Forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um fullgildingu
og lögfestingu samningsviðauka nr. 16 við samninginn um verndun mannréttinda
og mannfrelsis frá 4. nóvember 1950, einnig þekktan sem mannréttindasáttmála
Evrópu. Ég ætla að byrja á að lýsa þessu aðeins á mannamáli. Þessi viðauki
er viðauki við það sem við öll þekkjum sem mannréttindasáttmála Evrópu
og ég held að flestum sé hann kunnugur. Það er sá alþjóðasamningur sem við
höfum gert sem er einna gagnlegastur og virkastur við vernd mannréttinda í
okkar réttarkerfi. Þessi viðauki, nr. 16, gengur út á það að dómstólar í
aðildarríkjunum geti beint fyrirspurnum til Mannréttindadómstólsins á meðan
mál er til meðferðar hjá dómstólum hér á landi. Með þessu getur dómstóll
á Íslandi fengið leiðbeinandi álit frá Mannréttindadómstólnum en tilgangurinn
með viðaukanum er að fækka þeim málum sem þurfa að fara alla leið til Mannréttindadómstólsins.
Þá er tilgangurinn einnig að samræma lagaframkvæmd og dómaframkvæmd
í aðildarríkjunum við mannréttindasáttmálann og dóma Mannréttindadómstólsins.
Það yrði þá þannig að í stað þess að dómstólar ljúki máli hér á
landi og fólk leiti síðan til Mannréttindadómstóls Evrópu í kjölfarið,
ef það telur á sér brotið, þá er hægt að óska eftir áliti Mannréttindadómstólsins
meðan á meðferð dómsmáls stendur á Íslandi. Þingsályktunartillagan er
svohljóðandi, með leyfi forseta:
„Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni fyrir Íslands hönd að undirrita og fullgilda samningsviðauka nr. 16 við samninginn um verndun mannréttinda og mannfrelsis frá 4. nóvember 1950 (mannréttindasáttmála Evrópu). Fullgilding samningsviðaukans skuli fara fram eigi síðar en við árslok 2024. Ríkisstjórnin skuli að því búnu stefna að því að efnisákvæði viðaukans verði lögfest svo fljótt sem verða má.“
Líkt og kemur fram í greinargerð með tillögunni, sem
er mjög stutt, enda er þetta mjög einfalt mál, gengur tillagan einfaldlega út
á það að við gerumst aðilar að þessum samningsviðauka sem myndi heimila
íslenskum dómstólum að leita til Mannréttindadómstóls Evrópu þegar upp koma
grundvallarspurningar um mannréttindi við meðferð dómsmála hjá íslenskum
dómstólum. Ég hef lagt þessa tillögu fram tvisvar áður, á 152. og 153. löggjafarþingi,
en þá náði hún því miður ekki fram að ganga og er endurflutt nú í óbreyttri
mynd.
Samningsviðauki nr. 16 gekk í gildi 1. ágúst 2018, við fullgildingu
tíu aðildarríkja á samningsviðaukanum. Það var sem sagt skilyrði fyrir
því að þessi viðauki yrði virkur að tíu aðildarríki myndu fullgilda hann. Þessi
ríki sem frá upphafi fullgiltu samningsviðaukann eru Albanía, Armenía,
Eistland, Finnland, Frakkland, Georgía, Litháen, San Marínó, Slóvenía og Úkraína
en síðan þá hafa eftirfarandi lönd einnig fullgilt samningsviðaukann: Andorra,
Aserbaídsjan, Belgía, Bosnía-Hersegóvína, Grikkland, Holland, Lúxemborg, Moldóva,
Rúmenía, Slóvakía og Svartfjallaland.
Líkt og ég sagði hér áðan
heimilar þessi samningsviðauki æðstu dómstólum hvers aðildarríkis að óska
eftir ráðgefandi áliti frá Mannréttindadómstól Evrópu þegar álitaefni
kunna að rísa varðandi túlkun eða beitingu þeirra réttinda sem tryggð eru
með mannréttindasáttmálanum, eða tilheyrandi samningsviðaukum, þeir eru nokkrir, vitanlega. Yfirdeild Mannréttindadómstóls Evrópu lætur uppi slíkt ráðgefandi
álit sem þá inniber röksemdafærslu dómstólsins en er ekki bindandi fyrir íslenska
dómstóla.
Beiðni um ráðgefandi álit þarf að varða mál sem liggur fyrir
viðkomandi landsdómstól. Það er ekki þannig að dómstólar geti beint tilfallandi
spurningum til Mannréttindadómstólsins heldur þurfa þær að varða fyrirliggjandi mál og Mannréttindadómstóll
Evrópu hefur sjálfdæmi um það hvort hann veitir þetta ráðgefandi álit. Helsta
skilyrði fyrir því er að fyrirspurnin varði grundvallarspurningu um réttindi
samkvæmt sáttmálanum og að grundvallarspurningunni þurfi að svara til að leysa
úr því máli sem fyrir hendi er. Að sögn Guido Raimondi, sem var forseti Mannréttindadómstóls
Evrópu árin 2015–2019, styrkir þessi samningsviðauki samtalið
á milli Mannréttindadómstóls Evrópu og æðstu dómstóla aðildarríkjanna.
Hann er þannig undirstöðuatriði í sögu mannréttindasáttmála Evrópu og meiri
háttar þróun í verndun mannréttinda í Evrópu, og viljum við ekki vera þátttakendur
í því? Það held ég nú. Fjögur lönd í viðbót hafa einnig undirritað samningsviðaukann,
til viðbótar við þau sem ég nefndi hér áðan en eiga eftir að fullgilda hann.
Það eru Ítalía, Norður-Makedónía, Noregur og Tyrkland.
Ég hef ekki trú á
öðru en að allir þingmenn séu sammála um að það væri til bóta í okkar
réttarkerfi að tryggja annars vegar með öllum mögulegum leiðum — þessi leið er
skjót og góð og greið — að dómar íslenskra dómstóla séu í samræmi við mannréttindasáttmála
Evrópu og dómaframkvæmd Mannréttindadómstólsins, en skilvirknin er einnig fyrir
einstaklinga sem þurfa þá ekki að hlíta því að fá dóm á Íslandi sem þeir
telja að brjóti gegn réttindum þeirra og síðan að líta til Mannréttindadómstóls
Evrópu um sérstakan dóm frá honum sem tekur oft mörg ár.
Það má síðan
ætla að líkur séu á því að tilfellum þar sem Ísland yrði fundið brotlegt fyrir Mannréttindadómstól Evrópu með tilheyrandi kostnaði og tjóni fyrir einstaklinga myndi fækka. Þetta væri því mjög til bóta fyrir íslensk stjórnvöld og ætti
ekki að hafa í för með sér neinn kostnað eða neitt slíkt fyrir Ísland en
væri bylting í vernd mannréttinda hér á landi. Ég hvet því alla þingmenn til að aðstoða mig við að koma þessu máli
hér í gegn.