Evrópska efnahagssvæðið

Virðulegi forseti. Með frumvarpi þessu eru lagðar til breytingar á lögum nr. 2/1993, um Evrópska efnahagssvæðið. Þær þarf að gera vegna samnings milli EES og EFTA-ríkjanna, Íslands, Liechtenstein og Noregs, og ESB um nýtt tímabil uppbyggingarsjóðs ESB, þ.e. tímabilið maí 2021 til apríl 2028. Jafnframt er með frumvarpinu lagt til að ríkisstjórninni verði heimilað að fullgilda þann samning.

Allt frá gildistöku EES-samningsins hafa EFTA-ríkin innan EES skuldbundið sig til að inna af hendi ákveðin framlög til að draga úr efnahagslegu og félagslegu ójafnvægi innan EES með það fyrir augum að auka samkeppnishæfni og efla viðskipta- og efnahagstengsl samningsaðila. Í þessum tilgangi var uppbyggingarsjóði EES, sem starfræktur er af EFTA-ríkjunum innan EES, komið á laggirnar. Annað meginmarkmið sjóðsins er að efla tvíhliða tengsl ríkjanna þriggja við viðtökuríkin. Samið hefur verið um þessi framlög til nokkurra ára í senn.

Uppbyggingarsjóðurinn skapar tækifæri fyrir íslensk fyrirtæki, stofnanir, frjáls félagasamtök og einstaklinga til að taka þátt í verkefnum með samstarfsaðilum í viðtökuríkjunum. Íslensk stjórnvöld hafa í því sambandi lagt áherslu á verkefni á sviði rannsókna, nýsköpunar, menntunar og menningar, orku- og umhverfismála, samfélagslegra umbóta og jafnréttismála. Samningaviðræðum við ESB um nýtt tímabil uppbyggingarsjóðsins lauk í nóvember á síðasta ári. Haft var samráð við utanríkismálanefnd Alþingis um niðurstöðu þeirra og voru þær samþykktar af ríkisstjórn fyrir áritun samningsins.

Í þeirri breytingu sem leiðir af samningnum felst að ný bókun verður tekin upp í EES-samninginn um uppbyggingarsjóð EES í stað eldri bókunar um sama efni. Í bókuninni eru ákvæði um heildarfjárframlag EFTA-ríkjanna í uppbyggingarsjóðinn á nýju sjóðstímabili, hver viðtökuríki sjóðsins skuli vera og um fyrirkomulag sjóðsins á tímabilinu sem hann nær yfir. Samkvæmt bókuninni skuli EFTA-ríkin greiða samtals 1.805 milljónir evra í uppbyggingarsjóðinn á sjóðstímabilinu. Til samanburðar námu umsamin framlög EES- og EFTA-ríkjanna rúmum 1,5 milljörðum evra á síðasta sjóðstímabili. Hækkunin á milli tímabila nemur 16,6%, sem er lægra en sem nemur verðlagshækkunum á evrusvæðinu frá því sem samið var um fyrir síðasta sjóðstímabil.

Innbyrðis skipting milli EES og EFTA-ríkjanna á framlögum til sjóðsins hverju sinni ræðst af hlutfalli hvers ríkis í samanlagðri landsframleiðslu þeirra og er því breytileg milli ára. Það er því ekki hægt að segja nákvæmlega til um það hvert heildarframlag Íslands verður á tímabilinu. Ef miðað er við núverandi greiðsluhlutfall Íslands og núverandi gengi evrunnar myndi framlag Íslands á sjóðstímabilinu nema um 1,7 milljörðum kr. á ári hverju á þessu sjö ára sjóðstímabili. Þá er miðað við að viðtökuríkið nái að nýta framlög til sjóðsins að fullu. Hins vegar sýnir reynslan að framlögin verða líklega ekki fullnýtt og munu greiðslur Íslands þá lækka sem því nemur.

Greiðslur til sjóðsins taka mið af framvindu verkefna sjóðsins og miðað við fyrri reynslu munu þær fyrst og fremst koma til á síðustu árum sjóðstímabilsins og á fyrstu árunum eftir lok þess. Gera má ráð fyrir því að árlegar greiðslur vegna tímabilsins muni ná hámarki á árinu 2027–2031. Samhliða viðræðum um nýtt tímabil uppbyggingarsjóðsins fóru fram viðræður um tímabundna tollfrjálsa innflutningskvóta fyrir tilteknar sjávarafurðir inn á markað ESB. Fulltrúar utanríkisráðuneytisins og matvælaráðuneytisins önnuðust þær viðræður og höfðu samráð við fulltrúa útflytjenda sjávarafurða. Talið er ljóst að þeir tollkvótar sem samið var um nú muni nýtast útflytjendum íslenskra sjávarafurða mun betur en þeir tollkvótar sem samið var um vegna síðasta sjóðstímabils. Þó að samningurinn um tollkvótana falli ekki undir það frumvarp sem nú er lagt fram eru þeir tengdir samningum um nýtt tímabil uppbyggingarsjóðsins og munu tollkvótarnir ekki koma til framkvæmda fyrr en samningurinn um uppbyggingarsjóðinn hefur verið fullgiltur. Af þeim sökum er brýnt vegna hagsmuna tengdra útflutningi sjávarafurða að Ísland hafi fyrir mitt þetta ár fullgilt báða samningana og gert viðeigandi lagabreytingar.

Að þessu sögðu er þó rétt að hér komi fram að efni samningsins hefur verið til umræðu milli framkvæmdastjórnar ESB og ráðs ESB., þ.e. aðildarríkja sambandsins. Þeirri umfjöllun hefur enn ekki verið lokið og samningurinn því ekki enn formlega undirritaður. Vonir standa til að samningurinn verði undirritaður á næstu vikum.

Virðulegi forseti. Ég legg til að þegar umræðu þessari lýkur verði frumvarpi þessu vísað til hv. utanríkismálanefndar.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti með breytingartillögu frá meiri hluta hv. utanríkismálanefndar.

Með frumvarpinu sem hér liggur fyrir eru lagðar til breytingar á lögum um Evrópska efnahagssvæðið, í tengslum við samning EFTA-ríkjanna innan EES við Evrópusambandið um greiðslur í uppbyggingarsjóð EES vegna nýs tímabils, frá 1. maí 2021 til 30. apríl 2028. Er samningurinn fyrir næsta tímabil niðurstaða langra samningaviðræðna eins og rakið er í greinargerð með frumvarpinu.

Samningarnir byggjast á ákvæðum EES-samningsins en EFTA-ríkin hafa innan EES skuldbundið sig til að inna af hendi tímabundin fjárframlög til tiltekinna ríkja innan ESB til að draga úr efnahagslegu og félagslegu misræmi á milli svæða sinna. Þessi fjárframlög eru nefnd uppbyggingarsjóður EES og deila EFTA-ríkin innan EES kostnaðinum hlutfallslega á milli sín á grundvelli þjóðarframleiðslu. Af því leiðir að framlög Íslands eru mikill minni hluti framlaga sjóðsins. Auk þess má nefna að áhugi Íslendinga á sjóðnum hefur farið stigvaxandi og tókum við þátt í á fimmta hundrað verkefna og fengum úthlutað úr sjóðnum samtals á annan milljarð króna. Vonir standa til þess að þessi áhugi muni aukast enn frekar, m.a. vegna opnun sendiráðs Íslands í Varsjá.

Samhliða viðræðunum um uppbyggingarsjóðinn samdi Ísland við ESB um tímabundna tollfrjálsa kvóta vegna innflutnings á sjávarafurðum til sambandsins á viðkomandi sjóðstímabili.

Sjálf hef ég ekki dregið dul á það, virðulegi forseti, að samningar Íslands við ESB um tollfrelsi fyrir íslenskar sjávarafurðir séu mikil vonbrigði. Það er auðvitað reginhneyksli að ESB geri betri tollfrelsissamninga við lönd sem standa utan EES. Slíkir samningar eru í mikilli mótsögn við þétt og náið samstarf EES-ríkjanna, ekki síst á sviði viðskipta. Þessum umkvörtunum hef ég margsinnis komið á framfæri við fulltrúa ESB á fundum mínum með þeim. Þeir samningar sem náðust nú fyrir Íslands hönd um nýja tollkvóta eru þó bæði umfangsmeiri og skapa umtalsvert betri möguleika en fyrri samningar til þess að tollkvótarnir nýtist útflytjendum íslenskra sjávarafurða til fulls.

Virðulegi forseti. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund gesti frá utanríkisráðuneyti auk þess sem þrjú minnisblöð bárust frá sama ráðuneyti á meðan nefndin fjallaði um málið.

Þegar frumvarp þetta var lagt fyrir Alþingi var hvorki búið að undirrita samninginn um greiðslur í sjóðinn né um tímabundna tollfrjálsa kvóta en samningaviðræður voru þá, eins og ég hef þegar rakið, langar og strangar. Voru væntingar um að aðildarríkin myndu samþykkja samningana fljótlega eftir framlagningu frumvarpsins og í kjölfarið yrði hægt að undirrita þá. Samþykktarferlið innan ráðs ESB dróst hins vegar, en eins og nánar er rakið í greinargerð má segja að efnislega sé búið að ganga frá samningunum en út af standa formsatriði áður en hægt er að undirrita hann. Í ljósi þess að þessu ferli er lokið innan ESB án andmæla telur meiri hlutinn að rétt sé að samþykkja frumvarpið með breytingum. Því ræður ekki síst áhersla Íslands á að tryggja að samningurinn um tollkvóta geti sem fyrst koma til framkvæmda til hagsbóta fyrir útflytjendur íslenskra sjávarafurða.

Þar sem ekki er vitað með vissu hvenær umræddur samningur verður undirritaður formlega leggur meiri hlutinn til að frumvarpinu verði breytt þannig að gildistaka laganna, sem kveðið er á um í 4. gr. frumvarpsins, verði bundin við auglýsingu utanríkisráðherra þar um í A-deild Stjórnartíðinda. Fordæmi eru fyrir slíku skilyrði.

Virðulegi forseti. Með hliðsjón af framansögðu leggur meiri hluti utanríkismálanefndar til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem er að finna í nefndarálitinu.

Undir það rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Birgir Þórarinsson, Bjarni Jónsson, Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir, Jakob Frímann Magnússon, Jón Gunnarsson, Logi Einarsson og Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir.