggjur af því að það séu loftslagsbreytingar í gangi. Við mannkynið erum í eðli okkar íhaldssöm og viljum hafa hlutina eins og þeir voru því að hitt kallar á aðlögun. En þó er óhjákvæmilegt að sinna aðlöguninni og bregðast við þeim breytingum sem verða á veðurfari. Við þekkjum þetta af reynslu okkar um aldir, Íslendingar, að við höfum þurft að aðlagast breyttu veðurfari, loftslagsbreytingum, til að mynda þegar fór að kólna hér á landi og til urðu nýir jöklar og fyrri jöklar stækkuðu og landið var ekki eins búsældarlegt og áður var. Þá þurftum við að aðlagast og það var örugglega erfitt. En nú þegar er svona heldur að hlýna og jöklar að skreppa saman aftur þá þurfum við líka að aðlagast þeim aðstæðum. Sem betur fer er mannkynið búið mikilli aðlögunarhæfni en það er, eins og ég nefndi áðan, líka einkenni okkar mannanna að vera tiltölulega íhaldssöm og halda hlutunum í sama horfi og við munum reyna hvað við getum til að koma í veg fyrir breytingar sem eru til óheilla fyrir okkur.

Frú forseti. Yfirlýsingar og mat fulltrúa flugfélaganna í umsögnum og fyrir nefndum hafa verið kúnstugar svo ekki sé fastar að orði kveðið vegna þess að þar var lýst gríðarlegum áhyggjum af því í hvað stefndi og því sem stæði til að gera, en að miðað við það sem þeim hefði verið sagt þá væri líklega best að samþykkja þetta í trausti þess að ríkisstjórnin myndi leysa málið í millitíðinni. Eins og ég nefndi í ræðu minni, frú forseti, þá held ég að almenningur geri sér nú grein fyrir því að þessi ríkisstjórn mun ekki leysa neitt í millitíðinni, hvorki á öðrum sviðum né þessu, kannski allra síst á þessu sviði í ljósi undirgefni þessarar ríkisstjórnar gagnvart Evrópusambandinu, sem er auðvitað margítrekuð. En hvað sem því líður þá er það auðvitað meginmarkmið flugfélaganna að viðhalda sinni samkeppnisstöðu og ef kostnaðaraukinn dreifist jafnt á alla, þ.e. önnur flugfélög í Evrópu og Ameríku líka, kostnaður farþega um allan heim, um alla Evrópu og öll bandaríki Norður-Ameríku, eykst jafn mikið, þá geta flugfélögin kannski sætt sig við það. En ég og við, tel ég, öll hér, erum fulltrúar almennings og við viljum ekki að allur almenningur sé á öllum sviðum látinn borga meira fyrir að fá að vera til þó að menn reyni að jafna einhverja samkeppnisstöðu milli fyrirtækjanna og öll fyrirtækin rukki fólk meira. Það er ekki okkar hlutverk að gera fyrirtækjunum kleift að rukka almenning meira. Okkar hlutverk á að vera að gera lífið betra og ódýrara, frú forseti.

Frú forseti. Hvers vegna værum við í gríðarlegum vandræðum ef við gæfum ekki eftir núna? Það er vegna þess að þessi ríkisstjórn ákvað að hoppa út í kviksyndið sem er stefna Evrópusambandsins í loftslagsmálum og sökkva fyrir vikið neðar og neðar þannig að þegar hent er til stjórnarinnar smáspotta þá er hún til í að gefa hvað sem er eftir fyrir það. Eru bresku flugfélögin í sömu stöðu? Nei, þau eru ekki sömu stöðu og íslensku flugfélögin sem þessari ríkisstjórn hefur tekist að hræða að því marki að þau bara vonast til þess að þetta klárist og eitthvað gerist í millitíðinni áður en hörmungarnar allar verða, sem hæstv. fjármálaráðherra núverandi var búin að vara okkur við hér og fleiri ráðherrar þessarar ríkisstjórnar. Og af því að hv. þingmaður talar um mikilvægi þess að ræða innihaldið og ekki frasa þá er ég auðvitað algjörlega sammála því að það er mikilvægt í öllum málum að ræða innihaldið, en þessu máli einmitt hefur verið pakkað inn í grænar umbúðir og ég myndi segja, frú forseti, eins og ég mun fara yfir í seinni ræðum, hreinum blekkingum beitt. Hv. þingmaður talar um tímalínu, mikilvægi þess að fara yfir tímalínuna í réttri röð, og ég mun gera það líka, mjög ítarlega, í þessari umræðu. En megintímalínan er þessi, frú forseti: Jafnvel ráðherrar þessarar ríkisstjórnar og þingmenn meiri hlutans komu hér upp og sögðu að þetta væri erfiðasta mál sem við hefðum staðið frammi fyrir frá EES nokkru sinni. Þetta væri hræðilegt mál og mætti aldrei samþykkja það. Svo samþykktu þau það með tveggja, þriggja ára fresti af því að afleiðingarnar koma í ljós í tíð einhverrar annarrar ríkisstjórnar.

Frú forseti. Ég ætla í þessari fyrstu ræðu minni þar sem við ræðum frumvarp til laga um viðskiptakerfi ESB með losunarheimildir, að reyna að ná utan um stóru myndina, aðdragandann, verklagið, ógnanirnar sem við stöndum frammi fyrir í tengslum við málið og hvernig það er innleitt. Síðan ætla ég að reyna að draga fram sjónarmið sem komið hafa fram, annars vegar hjá aðilum sem undir kerfið munu falla og öðrum eftir atvikum og sömuleiðis draga fram og benda á og ræða um þær ákvarðanir sem þegar hafa verið teknar af félögum sem undir þetta kerfi og regluverk falla og með hvaða hætti það endurspeglar það sem bíður okkar að kerfinu innleiddu.

Fyrst varðandi verklagið þá verð ég að segja að það er algert reginhneyksli að við fáum þetta mál inn í þingið þegar ellefu þingdagar voru eftir samkvæmt starfsáætlun og það bættist við einn, tólf þingdagar er svigrúmið sem þingið og þingnefnd fékk með styttum umsagnartíma aðila. Einn lykilaðili sem kom fyrir nefndina, að beiðni hennar sjálfrar, í raun krossaði sig og vottaði þingmönnum samúð hvað það varðaði að þurfa að setja sig inn í málið og reyna að átta sig á áhrifum þess á svo stuttum tíma því að í raun væri það ekki hægt, ekki bara vegna tímaskortsins heldur líka vegna þess að upplýsingar beinlínis vantaði sem nauðsynlegar eru til að glöggva sig á áhrifum regluverksins.

Hér er mál þar sem eru innleiddar 14 gerðir, sumar nýjar, sumar eldri og uppfærðar. Við erum fyrst og fremst að ræða tvær þeirra, reglur sem snúa að umhverfissköttum sem á að leggja á flug, millilandaflug, og umhverfissköttum sem á að leggja á millilandasiglingar. Það blasir við öllum að þetta eru lykilþættir í íslensku samfélagi og með það í huga hver landfræðileg lega Íslands er þá eru þessar samgöngur og flutningaleiðir alfa og omega alls þess sem varðar utanríkisviðskipti okkar og flutning fólks og vara til og frá landinu.

Ég verð að ítreka hér aftur áhyggjur mínar af því að okkur hafi að sáralitlu leyti gefist svigrúm til að greina aðra þætti frumvarpsins heldur en þessa tvo sem ég nefni hér og þeir svo fjarri því að vera greindir með fullnægjandi hætti að mínu mati.

Okkur hefur orðið tíðrætt hér í þingsal um þetta samkomulag sem hæstv. forsætisráðherra og Ursula von der Leyen, framkvæmdastjóri ráðherraráðsins, ef ég man titilinn rétt, gerðu hér í aðdraganda Evrópuhátíðarinnar í Hörpu. Það verður að halda því til haga, eins og hv. þm. Jakob Frímann Magnússon gerði áðan, að það samkomulag, sem er dálítið eins og að pissa í skóinn sinn, var gert í kjölfar, eins og ráðherrar höfðu lýst, mestu aðgerðar íslenskrar utanríkisþjónustu seinni tíma til að koma sjónarmiðum Íslands á framfæri. Árangurinn af þeirri stóru aðgerð sem hafði tekið langan tíma var enginn. Það er bara það sem hæstv. ráðherrar hafa sagt okkur frá hér í þinginu og í viðtölum í fjölmiðlum, hafa lýst miklum vonbrigðum með það hversu lítinn skilning Evrópusambandið sýndi sjónarmiðum Íslands. En síðan er kokkuð upp þessi tillaga sem þær semja um, hæstv. forsætisráðherra og Ursula von der Leyen, í kaffiboðinu í ráðherrabústaðnum. En það sem fæstir átta sig á eða muna eftir, eftir atvikum, kemur fram á bls. 29 í frumvarpinu, þ.e. hvað stendur í þessu samkomulagi. Þetta er allt saman tiltölulega skýrt og Evrópusambandið lítur svo á að málið sé afgreitt. Það er þessi aðlögun í gegnum 2025 og 2026 og 1. janúar 2027 tekur kerfið við íslenskum flugrekendum eins og það er, rétt eins og kerfið tekur við íslenskum skipafélögum eins og það er núna um áramótin. Ég fer í það á eftir.

Mér finnst nauðsynlegt að rifja upp út á hvað þetta samkomulag gengur. Á bls. 29 í bókinni sem rammar inn þetta frumvarp er sagt frá þessari sérstöku aðlögun fyrir Ísland:

„Íslensk stjórnvöld gerðu samkomulag við framkvæmdastjórn Evrópusambandsins um aðlögun Íslands við ákvæði tilskipunar (ESB) 2023/958. Hagsmunir Íslands í málinu sneru að því að jafna samkeppnisstöðu þeirra flugfélaga sem fljúga til og frá Íslandi og þeirra flugfélaga sem fljúga um aðra flugvelli innan Evrópska efnahagssvæðisins en flugleiðir til Íslands eru mun lengri en meðalflugvegalengd á milli annarra flugvalla innan Evrópu. Aðlögun fyrir Ísland felur nánar tiltekið í sér að:

1. Ísland getur framlengt núverandi kerfi endurgjaldslausra losunarheimilda út árið 2026 þegar endurgjaldslausri úthlutun losunarheimilda verður hætt innan Evrópska efnahagssvæðisins.“

Um þetta er það að segja að þetta er tímabil sem kerfið er í aðlögun hvort sem er, gagnvart þeim aðilum sem undir það falla. Ég hef ekki fengið greiningu á því hver viðbótarávinningur íslenskra stjórnvalda er innan þessa tímaramma en í stóru myndinni, fyrir Evrópusambandið, þá skipti þetta engu máli. Þetta var ódýrt, þetta var hundur að henda í borðið. En það var mikið með þetta gert.

En hver er síðan staðreyndin? Hvað tekur við? Þann 1. janúar 2027 tekur kerfið við eins og það er. Það er á engan hallað þegar sérstaklega eru rifjuð upp ummæli hæstv. núverandi fjármálaráðherra, Þórdísar Kolbrúnar Reykfjörð Gylfadóttur, sem lýsti þessu sem stærsta hagsmunamáli og flóknasta sem á fjörur utanríkisþjónustunnar hefði rekið á seinni tímum og efnahagslega er sennilega nokkurn veginn sama hversu langt aftur við förum.

Svo er það liður nr. 2:

„Ísland fær sömu sérlausn og Malta og Kýpur varðandi 100% endurgreiðslu á verðmun á öllu sjálfbæru flugvélaeldsneyti og jarðefnaeldsneyti.“

Um þetta segir m.a. í umsögn Icelandair sem barst umhverfis- og samgöngunefnd 7. desember sl., með leyfi forseta:

„Í dag er mjög svo takmarkað framboð í heiminum af SAF“ — þ.e. sjálfbæru flugvélaeldsneyti — „en hlutfall þess er einungis 0,1% af öllu eldsneyti sem notað er í flugi og verðið allt að áttfalt hærra.“

Er þetta lausn sem er boðlegt að setja inn í samkomulag sem þetta þegar valkosturinn er ekki til staðar, þ.e. að segja að 0,1% af þessu sjálfbæra flugvélaeldsneyti spili eitthvert hlutverk í heildareldsneytisnotkun flugflotans sem fer hér yfir Atlantshafið og víðar? Þetta er auðvitað einhver þvæla og fullkomin sýndarmennska. Nú þegar er verðið orðið áttfalt hærra heldur en á hefðbundnu flugvélaeldsneyti og það mun bara gírast upp jafnt og þétt eftir því sem kröfurnar um íblöndun verða hærri hlutfallslega. Hér er sömuleiðis varað við því að það litla eldsneyti sem er til þessarar gerðar verði ekki í boði á Íslandi og að þar með verði óvissa uppi, eins og segir hér, með leyfi forseta:

„Óvissa er til staðar varðandi ákvæði samkomulagsins um aðlögun Íslands og möguleika á að fá 100% endurgreiðslu í formi losunarheimilda á verðmun á öllu sjálfbæru flugvélaeldsneyti og jarðefnaeldsneyti á flugvöllum á Íslandi. Verði SAF ekki afgreitt í dreifikerfi eldsneytis á Keflavíkurflugvelli mun aðgengi íslenskra flugfélaga að endurgreiðslu ekki vera til staðar.“

Þetta er búið að binda okkur inn í og umlykja slíkum húrrahrópum að það er eins og önnur eins viðskiptasnilld hafi aldrei áður rekið á fjörur okkar hvað varðar þann samning sem forsætisráðherra og von der Leyen gerðu í ráðherrabústaðnum.

Það er auðvitað bara þannig að það er búið að plata okkur. Það er búið að plata okkur inn í þetta kerfi Evrópusambandsins sem er hannað utan um hagsmuni þjóða sem eru allt aðrir hagsmunir heldur en við höfum hér á Íslandi. Hér er kerfi sem er ætlað til þess að troða fólki sem vill ferðast með flugvél í járnbrautarlest. Það er bara sagt eins og það er. Það er verið að búa til kerfi sem er ætlað til þess að troða fólki sem vill fljúga í járnbrautarlest. Slíkar höfum við ekki hér á landi, hvorki innan lands né milli landa. Það er alveg fráleitt fyrir Ísland, sem er í raun fremst allra þjóða og hefur verið það lengi í að nýta endurnýjanlega orku til að hita heimili og knýja áfram það sem knúið er áfram með rafmagni, að við finnum okkur í þeirri stöðu að ætla að skerða samkeppnisstöðu landsins stórlega með því að undirgangast þetta regluverk.

Hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson hefur komið í nokkur andsvör hér fyrr í dag og það var svo mikill munur á tóni hv. þingmanns í andsvörum gagnvart hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni annars vegar og hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur hins vegar að manni datt helst til hugar að hann hefði verið þvingaður til að samþykkja lög á verkfall flugvirkja á milli andsvara. En hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson hafði nú jafnað sig fyrir næsta andsvar sem var á pari við það sem veitt var til hv. þm. Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar, þegar hann fór í andsvar við hv. þm. Jakob Frímann Magnússon sem mæltist vel hér í ræðu sinni.

En þá kem ég að 3. lið sérstöku aðlögunarinnar fyrir Ísland þar sem segir, með leyfi forseta:

„Í skýrslu framkvæmdastjórnarinnar (ESB) skv. 5. mgr. 10. gr. ETS-tilskipunarinnar verður árið 2026 lagt mat á flugtengingar Íslands að teknu tilliti til samkeppnisstöðu, hættu á kolefnisleka auk umhverfis- og loftslagsáhrifa og þeirra aðlagana sem koma fram í ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar um upptöku tilskipunar 2023/958. Þetta mat mun varða veginn í viðræðum um breytingar á ETS-kerfinu.“

Þetta mat sem á að fara fram árið 2026 á að varða veginn í viðræðum um breytingar á ETS-kerfinu. Þetta er auðvitað bara eitthvert „jargon“, virðulegur forseti. Það á að fara í gegnum eitthvert mat árið 2026 og við vitum nú á hvaða hraða samningamenn Evrópusambandsins hreyfa sig þegar þeir ætla ekki að ná árangri. Ég er hræddur um að þeir sem fá þetta verkefni í hendurnar fyrir hönd íslensku þjóðarinnar verði teymdir á asnaeyrunum þarna fram undir nóvember, desember 2026 og þá verði býsna mörg sund lokuð gagnvart því að verja íslenska hagsmuni.

Þetta er partur af því með hvaða hætti svona regluverki tekst að hræða líftóruna úr fyrirtækjum og rekstraraðilum sem undir regluverkið heyra. Ég mun koma betur inn á umsögn Icelandair í síðari ræðum en í umsögninni og öðrum umsögnum mörgum hverjum er lýst yfir mikilli varúð gagnvart því sem bíður ef kerfið tekur við 1. janúar 2027 eins og það er. En lokamálsgreinin sem hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson hefur mikinn áhuga á að lesa upp úr undirstrikar hvað það kerfi sem búið er að þvæla okkur inn í setur fyrirtæki eins og Icelandair og Play í viðkvæma stöðu. Ég held að fyrirtækin hreinlega þori ekki öðru en að kyngja þessu eins og það er núna í þeirri von að einhvern veginn reddist þetta fyrir árslok 2026. En miðað við það hvernig 3. liðurinn er teiknaður upp hérna þá finnst mér ekki skína í gegn mikill áhugi á raunverulegri uppstokkun. Þá væri líka sú vinna í gangi miklu fyrr heldur en á árinu 2026 gagnvart einhverju sem tekur gildi

1. janúar 2027.

Það var í þessu samhengi sem við þingmenn Miðflokksins settum fram óskir okkar eða kröfur eftir atvikum, eftir því hvernig við lítum á það, við skulum kalla það óskir og ég er ánægður með að hv. umhverfis- og samgöngunefnd hafi fallist á sjónarmið þar að lútandi, þar sem við óskuðum eftir því að inn í bráðabirgðaákvæði yrði settur mekanismi þar sem stjórnvöldum yrði uppálagt að upplýsa þingið um undirbúning fyrir þessar samningaviðræður, hvernig hann gengi og hvernig á honum væri haldið og sömuleiðis þau áhrif sem kerfið hefði haft á fyrstu stigum eftir að það er innleitt á þessum undanþágutíma. Það segir í þessu ákvæði til bráðabirgða, með leyfi forseta:

„Lögð er til breyting um að við lögin bætist ákvæði til bráðabirgða. Er lagt til að ráðherra skuli fyrir árslok 2024 og 2025 gefa Alþingi skýrslu um efnahagsleg áhrif ETS-kerfisins á Ísland, þar á meðal hvort Ísland njóti ekki aðlögunar í samræmi við samkomulag við framkvæmdastjórn Evrópusambandsins. Í skýrslunni skulu koma fram upplýsingar um viðræður við Evrópusambandið vegna aðlögunar gagnvart öllum breytingum á regluverki ESB með losunarheimildir og með hvaða hætti best verður tekið tillit til sérstöðu Íslands, meðal annars vegna landfræðilegrar legu, auk annarra þátta sem kunna að varða hagsmuni Íslands þegar aðlögun í flugi, samkvæmt ákvæðum laganna, lýkur. Ásamt því skal annars vegar koma fram í skýrslunni mat á umfangi áhrifa á aðlögunartíma og hins vegar hvort óbreytt kerfi bíði íslenskra flugrekenda 1. janúar 2027, með tilliti til efnahagslegra hagsmuna þjóðarinnar og rekstrarlegra skilyrða flugrekenda.

Markmið tillögunnar er að Alþingi verði upplýst tímanlega um undirbúning og eftir atvikum viðbrögð íslenskra stjórnvalda gagnvart viðskiptakerfi ESB með losunarheimildir og innleiðingu þess. Ásamt því að mat á umfangi áhrifa aðlögunartíma annars vegar og ef óbreytt ETS-kerfi bíður íslenskra flugrekenda 1.janúar 2027 og hver áhrif af því yrðu fyrir efnahagslega hagsmuni þjóðarinnar og rekstrarleg skilyrði flugrekenda.“

Það sem við vildum ná fram með þessu, sem kemur fram í nefndaráliti meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar, er að við hefðum tækifæri til að ná í skottið á stjórnvöldum gagnvart því hvernig þetta gengi fram þegar blasti við að málið yrði keyrt hér í gegnum þingið með þeim hætti sem ég lýsti í upphafi ræðu minnar. Ég held að það sé algjört lykilatriði fyrir okkur, ef mál þróast með þeim hætti sem ég óttast að verði raunin, að við verðum tilbúin til að stíga tímanlega inn í. Þess vegna settum við inn hér árslok 2024 og árslok 2025 sem er ári áður en aðlögunartíminn klárast. Svo verða þessi mál auðvitað í gegnum árið 2026 bara almennri umræðu undirorpin, hefðbundnum skýrslubeiðnum og fyrirspurnum og þar fram eftir götunum. En þarna er búið að setja stjórnvöld í þá stöðu að þurfa að standa fyrir máli sínu a.m.k. einu sinni innan þess kjörtímabils sem nú stendur ef þessi ríkisstjórn skakklappast til loka september 2025, sem eru allar líkur á, þykir manni.

Með því að draga slíkar upplýsingar fram þá teljum við að líkurnar aukist á því að við getum undirbúið viðbrögð sem ég tel miklar líkur á að verði nauðsynlegt að grípa til, stefni í það að 1. janúar 2027 taki regluverkið við eins og það er og mæti íslenskum flugrekendum með mjög alvarlegum áhrifum vegna þess að landfræðileg staða Íslands orsakar það að miklu meiri kostnaður fellur á íslensk flugfélög heldur en þau sem fljúga beint yfir Atlantshafið. Það mun stórraska flugrekstri hér á Íslandi; draga úr framboði, hækka verð flugmiða og svo mætti áfram telja. Það er auðvitað stefna Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs þannig að ég hef mikinn skilning á því að þeim flokki sé áfram um að þetta verði innleitt með sem mest íþyngjandi hætti. En það breytir því ekki að það getur ekki verið stefna ríkisstjórnarinnar að valda íslensku samfélagi sem mestu tjóni með þessari innleiðingu.

Ég á umtalsvert mörg atriði eftir til að fara inn á og bið því hæstv. forseta að setja mig aftur á mælendaskrá og ég mun koma þeim sjónarmiðum að jafnt og þétt hér á næstunni.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Njáli Trausta Friðbertssyni fyrir andsvarið. Fyrst er það að segja að tækifærin hvað varðar aukna græna orkuframleiðslu eru hverfandi undir stjórn núverandi ríkisstjórnar. Ég hef lýst miklum áhyggjum af því og ég veit að hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson deilir þeim áhyggjum en hann styður nú samt þessa ríkisstjórn sem kemur hér engu í verk. Það væri kannski áhugavert ef hv. þingmaður færi hér í ræðu á eftir og útskýrði hvaða leið væri fær til að nýta þessi tækifæri eins og staðan lítur út núna. Við vorum að ræða í gær sérstök lög um skömmtunarstjóra rafmagns á Íslandi og hv. þingmaður stendur hér og talar um stórkostleg tækifæri í grænni orkuframleiðslu fyrir afhendingu eldsneytis á Keflavíkurflugvelli. Icelandair kemur nú bara beinlínis inn á það umsögn sinni, eins og ég kom inn á í ræðu minni, með leyfi forseta:

„Í dag er mjög svo takmarkað framboð í heiminum af SAF en hlutfall þess er einungis 0,1% af öllu eldsneyti sem notað er í flugi og verðið allt að áttfalt hærra.“

Síðan segir áfram, með leyfi forseta:

„Óvissa er til staðar varðandi ákvæði samkomulagsins um aðlögun Íslands og möguleika á að fá 100% endurgreiðslu í formi losunarheimilda á verðmun á öllu sjálfbæru flugvélaeldsneyti og jarðefnaeldsneyti á flugvöllum á Íslandi.“

Það er auðvitað bara vegna þessarar stöðu sem uppi er. Varan sem er andlag þessa regluverks er ekki til. Hún er ekki til og verður ekki til á Íslandi ef hæstv. ríkisstjórn heldur áfram að þvælast fyrir aukinni orkuframleiðslu. En varðandi áhrifin á íslenska flugrekendur, afsakið, ég verð að koma inn á það aftur í seinna andsvari, þá liggur fyrir með losunarheimildirnar að næsta ár er ekki undirorpið þessum viðbótarheimildum árin 2025 og 2026, þannig að það getur ekki haft nein raunveruleg áhrif. Hitt atriðið sem snýr að þessu sjálfbæra flugvélaeldsneyti er að það er ekki til og hvernig getur það haft áhrif í raun ef varan er ekki til, sem er andlag þess að hvatarnir virki.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það er alveg sérstök ósvífni að ætla að þrengja að okkur hvað gagnrýni á þetta mál varðar vegna þess með hvaða hætti ríkisstjórnin hefur haldið á því. Það er alveg sérstök gerð af ósvífni. Og spurningin um víðsýni sem hv. þingmaður kom inn á hér áðan þegar ríkisstjórnin hefur ákveðið að hoppa á vagn Evrópusambandsins í þessu delluverki sem gengur út á það að troða fólki sem vill fljúga í járnbrautarlestir — hver er víðsýnin í því, hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson? Ég er algjörlega sammála hv. þingmanni um að það væri mikið til vinnandi að hér yrði mikil framleiðsla á grænu eldsneyti til langrar framtíðar sem m.a. yrði nýtt á flugvélar sem hér fara um. En gerum það þá bara. Við þurfum ekki að undirgangast þetta delluregluverk með stórkostlegu tjóni. Hv. þingmaður er bara heiðarlegur með það að þetta eldsneyti verður auðvitað ekki til þegar þetta regluverk verður innleitt eins og það er. Já, ég hef nógan tíma núna. En eldsneytið verður ekki til þannig að það á að steikja íslenska hagsmuni, flugrekstraraðila, ferðaþjónustuaðila, þá sem flytja vörur til og frá landinu bara af því eldsneytið verður einhvern tíma til í framtíðinni. Þetta er algerlega fráleitt og ber ekki vott um neina víðsýni.

En til þess að koma inn á það sem hv. þingmaður spurði um, hvað svo, hvað gerist verði þetta ekki innleitt núna um áramótin, þá kom ég inn á það í undir lok fyrra svars míns að varðandi þessa tvo þætti, annars vegar losunarheimildirnar, þá höfum við alveg tíma til að glöggva okkur betur á þessu máli inn í næsta ár vegna þess að viðbótarheimildirnar falla undir 2025 og 2026, ekki 2024 sem er u.þ.b. að ganga í garð. Og varðandi jarðefnaeldsneytið þá er það ekki til. Icelandair og Play geta ekki keypt það. Það er ekki til og það verður ekki til í janúar og ekki febrúar, ekki mars eða maí. Það er ekki til. Þannig að við höfum nægan tíma til að glöggva okkur á þessu máli sem er verið að þvinga í gegnum þingið á fráleitum hraðar.

Frú forseti. Hér í annarri ræðu minni um þetta hneyksli sem er þessi tilraun ríkisstjórnarinnar og meiri hlutans hér á Alþingi til að keyra í gegnum þingið 14 ákvarðanir Evrópusambandsins, ætla ég að halda mig við flugmálið, þ.e. nýju flugskattana, refsigjöldin á almenning fyrir að ferðast og ræða áfram orsök og afleiðingar þess. En hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson kallaði eftir skýrri tímalínu og það er sjálfsagt að verða við því svoleiðis að fyrstu mínúturnar, frú forseti, fara í að rekja tímalínu málsins, helstu þætti.

Vandinn byrjaði þegar ríkisstjórnin ákvað að elta Evrópusambandið í sínu regluverki hvað varðar umhverfis- og loftslagsmál, regluverk sem féll utan EES-samningsins. Þessi ríkisstjórn ákvað að elta og helst að reyna að toppa Evrópusambandið. Það hefur reyndar allt gengið út á það hjá þessari ríkisstjórn, ekki aðeins að innleiða allt að fullu í dellumakarí Evrópusambandsins í málaflokknum heldur reyna að toppa þetta. Þetta ræddi ég oft við hæstv. forsætisráðherra í byrjun síðasta kjörtímabils sem þá þóttist ekki kannast við að vera elta Evrópusambandið en það var líklega vegna þess að ríkisstjórnin var í því að reyna að ganga lengra. Svo höfum við séð ítrekað og aftur að ríkisstjórnin rökstyður ákvarðanir sínar í loftslagsmálum með því að það þurfi að fylgja Evrópusambandinu í málaflokknum. En jæja, þarna var hún búin að setja sig og landið í erfiða stöðu þegar Evrópusambandið tekur upp á því að vilja innleiða enn nýja skatta og gjöld, ný refsigjöld á almenning í Evrópu fyrir að vera til og fær víðtækar hugmyndir um það hvernig hægt sé að fá fólk til að haga sér öðruvísi, m.a. með áformum um, eins og komið hefur fram hér fyrr í umræðunni, að hálfneyða fólk til þess að hætta að ferðast með flugvélum. Vel að merkja, þetta er nú líklega það fólk sem ferðast einna mest af öllum í heiminum í flugvélum og þá yfirleitt einkaflugvélum, fólkið sem tekur þessar ákvarðanir. En það þykir ekki viðeigandi fyrir almenning að vera að fljúga þannig að lagt er á ráðin um það að pína almenning til þess að nota aðra samgöngumáta; hlaupahjól eða járnbrautarlestar eða eitthvað slíkt, almenningssamgöngur í Evrópu.

Svo er þessi krafa, ásamt mörgu öðru sem ég mun koma inn á hérna í seinni ræðu, gerð til Íslands líka. Ríkisstjórnin bregst við þeirri kröfu með því að benda á hið augljósa, að aðstæður á Íslandi séu allt aðrar en í Evrópu. Við getum ekki ferðast til annarra landa með góðu móti nema með flugi og við séum með gríðarlega mikilvægan flugrekstur og ferðaþjónustu, eins og hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson hefur oft nefnt, sem er alveg rétt, í okkar hagkerfi og loks séum við tengimiðstöð hér í Atlantshafinu milli vesturálfu og Evrópu, raunar Asíu að einhverju leyti líka. Þessi áform Evrópusambandsins muni rústa þeirri stöðu og hækka mjög allan kostnað íslensks almennings sem gæti látið sér detta í hug að ferðast til útlanda, hafandi ekki aðgang að járnbrautarlest sem gengur til Evrópu.

Ráðherrar gengu svo langt, eins og hæstv. núverandi fjármálaráðherra, að segja þetta vera erfiðasta mál sem við höfum staðið frammi fyrir í samskiptum við Evrópusambandið eða vegna EES-samningsins. Aðrir ráðherrar tóku undir þetta og hér komu hv. þingmenn stjórnarflokkanna, ekki hvað síst kannski hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson, og lýstu gríðarlegum áhyggjum af því í hvað stefndi og það yrði ekki við það unað. En þrátt fyrir tiltölulega afdráttarlausar yfirlýsingar þá hafði maður smáhnút í maganum, þekkjandi þessa ríkisstjórn. Ég rakti það hér oftar en einu sinni í ræðum og í viðtölum og skrifum að það sem ég óttaðist mest væri að þetta væri bara einhver sýndarmennska eins og við sjáum svo oft frá þessari ríkisstjórn og svo myndu menn finna einhverjar tylliástæður til að geta sagst hafa náð árangri, t.d. — og ég nefndi þetta, frú forseti — að segjast hafa fengið einhvern frest.

Jæja, hvað kom svo á daginn? Þegar Evrópumannahátíðin mikla var haldin hér með ærnum tilkostnaði þá mátti ekki skemma þá gleði. Ég er enn að rekja tímalínuna, frú forseti, til að bregðast við beiðni hv. þm. Njáls Trausta Friðbertssonar. Þegar þær hittast, Katrín Jakobsdóttir, hæstv. forsætisráðherra, og Ursula von der Leyen á stuttum kaffifundi í ráðherrabústaðnum er svo boðað til blaðamannafundar til að tilkynna um stórkostlega niðurstöðu. Það væri búið að leysa málið. Hver var lausnin? Jú, hún átti að vera sú að Ísland fengi frest. Þetta var nú reyndar kallað undanþága, einhverjir fjölmiðlar a.m.k. misskildu málið og birtu fyrirsögn um að Ísland hefði fengið undanþágu. En það var ekki svo. Ísland hafði fengið þarna þriggja ára frest áður en hörmungarnar allar myndu ríða yfir. Það vildi nú svo til með þessi þrjú ár að það var einmitt aðlögunartíminn sem var hvort eð er gert ráð fyrir fyrir öll lönd sem undir þetta myndu heyra. En þarna var þessu lýst sem einhvers konar sigri í málinu, að fá þennan frest.

Og hvað gerist eftir það? Ja, það tekur við allur hryllingurinn sem hæstv. ráðherrar þessarar ríkisstjórnar voru búnir að vara okkur við og flugrekendur og aðrir, nema, til að forðast að þurfa að svara því, því er bætt inn að hægt sé að endurmeta málið. Ef ekki verði búið að gera ásættanlegar ráðstafanir þegar fresturinn rennur út, ef Evrópusambandið verði ekki búið að gera það sem við teljum þurfa þá sé ákvæði um að við getum byrjað að ræða málið aftur. Enginn réttur hjá okkur, við bara ákveðum að við megum byrja að tala um málið þegar það er í rauninni orðið of seint að ræða það.

Ef ríkisstjórnin trúir því að Evrópusambandið muni, eftir að við erum búin að gefa eftir og samþykkja að fara inn í þetta apparat, ef ríkisstjórnin trúir því að ef við verðum ekki alveg sátt við það síðar þá muni Evrópusambandið bara gefa eftir og endurskoða þetta, þá eru hæstv. ráðherrar kjánar. Annaðhvort það eða þeir telja að allur almenningur séu kjánar. Það getur bara verið annað af þessu tvennu ef menn raunverulega halda að Evrópusambandið muni verða tilbúið til þess að endurskoða þetta allt saman í þágu landsins eftir að hafa ekki verið til í neitt slíkt á þessum 200 fundum eða hvað þeir voru nú margir þar sem reynt var að tala Evrópusambandið til. Seinna, þegar búið er að samþykkja þetta, þá muni það kannski koma til móts við okkur. Ef menn trúa því þá eru þeir kjánar eða svo ósvífnir að þeir vilja bara ýta málinu á undan sér og treysta því að allir aðrir séu kjánar og skilja ekki hvað sé í vændum.

Þetta er eitt skýrasta dæmið, þau eru reyndar mörg, um uppgjöf þessarar ríkisstjórnar gagnvart Evrópusambandinu. ríkisstjórn sem lifir í ótta og er á stöðugum flótta, alveg gegnumgangandi. Og sérstaklega þegar tilkynningarnar og tilskipanirnar berast frá Brussel þá er kjarkurinn ekki mikill hjá þessari ríkisstjórn. Óttinn ræður för og löngunin til þess einhvern veginn að láta málin hverfa, fresta þeim, ýta þeim á undan sér fyrir einhverja aðra ríkisstjórn til að fást við síðar. Við munum aldeilis sjá afleiðingarnar af því áður en langt um líður.

En, frú forseti, ég náði eingöngu að fara í gegnum tímalínuna eða nánast eingöngu og bið yður því að setja mig aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Það er áhugavert að sjá hversu ólíkar áherslurnar eru hjá hv. þm. Njáli Trausta Friðbertssyni eftir því hvort hann spyr fulltrúa Miðflokksins eða til að mynda Samfylkingar eða þeirra sem styðja málið. Það á ekki hvað síst við um þessar umsagnir flugfélaganna þar sem hv. þingmaður annars vegar dregur fram hinar gríðarlegu áhyggjur flugfélaganna af því í hvað stefni og svo hins vegar þessar athugasemdir um að menn vilji að málið klárist. Ástæðan fyrir því að þessir flugrekendur vilja að málið klárist virðist vera fyrst og fremst sú að þeir raunverulega trúa því að þessi ríkisstjórn eða sú næsta muni leysa málið. Það hefur beinlínis komið fram í viðtölum við til að mynda forstjóra Icelandair að hann bara verði að treysta því að það gangi eftir sem hæstv. forsætisráðherra sagði að málið yrði einhvern veginn leyst í framhaldinu. Þrátt fyrir að ekkert hafi komið fram eftir fundinn með Ursulu von der Leyen um hvernig sú lausn yrði þá bara yrði að treysta á það.

Og svo kann að vera, frú forseti, að ríkisstjórninni hafi tekist að fá þessi fyrirtæki til að lifa í ótta eins og hún gerir sjálf. Það er svo sem ekkert útilokað að Evrópusambandið myndi beita einhverjum hefndaraðgerðum ef það er það sem hv. þingmaður hefur áhyggjur af. Evrópusambandið hefur nú reynt eitt og annað og hótað einu og öðru og við höfum tekist á við það í gegnum tíðina í stórum málum en ef við ætlum að halda áfram að nálgast Evrópusambandið með því að lifa í stöðugum ótta og vera á stöðugum flótta þá mun bara fjara undan fullveldi landsins jafnt og þétt. Við sáum þetta til að mynda í umræðu um orkupakkann og ég tala nú ekki um í umræðunni um Icesave þar sem mátti helst ekki gera neitt til að styggja Evrópusambandið því að þá hefðum við verra af. Hvernig væri nú að sýna smá kjark af hálfu þessarar ríkisstjórnar?

Frú forseti. Ég skal svara þessari spurningu og ég þarf ekki einu sinni allan tímann í það þannig að ég leyfi mér að svara líka hinni athugasemd hv. þingmanns um vonir hans og væntingar um að eitthvað gerist eftir nýársdag 2027, sem mun vera ástæðan fyrir því að hann hætti að hafa áhyggjur og hvarf frá varnaðarorðum sínum um þetta fyrirkomulag sem tekur þá gildi að fullu 2027. Ég held að hv. þingmaður sé ekki að lifa alveg í raunveruleikanum ef hann telur að Evrópusambandið taki upp á því. Ég sagði „ekki áhyggjur eftir 1. janúar 2027“, ekki „áhyggjulaus maður“. Sagði ég það? … Hv. þingmaður segist ekki vera áhyggjulaus. Hafi ég tekið of fast til orða hvað það varðar þá kemur það fram hér, frú forseti, að hv. þingmaður er ekki áhyggjulaus.

Hvað varðar hvað yrði um flugfélögin ef íslensk stjórnvöld lytu ekki í gras og gæfu eftir gagnvart Evrópusambandinu þá get ég svarað því mjög skýrt en þetta er reyndar háð því, sem er kannski ekki gefið, að íslenska ríkisstjórnin stæði með þessum fyrirtækjum og verði rétt þeirra og landsins. En ef þau yrðu ekki send inn í þetta kviksyndi þá myndi samkeppnisstaða þeirra styrkjast rétt eins og breskra og bandarískra flugfélaga. Þannig að samkeppnisstaða íslenskra flugfélaga myndi styrkjast og staða okkar hér á hnettinum yrði enn verðmætari í flugrekstri.

Frú forseti. Ég ætla hér í annarri ræðu minni við þetta mál að draga fram stóru myndina varðandi þá gerð er snýr að skattlagningu á siglingar, skipaflutninga. Fyrsta ræðan mín fór í almenna sýn og svona aðeins að kroppa í yfirborðið gagnvart fluginu. En gagnvart þeirri gerð er varðar skattlagningu á siglingar, skipaflutninga, verður að segjast að staðan er hreinlega með ólíkindum. Inn í regluverkið er beinlínis skrifað með hvaða hætti ríki eins og Ísland geta sótt undanþágur. Ríki sem eru fjarlægar eyjar frá meginlandi og njóta ekki járnbrautarkerfis, fljótasiglinga eða sambærilegs, það skín í gegn mikill skilningur á sérstöðu slíkra landa í regluverkinu sem gerðin rammar inn. En íslensk stjórnvöld ákváðu að nýta sér í engu þær undanþágur sem þar eru skrifaðar inn í kerfið. Þau sögðu bara, eins og sumir sögðu um Icesave forðum: Við höfum bara gott af því að taka þátt í þessu og borga allt upp í topp.

Hvers eigum við að gjalda þegar kerfi sem gengur út á það að draga úr sjóflutningum annars vegar og ýta síðan undir notkun umhverfisvæns eldsneytis, sem er ekki til, er farið að valda íslenskum hagsmunum verulegu tjóni? Það kom fulltrúi fyrir hv. umhverfis- og samgöngunefnd, úr Húsi atvinnulífsins, sem svaraði því til þegar spurt var hvort hann með sína reynslu myndi eftir einhverju tilviki þar sem íslensk stjórnvöld hefðu ekki bara látið hjá liggja að sækja um undanþágu, sem blasir við að er sanngjörn og eðlileg gagnvart íslenskum hagsmunum, heldur ekki nýtt sér undanþágu sem beinlínis er skrifuð inn í regluverkið, það var bara einfaldlega þannig: Fyrir slíku eru engin dæmi. Við höfum lent í því að klúðra undanþágum og fyrirvörum vegna sofandaháttar en það eru sennilega engin dæmi þess að við höfum klúðrað stöðu Íslands og hagsmunavörslu gagnvart nokkrum hlut eins og skipaflutningunum í þessu máli. Það eru bara engin dæmi þess. Við höfum af og til sofið á verðinum og það hefur haft sínar afleiðingar en það að fara gegn hagsmunum Íslands, sleppa því að verja þá með ýtrasta hætti eins og stjórnvöldum er beinlínis skylt að gera, það mundi enginn eftir viðlíka dæmi eins og í tengslum við þetta mál er varðar ETS-reglur og losunarheimildakerfi Evrópusambandsins í siglingum. Við hökum við öll boxin, við hökum við öll þau atriði sem tilgreind eru til að við getum notið þeirra heimilda sem eru skrifaðar inn í regluverkið.

Og hvað blasir við okkur núna? Ég held að ég fari rétt með að einungis Eimskipafélagið hafi nú þegar lagt línur varðandi viðbrögð sín. Kannski er rétt að rifja upp, áður en ég kem að því, að mat skipafélaganna sem kom fram fyrir nokkru síðan var þess eðlis að þetta væri viðbótarkostnaður vegna skipaflutninga til og frá landinu upp á 6 milljarða á ári, 6.000 milljónir sem fyrirtæki og heimili bera á endanum því að þeim kostnaði verður auðvitað bara velt áfram út í verðlagið. Það liggur reyndar beinlínis fyrir að á fimmtudaginn síðasta, fyrir tveimur dögum síðan, sendi Eimskipafélagið tölvupóst á viðskiptavini sína þar sem er verið að tilkynna kostnaðarauka vegna þessa og hann er umtalsverður. Ég fer betur yfir það í ræðu hér á eftir. Fyrstu viðbrögð sem komu frá Eimskipafélaginu voru tilkynning um að það yrði gripið til hinna ýmsu aðgerða til að draga úr viðbótarkostnaði vegna þessa, m.a. var það að fækka viðkomustöðum, fækka höfnum sem skip Eimskipafélagsins sigla til. Slík þjónustuskerðing er ekki útgjaldalaus fyrir þá sem þjónustuna nýta. Landflutningar á hinum endanum verða þá lengri og dýrari þannig að það er ekki bara viðbótarkostnaðurinn í verðskrá skipafélagsins sem um ræðir heldur er það líka viðbótarkostnaður á hinum endanum gagnvart þeirri flutningshöfn sem fellur út úr þjónustu. Þetta er auðvitað það sem mun gerast með þessu kerfi. Þetta er það sem mun auðvitað gerast líka í fluginu þegar kerfið mætir íslenskum flugrekendum 1. janúar 2027 eins og það er.

Ég ætla á eftir í ræðu að fara sérstaklega í umsögn PCC á Húsavík, sem er stórmerkileg og allir ættu í raun að lesa, varðandi áhrif þessa regluverks á hagsmuni fyrirtækja á landsbyggðinni. Það er, leyfi ég mér að segja, ámælisvert að ríkisstjórnin, í þessu tilviki með utanríkisráðherra þess tíma í fararbroddi og samgöngu- og innviðaráðherra væntanlega í samstarfi sömuleiðis og umhverfisráðherra, hafi tekið ákvörðun um að láta þessi óþægindi, þennan kostnað, þessar íþyngjandi reglur leggjast á íslensk fyrirtæki og heimili af fullum þunga, algerlega að óþörfu. Það hlýtur að koma til sérstök aðgerð vegna þess sem snýr að því að vinda ofan af þessari ákvörðun stjórnvalda um að taka ekki ákvörðun til að verja íslenska hagsmuni.

Þó að ég hafi bara séð gögn frá Eimskipafélaginu þá segir mér svo hugur að það sé verið að skoða málin með nákvæmlega sama hætti hjá Samskipum og öðrum siglingaraðilum ef út í það er farið. Það er auðvitað þannig að eyja hér í miðju Atlantshafi — af því að ég fer í það í ræðu á eftir þá eru í umsögn PCC ágætlega dregnar fram þær vegalengdir sem þessi ystu svæði eru undirorpin, sem eru undir þeirri skilgreiningu innan regluverksins. Og þó að ystusvæðamálið sé bara þröngur angi af málinu í heild sinni þá er óskiljanlegt að tekin hafi verið sú ákvörðun að sleppa því bara eins og það leggur sig að verja íslenska hagsmuni í þessum efnum. Hæstv. ráðherrar hljóta eiginlega að koma hér til umræðunnar og fara yfir það stuttlega hvað lá til grundvallar þeirri ákvörðun. Varla getur það verið salamíaðferðarnálgunin, að það muni nú ekkert mikið um þessa 6 milljarða, að fyrirtækin og heimilin hljóti að geta borið það. En þó að talan verði ekki 6 milljarðar eftir að skipafélögin hafa gengið til sinna aðgerða þá liggur kostnaðurinn bara annars staðar. Kostnaðurinn liggur bara í því að þjónustuhöfnum hefur verið fækkað. Kostnaðurinn liggur í hærri gjöldum viðskiptavina skipafélaganna vegna þessa. Í þessum tölvupósti sem Eimskipafélagið sendi viðskiptavinum sínum í fyrradag þá er þessi viðbótarkostnaður bara leiddur út og hér er skema sem útskýrir: Ef einingarverð losunarheimilda er X þá er þetta viðbótarkostnaðurinn, ef það er Y þá er það þetta.

Þetta er allt gegnsætt og skýrt. Niðurstaðan er alltaf sú sama: Aukinn kostnaður fyrir íslensk heimili og fyrirtæki og íslensk stjórnvöld ákveða að segja pass. Íslensk stjórnvöld ákveða að nýta sér ekki heimildir sem eru skrifaðar inn í regluverkið. Fyrir því eru sennilega engin fordæmi. Þetta er ekki sofandaháttur, þetta er ákvörðun um eitthvað allt annað og það er í raun verra en sofandahátturinn að afsetja íslenska hagsmuni með þessum hætti.

Ég vil biðja hæstv. forseta að setja mig aftur á mælendaskrá. Það eru þó nokkur atriði sem ég á eftir að koma inn á í ræðu.

Frú forseti. Síðasta ræða mín fór eiginlega öll í að rekja tímalínu málsins samkvæmt beiðni utan úr sal en nú ætla ég að snúa mér nánar að þáttum málsins. Hér er ég enn að ræða flugskattana og mun síðar koma að öðru. Ég tel ástæðu til að rifja það upp fyrir hv. þingmönnum hversu mikið tilefni ríkisstjórnin taldi til að bregðast við þessu máli. Ég hef áður nefnt ræðurnar sem hér voru haldnar um að þetta væri algerlega óaðgengilegt, óásættanlegt og erfiðasta málið sem hefði komið hingað vegna EES. Síðast þegar var talið voru fundirnir vegna málsins orðnir held ég hátt í 200. Meira að segja menningarmálaráðherra fór til Brussel til að reyna að leysa málið — ótal fundir til að ræða þetta.

Sá fundur sem vakti mesta athygli og skilaði þeirri niðurstöðu sem við þingið erum búin að fá í fangið, ef niðurstöðu skyldi kalla, var fundur hæstv. forsætisráðherra, Katrínar Jakobsdóttur, með Ursulu von der Leyen. Áður en af þessum fundi varð hafði hæstv. forsætisráðherra skrifað fyrrnefndri Ursulu bréf til að lýsa áhyggjum sínum af stöðu mála. Þessu bréfi fylgdu ýmis fylgiskjöl, gögn sem höfðu verið unnin fyrir Ísland til að sýna fram á alvarleika málsins og ég mun hér á eftir fara yfir hluta þessara gagna. Þetta bréf kallaði á svar, sem barst reyndar alveg ótrúlega seint miðað við stærð málsins að mati ríkisstjórnarinnar, en það fékkst ekki birt. Hvorki bréfið frá hæstv. forsætisráðherra, Katrínu Jakobsdóttur, né svarbréfið frá Ursulu mátti birta. Hæstv. forsætisráðherra neitaði að birta bréfin og veittar voru einhverjar skýringar á borð við að með því væri verið að veikja hugsanlega samningsstöðu Íslands í málinu. En svo tók einhver fjölmiðillinn upp á því, ég held að það hafi verið fréttastofa Vísis og Stöðvar tvö, Bylgjunnar, að spyrja bara Ursulu eða Evrópusambandið hvort ekki mætti sjá þetta bréf. Jú, jú, bréfið kom og þá sá forsætisráðuneytið loks ástæðu til að birta sitt bréf. En svarbréf Evrópusambandsins, undirritað af Ursulu, var í raun — ég hef sagt þetta áður, frú forseti — bara diss á afstöðu íslenska forsætisráðherrans og áhyggjur Íslendinga. Þetta var ekki einu sinni sérstaklega kurteislega orðað diss. Það var bara gert lítið úr þessum áhyggjum Íslendinga. Svo auðvitað féllst ríkisstjórn Íslands á forsendur dissbréfsins og greip til þess ráðs að fresta áhrifunum af þessu — gamla trikkið en áhrifin samt hanga yfir eftir sem áður.

Svo hefur verið nefnt, og kemur fram í þessu bréfi og eftir fundinn í ráðherrabústaðnum, að Ísland geti fengið niðurgreiðslu á grænu eldsneyti, þ.e. á muninum á verði þess sem kallað er grænt eldsneyti á flugvélar og hefðbundins jarðefnaeldsneytis. En þetta var engin sérstök undanþága fyrir Ísland. Þetta lá alltaf fyrir að ætti að vera liður í þessu. Ursula segir eitthvað á þá leið í fyrrnefndu bréfi: Getið þið ekki bara farið að framleiða meira af sjálfbæru eldsneyti? Þá er vandinn sá, eins og fram kom í ræðum hérna áðan, að íslensk orkuframleiðsla ræður ekki einu sinni við eða á alla vega bágt með að standa undir þörfunum eins og þær eru nú þegar, hvað þá að fara í gríðarlega orkufrekan iðnað eins og að framleiða þotueldsneyti á endurnýjanlegan hátt, og alveg ljóst að framleiðsla á þessu græna endurnýjanlega eldsneyti verður ekki næg til að standa undir nema broti af flugi til langrar framtíðar. Nú er þetta 0,1% og áttfalt dýrara heldur en annað þotueldsneyti.

Frú forseti. Ég komst ekki yfir eins mörg atriði og ég hafði hugsað mér og bið yður því að skrá mig aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Ég ætla í þessari ræðu minni að halda áfram í tengslum við skipaflutninga og ræða hér umsögn sem Juris lögmannsstofa sendi fyrir hönd PCC á Bakka, PCC Bakki Silicon hf., eins og það heitir formlega. Þetta er mjög athyglisverð umsögn og ég held að óhætt sé að segja að þessi vinkill málsins hafi fengið litla athygli áður en þessi umsögn barst en hún fjallar í raun um tilteknar tímabundnar undanþágur frá ETS vegna eyríkja og hér segir, með leyfi forseta, þar sem verið er að lýsa regluverkinu, að það „ætti að leggja sérstaka áherslu á að varðveita aðgengi að slíkum svæðum og skilvirkan tengimöguleika með sjóflutningum.“ Og er þá verið að ræða um þessi ystu svæði eins og þau eru skilgreind sem m.a. Malta, Kýpur, Kanaríeyjar og fleiri falla undir. Nú ætla ég að leyfa mér, með leyfi forseta, að vitna hér til umsagnarinnar þar sem ég gríp niður í landfræðilega legu Íslands. Þar segir:

„Í fyrrnefndri umsögn PCC Bakka í samráðsgátt stjórnvalda“ — sem lögð var fram af fyrirtækinu á fyrri stigum — „kemur m.a. fram að ef framkvæmdur er samanburður á stöðu PCC Bakka og stöðu annarra fyrirtækja á meginlandi Evrópu er ljóst að svigrúm fyrirtækja í aðildarríkjum ESB, til að aðlagast viðskiptakerfi ESB með losunarheimildir, er mun meira, t.d. þar sem í Evrópu geta fyrirtæki valið milli fleiri flutningaleiða.“

Er þar átt við járnbrautarlestir, fljótasiglingar og annað þess háttar. Og svo heldur hér áfram, með leyfi forseta:

„Þannig eru íslensk útflutningsfyrirtæki á landsbyggðinni, m.a. í stóriðju, nær algerlega háð því að flytja vörur sínar með flutningaskipum á meðan önnur fyrirtæki á meginlandi Evrópu geta t.d. flutt vörur sínar með flutningalestum. Því er ljóst að staðan er ekki jöfn og fyrirséð að flutningskostnaður slíkra innlendra fyrirtækja mun hlutfallslega aukast meira.“

Er þar átt við meira en samkeppnisaðilar þeirra. Áfram heldur:

„Á það sama við um önnur fyrirtæki hér á landi, t.d. sjávarútvegsfyrirtæki og önnur framleiðslufyrirtæki, en framangreint leiðir til þess að samkeppnishæfni þeirra mun minnka á alþjóðlegum mörkuðum.“

Þetta er myndin sem er teiknuð upp í umsögn PCC á Bakka, að nógu slæmt sé þetta nú fyrir en þetta muni hafa sérstaklega neikvæð áhrif á fyrirtæki á landsbyggðinni. Hér er síðan áfram sagt í umsögninni, og þar eru tekin dæmi um þær fjarlægðir sem vörur þessa tiltekna fyrirtækis eru fluttar og borið saman við þessar eyjar sem þegar eru skilgreindar sem ystu svæði samkvæmt regluverkinu, þetta eru eyjarnar sem ég nefndi hér áðan, og segir hér, með leyfi forseta:

„Skipafélögum sem starfrækja vöruflutninga á milli þessara eyja er ekki skylt að skila inn losunarheimildum að því er varðar losun sem losuð var fyrir 31. desember 2030 úr sjóferðum milli þessara hafna. Íslensk skipafélög þurfa hins vegar að öllu óbreyttu að gera það þegar t.d. siglt er frá Reykjavík til Húsavíkur.“

Getur þetta verið markmiðið með þessu regluverki, að ráðast sérstaklega að iðnfyrirtækjum á landsbyggðinni, sem eru undirorpin því að nýta skipasiglingar? Það hefur ekki komið fram svar í neinum gögnum er það varðar en ég trúi því hreinlega ekki að íslenskir ráðamenn hafi ákveðið með galopin augun að nýta ekki þær undanþágur sem regluverkið býður upp á og þetta sé niðurstaðan. Nógu slæmt er það í grunninn en það er sérstaklega mótdrægt iðnfyrirtækjum á landsbyggðinni.

Virðulegur forseti. Svona upp á samhengi hlutanna, ég á hér aðeins eftir af þessari umsögn, þá vil ég biðja hæstv. forseta um að setja mig aftur á mælendaskrá þar sem ég mun halda áfram umfjöllun minni um áhrif á sjóflutninga.

Frú forseti. Þegar tíminn kláraðist var ég byrjaður að ræða þetta svokallaða græna eldsneyti sem stendur til að stuðla að að verði notað í flugi og er bara 0,1%, eins og kom fram hér áðan, af þotueldsneyti eins og stendur og áttfalt dýrara en hefðbundið þotueldsneyti. Það var gefið í skyn eftir fund þeirra hæstv. forsætisráðherra og Ursulu von der Leyen að Ísland hefði náð einhverjum — það væri hluti af samningnum, hinum mikla samningi, að Ísland fengi þá niðurgreiðslu á þessu græna eldsneyti. Þetta var ekkert sérstakt fyrir Ísland og lá alltaf fyrir að það ætti að vera svona. En aðalatriðið er þó það að þessi niðurgreiðsla er eingöngu til þess ætluð að koma verðinu í svipað horf og verðið á hefðbundnu eldsneyti og því er ekki um neinn styrk að ræða eða neinn samdrátt í kostnaði frá því sem nú er og eins og ég nefndi er mjög óljóst hversu vel muni ganga að framleiða meira af slíku eldsneyti. Ef það er framleitt erlendis er það líklega að miklu leyti framleitt á óumhverfisvænan hátt og orkuskortur hér auðvitað mjög þekktur. Það var ekkert í þessu samkomulagi annað en þessi frestun að hluta til á áhrifunum sem höfðu verið sögð svo skelfileg og eru það. Ég geri mér grein fyrir því að Evrópusambandið og starfsmenn þar, bírókratar, eru kannski ekkert frægir fyrir kímnigáfu en ég ímynda mér þó að einhver hljóti að hafa hlegið í Brussel þegar komið var og tilkynnt að Íslendingarnir hefðu gleypt bæði öngulinn og sökkuna varðandi þessi áform um að leggja þessi nýju gjöld á íslenskan almenning sem vill ferðast til útlanda.

Það er ekki bara niðurstaðan núna sem er áhyggjuefni. Það sem er ekki síður áhyggjuefni er að með þessu er opnað á að Evrópusambandið þrói þetta bara áfram á þann hátt sem það vill. Meira að segja hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson nefndi hérna áðan að við vissum ekkert hvað kæmi, þetta væri bara í þróun. En þegar við verðum búin að bíta á agnið, eins og reynt er að koma í gegnum Alþingi núna, þá getur Evrópusambandið bara þróað þetta áfram að vild. Gjöldin geta hækkað og reglurnar herst o.s.frv. Það er ekki bara verið að gefa eftir núna og valda því mikla tjóni sem blasir við, það er verið að opna á það að Evrópusambandið stjórni okkur í auknum mæli og taki þá ákvarðanir án tillits til íslenskra aðstæðna. Það er nú einmitt vandinn í þessu og svo mörgum öðrum Evrópumálum að það er ekki litið til aðstæðna á Íslandi og þess sem hentar okkur en ríkisstjórnin steypir sér engu að síður bara út í fenið, og landinu.

Þessi áform sem þetta allt byggist á og Evrópusambandið kallar „Fit for 55“ — frú forseti, ég verð bara að nota þetta erlenda heiti því að ég hef ekki séð að íslensk stjórnvöld hafi haft fyrir því að þýða það — eru auðvitað miklu víðtækari en nemur bara flugmálunum, ganga út á það að refsa fólki fyrir að vera til á hinum ýmsu sviðum. En þetta er líka stefna sem markast af ákveðinni öfgahyggju. Fremur en að litið sé á innihaldið og raunveruleg áhrif þá hafa menn komist að þeirri niðurstöðu að það þurfi bara að gera eitthvað sem fólk finnur fyrir til þess að virðast vera að taka á loftslagsmálum. Þessi blinda nær svo langt að í þessum áformum er m.a. gert ráð fyrir að flugvélar megi ekki hafa meira eldsneyti en akkúrat það sem þarf til að komast á áfangastað. Á síðustu dropunum eiga flugvélarnar að lenda á áfangastað til að þær beri ekki of mikið eldsneyti, eða að kaupa eldsneyti utan þessa Evrópusvæðis vegna þess að það kann að vera á hagkvæmara verði. Viljum við þetta, frú forseti, fljúga í flugvélum sem hafa ekki nægt eldsneyti nema bara rétt til að komast á áfangastað?

Frú forseti. Ég ætla að halda áfram umfjöllun minni um umsögn PCC á Bakka þar sem segir, með leyfi forseta:

„Umtalsverður kostnaður fylgir þar af leiðandi því að koma vörum PCC Bakka á áfangastað erlendis, sem eingöngu er hægt sjóleiðina, þ.m.t. í upphafi með siglingum milli hafna hérlendis, sem nema umtalsverðum vegalengdum.“

Og segir svo áfram þegar fjallað er um þetta ystusvæðaregluverk:

„Telja verður því að rökstyðja megi að sambærileg sjónarmið ættu að gilda hérlendis og gilda um siglingar á ystu svæðum ESB. Þannig ætti sambærileg tímabundin undanþága (t.d. til ársins 2030) að gilda varðandi sjóflutninga á milli t.d. Reykjavíkur og Húsavíkur annars vegar og Reykjavíkur og Seyðisfjarðar hins vegar og gilda t.d. á milli Kanaríeyja og Valencia, Lanzarote-Fuerteventura og/eða Gvadelúpeyjar-Martiník.“

Þetta er ekki ósanngjörn sýn sem sett er fram. Í þessu samhengi vil ég rifja upp samtal sem átti sér stað milli þáverandi hæstv. utanríkisráðherra, Þórdísar Kolbrúnar Gylfadóttur, og formanns Miðflokksins, hv. þm. Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar, 6. mars síðastliðinn í umræðu um viðbrögð stjórnvalda við loftslagsáætlun ESB. Þar sagði hæstv. utanríkisráðherra þess tíma, með leyfi forseta:

„Ég sagði skýrt í þessu viðtali“ — og vísar þá í viðtal sem hún hafði ef ég man rétt farið í hjá Morgunblaðinu. — „Ég sagði skýrt í þessu viðtali og hef sagt það áður að við munum ekki standa að því að innleiða regluverk sem mun stórkostlega skaða hagsmuni Íslands.“

Þarna var hæstv. ráðherra fyrst og fremst að tala um flughluta þessa regluverks alls en hlutfallslega eru áhrifin ekkert síður alvarleg hvað siglingarnar varðar. Og þessi orð hæstv. ráðherra, með leyfi forseta: „Ég hef sagt alveg skýrt að ég mun ekki tala fyrir því að innleiða regluverk sem mun skaða hagsmuni Íslands stórkostlega …“ — þessi orð falla í mars síðastliðnum. Síðan í tengslum við Evrópuhátíðina er öllu kyngt og í millitíðinni tekin ákvörðun að sækja ekki undanþágurnar sem standa til boða hvað varðar siglingar og sjóflutninga. Þetta er alveg með hreinum ólíkindum.

Síðan er tekin ákvörðun um að kyngja þessu furðulega samkomulagi sem gert er í ráðherrabústaðnum í aðdraganda Evrópuhátíðarinnar í Hörpu sem setur flugfélögin í þá stöðu að mæta kerfinu eins og það er 1. janúar 2027 og setur skipafélögin í þá stöðu að kerfið mætir þeim eins og það er strax bara núna um áramótin enda, eins og ég fór inn á í þarsíðustu ræðu minni, er Eimskipafélagið þegar búið að senda viðskiptavinum sínum tölvupóst, gerði það í fyrradag, með hækkuðu verði og áður var búið að tilkynna um fækkun viðkomuhafna. Ég man ekki hvort það var ein viðkomuhöfn sem datt út eða hvort það voru fleiri en í öllu falli samdráttur í þjónustu, færri viðkomuhafnir erlendis sem hækka þá verð á þeim enda hjá þeim fyrirtækjum sem nýttu þá höfn á fyrri stigum, hærri kostnaður vegna ETS-gjaldanna, það er bara sérstök gjaldskrá vegna þeirra gjalda. Þetta er allt með slíkum ólíkindum þegar haft er í huga með hvaða hætti ráðherrarnir töluðu hér fyrr á þessu ári og ég mun nú fara í gegnum það í seinni ræðum og rifja aðeins upp í fyrsta lagi hversu alvarleg mynd var dregin upp af því sem nú þykir allt í lagi að kyngja, bara aðeins seinna, og síðan með hvaða hætti yfirlýsingar voru gefnar um að það kæmi ekki til greina að innleiða regluverk sem væri jafn mótdrægt íslenskum hagsmunum og hér er síðan að koma í ljós og blasti við þá.

Hvað breyttist í millitíðinni er ekki alveg ljóst en ég mun í næstu ræðu minni halda áfram að fjalla um ystusvæðamál og umsögn PCC á Bakka því að þetta skiptir máli gagnvart starfsemi á landsbyggðinni. Við verðum að hafa það í huga að þau áhrif — við erum hér dagana langa að reyna að styðja við það að atvinnuuppbygging á landsbyggðinni geti verið með eins haganlegum hætti og nokkur kostur er en síðan renna í gegn mál eins og þetta, hálfórædd vegna þeirrar tímapressu sem þingið var sett í, þar sem útilokað er að glöggva sig á raunverulegum áhrifum nema þá með aðstoð svona góðrar umsagnar eins og kemur hér frá PCC.

Ég vil vinsamlegast óska eftir því að vera settur á mælendaskrá aftur.

Frú forseti. Ég geri mér grein fyrir því að einhverjir áhorfendur eða áheyrendur hafi hugsanlega verið efins þegar ég nefndi það í lok síðustu ræðu minnar að hluti af þessum áformum öllum, sem ganga á rétt neytenda og kjör alls almennings, væri líka að flugvélar mættu ekki hafa meira eldsneyti en akkúrat það magn sem dugar til að komast á áfangastað. En þetta er bara staðan. Þetta er meira að segja sýnt á myndrænan hátt í kynningarefni Evrópusambandsins og er þá til þess ætlast að menn séu ekki að kaupa eldsneyti einhvers staðar þar sem það er ódýrara og séu ekki með það þungar flugvélar að þær eyði minna eldsneyti. Þær eiga því að komast þetta á síðustu dropunum. Þetta gengur gegn flugöryggismálum. Fyrir vikið þá sýnir það kannski hversu langt mennirnir eru leiddir í einhverri hugmyndafræði án tengingar við raunveruleikann.

En nú er komið að því, frú forseti, að ég ætla að segja nokkur orð um raunveruleg áhrif málsins eða tilætluð áhrif og þá einkum hver þau áhrif yrðu á Íslandi. Hér vitna ég nú bara í gögn frá stjórnvöldum, frá ríkisstjórn Íslands og Stjórnarráðinu. Þessi gögn voru notuð til að rökstyðja hvers vegna Ísland gæti ekki með nokkru móti fallist á þessi áform þar til menn gáfust svo upp í ráðherrabústaðnum til að skemma ekki Evrópumannahátíðina. Í þessum gögnum birtist mjög fróðlegt línurit, áhrifamat fyrir Ísland heitir það. Ég er búinn að margbiðja, frú forseti, fjórum sinnum alla vega, um að fá þennan glærupakka í heild því að hér vantaði glæru sem sýnir spá um það hvernig fjöldi flugferða mun þróast. Enn hef ég ekki fengið þessa glæru þrátt fyrir fjórar tilraunir á löngum tíma en sem betur fer get ég þó stuðst við aðra glæru um áhrifamatið fyrir Ísland. Það er glæran um losun kolefnis, hvernig hún muni þróast. Þar segir að samdrátturinn í losun sé fyrst og fremst til kominn vegna færri flugferða. Þannig að tölurnar eru mjög svipaðar því sem birtist í línuritinu um fjölda flugferða.

Göngum þá bara út frá því að það sama eigi við hér og þetta séu áhrifin á fjölda flugferða. Þá er matið það að ef fram héldi sem horfir og ekki yrði gripið inn í af hálfu Evrópusambandsins og ríkisstjórnarinnar þá yrði flug — ég held að upphafsárið sé 2019 — til og frá Íslandi orðið 136% af því sem það var 2019, þ.e. hefði aukist um 38% frá því sem þá var. En með tilkomu þessara nýju reglna, sem þingið er að reyna að keyra í gegn á ótrúlegan hátt, þá verður flug eftir tvo og hálfan áratug rúmlega, 26–27 ár, akkúrat einn fjórði af því sem það var 2019 — einn fjórði af því sem það var 2019 og þá innan við 20%, innan við fimmtungur af því sem það hefði orðið ella.

Þetta eru svo engin smámarkmið, frú forseti, sem menn ætla sér að ná með þessum refsisköttum á almenning enda er það viðurkennt í áformum Evrópusambandsins að þetta snúist um að neyða fólk til að hætta að fljúga. Við getum rétt ímyndað okkur hvort ekki verði heldur takmarkaður hópur á Íslandi sem getur nýtt sér flug.

Frú forseti. Hér er lokakaflinn sem ég ætla að nefna úr umsögn PCC á Bakka þar sem segir, með leyfi forseta, að virtu því sem ég hef nefnt hér á undan:

„Það skýtur því skökku við að í innleiðingu viðskiptakerfis ESB hér á landi sé ekki tekið tillit til þessara aðstæðna, ekki síst í ljósi fyrirliggjandi mats ESA á því að svæði utan höfuðborgarsvæðisins teljist viðkvæm svæði, og um nauðsyn þess að stuðla að atvinnuuppbyggingu utan höfuðborgarsvæðisins, hér á Norð-Austurlandi. Með upptöku viðskiptakerfisins mun — að óbreyttu — þetta sama svæði þurfa að greiða hærra gjald í formi hærri framleiðslukostnaðar en það mun draga úr samkeppnishæfni svæðisins í heild sinni þar sem vörur fjölmargra fyrirtækja á landsbyggðinni munu síður geta keppt í verði á alþjóðlegum mörkuðum.“

Þetta er hárrétt sem kemur fram í þessari umsögn PCC á Bakka. Til að setja þetta í samhengi þá er rétt að grípa niður í nefndarálit meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar vegna þessa máls þar sem fjallað er um umsögn PCC undir yfirskriftinni Skilgreining ystu svæða. Þar segir, til að byrja á endinum ef svo má segja, með leyfi forseta:

„Meiri hlutinn telur ljóst að verði tekin ákvörðun um að innleiða sams konar reglu í íslensk lög og gildir fyrir ystu svæði skv. 3-b mgr. 12. gr. án samþykkis ESB væri það brot á EES-samningnum.“

Síðan segir á undan þessu, þar sem þessi rök hafi verið höfð uppi í tengslum við flugið, með leyfi forseta:

„Evrópusambandið hafnaði þeim málatilbúnaði með þeim rökum að efnahagsleg staða Íslands og svæða sem teljast til ystu svæða væri ekki sambærileg.“ — Sem sagt ekki sambærileg þeirri efnahagslegu stöðu svæða sem falla undir það regluverk sem vísað er til í umsögn PCC. Og áfram segir:

„Þar sem efnisleg rök skorti var talið því sem næst útilokað að ESB myndi veita Íslandi undanþágu á þessum grunni hvað varðaði sjóflutninga.“

Þarna er meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar að skrifa sig frá þeim vandræðum að íslensk stjórnvöld hafa ekki sótt þær undanþágur sem þó blasa við í regluverkinu.

„Enn fremur kemur fram í minnisblaði ráðuneytisins að viðræðum við Evrópusambandið um aðlaganir við upptöku tilskipunar (ESB) 2023/959 hafi lokið í lok september á þessu ári. Íslensk stjórnvöld sóttust ekki eftir aðlögun við upptöku ETS-kerfis í sjóflutningum á grundvelli þeirra raka að ESB hefði hafnað því að Ísland gæti fallið undir sömu reglur og ystu svæði ESB í flugmálinu.“

Þetta eru fulltrúar íslenskra stjórnvalda sem telja sig síðan bara geta leyst þetta allt fyrir

1. janúar 2027 og fengið gjörbreytta niðurstöðu frá því sem nú blasir við í tengslum við flugið. Þessi undanlátssemi, það er ekki hægt að kalla þetta annað en að lyppast niður í varnarhlutverkinu gagnvart íslenskum hagsmunum, ég held að þetta verði ekki skrifað neitt skýrar út en svo heiðarlega er gert hér á bls. 4 í nefndaráliti meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar um þetta frumvarp til laga um viðskiptakerfi ESB með losunarheimildir. Hér er bara tönnlast á því að ESB hafni sjónarmiðum stjórnvalda í hinu og þessu. Og af því að sjónarmiðum stjórnvalda var hafnað í einu þá þora þau ekki að biðja um það í öðru. Þetta er fólkið sem ætlar sko aldeilis að leysa málið 2026. Trúir þessu einhver? Það trúir því ekki nokkur maður. Það er nú málið. Það er bara verið að kaupa sér frest fram yfir þetta kjörtímabil, þannig að vandamálið lendir í fanginu á næstu ríkisstjórn, hvort sem hún verður kosin á vormánuðum 2024 eða í september 2025, sem er síðasti neysludagur þessarar ríkisstjórnar sem við sitjum uppi með.

Það er áhugaverð klásúla sem hér kemur fram og er auðvitað dálítið þvinguð fram vegna þessarar góðu umsagnar PCC á Bakka sem gagnrýnir hvaða áhrif þetta regluverk hefur á fyrirtæki á landsbyggðinni sem er síðan rökstutt í nefndaráliti meiri hlutans þar sem er bara sagt: ESB hafnar, ESB telur engin rök fyrir þessu, ESB þetta og ESB hitt. Þetta er ekki sannfæringin og þetta er ekki sýnin sem mun leysa stöðuna sem skapast í flugmálunum 1. janúar 2027 og skapast strax í siglingum.

Ég bið hæstv. forseta um að setja mig aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Ég var byrjaður að segja frá áhrifamatinu fyrir Ísland, áætluðum áhrifum af því að innleiða þetta regluverk. Þau áhrif eru metin gífurleg, með ótrúlegum samdrætti í flugi miðað við það sem ella hefði orðið. Hér kemur hins vegar líka fram hver áhrifin yrðu á flug í Evrópu, eins og Evrópusambandið ætlaði sér að ná. Ég ítreka það sem ég nefndi áðan, frú forseti, að hér er verið að miða við losunina en byggist það fyrst og fremst á fækkun flugferða, að það verði færri ferðir. Ég nefndi það að matið gerir ráð fyrir því að gangi þetta eftir verði flugferðir til og frá Íslandi eftir 26 ár 25% af því sem var 2019, fjórðungur af því sem var 2019 og innan við fimmtungur af því sem ella hefði orðið. En í Evrópu er sama tala 46%. Þar hefur flugið dregist saman um rúman helming frá 2019 en á Íslandi um 75%. Þetta er gífurlegur samdráttur í Evrópu líka ef þetta gengi eftir fyrir þessa grein en þó takmarkaður miðað við það sem á að leggja á Ísland í þessu, enda hefur þetta, eins og bent er á í þessum gögnum, hlutfallslega langmest áhrif á Ísland vegna legu landsins, vegna mikilvægis Íslands sem tengimiðstöðvar í Norður-Atlantshafi og vegna þess hvernig rukkað er fyrir flug út fyrir EES-svæðið. Að vísu segjast menn þá ætla að stefna á einhverjar breytingar hvað það varðar fyrir 2027 en eins og við höfum heyrt meira að segja hv. þingmenn meiri hlutans nefna þá er ekkert vitað almennilega hvernig það verður. Í besta falli getur það þó að einhverju leyti lagað samkeppnisstöðu flugfélaganna sín á milli, innbyrðis, en áhrifin fyrir neytendur verða engu minni. Fleiri flugfélög verða þá með hærri fargjöld, ekki bara þau íslensku með þau hæstu, heldur verða líka hærri gjöld hjá öðrum flugfélögum. Nema hvað, við vitum ekkert hvað verður með þetta í Bretlandi og í Bandaríkjunum. Mér finnst ólíklegt að þau lönd láti draga sig ofan í þennan pytt sem ríkisstjórnin og nú Alþingi reyna að hrinda okkur Íslendingum ofan í.

Ég hef nefnt það hversu alvarlegt þetta mál var að mati hæstv. ráðherra og ráðherrarnir töldu, a.m.k. í mars á þessu ári, að þeim væri sýndur skilningur, að Evrópusambandið væri að átta sig á þessari stöðu. Eins og segir í viðtali við Þórdísi Kolbrúnu Reykfjörð Gylfadóttur, þáverandi utanríkisráðherra og núverandi hæstv. fjármálaráðherra:

„Enginn sem mótmælir áhrifum á Ísland.

„Það er enginn sem mótmælir lengur áhrifunum á Ísland sem er byggt á þeim gögnum sem við höfum lagt fram,“ segir Þórdís. Málið er afar stórt í sniðum þegar tekið er tillit til hagsmuna Íslands. Ekki síst fyrir tvær af þremur stærstu útflutningsstoðum Íslands. Fiskútflutning og ferðamennsku.“

Þar höfum við það. Þeir skildu þetta alveg. Það var enginn sem andmælti því að þetta hefði alveg sérstaklega mikil áhrif á Ísland en samt var ákveðið að gera ekkert með það í trausti þess að íslensk stjórnvöld myndu lúffa, sem þau og gerðu.

Frú forseti. Ég er ekki einu sinni byrjaður að ræða aðra anga þessa máls eins og siglingamálin, sem hv. þm. Bergþór Ólason gerði að nokkru leyti grein fyrir, en ég bið yður um að skrá mig aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Ég ætla að fikra mig aftur yfir í flughluta málsins. Hv. þm. Njáli Trausta Friðbertssyni, sem var hér virkur í athugasemdum — afsakið, ég gat ekki sleppt þessu — kom hér ítrekað í andsvör við upphaf þessarar umræðu og ég vona að hann komi hingað aftur á eftir, að afloknum þeim fundi sem hv. þingmaður þurfti að hlaupa á. Þá lagði hv. þingmaður mikið upp úr niðurlagsorðum Icelandair í umsögn sinni þar sem hvatt var til þess að málið yrði samþykkt og gert að lögum fyrir áramót. En þessi umsögn Icelandair minnir mig dálítið á ræðu núverandi hæstv. matvælaráðherra Svandísar Svavarsdóttur þegar sótt var um aðild að Evrópusambandinu í ríkisstjórninni 2009–2013, þar sem ræða þáverandi ráðherra og núverandi hæstv. ráðherra fór í það að útskýra hversu slæm hugmynd það væri að Ísland gengi í Evrópusambandið og fann því allt til foráttu, en taldi þó mjög mikilvægt að sækja um aðild að því. Það er ein undarlegasta ræða sem ég heyrt hér í þinginu. Það þyrfti að rifja hana upp með ítarlegri hætti við tækifæri. En þessi umsögn Icelandair er svolítið svipuðu marki brennd því að efnisatriði umsagnarinnar eru öll í varúðarátt, dálítið svipað eins og hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson var í andsvörum sínum við hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur hér áðan.

Til að tæpa stuttlega á þessu, virðulegur forseti, með leyfi:

„Sérstaða Íslands þegar kemur að millilandasamgöngum, þar sem flug er í lykilhlutverki, er þess eðlis að stjórnvöld þurfa að gæta hagsmuna lands og þjóðar svo að hagræn áhrif laganna verði ekki svo íþyngjandi að þau skaði hag borgara, íslenskra flugrekanda og íslensks efnahagslífs í heild.“

Það þarf ekki sérstaka lagni í að lesa á milli línanna til að skynja þær áhyggjur sem Icelandair setur fram í þessari málsgrein. Síðan er fjallað um samkomulagið sem var gert í aðdraganda Evrópuhátíðarinnar og segir svo, með leyfi forseta:

„Aðlögunin felur jafnframt í sér endurskoðunarákvæði sem virkjast þegar aðlögunartíminn er runninn út og mikilvægt að þá verði tekið tillit til landfræðilegrar stöðu landsins svo að hagsmunir Íslands verði áfram tryggðir en ekki verði einungis um tímabundin sérákvæði að ræða.“

Frú forseti. Auðvitað verður bara um tímabundið sérákvæði að ræða. Ég var nú bara rétt áðan að lesa upp úr nefndaráliti meiri hlutans, sem fær að ráða hvað stendur í því, og þar kom svo skýrt fram með hvaða hætti kontóristar ESB trakteruðu sjónarmið Íslands. Trúir því einhver að það verði með öðrum hætti gagnvart þessum 3. lið sérstakrar aðlögunar sem kemur fram á bls. 29 í bókinni, sem rammar inn frumvarpið, þar sem er talað um að á árinu 2026 verði lagt mat á þetta en svo taki kerfið við eins og það er 1. janúar 2027? Evrópusambandið lítur svo á að málið sé afgreitt. Svo bara tekur kerfið við eins og það er, rétt eins og sjónarmið Evrópusambandsins draga fram í nefndaráliti meiri hlutans gagnvart siglingunum. Það er því einhver óskhyggja, naívismi, barnaskapur að halda að árið 2026 verði bara allir klárir, að allir kontóristarnir í Brussel verði bara uppteknir af því að finna leið til að tryggja hagsmuni Íslands sem ekki er í klúbbnum. Þetta ber allt að sama brunni, að verið sé að kaupa sér skjól fram fyrir þetta horn sem nú mætir okkur um áramótin og þessi umsögn Icelandair ber þess merki. Í umsögn Icelandair er jafnframt komið inn á 2. liðinn í þessari sérstöku aðlögun, sem fjallar um endurgreiðslu á verðmun á sjálfbæru flugvélaeldsneyti samanborið við jarðefnaeldsneyti. Þar segir, með leyfi forseta:

„Í dag er mjög svo takmarkað framboð í heiminum af SAF en hlutfall þess er einungis 0,1% af öllu eldsneyti sem notað er í flugi og verðið allt að áttfalt hærra.“

Framboðið af þessu eldsneyti er mjög takmarkað og í umsögninni er lagt — skrambi er ræðutíminn stuttur, frú forseti. Ég reyni að halda flæðinu gangandi í næstu ræðu og bið þig um að setja mig aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Mér finnst vera tilefni til að vekja athygli á því hversu fáir þingmenn taka til máls um þetta risamál, þetta skelfilegasta Evrópumál sem ráðherrar ríkisstjórnarinnar höfðu séð, nú þegar reynt er að troða því og hraða því í gegn í trássi við hefðbundin þingsköp á ógnarhraða. Þá vilja menn helst ekki tjá sig. Hv. þingmenn meiri hluta eru margir væntanlega smeykir við að verja þetta. Ég veit ekki með minni hlutann, kannski eru það bara einhverjir sem vilja fyrir alla muni að þetta fari sem hraðast í gegn, áhrif Evrópusambandsins aukist og grænir refsiskattar á landsmenn aukist sem mest. Þó tók hv. þm. Samfylkingarinnar, Þórunn Sveinbjarnardóttir, aðeins til máls hér áðan. Mig minnir að það hafi verið í andsvari, eða líklega ræðu, annaðhvort var það, en a.m.k. benti hv. þingmaður á að eftir árið 2026 væri aðlögunartíminn búinn. Þetta væri ekkert spurning um að finna upp einhverjar nýjar lausnir í millitíðinni. Markmiðið væri bara að aðlögunartíminn væri búinn og menn komnir inn í þetta kerfi af fullum krafti. Já, þetta kom í tengslum við andsvar hv. þm. Njáls Trausta Friðbertssonar sem lýsti yfir áhyggjum af óvissunni en að við yrðum bara að vinna að því að það gerðist eitthvað gott eftir 2026. Þá kom hv. þingmaður Samfylkingarinnar og var ánægður með það mat sitt, sem er eflaust rétt mat frá sjónarhorni Evrópusambandsins, að eftir árið 2026 væri aðlögunartíminn búinn og menn væru komnir inn í kerfið. En þá leyfir þessi ríkisstjórn sér að halda því fram, maður veit ekki alveg hvort hún trúir þessu sjálf eða ekki, að eftir að við erum búin að gefa eftir þá muni Evrópusambandið hugsanlega seinna vera til í að koma meira til móts við okkur en það hefur verið nú þegar. Hver getur talið sjálfum sér eða öðrum trú um slíkt? Það er algerlega fráleitt að ímynda sér það að eftir fundaherferðina — fundina 200 eða hvað þeir voru sem skiluðu nú ekki miklum árangri nema hvað að allir sögðust skilja hvað Íslendingar væru að fara að mati hæstv. utanríkisráðherra á þeim tíma en ákváðu svo að gera ekkert með það þrátt fyrir fullan skilning og 200 fundi — haldi ríkisstjórnin, eða þykist a.m.k. halda það, að málið muni einhvern veginn leysast þegar við erum búin að gefa eftir.

Aðeins að þessu sérstaka samkomulagi, sérstakri aðlögun fyrir Ísland eins og það er kallað í frumvarpinu, áður en ég kem að siglingamálum. Þetta varðar flugið, með leyfi forseta:

„Sérstök aðlögun fyrir Ísland.

Íslensk stjórnvöld gerðu samkomulag við framkvæmdastjórn Evrópusambandsins um aðlögun Íslands við ákvæði tilskipunar (ESB) 2023/958.“ — Svo er rakið hér að hagsmunir Íslands í málinu hafi snúist um jafna samkeppnisstöðu flugfélaga og flug til og frá Íslandi o.s.frv.

Þá er komið að því hvað felst í aðlöguninni fyrir Ísland, þessum tímamótasamningi. Það eru þrír liðir:

„1. Ísland getur framlengt núverandi kerfi endurgjaldslausra losunarheimilda út árið 2026 þegar endurgjaldslausri úthlutun losunarheimilda verður hætt innan Evrópska efnahagssvæðisins.“

Þetta er fresturinn, frú forseti, þessi tveggja eða þriggja ára frestur á að hefja þessar greiðslur, en þetta er reyndar hvort eð er aðlögunartíminn í Evrópusambandinu.

Frú forseti. Ég verð nú að taka undir með hv. þm. Bergþóri Ólasyni. Mér þykir tíminn hjá þér líða heldur hratt og bið því um að fá að koma aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Ég ætla að halda áfram og reyna að klára sjónarmið mín er varða umsögn Icelandair þar sem lýst er grafalvarlegri stöðu sem mætir flugrekendum verði regluverkið — það er nú ánægjulegt að fá fulltrúa ríkisstjórnarinnar hér í umræðuna. Velkominn, hæstv. ráðherra. Ég ætla að tala um sjálfbæra flugvélaeldsneytið. Eins og kemur fram í umsögn Icelandair, með leyfi forseta:

„Í dag er mjög svo takmarkað framboð í heiminum af SAF en hlutfall þess er einungis 0,1% af öllu eldsneyti sem notað er í flugi og verðið allt að áttfalt hærra.“

Það blasir við öllum að framleiðsla á flugvélaeldsneyti verður ekki á þeim stað 1. janúar 2027 að það geri neitt gagn, ef nokkurt. Ég held að það sé útilokað að slík framleiðsla verði yfir höfuð komin af stað á þeim tíma hér á Íslandi. Því er algjör furða að innleiða regluverk til að ýta á eftir hlutum með verulega íþyngjandi kostnaði gagnvart lausnum og innleiðingu lausna sem eru ekki og verða ekki til á þeim tíma. Ég geri engar athugasemdir við það og er mjög fylgjandi því að við framleiðum næga orku til að geta m.a. framleitt eins mikið af umhverfisvænu flugvélaeldsneyti og nokkur kostur er. En við skulum ekki skaða hagsmuni Íslands í heild vegna þess. Gerum það bara, framleiðum næga orku og framleiðum flugvélaeldsneyti. Við skulum ekki vera á þeim vagni Evrópusambandsins sem er að sinna og ýta undir allt aðra hagsmuni heldur en við stöndum nokkurn tíma frammi fyrir hér í eyju úti í miðju Atlantshafi.

Það segir áfram í umsögn Icelandair, með leyfi forseta:

„Óvissa er til staðar varðandi ákvæði samkomulagsins um aðlögun Íslands og möguleika á að fá 100% endurgreiðslu í formi losunarheimilda á verðmun á öllu sjálfbæru flugvélaeldsneyti og jarðefnaeldsneyti á flugvöllum á Íslandi. Verði SAF ekki afgreitt í dreifikerfi eldsneytis á Keflavíkurflugvelli mun aðgengi íslenskra flugfélaga að endurgreiðslu ekki vera til staðar. Því er ljóst að ef SAF verður ekki í boði á flugvöllum á Íslandi þá munu flugfélög sem fljúga til og frá Íslandi ekki hafa aðgang að hvötunum.“

Áfram segir, með leyfi forseta:

„Fyrirsjáanlegt er að íslenskir flugrekendur geta orðið í þeirri stöðu að greiða hærra verð fyrir þotueldsneyti án þess að geta bætt frammistöðu sína í loftslagsmálum eða nýtt hvata þá sem settir eru fram í frumvarpi þessu.“

Sú mynd sem er dregin upp þarna ýtir ekki undir það að keyra frumvarpið í gegn án frekari skoðunar og glöggvunar okkar hér í þinginu á efnisatriðum þess og áhrifum. Umsögn Icelandair, sem hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson, eini stjórnarliðinn sem hefur komið til umræðunnar, leggur svo mikið upp úr er ein samfelld varúðarræða. Það þarf ekkert að lesa á milli línanna, þetta bara stendur hérna. Svo er fjallað um kolefnisleka og mikilvægi þess að stjórnvöld gæti hagsmuna Íslands.

Nóg af umsögn Icelandair í bili. Örsnöggt yfir í umsögn Play þar sem segir, með leyfi forseta:

„Verði frumvarpið að lögum munu lögin samræma og skerpa á skyldum einkaaðila í umhverfismengandi rekstri og leggja á stjórnvöld frekari eftirlitsskyldur.“ — Þær munu auðvitað kosta eitthvað.

Áfram segir hér:

„Kostnaður flugfélaga vegna viðskiptakerfis ESB um losunarheimildir er verulegur. Þessi kostnaður hefur farið hækkandi síðustu ár, samhliða verðhækkunum á ETS-einingum.“

Hver ber þennan kostnað, virðulegur forseti? Það erum við sem fljúgum og þurfum að fljúga. Við búum á Íslandi. Það er ekki ásættanleg nálgun á málið að það sé bara allt í lagi að þessi kostnaður leggist á þá sem þurfa að fljúga til og frá Íslandi og flytja vörur, bara ef hann leggst svona nokkurn veginn jafn mikið á Icelandair og Play, af því að það eru auðvitað við borgararnir sem borgum þetta, við sem hér búum. Þegar árangurinn er sá, eins og lýst er í umsögn Icelandair, að menn beinlínis geti ekki bætt frammistöðu sína eins og þetta blasir við núna, þótt þeir vildu, þá er þetta auðvitað ekkert annað en enn ein græna skattheimtan sem lendir á heimilum landsins. — Frú forseti. Ég verð að biðja þig um að setja mig aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Ég taldi rétt að fara yfir þessa samninga eða hvað menn vilja kalla þetta, þessa aðlögun fyrir Ísland, eins og það birtist í frumvarpinu svo að ekki leiki nokkur vafi á að ég hafi ekki gleymt að nefna eitthvað úr þessu stórkostlega samkomulagi. Þetta eru bara þrjú atriði. Tvö þeirra voru til staðar áður en hið fyrsta bættist við, þessi frestur. Sá frestur er akkúrat á aðlögunartímanum og þangað var ég kominn í síðustu ræðu.

Það sem er átt við með aðlögunartímanum er að þá eru hvorki Ísland, og stóð ekki til, né önnur lönd sem eru þátttakendur í þessu byrjuð að borga þetta til fulls. Þau borga fyrsta árið 25%, næsta árið 50%, þriðja árið 75% og eru loks komin í fullt gjald. Þarna fékk Ísland frest á þessum aðlögunartíma áður en það tæki að borga, en þegar það tekur að borga borgar það upp í topp, 100%, með öllum þeim afleiðingum sem ég og fleiri höfum rakið í málinu, og ráðherrar ríkisstjórnarinnar og embættismenn héldu 100 fundi með fulltrúum Evrópusambandsins til að útskýra að það væri algerlega óásættanlegt fyrir okkur þangað til þau loks ákváðu að samþykkja það.

2. liður segir, með leyfi forseta:

„Ísland fær sömu sérlausn og Malta og Kýpur varðandi 100% endurgreiðslu á verðmun á öllu sjálfbæru flugvélaeldsneyti og jarðefnaeldsneyti.“

Um þetta er eitt og annað að segja. Það fyrsta er að það var alltaf gert ráð fyrir að Ísland gæti fengið þessar endurgreiðslur. En hvaða endurgreiðslur eru þetta? Þetta eru endurgreiðslur á muninum á þessu rándýra og fágæta græna eldsneyti og hinu hefðbundna. Munurinn á verði þessara tveggja er endurgreiddur. En markmiðið með þessari áætlun er að verð hefðbundins eldsneytis snarhækki. Það þýðir þá einfaldlega að græna eldsneytið hækkar líka jafn mikið þegar öllu er á botninn hvolft, því að þó að þú fáir endurgreiðslu færðu bara endurgreiðslu niður að því marki að það kosti jafn mikið og hefðbundna eldsneytið sem búið er að hækka. Þarna er ekki gert ráð fyrir því að með þessu fái menn ódýrara eldsneyti. Það er bara gert ráð fyrir að tryggja að það verði ekki dýrara heldur en þetta snarhækkaða hefðbundna eldsneyti.

Svo er það þriðja atriðið. Þar segir:

„Í skýrslu framkvæmdastjórnarinnar (ESB) skv. 5. mgr. 10. gr. ETS-tilskipunarinnar verður árið 2026 lagt mat á flugtengingar Íslands að teknu tilliti til samkeppnisstöðu, hættu á kolefnisleka auk umhverfis- og loftslagsáhrifa og þeirra aðlagana sem koma fram í ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar um upptöku tilskipunar 2023/958. Þetta mat mun varða veginn í viðræðum um breytingar á ETS-kerfinu.“

Þetta er það sem margir fulltrúar stjórnarliðsins hafa hangið á og við höfum svona aðeins gert grín að þeim fyrir vikið, ef við trúum því raunverulega að þetta skipti einhverju máli sem heitið getur og að Evrópusambandið muni kannski, þegar það er búið að sjá áhrifin á þessum árum, skipta um skoðun. En hvaða ár eru þetta sem á að leggja þarna til grundvallar? Það eru árin þegar Ísland er ekki byrjað að borga gjaldið. Ætla þeir þá, á þeim tíma, að meta hver áhrifin af upptöku gjaldsins verða? Þetta er náttúrlega alveg fráleitt, frú forseti, og að hæstv. ráðherra telji að fólk trúi þessu.

Frú forseti. Ég ætla í þessari ræðu minni að fjalla áfram um flughluta frumvarpsins. Það er mikið rætt um áhrifin og árangurinn sem náðist með þessu samkomulagi sem var gert í aðdraganda Evrópuhátíðarinnar milli hæstv. forsætisráðherra og Ursulu von der Leyen um þessa tímabundnu aðlögun sem á sér að meginhluta stað hvað varðar losunarheimildirnar árin 2025 og 2026. En það sem mig hefur þótt vanta í umræðuna — nú er skaði af því að hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson sé ekki hérna því að hann gæti nú að líkindum aðstoðað þingheim við að glöggva sig á þeim mun sem er á hagsmunum Íslands annars vegar og þeirra eyja sem m.a. hafa verið nefndar í umræðunni, Kanaríeyjar, Malta, Kýpur o.fl. Lykilatriði hvað flugið varðar í þessu samhengi er tengiflugshlutverk Keflavíkurflugvallar. Tengiflug yfir Atlantshafið er það sem gerir þetta mál svo allt öðruvísi og hættulegra til framtíðar heldur en það sem blasir við þessum eyjum — ég veit ekki hvað þetta er kallað á flugmáli — þar sem er fyrst og fremst verið að fljúga fram og til baka frá meginlandinu. Þetta gegnumstreymi hér, þetta „hub“, þetta tengikerfi og þessi tengiflugvöllur sem Keflavíkurflugvöllur er er atriði sem mun hafa verulega neikvæð áhrif þegar kerfið tekur við eins og það er 1. janúar 2027. Það er ekkert, eins og er, í gögnunum sem fyrir liggja sem vekur mér neina von um að skilningur sé á því eða vilji til að taka sérstakt tillit til þess þegar fram í sækir, því að þau flugfélög sem fljúga beint yfir Atlantshafið án viðkomu á Íslandi eiga býsna öfluga fulltrúa í Brussel. Það þarf enginn að láta sér detta í hug að þar verði ekki talað gegn þeim sjónarmiðum sem mestu máli skipta fyrir okkur til að verja þessa tengimiðstöð sem Keflavíkurflugvöllur er hér í miðju Atlantshafinu og er grundvöllur þess að við getum notið jafn góðra tenginga til Ameríku, Evrópu og víðar. Tengiflugvöllurinn er algjört kjarnaatriði í því að íslenskir flugrekendur geti verið í námunda við það að bjóða Íslendingum þá þjónustu, fjölbreytileika, tíðni ferða og verð, hér eftir sem hingað til, sem verður útilokað verði kerfið innleitt eins og það er 1. janúar 2027.

Í því samhengi verð ég að nefna að hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson nefndi það í andsvari hér áðan að hann hefði viljað sjá þetta gerast með öðrum hætti, að CORSIA-kerfið hefði verið niðurstaðan. Það bara varð ekki niðurstaðan. Verri leið var farin fyrir hagsmuni Íslands sem við síðan kokgleypum eins og hún stendur innan mjög skamms tíma. Í samhengi hlutanna er 1. janúar 2027 rétt handan við hornið. Þessi ríkisstjórn hefur verið við völd tvöfaldan þann tíma sem er fram að þeim tímapunkti, bara til að setja í samhengi hvað sá tími verður fljótur að líða þegar á reynir. Ég held því að við verðum og ættum að gefa okkur tíma til að glöggva okkur enn betur á þeim áhrifum sem þetta regluverk hefur á Keflavíkurflugvöll sem tengiflugvöll í miðju Atlantshafinu. Ég held að við verðum strax að byrja að undirbyggja það að stíga út úr þessu kerfi þegar við okkur blasir kaldur raunveruleikinn, að við fáum ekki frekari undanþágur. Þá bendi ég aftur á það sem ég benti á er varðar nefndarálit meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar. Ég minni á það að nefndarmenn sjálfir ráða hvað stendur í álitinu en samt stendur þar eitthvað sem ætti að hræða okkur öll frá því að undirgangast þetta með þeim hætti sem nú liggur fyrir. ESB segir nei, ESB hafnar, ESB telur ekki ástæðu til; þetta eru svörin sem íslenskir hagsmunagæslumenn munu fá árið 2026. Því miður getur fátt annað gerst. Sú staða blasir við.

Virðulegur forseti. Það eru nokkur atriði til sem ég tel nauðsynlegt að koma inn á og vil því biðja um að vera settur aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Nú hyggst ég um sinn snúa mér að áformuðum sköttum eða gjöldum á siglingar, flutninga með skipum. Ég tel þó rétt að undirstrika það sem ég sagði hér í lok ræðu minnar áðan vegna þess að ég var þá nýbúinn að lesa upp tyrfinn texta og náði ekki alveg að útskýra nógu vel hvað í honum fólst og því ætla ég að gera það núna. Megininntakið í þessu þriðja atriði, þ.e. með tímafrestinn og græna eldsneytið, sem var atriði sem við hefðum hvort eð er átt rétt á, varðar vonina, vonina um að eitthvað gerist fyrir lok árs 2026. En eins og þetta er orðað hérna og ég las upp áðan og í ljósi þess að þetta mat á að fara fram á því tímabili þegar Ísland er ekki komið inn í kerfið og er ekki byrjað að greiða gjöldin sem menn, og ég, hafa svona miklar áhyggjur af, þ.e. að matið verði framkvæmt á þeim tíma, myndi það einfaldlega kalla á að Evrópusambandið myndi skipta um skoðun. Eftir alla 200 fundina þegar Ísland væri búið að fallast á þetta þá myndi Evrópusambandið allt í einu ákveða að skipta um skoðun, sem er augljóst að það mun ekki gera. Hér er sagt: Ja, við skoðum hvort það sé hætta á kolefnisleka, umhverfis- og loftslagsáhrifum og svona þannig að ef Evrópusambandið ákvæði fyrir lok árs 2026 að gera þarna grundvallarbreytingu á þá væri það í raun að segja að það hefði haft rangt fyrir sér. Það hefði ekki lagt rétt mat á þetta og kannski vissu Íslendingarnir bara hvað þeir voru að segja, við klikkuðum bara á þessu og verðum að draga til baka það sem við erum búin að leggja á þá.

Trúir því einhver að slíkt myndi gerast? Trúir Logi Einarsson því, hv. þingflokksformaður Samfylkingarinnar, að Evrópusambandið myndi af sjálfsdáðum taka upp á því að hugsa: Heyrðu, við erum búnir að ná Íslendingunum inn í þetta … Er þingmaðurinn að mana mig í andsvar? Já. — Og þeir höfðu kannski bara rétt fyrir sér. Við skulum sleppa þeim aftur. Ég sé það ekki fyrir mér og ég held að enginn skynsamur maður geri það reyndar.

En ég læt þetta nægja af flugmálinu að sinni því að mér er líka mikið niðri fyrir varðandi þessi nýju gjöld á siglingar og ekki hvað síst vegna viðbragðanna sem hæstv. ráðherrar sýndu þegar það mál kom upp. Þetta mál kom upp talsvert eftir umræðuna hér um fluggjöldin, sem ráðherrarnir höfðu miklar áhyggjur af, og gott ef það kom ekki upp um það leyti, bara rétt eftir að búið var að gefa eftir í flugmálinu í ráðherrabústaðnum. Ég held að þetta hafi komið í beinu framhaldi, jafnvel bara fáeinum dögum síðar. Þá er tilkynnt um að það sama muni nú gilda um siglingar skipa og fela í sér verulegar hækkanir á kostnaði við að flytja vörur til og frá landinu. Sérstaða landsins hvað þetta varðar er auðvitað augljós. Hún var augljós varðandi flugið líka, en hvað þá varðandi mikilvægi þess fyrir okkur að geta flutt vörur til landsins og frá landinu, landi sem er eyja úti í Atlantshafi og reiðir sig auk þess mjög á milliríkjaviðskipti. Þannig að sérstaða Íslands var augljós gagnvart til að mynda löndum í Mið-Evrópu þar sem eru títtræddar járnbrautarlestir og þétt og stórt vegakerfi, fljótasiglingar, kanalar o.s.frv., fjölmargar flutningaleiðir innan og á milli landa til að viðhalda alþjóðaviðskiptum og -flutningum. En hver voru viðbrögð ráðherra? Nýbúnir að lúffa í flugmálunum þá ákváðu þeir bara að gefast upp fyrir fram í skipamálinu.

Eins og hæstv. forseti heyrir eflaust á mér er ég rétt að hefja frásögn mína og bið því um að verða settur aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Ég ætla hér að verja nokkrum orðum í að rifja upp hvert mat stjórnvalda og hvert mat ráðherra var á stöðunni hér í byrjun árs og setja það síðan í samhengi við þann mjög svo tímabundna árangur sem náðist og útskýra fyrir þeim sem á heyra að ég og Árni Finnsson, formaður Náttúruverndarsamtaka Íslands, erum sammála að ég held í fyrsta skipti um ævina, og ég fékk heimild til að vitna til orða hans á fundi umhverfis- og samgöngunefndar. Það kemur á eftir, en loftslagsgjöld á flug voru rædd hér í þinginu 23. febrúar síðastliðinn þegar ég átti samtal við hæstv. innviðaráðherra, Sigurð Inga Jóhannsson, í fyrirspurnatíma þar sem ég spurði ráðherrann, með leyfi forseta — þá er verið að ræða samtalið við ESB á þeim tíma, hvernig hagsmunagæslunni væri háttað og hvaða árangur væri að nást:

„Hvernig var þessum málaumleitunum ráðherrans gagnvart starfsbræðrum og -systrum sínum í Evrópu tekið í ljósi þess að þegar fréttatilkynningin berst hálfu ári seinna, þann 9. desember, virðist í engu hafi verið tekið tillit til sjónarmiða Íslands?“

Þarna var ég að vísa í frétt sem hafði birst um þessi mál. Hæstv. innviðaráðherra svaraði því til heiðarlega, og ég ætla að fá að vitna til þess, með leyfi forseta:

„Þetta er vissulega búið að vera til umfjöllunar í stjórnkerfinu býsna lengi og þar hjálpar til að við erum búin að koma því þannig fyrir að við erum með starfsmenn úti í Brussel sem fylgjast með, þannig að um leið og þessar hugmyndir fóru af stað þá vakti starfsmaður okkar athygli á því að það myndi hafa talsverð áhrif á flug til og frá Íslandi ef þetta gengi hvað verst fram. Við vorum í raun og veru í upphafi ferilsins að reyna að hafa áhrif og höfum verið að því síðan með fjölmörgum fundum …“

Áfram heldur hæstv. ráðherra:

„Ég hef átt fjölmarga fundi með m.a. starfsbræðrum mínum á Norðurlöndum sem og öðrum í Evrópusambandinu.“ — Hér kemur lykilsetningin: „Umhverfisdeild Evrópusambandsins hefur hins vegar ekki gefið sig með aðferðafræðina.“

Þetta er sama umhverfisdeild og mun mæta samningamönnum Íslands árið 2026 og segja: Heyriði, vinir. Þið eruð búnir að undirgangast kerfið, þið fenguð þessa undanþágu og nú tekur kerfið bara við eins og það er, rétt eins og þið gerðuð strax gagnvart siglingunum. Umhverfisdeild Evrópusambandsins hefur hins vegar ekki gefið sig með aðferðafræðina.

Áfram hélt hæstv. innviðaráðherra og svarar því til, með leyfi forseta — þarna var ég að reyna að útskýra að ég vildi draga fram hver árangurinn hefði hingað til verið með þessum umleitunum gagnvart starfsbræðrum og -systrum ráðherrans:

„En varðandi þennan þátt sem er hér til umfjöllunar þá tókst okkur ekki að snúa umhverfishluta Evrópusambandsins …“

Þetta var þrátt fyrir mestu aðgerð, eins og því hefur verið lýst af hæstv. utanríkisráðherra þess tíma, sem íslensk stjórnvöld hafa nokkurn tíma ráðist í hvað varðar lobbýisma á erlendri grundu.

Áfram heldur hæstv. innviðaráðherra:

„Því er ég fullviss um að við munum ná einhverjum árangri í þessu. Við munum nota öll þau ráð sem þarf til að koma í veg fyrir að þetta gangi að óbreyttu yfir Ísland eins og það lítur út.“

En hver var niðurstaðan? Þetta gengur óbreytt yfir Ísland eins og það lítur út 1. janúar 2027. Í samhengi hlutanna er það bara eftir korter.

Virðulegur forseti. Til að halda áfram að setja í samhengi og rifja upp með hvaða augum hæstv. ráðherrar litu málið, vandamálið sem fyrir lá á þessum tíma, langar mig að rifja upp umræðu um innleiðingu loftslagslöggjafar ESB sem átti sér stað 27. febrúar 2023. Þar átti hv. þingmaður, formaður Miðflokksins, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, orðaskipti við hæstv. forsætisráðherra Katrínu Jakobsdóttur.

Frú forseti. Upp á samhengi hlutanna þá held ég að sé rétt að ég fari yfir þessi samskipti í næstu ræðu minni svo að þau slitni ekki tvennt. Ég bið þig vinsamlegast um að setja mig aftur á mælendaskrá.

Afsakið, frú forseti. Mér er svo mikið niðri fyrir vegna þessa máls að ég held að ég sé kominn með bæði hósta og hita, en það mun ekki stoppa mig í að ræða málið því að það er það stórt og mikilvægt og hefði auðvitað átt að fá miklu betri og meiri umfjöllun hér á Alþingi heldur en raunin er. Ég er búin að tala dálítið um flugmálið en sný mér nú um sinn að nýju gjöldunum á flutninga, siglingar.

Þetta mál, sem kom upp um sama leyti og ríkisstjórnin var að lúffa í flugmálinu, varðar gríðarlega hagsmuni landsmanna, augljóslega fyrirtækjanna sem eru í þessum rekstri, en þess vegna einnig hagsmuni fyrirtækjanna í landinu almennt og landsmanna allra þar sem við reiðum okkur mjög á viðskipti við útlönd og aukinn flutningskostnaður hefur strax mjög veruleg áhrif á verðlag á meira og minna öllum vörum, beint eða óbeint. Þess vegna var svo sláandi að sjá viðbrögð ráðherranna við þessu máli. Fyrrverandi utanríkisráðherra, hæstv. núverandi fjármálaráðherra, Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir, sagði í Ríkisútvarpinu 8. ágúst 2023 að áhrifin af þessu væru allt önnur og miklu minni heldur en áhrifin af fluggjöldunum. Svo ég vitni nú beint í frétt af Ríkisútvarpinu segir þar, með leyfi forseta:

„Áhrif nýrra mengunarkvóta ESB á skipaflutninga eru allt önnur og minni en í flugi, segir utanríkisráðherra. Skipaflotinn hafi hingað til ekkert greitt fyrir mengun og kvótarnir séu hluti af markmiðum í loftslagsmálum.“

Þarna er nánast verið að setja ofan í við þessi mikilvægu fyrirtæki, þ.e. fyrirtæki í flutningum, af því að þau hafa ekkert borgað nein refsigjöld til þessa, eins og það sé ótækt að það séu ekki allir að borga meira fyrir að vera til og standa í sínum rekstri. Svo segir þar:

„Íslensk stjórnvöld hafa verið meðvituð um nýjar reglur Evrópusambandsins um mengunarkvóta í sjóflutningum, segir utanríkisráðherra, og bendir á að núna greiði skipaflotinn ekkert fyrir mengun.“

— Bíddu nú við, þarna er byrjað aftur á sama stað. Ég byrja á næstu málsgrein þar sem sagt er frá því að Evrópusambandið hafi nýverið samþykkt þessar reglur og ráðherrann, eins og ég nefndi áðan, búin að gera sér grein fyrir því að sögn. Við vorum reyndar ekkert alveg vissir, við þingmenn Miðflokksins, um að ríkisstjórnin hefði haft hugmynd um þetta þegar málið kom óvænt upp því að hún hafði a.m.k. ekki haft fyrir því að vara okkur við því hvað væri þarna í vændum. Fyrir vikið höfum við þau grunuð um að hafa verið tekin í bólinu með þetta. Það er ekkert víst að það sé rétt. En hafi þau fylgst svona vel með þessu þá hefði maður nú talið að þau hefðu gert meira í málinu því að þegar þetta kemur upp þá segir hver ráðherrann á eftir öðrum: Við ætlum ekki einu sinni að sækja um undanþágur. Svo er þeim bent á að þetta regluverk gerði beinlínis ráð fyrir undanþágum fyrir lönd eins og Ísland. Ég held að Ísland hafi tikkað í öll boxin sem nefnd voru sem ástæður undanþágna frá þessu. En þá bregðast ráðherrarnir þannig við, hafandi annaðhvort misst af málinu eða verið að segja rétt frá þegar þeir sögðust vera búnir að fylgjast með þessu, með því að segja: Við viljum ekki einu sinni þessar undanþágur. Og svo koma bara svona athugasemdir um að allir eigi nú að taka þátt í þessu og við getum ekki látið okkar eftir liggja, eins og að við séum að fara að leysa
þessu loftslagsmál með því að leggja sérstök aukagjöld á Íslendinga, flutninga til og frá landinu, umfram það sem við hefðum þurft að gera, ef við bara tökum þetta alla leið og finnum nýjar og nýjar leiðir til að gjaldpína almenning og fyrirtækin, þá sé Ísland líklega bara betra en allir aðrir í loftslagsmálunum og leysi málið fyrir heiminn.

Ég þarf að fara nánar út í viðbrögð ráðherranna af því að margt sem þeir sögðu var svo sláandi, frú forseti, og þess vegna bið ég um að vera settur aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Eins og ég kom inn á í fyrri ræðu minni ætla ég að rifja upp orðaskipti formanns Miðflokksins, hv. þm. Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar, og hæstv. forsætisráðherra Katrínar Jakobsdóttur sem áttu sér stað 27. febrúar 2023. Þar er rætt um innleiðingu loftslagslöggjafar ESB og formaður Miðflokksins spyr forsætisráðherra, með leyfi forseta, „… hvort hann geti lýst því afdráttarlaust yfir hér að íslensk stjórnvöld muni ekki innleiða þetta regluverk nema tryggt verði að það fáist undanþága fyrir Ísland að því marki að samkeppnisstaða okkar skerðist ekki á nokkurn hátt“.

Hæstv. forsætisráðherra svarar því til, með leyfi forseta, að „… markmiðið með þessari innleiðingu eða löggjöf er að hvetja fólk til að velja aðra valkosti þegar farnar eru skemmri leiðir“.

Síðan heldur hæstv. ráðherra áfram og segir:

„Því er hér augljóslega töluverður munur á“ — eftir að hafa útskýrt muninn vegna fjarlægðar og lengdar flugleggja — „og munurinn er líka sá að við, íslensk stjórnvöld, segjum ekki við þau sem hér búa að þau geti tekið lest eða rútu til að ferðast á milli landa því sá möguleiki er ekki fyrir hendi.“

Það er í sjálfu sér ágætt að það liggi fyrir að skilningur sé á því hjá stjórnvöldum. Það var auðvitað ástæðan fyrir því að farið var í þessa risaaðgerð til að tala fyrir hagsmunum Íslands í þessum efnum.

Áfram heldur síðan forsætisráðherra, með leyfi:

„Eins og þessi reglugerð er hugsuð þá mun Ísland borga hlutfallslega mun meira en önnur ríki, og það er óásættanlegt. Hv. þingmaður spyr hvort ég geti svarað skýrt. Ég get svarað því algjörlega skýrt að í ljósi þess að við erum ekki komin með umhverfisvænni lausnir í flugi er algerlega óásættanlegt að Ísland borgi svo hlutfallslega miklu meira en önnur ríki inn í þetta, einfaldlega vegna landfræðilegrar legu.“

Hver er svo staðan? Eins og hæstv. forsætisráðherra segir svo réttilega í þessum samskiptum í febrúar síðastliðnum þá eru ekki komnar umhverfisvænar lausnir í flugi sem mæta þeim kröfum sem fram eru settar. Þetta er því, eins og svo margt annað, bara enn einn almenni skatturinn klæddur í grænan búning loftslagsmála, af því að eins og kemur fram í umsögn Icelandair þá geta þau ekki mætt ákveðnum þáttum þessa regluverks. Lausnirnar eru ekki til og umhverfisvæna eldsneytið er ekki til. Þetta er því eitthvert fáránleikhús sem mætir okkur hér og orð ráðherranna á þessum tímapunkti eru auðvitað þeirrar gerðar að maður veltir fyrir sér: Var öllu fórnandi til að það væri góð stemning á Evrópuhátíðinni í Hörpu? Ég rifja hér upp aftur, með leyfi forseta, orð Katrínar Jakobsdóttur forsætisráðherra þegar hún segir:

„Ég get svarað því algjörlega skýrt að í ljósi þess að við erum ekki komin með umhverfisvænni lausnir í flugi er algerlega óásættanlegt að Ísland borgi svo hlutfallslega miklu meira en önnur ríki inn í þetta, einfaldlega vegna landfræðilegrar legu.“

Það fékkst ákveðinn frestur árin 2025 og 2026 en svo mætir þetta okkur af fullum þunga 1. janúar 2027, sem hæstv. forsætisráðherra lýsti að væri fullkomlega óásættanlegt í ræðu hér í þinginu í febrúar síðastliðnum.

Áfram áttu þau orðastað og segir forsætisráðherra m.a., með leyfi forseta:

„Við höfum bent á að það er ekkert útilokað að önnur ríki hreinlega tækju yfir þetta hlutverk Íslands, að vera tengimiðstöð, sem ekki væru aðilar að þessu meðan ekki eru til lausnirnar sem tryggja að flugvélar geti flogið á grænni orku.“

Þetta segir manni að forsætisráðherra og stjórnvöld skilja vandamálið, þennan ómöguleika sem lausnirnar og kerfið standa frammi fyrir og sérstaklega þann ómöguleika sem hagsmunir Íslands standa frammi fyrir 1. janúar 2027. Hún er ótrúleg, þessi skammsýni sem skín í gegnum fagnaðarlætin vegna þessara skammtímalausna, sem hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson kallaði hér áðan eftir í samhengi við víðsýni, jafn undarlegt og það hugtak var í þessu samhengi.

Í ljósi þess að taka tillit til yfirvofandi þingloka ætla ég að láta þetta duga hvað varðar upprifjun á samskiptum um þetta mál innan þess árs sem nú er að líða og ýmsum skynsamlegum orðum sem féllu frá ráðherrum ríkisstjórnarinnar sem virðast síðan hafa gleymst. Í öllu falli hefur skapast sú staða að hætt er að hafa áhyggjur af þessu í nokkur misseri. Það er ekki gott.

Frú forseti. Ég ætla að breyta aðeins uppröðuninni hjá mér frá því sem ég boðaði í síðustu ræðu. Áður en ég kem að viðbrögðum ráðherranna ætla ég að segja nokkur orð um aðdraganda málsins og eðli þess, því að mér var e.t.v. svo heitt í hamsi að ég gleymdi að fara fyllilega yfir það hversu mikil áhrif þetta hefur. Jú, ég nefndi að þetta myndi hafa mikil áhrif á flutningskostnað en hversu mikil áhrif og hvernig munu þau áhrif birtast? Ég ætla þó að byrja allra fyrst á því að lesa upphaf fréttar úr Morgunblaðinu frá 12. ágúst 2023. Mig minnir að það hafi verið Morgunblaðið sem upplýsti almenning fyrst um að þetta stæði til og fjallað um málið, eðli þess og framkvæmd og ræddi við marga sem starfa í þeim greinum sem verða fyrir áhrifum af þessu. En fyrst bara smákynning, svo ég geri þetta allt í réttri röð. Þetta er upphaf fréttar eftir Ólaf E. Jóhannsson:

„Áform eru uppi um að nýleg tilskipun Evrópusambandsins, sem m.a. fellir vöruflutninga á sjó undir svokallað ETS-kerfi losunarheimilda ESB á 5.000 brúttótonna skipum og stærri, verði tekin upp í EES-samninginn, en til þess að hún fái lagagildi hér á landi þarf að samþykkja hana á Alþingi.“

Þarna er þegar bent á þetta. Það er staðan sem verið er að setja okkur í núna, að ætlast til þess að þetta verði samþykkt á Alþingi.

„Einnig þurfa þau ráðuneyti sem hlut eiga að máli að setja reglugerðir til innleiðingar á ákveðnum ákvæðum tilskipunarinnar, verði hún lögleidd.“

Þarna komum við að því sem ég mun nefna á eftir varðandi ráðherrana og hugarfar þeirra, viðhorf þeirra til þessa máls. Það er hlutverk þeirra að setja reglugerðir til innleiðingar á ákvæðum tilskipunarinnar, verði hún lögleidd. Ég óttast að það gæti gerst hér á Alþingi núna. Þá vita menn hvað gerist næst. Þessir ráðherrar, eins traustir og þeir eru í málinu, ég kem inn á það á eftir, munu þá setja reglugerðirnar til innleiðingar.

„Fari svo munu skipafélög þurfa að standa stigvaxandi skil á heimildum vegna losunar í siglingum; 40% vegna losunar árið 2024, 70% vegna losunar árið 2025 og 100% árið 2026 og þaðan í frá.“

Þetta er svipað og ég nefndi varðandi flugmálin með þennan aðlögunartíma, frú forseti, frá 2026 er þetta 100% í skipunum.

„Þetta kerfi er helsta stjórntæki ESB á sviði loftslagsmála og ætlað að mynda hagrænan hvata til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda í sambandinu.“

Þá komum við enn og aftur að þessu, að það á að refsa fólki fyrir að vera til, kaupa vörur og ferðast. Það felur að sjálfsögðu í sér ákveðna mismunun. Hinir tekjuhærri geta augljóslega frekar leyft sér sömu hluti og áður heldur en hinir tekjulægri. Og svo er sagt að hér verði kostnaðurinn líklega 6 milljarðar á ári til að byrja með. Þá minni ég á það sem ég nefndi áðan, að þegar Evrópusambandið er komið með þetta vald yfir okkur, þetta tangarhald, þá getur það bara haldið áfram að þróa þetta og verðið getur hækkað og kröfurnar aukist o.s.frv.

En hvað sem því líður er ljóst að þessir 6 milljarðar munu hafa mjög veruleg áhrif. Þetta mun hafa áhrif á vöruverð enda flutningskostnaður beintengdur vöruverði en hefur líka áhrif á þá þjónustu sem er í boði. Þetta hefur nú þegar komið í ljós, hefur þegar komið fram hjá stjórnendum a.m.k. eins af skipafélögunum að það geti ekki annað en brugðist við þessu með því að draga úr þjónustu við ákveðna staði, fækka stöðum sem siglt er á. Eins og svo oft þá bitnar þetta fyrir vikið verst á landsbyggðinni sem fær minni þjónustu og hærra verð.

Frú forseti. Ég verð að biðja yður að setja mig aftur á mælendaskrá, ég er ekki langt kominn með þennan hluta umfjöllunar minnar.

Frú forseti. Ég ætla, til að reyna að stytta mál mitt eins og mögulegt er, að fara mjög hratt yfir þá mynd sem teiknaðist upp í fréttaflutningi af þessu máli. Eins og hefur komið fram hér í ræðum fyrr í dag kom þetta fram í byrjun árs eða eins og hæstv. utanríkisráðherra þess tíma, Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir, sagði og fram kom í fyrirsögn í Morgunblaðinu: „Stærsta hagsmunamál Íslands frá upptöku EES.“ Áfram er sagt frá því í Morgunblaðinu í byrjun árs: „Róa öllum árum að því að Ísland losni.“ Og: „Von der Leyen svaraði erindi Katrínar en svörin fást ekki afhent.“ Svo flutu þau nú upp en það var ekki að áeggjan stjórnvalda. „Gætu orðið hamfarir fyrir ferðaþjónustuna“, segir hér í viðtali við forstjóra Play, Birgi Jónsson. „Tengiflug gæti færst annað“, segir í viðtali við Boga Nils Bogason, forstjóra Icelandair. „Samkeppnisstaða skekkist með íþyngjandi reglugerðum“, í frétt frá Samtökum iðnaðarins.

Þetta er það sem sneri að fluginu sem ég vildi nefna. Síðan varðandi siglingarnar er hér viðtal við Sigurð Inga Jóhannsson: „Ólíklegt að íslensk stjórnvöld sæki undanþágur vegna mengunarskatts á skipaflotann.“ Hér er viðtal við Katrínu Jakobsdóttur og þarna er komið annað hljóð í strokkinn: „Allar greinar verða að leggja sitt af mörkum gegn mengun.“ Viðtal við Þórdísi Kolbrúnu Reykfjörð Gylfadóttur í Ríkisútvarpinu: „Áhrifin allt önnur og miklu minni en í fluginu.“ Þarna er verið að fjalla um siglingarnar og þá furðulegu ákvörðun stjórnvalda að sækja ekki þær undanþágur sem beinlínis eru skrifaðar inn í regluverkið.

Ástæða þess að ég nefni þetta hérna er að í þessum viðtölum teiknast upp sú mynd sem við okkur blasir að afloknum aðlögunartímanum. Það teiknast upp sú mynd að staðan fyrir íslenska hagsmuni, íslenska ferðaþjónustu, íslenskan flugiðnað, íslenska útflytjendur á vörum og þeim sem flytja vörur til landsins, fyrir heimili landsmanna sem vilja komast í sólina eða eitthvert annað, staða íslensks samfélags í heild getur skaðast stórkostlega verði þetta kerfi innleitt eins og það er 1. janúar 2027. Það var enginn undansláttur hjá fulltrúum flugfélaganna að svara því með þeim hætti þegar þeir komu fyrir hv. umhverfis- og samgöngunefnd fyrir stuttu síðan. Þetta er allt mjög ferskt í minni í ljósi þess hversu stuttur tími hefur verið til afgreiðslu þessa máls, sem er auðvitað fráleit staða að vera í, enda erum við hér rétt farnir að krafsa í yfirborðið á efnisatriðum málsins eftir þessar fáeinu ræður okkar hér við 2. umræðu. En sem betur fer tekur enginn annar þátt í umræðunni þannig að það er auðvelt fyrir þá sem fylgjast með að halda samhengi þegar við þurfum að slíta á milli efnisatriða okkar með fimm mínútna millibili.

Mér fannst skipta máli að rifja upp þessar fréttir og þetta eru bara fréttir af handahófi, teknar út nokkrar af veraldarvefnum. En allar segja þær þessa sömu sögu, að að kerfinu innleiddu eins og það er þá stórskaðast samkeppnisstaða íslensks samfélags og Ísland sem tengimiðstöð flugs yfir Atlantshafið getur verið í uppnámi. Þess vegna, eins og ég kom inn á í fyrstu ræðu minni, lögðum við þessa ríku áherslu á það í Miðflokknum að sett yrði inn bráðabirgðaákvæði, sem fallist var á og er núna inni sem breytingartillaga og kemur fram í nefndaráliti meiri hlutans, þar sem stjórnvöld væru sett undir smásjá Alþingis hvað framvindu og hagsmunagæsluna varðar í þessu máli. Þá getum við fylgst með, rekið eftir eða eftir atvikum lagt nýjan kúrs, lagt nýja leið ef við blasir það sem líklegast er, að samningamenn Evrópusambandsins segi við samningamenn Íslands: Heyrðu, nú bíður ykkar bara kerfið eins og það er, rétt eins og í siglingunum. Gangi ykkur vel.

Frú forseti. Þegar ég þurfti frá að hverfa síðast var ég að koma að atriði sem hv. þm. Bergþór Ólason nefndi hér stuttlega og varðar viðbrögð ráðherra þessarar ríkisstjórnar við tíðindunum um að til stæði að fara að leggja ný gjöld á flutninga með skipum. Það lá strax fyrir að áhrif þessa yrðu umtalsverð, kostnaðurinn yrði töluverður, og hann að sjálfsögðu endar hjá neytendum, óhjákvæmilega, en einnig myndi þetta leiða til minni þjónustu eins og komið hefur á daginn; þegar búið að tilkynna að áfangastöðum verði fækkað. Þangað var ég kominn í lok síðustu ræðu að draga þá ályktun að þetta myndi bitna sérstaklega illa á landsbyggðinni. Menn þekkja það hversu stórt atriði flutningskostnaður er þar og það skekkir því miður mjög samkeppnisstöðu landsbyggðarinnar á ýmsan hátt gagnvart höfuðborgarsvæðinu hversu hár flutningskostnaður er. En nú mun hann sem sagt hækka enn en um leið fækkar áfangastöðunum vegna þessa, sem þýðir þá að það verður flóknara og þarf að fara enn lengri leiðir til að nálgast þann varning sem menn þurfa á að halda eða flytja út vörur eða flytja annað innan lands. Þetta hefur því gríðarlega mikil áhrif.

Ráðherrarnir tóku þessu ekki aðeins af furðu mikilli værukærð, þeir nánast fögnuðu þessum nýju álögum á landsmenn og töldu þetta bara hið besta mál og koma nú þeir sem mest hafa tjáð sig um þetta flestir með frasa á borð við að allir þurfi að leggja sitt af mörkum og jafnvel hnýtt í fyrirtækin, svona nánast, fyrir að hafa ekki greitt sérstök græn gjöld fram að þessu, þannig að þetta væri bara hið besta mál. Fyrir vikið ætlaði Ísland eða íslensk stjórnvöld ekki einu sinni að sækja um undanþágur sem þó var nokkuð ljóst að við hefðum átt rétt á miðað við hvernig þetta regluverk er skrifað.

Ég ætla að nefna hérna nokkur dæmi um viðbrögð ráðherranna. Hæstv. innviðaráðherra sagði í nokkrum viðtölum, ég minnist þess nú að hafa heyrt í honum í útvarpi, þetta var held ég í Ríkisútvarpinu, einfaldlega telja að við ættum ekki að sækja um undanþágur. Hér í frétt af sama miðli, þ.e. Ríkisútvarpinu, segir hann ólíklegt að íslensk stjórnvöld sæki um undanþágur vegna mengunarskatts sem til stendur að setja á skipaflotann. Allar greinar þurfa að taka þátt í baráttunni gegn loftslagsvánni, segir ráðherrann.

Svipað var upp á teningnum hjá hæstv. forsætisráðherra sem segir að allar atvinnugreinar verði að leggja sitt af mörkum til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda, ekki sé þörf á sérlausnum í sjóflutningum í sama mæli og í flugi. Hér er verið að tala um flugmálið sem svo tapaðist, frú forseti, ekki sé þörf á sérlausnum í sama mæli og í flugi. Ríkisstjórn og Alþingi eigi þó eftir að fjalla um málið, segir hún, og nú erum við að gera það hér. Ja, tveir þingmenn a.m.k. eru að gera það. Ég veit ekki hvar allir hinir eru sem hæstv. forsætisráðherra sagði að myndu fjalla um málið á Alþingi.

Utanríkisráðherra á þeim tíma lét ekki sitt eftir liggja og talaði eins og hinir ráðherrarnir um það að við Íslendingar þyrftum að leggja af mörkum og ættum ekki að vera að sækjast eftir undanþágum, enda vildum við standa okkur svo svakalega vel í þessum loftslagsmálum.

En hversu miklu máli skiptir þetta framlag Íslendinga? Hversu miklu máli skiptir að leggja sífellt ný gjöld og skatta á íslenskt atvinnulíf og íslenskan almenning? Það skiptir afskaplega takmörkuðu máli og getur jafnvel haft öfug áhrif því að það sem við höfum horft upp á gerast á undanförnum árum er að það er verið að veikja iðnað, verðmætasköpun og framleiðslu á Vesturlöndum með því að menn séu sífellt að finna upp eitthvert svona nýtt dellumakerí í til að refsa fólki. Framleiðslan og verðmætasköpunin er að flytjast annað þar sem hún verður til með mun óumhverfisvænni hætti oft á tíðum en hér á Vesturlöndum, ég tala nú ekki um á Íslandi. — Frú forseti. Ég bið yður að vera svo góða að setja mig aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Eins og þekkt er erum við Miðflokksmenn friðarins menn og munum reyna að stytta mál okkar eins og nokkur kostur er núna þó að tilefni væri til umræðna hér dögum saman með þátttöku sérstaklega þeirra sem munu greiða atkvæði með þessu frumvarpi á eftir og innleiða þessar 14 gerðir Evrópusambandsins sem fæstar hafa fengið nokkra umfjöllun hér í þingsal. Þetta gæti orðið með síðustu ræðum mínum í þessari umræðu og ég vil nefna á hraðbergi þau atriði sem ég hafði ætlað mér að fara í í umræðunni hér svo að þeir sem á horfa og hlusta átti sig á hversu mikið er órætt í málinu.

Það eru samskipti hæstv. forsætisráðherra og Evrópuráðsins, þ.e. Katrínar Jakobsdóttur og Ursulu von der Leyen, sem kalla á umræðu sem er ekki tími fyrir. Það eru ýmsar umsagnir sem draga fram alvarleika málsins og sérstaklega væri hægt að eyða hér heilum klukkutíma í að ræða sjónarmið sem fram koma í sameiginlegri umsögn frá Samtökum atvinnulífsins, Samtökum ferðaþjónustunnar, Samtökum fyrirtækja í sjávarútvegi, Samtökum verslunar og þjónustu og Viðskiptaráði Íslands. Það eru hin ýmsu minnisblöð til umhverfis- og samgöngunefndar frá umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneyti þar sem farið er inn á ýmislegt og reynt að útskýra með hvaða hætti þetta er ekki óforsvaranlegt með öllu, en það tekst nú misvel svo vægt sé til orða tekið. Það er yfirferð umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytisins um frumvarpið sjálft sem auðvitað hefur verið sáralítill tími til að greina. Umsögn meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar ein og sér væri auðvitað tilefni í langa umræðu sem ég hef ekki tíma til að fara í hérna. Sérstaklega sé ég eftir því að hafa ekki tíma til að fjalla um minnihlutaálit Andrésar Inga Jónssonar, hv. þingmanns Pírata, sem er prýðisgott hvað ýmis efnisatriði varðar, þótt við séum ekki sammála efnislega um málið og hvað sé skynsamlegt í þeim efnum.

Síðan er hér greining á áhrifum þessa regluverks eins og það tekur við og eins og það hefði orðið án undanþágna sem þó eru tímabundnar sem hefði auðvitað átt að taka langa og djúpa umræðu um hér í þingsal. Það eru fyrirspurnir þingnefnda til ráðuneyta og stofnana vegna málsins sem hefðu kallað á djúpa umræðu til að glöggva þingheim á því hvað við tekur. Ég minni á það sem fram kemur í umsögnum aðila í Húsi atvinnulífsins þar sem okkur þingmönnum er beinlínis óskað góðs gengis og í raun vottuð samúð vegna þess að við fáum málið í fangið og höfum 11 þingdaga sem urðu 12 til að afgreiða það hér. Þar kom fram hversu mikið af upplýsingum vantaði til að það væri hægt að glöggva sig á áhrifum. Fyrirtæki landsins eru með bundið fyrir augun gagnvart þessu regluverki eins og það er, það er það margt sem vantar inn í þetta. Það er umfjöllun um breytingar á viðskiptakerfi ESB með losunarheimildir sem kom frá umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytinu, sem kom núna 4. desember, sem hefði raunverulega kallað á umtalsverða umræðu, en maður gefur sér ekki tíma til. Síðan eru hér glærur sem er alveg agalegt að hafa ekki tíma til að fara í gegnum sem lýsa þeim áhrifum sem á hefðu skollið hefði ekki samist um sérlausn. Sérlausnin væri eflaust alveg ágæt ef hún væri ekki svona tímabundin.

Ég bara hvet stjórnarliða til að horfa á það með galopnum augum hversu stutt er í að þetta regluverk taki við hér á landi, að þessum lögum innleiddum eins og þau eru.

Umsagnir Landsvirkjunar og Samtaka iðnaðarins hefðu sömuleiðis kallað á langa umfjöllun en til þess gefst ekki tími hér. En, frú forseti, ég bið þig hér með að setja mig einu sinni enn á mælendaskrá og reikna með að það verði lokaræða mín nema eitthvað óvænt komi upp.

Frú forseti. Ég hefði mjög gjarnan viljað heyra yfirferð hv. þm. Bergþórs Ólasonar yfir þessi erindi, þessar umsagnir sem hann nefndi og reyndar margt fleira, því að í þessu er eitt og annað sem við eðlilegar aðstæður þyrfti að taka fyrir og taka mjög alvarlega í umræðum á Alþingi. En tíminn er víst naumur. Það kemur í okkar hlut að reyna að liðka fyrir þingstörfum í framhaldi af því að mér skilst að það sé sátt um ákveðið atriði sem horfir svona heldur til bóta, þó að það leysi þetta mál á engan hátt. Hv. þm. Bergþór Ólason mun eflaust gera grein fyrir því í næstu ræðu sinni.

Það vildi svo til, frú forseti, að þegar ég settist þá rak ég augun í skjal, eitt af mörgum sem ég átti eftir að fara yfir. Það er frétt frá Samtökum iðnaðarins þar sem fjallað er um grein eftir Pétur Blöndal, framkvæmdastjóra Samáls. Þar segir hann, eins og ég var að benda á áðan, að kostnaður við losun hafi aukist alveg gríðarlega, eða sextánfaldast á sex árum, og að Ísland sé í mjög viðkvæmri stöðu gagnvart þessum stöðugu hækkunum. Jafnframt sé ljóst að kostnaðurinn muni margfaldast á næstu árum. Hann segir að afleiðingin af þessu verði m.a. sú að verðmætasköpun dragist saman á Íslandi og að velferð minnki hér og í Evrópu, enda flytjist framleiðslan annað þar sem kolefnisspor framleiðslunnar verður meira, nákvæmlega eins og ég og við höfum verið að benda á hvað þessi mál varðar. Þetta er allt svo vanhugsað og vitlaust og bitnar auðvitað allt á almenningi á endanum.

Það er rétt að vara við því strax, frú forseti, að þetta er því miður bara byrjunin. Við höfum rétt náð að klóra í yfirborðið hvað varðar annars vegar flugið og hins vegar flutningana, skipasiglingarnar, en svo er Evrópusambandið þegar búið að tilkynna um það að fleira sé í vændum í þessum alræmda græna pakka sem ríkisstjórnin lét pakka sér inn í. Næst eru það flutningar á landi, svo húsbyggingar og fjölskyldubíllinn. Evrópusambandið er rétt að byrja sína skattpíningu og íslenska ríkisstjórnin virðist því miður ætla að halda áfram í blindni og stundum með fögnuði að þjónusta Evrópusambandið í sinni framgöngu. En við í Miðflokknum munum gera hvað við getum til að berjast gegn þessari þróun og verja hagsmuni íslensks almennings.

Frú forseti. Eins og fram hefur komið þá höfum við þingmenn Miðflokksins fallist á að takmarka umfjöllun okkar verulega hér við 2. umræðu þessa máls til að liðka fyrir þinglokum nú í aðdraganda jóla. Við vorum tilbúnir að gera þetta í ljósi þeirrar breytingartillögu sem fram er komin og studd er í nefndaráliti meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar þess efnis að ráðherra málaflokksins verði uppálagt að gefa árlega skýrslu um framvindu samskipta við Evrópusambandið, greiningu á efnahagslegum áhrifum kerfisins eins og það kemur fyrir og með hvaða hætti nauðsynlegt er að bregðast við. Hugsunin er sú að við höfum tækifæri til þess hér í þinginu og ráðherra sé beinlínis uppálagt að nálgast þetta með þeim hætti að þingið geti stigið inn í ef verstu sviðsmyndir eru að raungerast, þ.e. að kerfið eins og það er taki við fyrir flug á Íslandi og íslenska flugrekendur 1. janúar 2027. Og þegar ég segi að ef stefni í að versta sviðsmyndin raungerist þá er það alvarlega í stöðunni að það er líka líklegasta sviðsmyndin, það verði niðurstaðan. Ég minni á það sem ég las hér upp úr nefndaráliti meiri hlutans um með hvaða hætti viðbrögð Evrópusambandsins voru við samtölum við hagsmunagæslumenn Íslands.

Ég get ekki sleppt því að gagnrýna tímarammann sem okkur í þinginu er gefinn til að ræða þetta mál. Málið kemur inn þegar eru bara nokkrir þingdagar eftir og umræðan markast öll af því. Við eigum engan möguleika á glöggva okkur á þessum 14 gerðum sem hér er verið að innleiða, gamlar og uppfærðar eftir atvikum og glænýjar. Umræðan hefur meira og minna öll hverfst um tvær af þessum 14 gerðum en þær fara allar 14 í gegn hér á færibandinu síðar í dag.

Við erum hér að innleiða kerfi sem er smíðað utan um samfélög sem eru gjörólík íslensku samfélagi. Við erum að undirgangast kerfi sem gengur út á það að troða fólki sem vill ferðast með flugi í járnbrautalestar. Slíkar höfum við engar hér á landi. Það er hreinlega alveg ótrúlegt að við séum í þeirri stöðu að það sé búið að hræða líftóruna úr fyrirtækjum landsins eins og umsagnir Icelandair og Play bera með sér, þau beinlínis kalla eftir því að vera rassskellt með þeim vendi sem hér er á lofti. Það er af því að búið er að ramma það þannig inn með þessu samkomulagi sem Ursula von der Leyen plataði upp á Katrínu Jakobsdóttur, hæstv. forsætisráðherra, að við erum komin á færibandið. Við erum komin inn í einstefnulokann. Það sem tekur við 1. janúar 2027 er bara kerfið eins og það er. Það sem tekur við siglingarhlutanum er kerfið eins og það er, strax. Í því samhengi verð ég að rifja upp aftur og minna á umsögn PCC sem lýsir því og dregur fram að ofan á allt annað sé þetta sérstaklega mótdrægt atvinnurekstri á landsbyggðinni.

Var þetta markmið ríkisstjórnar Vinstri grænna, Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks í raun? Það passar ekki við það sem haldið er fram í aðdraganda kosninga. En hér er þetta sett fram eins seint og nokkur kostur er til að takmarka umræðuna eins og hægt er. Þannig að við stöndum hér þingmenn Miðflokksins á síðasta þingdegi fyrir jólahlé með sleggjuna hangandi yfir okkur þar sem því er haldið fram að ef þetta verði ekki samþykkt fyrir áramót þá verði hér einhvers lags ragnarök. En ragnarökunum er lýst í umsögn Icelandair, svo dæmi sé tekið, þar sem er sagt: Ef þetta verður eins og það er, þetta kerfi, 1. janúar 2027 þá er sviðsmyndin ekki björt. En það er það sem mætir okkur. Það er ekkert sem bendir til þess að meintir viðsemjendur í Evrópusambandinu, Brussel, í þessum efnum hafi nokkurn áhuga eða skilning á því, bara út frá orðum sem þegar hafa fallið í bréfi Ursulu von der Leyen annars vegar og í samskiptum embættismanna við embættismenn.

Kæri þingheimur. Ég vona að það takist að bjarga í horn eins og nokkur kostur er hvað þetta regluverk varðar. En það er alveg agalegt að við séum hér að innleiða regluverk og leggja það yfir íslenskt samfélag og íslensk fyrirtæki sem er sniðið að allt öðrum hagsmunum heldur en við erum undirorpin hér á okkar ágæta Íslandi.

Virðulegur forseti. Fyrst er ekki annað hægt en að gagnrýna þann knappa tíma sem þinginu var skammtaður til að afgreiða þetta mál og ræða. Eins og þingheimur veit þá skárum við í þingflokki Miðflokksins mjög við nögl umræður okkar um það mál miðað við tilefni þess og það er svo margt sem órætt er. En það sem liggur fyrir í texta frumvarpsins og ábendingar gesta þar að lútandi er hversu margt er óljóst og óútfært og beinlínis vantar inn í regluverkið. Við innleiðum hér 14 gerðir sem eru undir í þessum pakka þar sem þetta var allt sameinað. Ég get ekki annað en vísað allri ábyrgð á þessu bixi á hendur ríkisstjórnarinnar og þingflokkur Miðflokksins mun greiða atkvæði gegn þessu frumvarpi.

Virðulegur forseti. Ég mat það sem svo að ég væri ekki búinn að tala í þessu máli en ég vil bara við lokaafgreiðslu þess benda á það sem ég hef sagt hér ítrekað í umræðunni, sérstaklega við 2. umræðu, að það er ekki víst að það verði til gagns fyrir land og þjóð og samfélagið allt að reyna að troða okkur í kerfi sem er hannað utan um allt aðra hagsmuni heldur en hér eru og allt öðruvísi samfélög heldur en eru á meginlandi Evrópu. Það að við undirgöngumst kerfi þar sem eitt af meginmarkmiðunum er að troða fólki, sem vill ferðast með flugvél, í járnbrautarlest á svo augljóslega ekki við hér á Íslandi að ég held að við ættum að stíga nokkur skref til baka og reyna að nálgast þessi mál upp á nýtt þar sem við undirstrikum að við erum í raun best í heimi í þessum efnum og við eigum að byggja á þeim styrk og nálgast málin áfram til framtíðar með þeim hætti. Ég segi nei.

Herra forseti. Þetta er afleitt mál og það vissu flestir, meira að segja hæstv. ráðherrar ríkisstjórnarinnar ekki alls fyrir löngu þegar þeir komu hver á eftir öðrum í þennan ræðustól og í viðtöl til að útskýra að við myndum aldrei samþykkja þetta. Svo var stundum bætt við: alla vega ekki óbreytt. Nema hvað, svo þegar Evrópumannahátíðin mikla var haldin hér í bæ þá mátti ekki skemma stemninguna og ríkisstjórnin gaf eftir, lúffaði en féllst á elstu brelluna í bók Evrópusambandsins, að fá smáfrest, nokkur ár. Og hvað gerist eftir þann tíma? Jú, allur hryllingurinn tekur við. Við getum rétt ímyndað okkur, þegar ný ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar verður mynduð eftir næstu kosningar, hvort það verði ekki auðvelt að semja um sjávarútvegskaflann í samningum við Evrópusambandið. Það verður bara þriggja ára frestur. Ég segi nei.