Þjóðaratkvæðagreiðsla um framhald viðræðna við Evrópusambandið

Virðulegi forseti. Þessi þingsályktunartillaga var síðast lögð fram á 153. löggjafarþingi. Þá var hún þriðja málið sem var skráð en náði ekki fram að ganga. Ég endurflyt því þessa tillögu núna óbreytta en þetta er reyndar ekki í fyrsta sinn sem ég flyt tillögu um nákvæmlega þetta mál, að treysta þjóðinni fyrir því að greiða atkvæði um framhald viðræðna eða í rauninni að hefja þær líka. Fyrir tíu árum síðan, eða á 141. löggjafarþingi, þegar aðildarviðræðurnar við Evrópusambandið stóðu enn yfir flutti ég einmitt sambærilega tillögu um að fram færi þjóðaratkvæðagreiðsla því það var allt byrjað að hökta um áframhald viðræðna. Sú tillaga náði heldur ekki fram að ganga. Reyndar var það árið 2009 sem ég flutti í fyrsta sinn tillögu um það að treysta þjóðinni til að taka fyrsta skrefið og þá vorum við tvö flutningsmenn um að fela þjóðinni að taka fyrsta skrefið og þá var það þáverandi og núverandi formaður Sjálfstæðisflokksins, Bjarni Benediktsson, sem var flutningsmaður. Síðan var þingsályktunartillaga um þjóðaratkvæðagreiðslu líka sett fram á 144. löggjafarþingi, það hefur verið 2014, af Árna Páli Árnasyni m.a. og Katrínu Jakobsdóttur, auk Guðmundar Steingrímssonar og fleiri, þegar ný ríkisstjórn hafði lýst því yfir að viðræðum yrði ekki haldið áfram, þ.e. ríkisstjórn Framsóknar og Sjálfstæðisflokks sem var 2013–2016. Málið á sér því langan aðdraganda. Við sem erum m.a. flutningsmenn að þessu erum að reyna að ýta þessu máli áfram og við höfum sem sagt lagt þetta fram, þingmenn Viðreisnar, Pírata og Samfylkingar, á síðustu þingum.

Með þingsályktuninni frá 2009, 16. júlí, ákvað Alþingi að fela ríkisstjórninni að leggja inn umsókn um aðild að Evrópusambandinu og að loknum viðræðum við sambandið yrði haldin þjóðaratkvæðagreiðsla um væntanlegan aðildarsamning. Það er alltaf gott að vera vitur eftir á en það varð því miður ekki þessi þjóðaratkvæðagreiðsla sem ég stakk upp á sínum tíma, hún var ekki samþykkt og við sjáum að hluta til eina stærstu ástæðuna fyrir því að þetta mál er í þeim hlekkjum sem það er í rauninni í í dag. Sú þingsályktun er samt í fullu gildi enda hefur hún ekki verið felld úr gildi með annarri ályktun Alþingis. Það er því tilgangur m.a. þessarar þingsályktunartillögu að fylgja eftir þeim vilja Alþingis sem endurspeglaðist í þingsályktuninni frá árinu 2009, nr. 137.

Þegar ríkisstjórn Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins lagði fram tillögu til þingsályktunar um að draga aðildarumsókn Íslands að Evrópusambandinu til baka í febrúar 2014 vakti það hörð viðbrögð almennings. Það skrifuðu alls 53.555 manns undir áskorun um að efnt yrði til þjóðaratkvæðagreiðslu um aðildarviðræðurnar. Þáverandi ríkisstjórn brást ekki við kröfu meira en fimmtungs kosningarbærra manna, þrátt fyrir eindregin kosningaloforð Framsóknarmanna og Sjálfstæðismanna þar um, eindregin kosningaloforð sem voru svikin, við skulum hafa það í huga. Þessir tveir flokkar sem voru þá líka með meiri hluta á þingi treystu sér heldur ekki til þess að fara með það fyrir þingið og draga þingsályktunina formlega til baka. Það var heldur ekki gert. Það er því ekki ný umræða að mikilvægt sé að fá skýrt umboð frá þjóðinni um þetta brýna hagsmunamál þjóðarinnar og mér er ljúft og mér er líka skylt að halda þessari umræðu á lofti og ég mun gera það áfram.

Það er í mínum huga rétti tíminn til að leiða fram þjóðarvilja í þessu mikilvæga hagsmunamáli. Ég veit að hjá Brexit-sinnum þessa lands er aldrei rétti tíminn, aldrei rétti tíminn til að spyrja þjóðina, sérstaklega ekki í málum sem henta ekki nákvæmlega þeirra pólitík. Þessi tillaga sem við erum að ræða hér snýst einmitt um það að leyfa þjóðinni að kjósa um það hvort við eigum að halda þessum viðræðum áfram, viðræðum sem hófust árið 2009 en var aldrei formlega slitið. Ég man það vel að þá voru líka raddir sem sögðu hátt og skýrt að þá væri ekki tíminn til að fara í þennan leiðangur, hvað þá spyrja þjóðina, enda var komið ítrekað í veg fyrir það.

Virðulegi forseti. Heimsmyndin er að breytast og við verðum að tryggja íslenska hagsmuni innan breyttrar heimsmyndar. Það er því í mínum huga alltaf rétti tíminn til að bæta hag þjóðarinnar. En akkúrat núna þurfum við að líta alvarlega í okkar barm og spyrja hvar hagsmunum okkar er best borgið, endurmeta stöðu okkar út frá hagsmunum þjóðarinnar en ekki síst út frá þjóðhagslegum breytum og öryggi borgaranna í landinu okkar. Hvar ætlum við að vera staðsett í samfélagi þjóðanna? Í hvaða liði ætlum við að vera? Evrópsk gildi um frelsi, mannréttindi og lýðræði eru þau sem við aðhyllumst en Evrópumálin og að standa með öðrum Evrópuþjóðum snýst ekki síst um líf og hagsmuni fjölskyldnanna og heimilanna í landinu. Allt okkar daglega líf, við sjáum það, er samofið því hvaða ákvarðanir við tökum hverju sinni. Við þekkjum núna alveg þann róður sem íslensk heimili róa þessa dagana. Hækkanir á afborgunum lána eru hættar að vera fyrsta frétt í hér í fjölmiðlum og í rauninni er engin nýlunda lengur að afborganir lána hækki þegar kemur að heimilisbókhaldinu. Hin íslenska þrautseigja markast fyrst og fremst af því að hafa ekkert annað val. Við erum föst í þessu ástandi.

Viðreisn vill að fólkið sem situr núna yfir heimilisbókhaldinu og klórar sér í hausnum yfir matarkörfunni og hvernig eigi að ná endum saman um mánaðamótin fái að taka ákvarðanir um sína framtíð. Þetta er risamál fyrir hagsmuni almennings og að mínu mati ekki síst eitt stærsta velferðarmálið. En þetta er líka mikið hagsmunamál fyrir fyrirtæki, lítil og meðalstór, sprota- og nýsköpunarfyrirtæki, sem ekki hafa sömu möguleika og stóru fyrirtækin á að taka lán eða fjármagna sig með erlendri mynt. Þau eru líka, þessi litlu og meðalstóru fyrirtæki, föst í heimi íslensku krónunnar. Við viljum ekki að fámennur hópur fyrirtækja fái þetta, við viljum að allir fái að gera upp í erlendri mynt. Um það snýst málið. Það skiptir ekki máli í rauninni hvert ég fer þessa dagana, fólk er að tala um efnahagsmálin. Fólk er að tala um vexti og verðbólgu og spyr: Hvert er réttlætið í því að gera allt rétt en horfa síðan upp á tækifæri fuðra upp, eignir og verðmæti, en fá síðan engu ráðið um það hvort það sé önnur leið í boði eða ekki? Því er stillt upp og því er beint inn í einn farveg, einn íhaldssaman ríkisfarveg í boði gömlu flokkanna, því það er ekki nóg að mínu mati að vera bara á móti til að vera á móti, það er líka okkar hlutverk að skynja og leiða fram vilja þjóðarinnar. Þannig virkar lýðræði.

Í haust gerði Maskína könnun um afstöðu landsmanna til þess að halda þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald aðildarviðræðna við Evrópusambandið og niðurstöðurnar eru áhugaverðar. Það er alveg sama hvaða breytur eru skoðaðar, og þetta er þessi tilhneiging síðustu ár, við sjáum alveg að þetta er sama tilhneigingin og stuðningurinn bara eykst, hvort sem er með tilliti til menntunar, kyns, aldurs, heimilistekna, búsetu, landsbyggðarþingmenn ættu m.a. að hafa það í huga, eða stuðnings við stjórnmálaflokka, ríkur meiri hluti er hlynntur því að það eigi að bera framhald viðræðna um aðild að Evrópusambandinu undir þjóðina. Það er hyggilegt fyrir andstæðinga þessa máls að hafa þetta í huga. Það er ekki málefnalegt að tortryggja allt og búa til einhverja skakka mynd bara af því bara. Það er ábyrgðarhluti hjá þeim stjórnmálamönnum sem gera allt að mínu mati til að þyrla upp ryki í augu almennings, sem vekja óöryggi og ótta og nota að einhverju leyti orðhengilshátt til að ýta undir sinn málflutning. Það getur verið að það virki en mér finnst þetta ekki málefnalegt.

Það eru ótal mýtur sem andstæðingar inngöngu hafa haldið á lofti um árabil sem eru mjög langlífar og sem er búið að hrekja aftur og aftur. En við hvað er fólk hrætt? Hvers vegna er vont að fá að vita hvaða lífskjör fyrir fólkið í landinu samningur fæli í sér fyrir þjóðina? Málið sem ég mæli fyrir núna er eins skaðlaust og hægt er. Þetta er málamiðlun af hálfu okkar í Viðreisn. Við vitum alveg að við teljum Íslandi betur borgið í Evrópusambandinu. Við erum ekki að fara þangað með umræðuna, við erum að fara í umræðuna þannig að treysta þjóðinni fyrir næsta skrefi. Hættulegra er það ekki. Við erum einfaldlega að fara fram á það að fá fram þjóðarvilja um það hvort við höldum viðræðunum áfram. Við erum ekki að fara fram á þjóðaratkvæðagreiðslu um sjálfa inngönguna í Evrópusambandið og ég spyr: Af hverju gerum við það ekki? Af hverju förum við ekki þá leið að treysta þjóðinni fyrir næsta skrefi, hvort við höldum viðræðunum áfram?

Ísland er eyja og eðli málsins samkvæmt reiðum við okkur á aðrar þjóðir og alþjóðasamvinnu til að eiga hreinlega möguleika á því að keppa á sviði lífsgæða og farsældar. Viðreisn vill að þjóðin spyrji sig krítískra spurninga um það hvernig við tökum þátt á sviði alþjóðamálanna en ekki síst um öryggi þjóðar, efnahagsmál heimilanna og virkilega hagsmuni; að meta sjálfa stöðuna. Evrópusambandið hefur þokast áfram, sérstaklega í skjóli stríðs í Evrópu. Evrópusambandið er talsmaður neytendaverndar, friðar í álfunni, mannréttindaverndar, loftslagsmála og samvinnu en Evrópusambandið er reyndar ekki afl sem talar fyrir pólaríseringu. Ég hef áður viðrað það á þessum stað hér að ég hef töluverðar áhyggjur af stöðu Íslands í þessum efnum þegar kemur að pólaríseringu.

Það er óhætt að segja að vatnaskil hafi orðið í umræðunni um stöðu Íslands í Evrópu með innrás Rússa í Úkraínu. Viðbrögð nágrannaríkjanna við breyttri stöðu heimsmála hafa verið skýr. Í Danmörku var haldin þjóðaratkvæðagreiðsla og samþykkt að falla frá fyrirvörum landsins um að taka fullan þátt í varnarmálasamstarfi ESB. Danir voru með fyrirvara, eru núna á fullu í varnarmálasamstarfi ESB því það skiptir þá máli. Þeir fengu þjóðaratkvæðagreiðslu, ekki við. Að sama skapi varð innrásin til þess að Svíar og Finnar sóttu um aðild að NATO, þar sem við eigum einmitt sæti við borðið og erum fullgildir þátttakendur og erum stolt af því, vegna þess að það skiptir einmitt máli fyrir okkur, herlausu eyjuna, að vera fullgildir þátttakendur við borðið, vera rödd við borðið til að verja okkar hagsmuni, hvort sem þeir eru á sviði öryggis- og varnarmála eða efnahags- og félagsmála. Þetta þýðir núna að Danir, Svíar og Finnar verða samstiga á vettvangi NATO og ESB í varnar- og öryggismálum og umræða er þegar hafin í Noregi um það hvort ástæða sé til að endurskoða stefnu landsins varðandi ESB-aðild. Eins og kunnugt er þá eru Norðmenn burðarás EFTA-stoðarinnar í EES og þar leiðir Høyre, systurflokkur Sjálfstæðisflokksins, vagninn þegar kemur að umræðu um Evrópumálin.

Íslendingar þurfa að taka ákvörðun um það hvort þeir telji sig eiga samleið með frændþjóðum okkar og helstu viðskiptalöndum á tímum vaxandi viðsjár í Evrópu. Það er ljóst að NATO-aðildin veitir hernaðarlegt skjól gagnvart utanaðkomandi ógnum en hitt blasir líka við, að þessari ógn verður ekki eingöngu mætt með hernaðarmætti heldur einnig með samstöðu um lýðræðisleg gildi og virðingu fyrir mannréttindum ásamt því að standa vörð um menningarverðmæti og hlúa að leikreglum á markaði og ekki veitir nú af miðað við síðustu skýrslur hér heima. Evrópusambandið hefur staðið vörð um frið í álfunni og við vitum hvaða afleiðingar það hefur fyrir lífsgæði og öryggi ef við gerum það ekki, enda hefur eitt fyrsta skref Úkraínu verið að lýsa því yfir að vilja vera fullgildur meðlimur í NATO og fullgildur meðlimur í Evrópusambandinu. Þannig svaraði Úkraína sinni stöðu.

Þessi þingsályktun fjallar um það sem ég tel vera fyrsta skrefið í átt að þessum markmiðum, þessum stóru markmiðum sem ég tel að við verðum að tala meira um og að þjóðin fái að kjósa um framhald viðræðna og það liggi þá fyrir í eitt skipti fyrir öll hver vilji þjóðarinnar er, hvort það sé meiri hluti fyrir því í landinu að klára aðildarviðræður og bera síðan, ef það verður já, samning undir fólkið í landinu. Ég vil gera það svo að fólkið okkar eigi ríka rödd í þessu máli, fólkið sem finnur á eigin skinni hversu aðþrengd við erum í núverandi kerfi og vill kannski fá að skoða aðra möguleika. Fjölmörg efnahagsleg, menningarleg, lýðræðisleg og söguleg rök hníga að því að það sé nauðsynlegt að gefa íslensku þjóðinni kost á því að láta í ljós vilja sinn um áframhald á aðildarviðræðum við Evrópusambandið og ég spyr: Af hverju ekki?

Flutningsmenn telja mikilvægt, virðulegi forseti, að Ísland verði strax frá byrjun núna með í áætlunum Evrópusambandsins í öryggis- og varnarmálum með þeim þunga sem fylgir fullri aðild að sambandinu. Því myndi jafnframt fylgja frekari öryggistrygging gagnvart þeim áhættuþáttum sem landið er annars illa tryggt fyrir, einkum hvað varðar samfélagsöryggi. Það er mat flutningsmanna að áframhald aðildarviðræðna við Evrópusambandið sé svo viðamikið hagsmunamál að ekki komi annað til greina en að leita leiðsagnar þjóðarinnar um framhald þeirra. Auk þeirrar mikilvægu forsendu og mikilvægu röksemda er lúta að efnahagslegum stöðugleika, bættum vaxtakjörum og fjölmörgu öðru hníga einnig sterk rök að því að Ísland taki afstöðu til aðildar að Evrópusambandinu vegna nýs veruleika, m.a. í öryggis- og varnarmálum eins og hefur komið fram áður. Þess vegna teljum við brýnt að þessi þingsályktunartillaga verði afgreidd á þessu löggjafarþingi og undirbúningur verði hafinn fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu sem haldin verði í árslok 2024.

Virðulegi forseti. Ég nefndi hér orðið orðhengilshátt í minni ræðu áðan. Það er verið að benda á að ef við greiðum ekki þjóðaratkvæði um þetta mál hvort það sé þá ekki bara um allt. Við getum tekið þessa umræðu. Þetta mál er hins vegar í sjálfheldu að mínu mati. Það er ekki búið að draga formlega til baka aðildarviðræðurnar sem þingið samþykkti árið 2009. Það er alveg ljóst að þáverandi meirihlutaflokkar 2013–2016 treystu sér ekki til að fara í gegnum þingið af því að þeir treystu því ekki að það yrðu ekki bara allt að því óeirðir hér úti af því að það var alveg skýr þjóðarvilji með undirskriftasöfnuninni.

Ég held að þetta væri líka ágætisspurning sem hv. þingmaður gæti beint m.a. til síns formanns sem var á tillögu með mér í júlí 2009 um það að halda þjóðaratkvæðagreiðslu. Hann var greinilega sömu skoðunar og ég að það væri hægt að halda þjóðaratkvæðagreiðslu um stór og mikil mál sem varða mjög víðtæka hagsmuni þjóðarinnar, sem snerta mannréttindi, efnahagsmál, varnir og öryggi og það hver staða Íslands er í heiminum.

Ég held að ef við hefðum staðið frammi fyrir því í dag að ganga
í NATO, sem var gríðarlega mikilvægt skref á sínum tíma, ég held að það væri mál sem fólk hefði talað um í dag að það ætti að greiða atkvæði um meðal þjóðarinnar. Ég held að stjórnmálafólk í dag hefði átt að treysta sér í þá leið. Tíminn var annar, tíðin var önnur á þeim tíma. En þetta er dæmi um það hvernig tímarnir geta breyst. Ég er á því að öll nálgun m.a. þingmanna Sjálfstæðisflokksins í þessu máli er alltaf til að stoppa málið, til að tempra málið, gera það tortryggilegt, gera lítið úr því, reyna að fá fólk til að hlæja að einhverjum aukasetningum að mínu mati með einhverjum misskildum húmor. Þannig að þetta mál í mínum huga, enda er þetta fyrsta málið sem Viðreisn leggur fram, er það risastórt að við teljum út frá efnahagslegum forsendum, eins og ég segi, öryggislegum lífsgæðaspursmálum mikilvægt að þjóðin sjálf fái valkost þannig að hún fái að ráða meira sínum málum í samfélaginu, hvort sem við erum hér eða annars staðar.

Virðulegi forseti. Ég skil ekki neitt í þessu andsvari, ekki annað en bara að það sé ætlunin að haka í boxið. Hvernig ályktaði landsfundur Sjálfstæðisflokksins 2013? Hann ályktaði um þjóðaratkvæðagreiðslu. Við erum búin að halda … — Já, bíddu, eins og það sé einmitt — nákvæmlega. Það er sem sagt til í orðabók Sjálfstæðisflokksins einu sinni. Það er bara búið að stroka orðið þjóðaratkvæðagreiðsla út úr vinnu- og handbókum Sjálfstæðisflokksins í dag. Það eru akkúrat tíu ár síðan, það er kannski verið að halda upp á að það orð er ekki lengur til í orðabók og handbókum Sjálfstæðisflokksins. En Sjálfstæðisflokkurinn sjálfur hefur komið að því að segja: Þetta mál á að bera undir þjóðina, leyfa þjóðinni að ákveða næsta skref. Það er ekki að ástæðulausu sem fólk á sínum tíma var bara mjög ósátt við þá niðurstöðu sem kom síðan í kjölfarið, að sniðganga þá ályktun. Og ég minni enn á það að formaður flokksins hefur verið á þingsályktunartillögu um það að leita til þjóðarinnar. Hættulegra er það nú ekki.

En það er greinilega einhver rosa hætta í þeirra huga að fara með þetta mál til þjóðarinnar. Það sem ég óttast hins vegar meira, talandi um Evrópumálin og horfandi á tvo viðbótarþingmenn frá Sjálfstæðisflokknum hér í hliðarsal, er á hvaða vegferð Sjálfstæðisflokkurinn er. Gott og vel. Fyrir þessu máli er ég að berjast. Ég vil hvetja Sjálfstæðisflokkinn til að nýta tækifærið til að standa vörð um EES-samninginn. Mér sýnist á öllu að það sé verið að reyna að fremja eitthvert harakiri á EES-samningnum, einum mikilvægasta milliríkjasamningi sem við Íslendingar höfum gert. Ég spyr bara: Ætlar Sjálfstæðisflokkurinn ekki að hafa kjark í sér til að standa með EES-samningnum, leggja fram bókun 35? Það mun koma í ljós. Það hefði verið áhugavert að sjá, og það er gaman að fylgjast með því að það er kominn óróleiki meðal þingmanna Sjálfstæðisflokksins þegar kemur að þessu. En ég verð að segja að það er umhugsunarefni þegar umræðan er orðin svo þung og mikil innan Sjálfstæðisflokksins um að það eigi ekki einu sinni að standa vörð um EES-samninginn. Öðruvísi mér áður brá.

Virðulegi forseti. Aðeins að könnun Maskínu sem var svo skýr: Það eru allir flokkar sem að meiri hluta styðja það, og drjúgur meiri hluti, að halda áfram og leyfa þjóðinni að kjósa, treysta þjóðinni til að fá að kjósa. Það eru bara tveir flokkar þar sem er minni hluti, en samt með meiri hluta yfir 40%. Það eru yfir 40% Sjálfstæðismanna sem styðja það að leyfa þjóðinni að kjósa um framhaldið. Samt á ekki að taka tillit til þessa. Það er sem sagt þannig núna í augum Sjálfstæðisþingmanna að þjóðin má ekki kjósa um neitt nema um það sem er þeim þóknanlegt. Ég hef heyrt þetta svolítið, þjóðin má heldur ekki kjósa um neitt sem meiri hluti þingsins vill ekki kjósa um. Af því að hér eru Brexit-sinnar sem ég horfi á þá hefði til að mynda, ef við horfum til Englands, með sömu aðferðafræði sú þjóðaratkvæðagreiðsla í Bretlandi aldrei orðið — og hún hefði reyndar betur aldrei orðið. En það segir m.a. þetta: Af hverju er ítrekað ekki hægt að bera virðingu fyrir þeim vilja sem birtist með skýrum hætti? Sko … — Já, í vilja þjóðarinnar með því að fá að kjósa um þetta mál. Þegar við horfum framan í fjölskyldu sem er að borga hér vexti sem eru þrefalt hærri en hjá samanburðarríkjum okkar í Evrópusambandinu og á Norðurlöndunum … — í samanburðarríkjum okkar á Norðurlöndunum. Og ef hv. þingmaður vill fara í eitthvað annað þá skal ég líka tala um og benda á samanburðarríki í vöxtum sem er bara Rússland. Við erum komin með svipaða vexti og rússneska rúblan, ef hv. þingmaður vill fara þangað.

Við skuldum þjóðinni það að leyfa henni að hafa valkosti, leyfa henni að ákveða sjálf um eigin framtíð en ekki að það verði alltaf gömlu íhaldsflokkarnir með Sjálfstæðisflokkinn í broddi fylkingar sem stoppa þetta mikilvæga mál.

Virðulegi forseti. Nú er ég pínulítið hissa yfir því af hverju það eru ekki einmitt Sjálfstæðismenn sem eru á þessari tillögu, því að þessi tillaga er nákvæmlega það sem ályktun á landsfundi Sjálfstæðismanna snerist um; að treysta þjóðinni fyrir næsta skrefi, halda þjóðaratkvæðagreiðslu um … halda þjóðaratkvæðagreiðslu um það hvort við eigum að halda áfram aðildarviðræðum. Evrópusambandið … Evrópusambandið, virðulegi forseti, er ekki markmið í sjálfu sér, bara alls ekki, það er fullt af göllum, fullt af kostum. Við sjáum það hins vegar sem leið að bættum lífskjörum, opnara frjálsara samfélagi með efnahagslegan stöðugleika og fyrirsjáanleika. Ég man það fyrir nokkrum misserum síðan þegar við fengum mætan þingmann Íra á fund okkar í Viðreisn, frá systurflokki okkar í Írlandi, til að fjalla um inngöngu Íra í Evrópusambandið. Það er eftirminnilegt að hann sagði: Fyrir okkur Íra var stærsti þátturinn að við inngönguna urðum við óháðari Bretum. Við urðum óháðari Bretum. Þeir höfðu ekki sömu tökin á írsku samfélagi og þeir höfðu í gegnum efnahagsleg sambönd, menningarleg, samfélagsleg o.fl., og við þekkjum alveg þessa sögu. Íranir urðu óháðari Bretum. Ég held að það sé m.a. það sem við skuldum unga fólkinu okkar, að það fái tækifæri og val um það að vera óháðari, að vera ekki alltaf undir þessa séríslensku brotalöm sett sem heitir fákeppni á bankamarkaði, heitir fákeppni á tryggingamarkaði, heitir fákeppni á samgöngumarkaði, dýrasta matarkarfa í heimi, þrefaldir vexti, verðbólga sem er alltaf hærri en í samanburðarlöndunum. Mér finnst ég skulda unga fólkinu að það hafi val um hvaða leið það getur farið fyrir sig og sína inn í framtíðina.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur fyrir sköruglega ræðu, efnismikla og mjög góða. Það var mjög fínt að fá þennan fyrirlestur um þjóðaratkvæðagreiðslur og þær fullyrðingar sem hér komu fram áður um það að ef það væru þjóðaratkvæðagreiðslur haldnar í stórum málum þá værum við einhvern veginn að gefa fulltrúalýðræðið upp á bátinn. En það er kannski ekki það sem mig langaði að spyrja hv. þingmann um, heldur meira þetta sem aðeins var farið yfir í ræðunni. Það er þetta sem gerðist árið 2009 þegar ákveðið var að sækja um aðild að Evrópusambandinu og hv. þingmaður fór mjög vel yfir það hvers konar andrúmsloft ríkti í samfélaginu þá. Við sáum það á skoðanakönnunum strax upp úr hruni að afstaða fólks gerbreyttist til Evrópusambandsins. Menn voru tilbúnir til að skoða það jákvæðari augum þá heldur en hafði verið á árunum fyrir hrun. Það var mjög auðmælanlegt og auðsjáanlegt í öllum könnunum sem birtar voru. Ég man líka, þá ekki á þingi heldur bara úr fjölmiðlum verandi að fylgjast með þessu máli þá, að það var mikið rætt um það hvort það ætti að leita liðsinni þjóðarinnar og spyrja hana hvort það ætti að fara í vegferðina eða ekki og svo sem eins og hv. þingmaður kom inn á þá var nú meiri hluti fyrir því að gera það þannig þó að sú leið hafi síðan ekki orðið ofan á.

En mig langaði að spyrja hv. þingmann, vegna þess að mönnum hefur verið mjög tíðrætt um það að það var ekki farið í þjóðaratkvæðagreiðslu áður en farið var í viðræðurnar: Að hvaða leyti veikti það ferlið? Menn hafa talað mikið um það í framhaldinu að þetta hafi veikt aðildarferlið. Mig langar að fá það bara úr þessum ræðustól í þessa umræðu hér vegna þess að það skiptir máli, að hvaða leyti það veikti ferlið, og það væri mjög forvitnilegt að fá einhverja yfirferð frá hv. þingmanni um það.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta svar, gott var það og efnismikið. Mig langar aðeins að bæta við þetta að það sem gerðist síðan eftir kosningarnar 2013 eða fyrir kosningarnar 2013 var það að fjölmargir þingmenn Sjálfstæðisflokksins, m.a. oddvitar í kjördæmum sem urðu ráðherrar í ríkisstjórn eftir kosningarnar, sögðu nokkrum dögum fyrir þær kosningar skýrt að það ætti að fara fram þjóðaratkvæðagreiðsla um framhaldið á því kjörtímabili. Það var síðan svikið með þessu bréfi sem sent var til Brussel í skjóli nætur. Ég er því ekkert endilega viss um í ljósi þess hve háfleyg kosningaloforðin voru fyrir kosningarnar að það hefði eitthvað þvælst fyrir mönnum eftir þær kosningar að hunsa þjóðarviljann og engu að síður reynt að slíta viðræðum. Hitt er síðan annað mál að það er auðvitað ekki hægt að slíta viðræðum með því að senda bréf án aðkomu Alþingis þegar það er Alþingi sem er búið að samþykkja það að fara í einhvers konar viðræður.

Ég verð að fá að spyrja hv. þingmann núna vegna þess að það hefur talsvert verið rætt um flokk þingmannsins, Samfylkinguna, og Evrópuhugsjónina. Ég hef sjálfur gagnrýnt flokkinn fyrir þá afstöðu að tala með þeim hætti, eins og formaðurinn hefur gert ítrekað, að það eigi ekki að fara af stað með þetta mál vegna þess að það sé ekki hægt að klára það innan kjörtímabils. Mig langar að fá að vita: Er eitthvað sem kemur í veg fyrir það ef Samfylkingin kemst í ríkisstjórn eftir næstu kosningar að a.m.k. þetta skref yrði stigið, að fara í þjóðaratkvæðagreiðslu um viðræður, þegar við vitum það að aðildarviðræður við Evrópusambandið geta tekið talsverðan tíma?

Herra forseti. Þetta er mikilvæg tillaga sem við ræðum hér í þingsal. Eins og kom fram hjá framsögumanni, hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur þá hefur þessi tillaga komið fram áður og sambærilegar tillögur reyndar verið fluttar af þingmönnum annarra flokka líka en eru akkúrat á tillögunni núna. Þessi tillaga er í samræmi við þjóðarviljann, þann vaxandi vilja meðal þjóðarinnar annars vegar að ganga í Evrópusambandið en hins vegar að taka þetta fyrsta skref sem er að halda áfram aðildarviðræðunum. Við erum auðvitað í þeirri stöðu, Íslendingar, að Alþingi samþykkti á sínum tíma að sækja um aðild og hefja aðildarviðræður við Evrópusambandið. Það voru stjórnmálamenn án aðkomu þingsins sem sendu bréf til Brussel og settu þær viðræður á ís en þeim hefur ekki verið slitið. Ég ætla rétt að vona það að þingmenn á Alþingi Íslendinga séu sammála um að ef Alþingi ákveður að gera eitthvað þá þurfi Alþingi sjálft að ákveða að hætta við, ekki einhverjir aðrir í þess umboði.

Núna er það þannig að það eru mjög margir sem styðja það að þetta skref sé stigið. Þrefalt fleiri vilja kjósa um aðildarviðræður við ESB en eru á móti þeim, segir í nýlegri frétt upp úr nýrri könnun Maskínu sem vitnað hefur verið hér til, það er bara ofur einfaldlega þannig. 57,3% svarenda styður þessa atkvæðagreiðslu sem er undir í tillögunni hér en 18,9% eru andvíg. Það þýðir að fjöldi þeirra sem vilja að þjóðin ráði för í málinu er þrefaldur sá fjöldi sem er andvígur því. Reyndar er það þannig að ég get vel skilið það að umræðan um aðild að Evrópusambandinu gerir það að verkum að menn skiptist í tvö horn. Þetta er auðvitað umdeilt mál, bæði meðal íslensku þjóðarinnar, rétt eins og annars staðar í álfunni. Reyndar er það nú þannig að 27 ríki Evrópu hafa ákveðið að fara í þetta samband og eru sátt í þessu sambandi. Einungis ein þjóð hefur á síðustu árum gengið úr því. Það eru Bretar og það auðvitað endaði með mjög miklum ósköpum eins og við vitum og pólitískar afleiðingar þess í Bretlandi eru hvergi nærri að baki. Einu sinni var alltaf sagt að það væri ekki hægt að ganga úr Evrópusambandinu þegar menn væru komnir þangað inn. Þetta væri þannig fullveldisspursmál í raun og veru en við erum auðvitað með nýlegt dæmi þar sem búið er að sanna hið gagnstæða.

Það er síðan þannig að þegar við tölum um aðildina sjálfa að Evrópusambandinu, óháð þessari tillögu sem hér er, þá er meiri hluti þeirra sem svara hlynntur því að ganga í Evrópusambandið, 40,2%, en 32,9% eru andvíg. Það má auðvitað gera ráð fyrir því að þeir sem ekki gefa sig upp í þessu vilji kannski gjarnan vita hvað felst í því að vera aðilar að Evrópusambandinu og fá að sjá þá einhvern samning þar að lútandi.

Þetta hefur ekki alltaf verið svona. Vilji þjóðarinnar hefur ekki alltaf verið í þessa átt og reyndar bara alls ekki. Það gerðist um sama leyti og Rússar réðust inn í Úkraínu að þessar tölur fóru að breytast. Þegar Rússar réðust inn í Úkraínu og það var allt í einu komin ný ógn inn í veruleika okkar Íslendinga, rétt eins og annarra Evrópuþjóða þá breyttist viðhorf landsmanna til þess, það vildu þá fleiri ganga í Evrópusambandið og það vildu enn fleiri taka upp þjóðaratkvæðagreiðslu til að svara þeirri spurningu hvort við ættum að fara í aðildarviðræður eða ekki. Og þetta segir okkur auðvitað bara nákvæmlega sömu sögu og blasti við Finnum, Dönum og Svíum um svipað leyti. Við þekkjum það hvernig Svíar og Finnar fóru og brugðust við stríðinu, þeir gerðu það með því að sækja um aðild að Atlantshafsbandalaginu. Danir fóru í þjóðaratkvæðagreiðslu og með þeirri þjóðaratkvæðagreiðslu færðu þeir varnarhluta Evrópusambandsins inn í sitt evrópska samstarf sem þeir höfðu áður verið undanþegnir, þannig að það má alveg segja að hræringarnar hér hafi verið nákvæmlega þær sömu og hjá vinaþjóðum okkar. Svo má auðvitað nefna það líka að það er mikil umræða um það í Noregi hvort samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið sé nóg fyrir Norðmenn eða hvort menn þurfi að stíga skrefið til fulls og ganga í Evrópusambandið en Norðmenn hafa reyndar tvisvar svarað þeirri spurningu í þjóðaratkvæðagreiðslu neitandi.

Þannig að þetta er allt á fleygiferð og alveg eins og hefur verið rakið ágætlega hérna þá er það ekki eitthvert risastórt skref að fara í þjóðaratkvæðagreiðslu um framhaldið. En það er mjög mikilvægt skref vegna þess að umsóknarferlið sjálft stæði styrkari fótum með það frá þjóðinni beint til stjórnmálamanna að þetta væri sú vegferð sem ætti að hefja. Þannig að það eru öll rök sem hníga að því og ég verð að segja það alveg eins og er að ég get vel skilið það að við séum ekki sammála um hvort Ísland eigi að ganga í Evrópusambandið eða ekki. Það eru margvísleg rök örugglega sem hægt er að tína til gegn aðild eins og er hægt að tína til rök með aðild. En ég fæ það ekki til að ganga upp í mínum þykka haus að það sé einhver sérstök hugmynd að leggjast gegn þessari tillögu því við erum einfaldlega að leggja það til að þessi rembihnútur sem íslensk pólitík hefur verið föst í áratugum saman rakni upp með tilstilli íslensku þjóðarinnar. Þetta er akkúrat mál sem hentar í þjóðaratkvæðagreiðslu. Þetta er mál sem hefur áhrif á stöðu okkar í alþjóðasamfélaginu. Þetta er mál sem mögulega sker úr um það hvar við ætlum að setja okkur í sveit með nágrannaþjóðum okkar, með öðrum þjóðum í Evrópu. Þetta er mál sem hefur áhrif á lífskjör hér, alla atvinnuvegi landsins og þar fram eftir götunum og þetta er mál sem deilt hefur verið um í íslensku samfélagi í áratugi án þess að þjóðin hafi nokkru sinni fengið að segja hug sinn.

Það er nefnilega svo að það er miklu blessunarríkara að íslenska þjóðin fái að ákveða framhaldið frekar en Sjálfstæðisflokkurinn, Framsóknarflokkurinn, Samfylkingin, Viðreisn, Píratar, Flokkur fólksins eða hvaða flokkar sem það nú eru. Mér finnst það vera algerlega einboðið að hefja þessa vegferð. En ástæðan fyrir því að ég er Evrópusinni er sú að ég tel að með aðild að Evrópusambandinu þá myndi brotna upp þessi íslenski fákeppnismarkaður sem við Íslendingar erum fastir í á svo mörgum sviðum. Það var komið ágætlega inn á þetta í ræðu flutningsmanns tillögunnar hér áðan. Bankamarkaðurinn var nefndur og tryggingamarkaðurinn og það má alveg bæta við matvörumarkaðnum og öðru. Það er umhugsunarefni að engir erlendir aðilar vilji hasla sér völl þrátt fyrir að engar hindranir séu á því að menn komi hér og veiti íslenskum fyrirtækjum samkeppni. Þar vitum við að íslenska krónan er hindrun. Íslenska krónan er helsta hindrunin fyrir því að erlend fyrirtæki komi hingað til þess að auka samkeppni á íslenskum mörkuðum og nýleg dæmi sanna það svo sannarlega að við Íslendingar gætum vel notað samkeppni að utan okkur til hagsbóta.

Síðan má auðvitað nefna það líka að við erum að horfa á hátt vaxtastig og háa verðbólgu. Við erum með miklu hærri vexti hér þrátt fyrir sambærilega eða lægri verðbólgu í Evrópu. Mér finnst þetta vera mikið umhugsunarefni. Ég get vel skilið það að menn vilji ekki ganga í Evrópusambandið þótt ég sé ósammála þeim, en ég get ekki skilið það að menn sjái einhvern sérstakan hag í því eða sérstakan kost fyrir íslenskt samfélag að vera með minnsta gjaldmiðil í heimi sem nýtur engrar virðingar í alþjóðasamfélaginu, sem þykir vera aðgangshindrun hingað inn á markaðinn. Gjaldmiðill sem gerir það að verkum að meiri hluti forsvarsfólks nýsköpunarfyrirtækja telur að það séu neikvæð áhrif af krónunni á fyrirtæki sín eins og kemur fram í könnun sem sagt er frá á vefmiðlum, og hún er ekki mjög gömul þessi könnun. Þar kemur fram að 73% þeirra sem eru spurðir og reka íslensk nýsköpunarfyrirtæki telja að séríslenskur gjaldmiðill hafi neikvæð áhrif á rekstur nýsköpunarfyrirtækja hér á Íslandi. Þetta eru örfá af þeim rökum sem tína mætti til fyrir því að við Íslendingar eigum að taka upp fulla aðild að Evrópusambandinu. En auðvitað gengur tillagan hér ekki svo langt, eins og við þekkjum.

Mig langar líka að nefna það sem gerðist í kringum kosningarnar 2013. Þá var það þannig að stjórnmálamenn, Illugi Gunnarsson, Hanna Birna Kristjánsdóttir, Ragnheiður Elín Árnadóttir, Kristján Þór Júlíusson og Bjarni Benediktsson, sem nú er formaður Sjálfstæðisflokksins, sögðu öll með skýrum hætti fyrir þær kosningar að það ætti að fara fram þjóðaratkvæðagreiðsla um áframhald viðræðna við Evrópusambandið. Þetta var svikið skömmu eftir kosningarnar. Mér finnst þetta sýna það svart á hvítu að menn eru tilbúnir til að ganga ansi langt til þess að láta þrönga sérhagsmuni flokka sinna ganga framar þjóðarhag. Menn eru meira að segja tilbúnir til þess að svíkja mjög ber og einbeitt loforð um hið gagnstæða strax að loknum kosningum. Það eru öll rök sem hníga að því að þessi tillaga verði samþykkt hér á þinginu. Mig langar líka aðeins í blárestina að nefna að við eigum ekki bara að spyrja okkur að því hvað við getum fengið út úr Evrópusamvinnunni heldur eigum við líka að velta því fyrir okkur hvað við getum lagt til hennar.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Jakobi Frímanni Magnússyni fyrir ræðuna, víða komið við. Mig langar, í tilefni af því sem nefnt var framarlega í ræðu hv. þingmanns um auðlindirnar, að nefna það að hvað okkur í Viðreisn varðar þá höfum við alltaf litið svo á að Evrópusambandið sé ekki markmið í sjálfu sér. Evrópusambandið er hins vegar leið að markmiði. Evrópusambandið er tæki til að ná fram ákveðnum markmiðum sem ekki hafa náðst hér. Komi það út úr aðildarviðræðum við Evrópusambandið að við Íslendingar missum forræði á okkar helstu auðlindum þá er ég fyrsti maðurinn til að segja nei við slíkum aðildarsamningi. Það eru alveg hreinar línur. Þetta er ekki markmið í sjálfu sér heldur leið að markmiði. Það að hafa forræði áfram á auðlindum okkar er auðvitað eitthvað sem skiptir miklu máli og verður auðvitað útkljáð í viðræðum við Evrópusambandið.

Hv. þingmanni varð tíðrætt um alls konar gjöld sem koma í gegnum Evrópska efnahagssvæðið og aðild að Evrópusambandinu og ég verð að segja að mér finnst það ekkert endilega þannig að íslenskir stjórnmálamenn hafi alltaf staðið sig sérstaklega vel í hagsmunagæslu fyrir íslenska ríkisborgara þannig að ég veit ekki endilega hvort evrópskir stjórnmálamenn séu þess vegna eitthvað verri. En vandinn er hins vegar sá að við fáum til okkar mikið af löggjöfinni í gegnum Evrópska efnahagssvæðið án þess að hafa nokkuð um það að segja, en við hefðum þó a.m.k. eitthvað að segja um það ef við sætum þarna við borðið. En af því að þingmaðurinn var að tala um gjöld þá langar mig að benda á að það var alveg forðast í ræðunni að nefna það sem er þó enn verra fyrir íslensk heimili. Það er krónuskatturinn. Það eru vextirnir sem íslenska krónan veldur okkur.

Mig langaði að spyrja hv. þingmann: Er hann hlynntur eða samþykkur þeirri tillögu sem liggur hérna fyrir? Hann er ekki hrifinn af því að ganga í Evrópusambandið, en er hann tilbúinn til að leyfa þjóðinni að ákveða hvort við eigum að stíga þetta skref eða ekki?

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Jakobi Frímanni Magnússyni fyrir. Ástæðan fyrir því að ég spurði um afstöðu til þessa máls er sú að formaður Flokks fólksins sagði aðspurð í blaðaviðtali bara núna á dögunum að sá flokkur ætli sér ekki að mæla með aðild, og það var svo sem vel þekkt staðreynd fyrir. Ég vitna orðrétt í viðtal við hv. þm. Ingu Sæland með leyfi forseta: „En að flokkurinn myndi styðja að þjóðaratkvæðagreiðsla færi fram um málið, ef svo bæri undir.“ Þetta finnst mér nefnilega vera meira bara hrein og klár lýðræðisspurning. Þetta er til að mynda lýðræðisspurning sem Vinstrihreyfingin – grænt framboð hefur sett inn í sína stefnu að eigi að gera, að styðja tillögu sem þessa. Þetta er eitthvað sem mikill meiri hluti flokka hér á Alþingi vill gera þrátt fyrir að sumir þessara flokka vilji ekki ganga í Evrópusambandið. Þannig að mér finnst að við þurfum í umræðunni svolítið að skilja á milli þess að vilja ganga í Evrópusambandið eða þess að vilja styðja þessa tillögu sem hér er.

En mig langar líka segja, af því að hv. þingmaður var að tala um nýsköpunarfyrirtækin og annað, ég var nú að nefna þetta í minni ræðu, að meiri hluti forsvarsfólks nýsköpunarfyrirtækja telur að krónan hafi neikvæð áhrif á starfsemi nýsköpunarfyrirtækjanna. 73,5% aðspurðra töldu það í könnun 2020 og þetta hefur reyndar komið fram margoft áður. Mig langar að spyrja hv. þingmann, vegna þess að yfir okkur hangir líka bókun 35 þar sem margir telja að samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið sé undir og enn aðrir telja að sjálft fullveldi þjóðarinnar sé undir. Og úr því að hv. þingmaður er þá mögulega tilbúinn að feta í fótspor formanns síns og samþykkja þá tillögu sem hér er, er hv. þingmaður þeirrar skoðunar að EES-samningurinn sé eitthvað sem við ættum að ganga út úr? Er EES-samstarfið gengið sér til húðar? Er það það sem ég get lesið út úr svörum þingmannsins hér áðan?