Fríverslunarsamtök Evrópu og Evrópska efnahagssvæðið 2019
Ríkisstjórn
Stjórnarandstaða
Tímalína umræðunnar
Frú forseti. Ég kynni hér skýrslu Íslandsdeildar þingmannanefnda EFTA og EES fyrir árið 2019. Fríverslunarsamtök Evrópu, EFTA, og Evrópska efnahagssvæðið, EES, gegna veigamiklu hlutverki sem grunnstoðir íslenskrar utanríkisverslunar. Með aðildinni að EES njóta Íslendingar að langmestu leyti sömu viðskiptakjara og 30 önnur Evrópuríki með um 500 milljóna manna markað. Auk þess að koma að rekstri EES-samningsins hefur EFTA byggt upp öflugt net fríverslunarsamninga við ríki utan ESB eða svonefnd…
Frú forseti. Ég kynni hér skýrslu Íslandsdeildar þingmannanefnda EFTA og EES fyrir árið 2019.
Fríverslunarsamtök Evrópu, EFTA, og Evrópska efnahagssvæðið, EES, gegna veigamiklu hlutverki sem grunnstoðir íslenskrar utanríkisverslunar. Með aðildinni að EES njóta Íslendingar að langmestu leyti sömu viðskiptakjara og 30 önnur Evrópuríki með um 500 milljóna manna markað. Auk þess að koma að rekstri EES-samningsins hefur EFTA byggt upp öflugt net fríverslunarsamninga við ríki utan ESB eða svonefnd þriðju ríki.
Íslandsdeild þingmannanefnda EFTA og EES myndar sendinefnd Alþingis bæði í þingmannanefnd EFTA og þingmannanefnd EES. Þá myndar Íslandsdeildin ásamt fjórum þingmönnum úr utanríkismálanefnd sendinefnd Alþingis í sameiginlegri þingmannanefnd Íslands og ESB.
Ég ætla ekki að fara í gegnum alla þætti skýrslunnar heldur stikla á stóru í helstu atriðunum og bendi fólki á að það er mjög áhugavert að lesa skýrsluna í heild sinni vegna þess að þar koma bæði fram áhugaverðir punktar um uppbyggingu og sögu þingmannanefndarinnar en líka um einstaka fundi sem við áttum á árinu.
Árið 2019 áttu sæti í Íslandsdeild þingmannanefnda EFTA og EES Smári McCarthy formaður, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir varaformaður, Brynjar Níelsson, Hanna Katrín Friðriksson og Jón Gunnarsson. Varamenn voru hv. þm. Andrés Ingi Jónsson, Halldóra Mogensen, Páll Magnússon, Vilhjálmur Árnason og Þorsteinn Víglundsson. Hinn 4. desember 2019 tók Ólafur Þór Gunnarsson úr þingflokki VG sæti Andrésar Inga sem varamaður í Íslandsdeild. Ritari Íslandsdeildar var Stígur Stefánsson, sem er deildarstjóri alþjóðadeildar. Þá gegndi ég fyrir Íslands hönd formennsku í bæði þingmannanefnd EFTA og þingmannanefnd EES á árinu 2019, enda er það róterandi fyrirkomulag og formennskan gekk núna um áramótin til Norðmanna.
Í umfjöllun þingmannanefnda EFTA og EES um EES-samninginn og rekstur hans var að venju annars vegar farið yfir þann fjölda ESB-gerða á sviði innri markaðarins sem bíða upptöku í EES-samninginn og hins vegar var fjallað um svonefndan innleiðingarhalla EES/EFTA-ríkjanna sem mælir hversu hratt ríkin innleiða þær gerðir sem þegar hafa verið teknar upp í EES-samninginn. Mikilvægt er að upptaka gerða í samninginn og innleiðing í EES/EFTA-ríkjunum gangi snurðulaust fyrir sig til þess að tryggja lagalegt samræmi á innri markaðnum sem er ein forsenda fyrir virkni hans. Ísland hefur bætt árangur sinn á þessu sviði en árið 2018 voru reglur Alþingis um þinglega meðferð EES-mála endurskoðaðar með það að markmiði að gera EES-málum hærra undir höfði og auka um leið skilvirkni við upptöku og innleiðingu ESB-gerða. Reglurnar komu til framkvæmda við upphaf 149. löggjafarþings í september það ár þannig að árið 2019 var fyrsta heila árið þar sem nýju reglurnar voru í gildi. Þetta hefur gengið nokkuð vel. Ég rek aðeins betur stöðuna á EES-samningnum síðar, en það má nefna að fríverslunarsamningagerð EFTA við ríki utan ESB, svonefnd þriðju ríki, var mjög ofarlega á dagskrá þingmannanefndar EFTA, eins og reyndar fyrri ár.
EFTA hefur verið í fararbroddi á heimsvísu í gerð fríverslunarsamninga og eru gildir samningar nú 29 talsins og taka til 40 ríkja. Á árinu var efnislega lokið við samning við Mercosur sem er tollabandalag fjögurra Suður-Ameríkuríkja; Argentínu, Úrúgvæs, Paragvæs og Brasilíu. Samningurinn er núna í lagalegri yfirferð og bíður undirritunar. Jafnframt á EFTA í fríverslunarviðræðum við Indland, Malasíu og Víetnam, þó að þær gangi mishratt fyrir sig. Viðræðurnar við Indland hafa staðið yfir í á tíunda ár meðan viðræður við Víetnam hafa gengið mun hraðar fyrir sig. Þá hefur EFTA unnið að uppfærslu á eldri fríverslunarsamningum sem snýst einkum um að víkka út samninga sem takmörkuðust við vöruviðskipti áður fyrr og bæta við öðrum þáttum nútímafríverslunarsamninga á borð við þjónustuviðskipti, hugverkaréttindi, úrlausnir deilumála, opinber innkaup og sjálfbæra þróun. Þingmannanefnd EFTA hefur á undanförnum árum stutt dyggilega við gerð fríverslunarsamninga EFTA, m.a. með því að beita sendinefndum og þingmannaheimsóknum til þess að kynna og afla stuðnings við gerð slíkra samninga. Í þessu skyni fór framkvæmdastjórn þingmannanefndar EFTA í heimsókn til Suður-Kóreu á árinu 2019 og átti þar viðræður við þarlend stjórnvöld, þingnefndir, stofnanir og hagsmunaaðila um aukið efnahagslegt samstarf EFTA við Suður-Kóreu og þá einkum uppfærslu á fríverslunarsamningi landanna frá 2005. Hluti af hvatanum fyrir þeirri ferð er að Evrópusambandið hefur nýlega uppfært sinn samning við Suður-Kóreu sem tekur fyrir vikið til mun fleiri þátta en áður. Það hefur verið ákveðin hefð að EFTA reyni að halda alla vega í við Evrópusambandið þar sem ekki er hægt að gera hreinlega betur. Má nefna að fríverslunarsamningur EFTA-ríkjanna við Suður-Kóreu á sínum tíma var í rauninni á undan Evrópusambandinu, það er ekki mjög oft sem það gerist.
Ansi mikið var fjallað um útgöngu Bretlands úr Evrópusambandinu, hið svokallaða Brexit. Það kom ítrekað til umfjöllunar. Þá var fjallað um framtíðarskipan viðskipta við Bretland eftir útgöngu úr ESB og þar með úr EES-samningnum sem er gríðarlegt hagsmunamál fyrir ríki EFTA. Bretland er stærsti viðskiptaaðili bæði Íslands og Noregs innan EES. Þrír möguleikar hafa einkum verið nefndir í samhengi við framtíðarskipun þessara viðskipta. Í fyrsta lagi að EFTA-ríkin fjögur gerðu saman samning við Bretland. Í öðru lagi kæmi til greina að EFTA/EES-ríkin þrjú, án Sviss, hefðu samflot um slíkan samning og í þriðja lagi gæti sú staða komið upp að hvert EFTA-ríki fyrir sig myndi gera tvíhliða samning við Bretland. Niðurstaðan mun væntanlega ráðast af því hvers konar samning Bretland og Evrópusambandið gera sín á milli um framtíðarsamband sitt á næstu mánuðum og raunar vorum við í þingmannanefndinni í Brussel fyrr í vikunni þar sem við fengum ágætiskynningu á stöðu mála í ljósi þess að Brexit hefur nú átt sér stað. Ég ætla ekki að fara mikið nánar út í Brexit nema sérstaklega verði óskað eftir því, enda held ég að velflestir séu orðnir alveg hundleiðir á því endalausa máli.
Af fleiri málum sem voru ofarlega á baugi þingmannanefnda EFTA og EES á árinu má nefna þróun í alþjóðaviðskiptum og stöðu Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar, ákvæði um vinnuvernd og sjálfbærni í fríverslunarsamningum, kosningar til Evrópuþingsins, viðskiptastefnu ESB og viðbrögð þjóðþinga við #metoo-hreyfingunni. Ef ég má nefna aðeins varðandi stöðu Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar, sem er töluvert áhyggjuefni, þá gerðist það rétt fyrir jól að dómstóll stofnunarinnar varð í rauninni óstarfhæfur. Við dómstólinn eru að jafnaði nokkuð margir dómarar en vegna andstöðu Bandaríkjanna við skipanir dómara, fyrst á Obama-tímabilinu og hefur haldið áfram á valdatíma Trumps, hefur ekki tekist að skipa nýja dómara við dómstólinn. Dómarar eru þar með fastan skipunartíma sem varir í nokkur ár og ef það er ekki hægt að endurnýja tímann þá tæmist hreinlega dómstóllinn að lokum. Það þarf alltaf að lágmarki þrjá dómara til að fá niðurstöður í dómsmálum, þeir mega ekki vera færri en þrír, en núna í desember voru tveir sem kláruðu sinn skipunartíma. Þetta þýðir að Alþjóðaviðskiptastofnunin hefur eiginlega ekki getu til að greiða úr ágreiningsefnum sem koma upp, hvorki varðandi GATT, GATS og TRIPS-samninga né afleidda samninga þeirra samtaka. Ef ekki verður leyst úr þessu kann þetta að verða á þessu ári eða á komandi árum verulega skaðlegt fyrir í rauninni alþjóðaviðskipti um heim allan. Það er ekki þannig að Bandaríkin hafi verið á móti skipunum á dómurum í einhverjum skemmdarleiðangri heldur snerist þetta um hæfisskilyrði dómaranna að miklu leyti og þeir vildu endurnýja það kerfi ásamt því að setja skýrari reglur utan um starfsemina. Nú er ég kannski kominn heldur djúpt ofan í þetta málefni en þetta skiptir máli. Vandinn hefur verið á undanförnum þremur og hálfu ári að Bandaríkin eru í raun hætt að segja hvað þau nákvæmlega vilja. Vonandi verður leyst úr þessu.
En svo ég komi aftur inn á starfsemi þingmannanefndarinnar sem slíkrar þá var starfsemi hennar með mjög hefðbundnum hætti á árinu 2019. Þingmannanefndin kom tvisvar sinnum saman í tengslum við fundi nefndarinnar með ráðherrum EFTA. Enn fremur átti framkvæmdastjórn þingmannanefndarinnar fundi með þingnefndum, ráðuneytum og stofnunum í Seoul um fríverslunarmál, eins og ég nefndi áður. Formenn landsdeilda þingmannanefndar EFTA áttu fund með lykilsamstarfsaðilum í Evrópuþinginu í kjölfar kosninga til Evrópuþingsins. Þetta var hugmynd sem kom upp á árinu 2018 og við létum verða af henni. Það varð í rauninni til þess að við vorum að byrja að efla samskipti okkar við Evrópuþingið, sem því miður eru stundum heldur gloppótt. Evrópuþinginu hættir pínulítið til þess að gleyma tilvist EES-ríkjanna öðru hverju og það er mikilvægt fyrir þingmannanefnd EES að minna reglulega á mikilvægi okkar í þessu stóra samhengi. Þá kom þingmannanefnd EES að venju tvisvar saman til fundar á árinu.
Ég ætla ekki að rekja einstök efnisatriði allra þeirra funda sem við áttum enda voru þeir fjölmargir og mjög margt sem kom fram á þeim öllum. En í lokin er mikilvægt að setja þetta í samhengi við þá þróun sem er að eiga sér stað á alþjóðavettvangi. Það er vaxandi spenna í alþjóðaviðskiptum, það eru tollastríð í gangi. Það er orðið að mörgu leyti erfiðara að framfylgja þessum hefðbundnu markmiðum ríkja í fríverslun og fyrir vikið er kannski mikilvægara en hefur verið á síðustu áratugum að það sé mjög öflugt starf bæði innan þingmannanefndar EFTA og EES og sömuleiðis hjá EFTA sjálfu sem fjölþjóðlegri stofnun. Það eru svo sem engar sérstakar blikur á lofti hjá þeim. Allt starfið gengur mjög vel og er mjög vel mannað. En það er mikilvægt að Alþingi og íslenska ríkið standi vel að því að styðja við þessa mikilvægu starfsemi, ekki síst þegar við erum að fara út í erfiðar viðræður við ýmis lönd um hlutverk jafnréttis kynjanna, mannréttindamál almennt og aðra þætti sem ekki öll lönd í heiminum eru sammála um að eigi heima innan fríverslunarumræðu. Það er engu að síður eitthvað sem Ísland og sömuleiðis Noregur hafa haldið á lofti, án þess að ég geri lítið úr þætti Sviss og Liechtenstein. Eftir því sem umræða um fríverslun almennt verður erfiðari verður enn þá erfiðara að halda á lofti þessum mannréttindavinklum. Þetta er kannski aðalatriðið sem ég vildi nefna.
Eins og ég sagði áður þá er skýrslan sjálf þokkalega góð yfirferð yfir allt sem var að gerast hjá okkur og ég vona bara að næstu ár verði jafn góð og árið 2019 var. Undir skýrslu nefndarinnar rita Smári McCarthy formaður, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir varaformaður, Brynjar Níelsson, Hanna Katrín Friðriksson og Jón Gunnarsson.
Ég ætla kannski að taka það fram að ég fór svolítið út fyrir efni skýrslunnar þannig að það er ekki allt sem ég sagði hér endilega frá þessum hv. þingmönnum sem undirrituðu með mér, en skýrslan stendur sem fullkomlega sjálfstætt plagg.
Frú forseti. Ég þakka hv. formanni Íslandsdeilda EFTA og EES fyrir hans framsögu. Hann fór ósköp vel yfir það sem á daga nefndarinnar dreif á síðasta starfsári og kannski ekki ástæða til að fara mikið ofan í það. Mig langaði aðeins að drepa á nokkrum atriðum og eitt af því sem hefur mjög oft komið fyrir á okkar fundum og áður en ég tók til starfa í nefndinni er blessuð Brexit-umræðan. Hún er í sjálfu sér kannski rétt að hefjast því að við vorum að koma af fundi nú á þriðjudaginn þar sem …
Frú forseti. Ég þakka hv. formanni Íslandsdeilda EFTA og EES fyrir hans framsögu. Hann fór ósköp vel yfir það sem á daga nefndarinnar dreif á síðasta starfsári og kannski ekki ástæða til að fara mikið ofan í það. Mig langaði aðeins að drepa á nokkrum atriðum og eitt af því sem hefur mjög oft komið fyrir á okkar fundum og áður en ég tók til starfa í nefndinni er blessuð Brexit-umræðan. Hún er í sjálfu sér kannski rétt að hefjast því að við vorum að koma af fundi nú á þriðjudaginn þar sem þetta var einmitt rætt, þ.e. næstu skref sem felast í því að Bretar reyna að ná sameiginlegri niðurstöðu við ESB um einhvers konar samninga. Miðað við þann tíma sem þeir ætla sér til verksins þá myndi ég halda að það gæti gengið brösuglega, a.m.k. miðað við hvernig úrsögnin gekk. Það má gera ráð fyrir því að þessu verði ekki riggað upp, enda kom það nánast í ljós í lok fundarins að jafnvel er gert ráð fyrir að hugsanlega verði einhver einn samningur undirritaður alveg í árslok og síðan stöndum við kannski frammi fyrir því að Bretar verði með svipað fyrirkomulag og Sviss, það er eiginlega það eina sem manni finnst liggja í augum uppi hvað það varðar. En auðvitað skiptir það okkur líka máli, og hinar þjóðirnar sem eru með okkur í þessu samstarfi, hvernig samningar nást þarna á milli, hvert sem framhaldið verður svo hjá okkur.
Á fundinum sem var haldinn í Vaduz í október fengum við Aleen Mcleod sem er skoskur þingmaður á Evrópuþinginu, þar sem hún var einmitt að fara yfir málefni út frá sjónarhóli Skota og hafði miklar áhyggjur af þessum útgöngusamningi og niðurstaðan varð svo kannski akkúrat sú, hvaða áhrif það muni hafa í Skotlandi. Skotar hafa treyst mjög mikið á vinnuafl frá Evrópu og hafði hún einmitt mjög miklar áhyggjur af því hvernig tækist að manna stöður bæði í heilbrigðis- og umönnunargeiranum eftir Brexit.
Á þessum fundi var líka talað um samskipti Sviss og ESB, hvernig brugðist hefði verið við þjóðaratkvæðagreiðslu sem þeir héldu 2014 um að takmarka flæði innflytjenda til Sviss. Það setti nú samskiptin þarna á milli svolítið í uppnám. Við erum auðvitað bundin af þeim samningum sem að þessu lúta. 26% af íbúum í Sviss eru erlendir ríkisborgarar og svo eru aðrir sem sækja vinnu yfir landamærin. Ég hef áhyggjur af því að þetta mál verði t.d. mjög erfitt hvað Bretana varðar, frjáls för og flæði á milli landa. Ég held að það komi líka til með að skipta máli hvernig úr því verður unnið, ekki bara gagnvart okkur heldur gagnvart ESB og öðrum þjóðum því að Bretarnir virðast vera frekar stífir á því.
Á fundinum í Strassborg í mars á síðasta ári var umræða um viðbrögð þjóðþinga við vinnustaðaáreitni og hún fór fram að frumkvæði Íslandsdeildarinnar. Þar var hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson með framsögu og vitnaði m.a. til könnunarinnar hjá Alþjóðaþingmannasambandinu og Evrópuráðsþinginu á umfangi þess, hversu mikið væri um kynferðislega og kynbundna áreitni í evrópsku þjóðþingunum. Það var auðvitað mjög sláandi að 85% þingkvenna, sem tóku þátt í þessari rannsókn, töldu sig hafa orðið fyrir andlegu ofbeldi í starfi. Hún sagði líka frá því hvernig við stjórnmálakonur á Íslandi tókum þátt í #metoo-hreyfingunni, fór mjög vel yfir það. Ég nefndi líka í þessu sambandi að við ætluðum að reyna að fara vel og ítarlega yfir niðurstöður þessarar könnunar Alþjóðaþingmannasambandsins og Evrópuráðsþingsins. Ég vona að allir þingmenn og starfsfólk hafi tekið þátt í þessari könnun, hún er kannski eitt af þeim tækjum og tólum sem eiga að hjálpa okkur í því að takast á við það risaverkefni sem þetta er, því miður. Það á líka að vera samanburðarhæft við þessa könnun sem þarna var gerð.
Á þessum fundi var líka rætt um framtíðarstarf þingmannanefndarinnar. Farið var yfir bréfaskipti sem höfðu verið á milli formanna EES og EFTA og Evrópuþingshliðar nefndarinnar. Því var velt upp okkar megin að koma alltaf saman í Strassborg, frekar en að vera að skiptast á. Það var frekar dræm þátttaka síðast þegar við héldum þetta hér á Íslandi og þess vegna veltum við þessu upp, bæði til að fá einhverja til okkar til að flytja erindi og til að geta átt samtal á víðari grunni o.s.frv. Það var ein af þeim hugmyndum sem við ræddum. Niðurstaðan varð sú að eftir síðustu kosningar virðist vera meiri áhugi fyrir því að sinna þessu betur þannig að við fáum í heimsókn í maí þingmenn frá Evrópuþinginu. Ég vona sannarlega að það verði góð þátttaka því að þessi samskipti skipta okkur máli og þau skipta líka máli, eins og ég sagði, bara til að víkka sjóndeildarhringinn, sjá hvað allir eru að gera í þessu samstarfi.
Formaður nefndarinnar kom aðeins inn á það þegar við fórum til Suður-Kóreu til að reyna að þrýsta á stjórnvöld um að uppfæra samninginn. Hann er orðinn ansi gamall. Bandaríkin gerðu samning 2010 sem er mun betri en okkar fríverslunarsamningur. Það má því segja að EFTA-ríkin standi aðeins höllum fæti gagnvart samkeppnisaðilum, bæði frá Bandaríkjunum og eins frá ESB á Kóreu-markaðinum. Við vildum reyna að leggja að þeim að auka markaðsaðgang landanna, bæði fyrir landbúnaðar- og sjávarafurðir, endurskoðaðar upprunareglur, afnám tæknilegra viðskiptahindrana og almennt aukið frelsi til þjónustuviðskipta. Af því að þessi samningur er orðinn svo gamall er ekki ákvæði þar inni um viðskipti og sjálfbæra þróun og þaðan af síður mannréttindavinkillinn sem nú hefur verið bætt í ansi marga samninga og er tekinn inn í alla þá samninga sem eru í uppfærslu.
Við höfðum tækifæri til að ræða ýmis tvíhliða tengsl. Hér á undan var verið að ræða málefni norðurslóða og ég ræddi þau aðeins þarna. Suður-Kórea hefur áheyrnaraðild að Norðurskautsráðinu og við þekkjum áhuga þessara þjóða, bæði þeirra og Kínverja og annarra, á norðurskautinu. Það er mikilvægt að við eigum gott samstarf við áheyrnarríkin til þess að gæta hagsmuna norðurskautsins, ég held að það sé mikil þörf á því.
Sumarfundurinn, sem fór fram í Malbun í Liechtenstein, var með aðeins öðru sniði af því að ráðgjafarnefnd EFTA, sem í sitja aðilar vinnumarkaðarins, var einnig á þeim fundi. Það var örlítið annað yfirbragð. Þar var m.a. verið að ræða um viðskipti og sjálfbæra þróun og þar var starfshópur með tillögur um vinnuvernd og sjálfbæra þróun sem hefur í raun verið í öllum samningum síðan 2010. En það var einmitt að undangenginni umræðu síðustu árin þar sem lagt var til að reyna að bæta jafnréttisáherslunum inn í texta sem á að undirstrika skuldbindingar um að virða mannréttindi og lýðræði og allt sem þar er undir. Það hefur verið gagnrýnt að það er eitt að setja eitthvað inn í samninga og annað að reyna að fylgja því eftir en það er a.m.k. til alls fyrst að fá menn til að samþykkja það.
Virðulegur forseti. Tíminn er að verða búinn. Ég tek undir það að það er ánægjulegt að eftir ferðina okkar til Argentínu, þar sem við hittum fulltrúa Mercosur-ríkjanna, sjáum við í land með samning sem ég held að skipti máli og sýnir að sá þrýstingur sem við erum að veita með því að heimsækja þessi lönd er að skila árangri. Það er sannarlega það sem við þurfum að gera.
Frú forseti Mér þykir leitt að ég gerði mig ekki alveg skiljanlega hér áðan. Ég ætlaði að fara í andsvar við hv. þm. Smára McCarthy en nýti þá tækifærið til að fara aðeins yfir það sem bæði formaður og varaformaður Íslandsdeildar þingmannanefnda EFTA og EES fóru yfir í ræðum sínum og þakka ég þeim mjög vel fyrir það. Til að byrja með vil ég lýsa því yfir hversu gleðilegt er að hv. þm. Smári McCarthy hafi verið formaður í þingmannanefnd EFTA og stýrt öllum fundum nefndarinnar. Ég held að…
Frú forseti Mér þykir leitt að ég gerði mig ekki alveg skiljanlega hér áðan. Ég ætlaði að fara í andsvar við hv. þm. Smára McCarthy en nýti þá tækifærið til að fara aðeins yfir það sem bæði formaður og varaformaður Íslandsdeildar þingmannanefnda EFTA og EES fóru yfir í ræðum sínum og þakka ég þeim mjög vel fyrir það. Til að byrja með vil ég lýsa því yfir hversu gleðilegt er að hv. þm. Smári McCarthy hafi verið formaður í þingmannanefnd EFTA og stýrt öllum fundum nefndarinnar. Ég held að það sé afskaplega gott þegar íslenskir þingmenn taka að sér formennsku í svona starfi. Það er líka áhugavert það sem er reifað hér í skýrslunni, og bæði formaður og varaformaður komu inn á, og kemur engum á óvart, hversu umfangsmikið Brexit hefur verið í umfjöllun þingmannanefnda EFTA og EES á síðastliðnu ári. Það verða þá gríðarlega mikil pólitísk tíðindi að Bretar gangi úr ESB til að reyna að ná svipuðum réttindum og fríverslunarsamningum og við hér njótum í gegnum EES-samninginn. Og kannski, eins og hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir kom inn á, að Bretar séu jafnvel ekki einu sinni tilbúnir til að taka inn allt sem þar er kveðið á um.
Við höfum oft hér í þingsal Alþingis fjallað um fríverslunarsamninga enda gegna þeir veigamiklu hlutverki sem grunnstoðir íslenskrar utanríkisverslunar og eru ótrúlega mikilvægir fyrir okkur, enda er EFTA í fararbroddi á heimsvísu í gerð fríverslunarsamninga. Eins og kemur fram í skýrslunni eru 29 samningar í gildi og taka til 40 ríkja. Það er með ólíkindum að Mercosur-samningnum sé efnislega lokið og nú eigi bara eftir að fara í lagalega yfirferð og sá samningur bíði undirritunar. Það er gríðarlega stórt skref í fríverslunarsamningsgerð sem Ísland á aðild að.
Mér hefur hér í þingsal orðið tíðrætt um inngangsorðin í fríverslunarsamningum þar sem kveðið er á um virðingu fyrir mannréttindum og lýðræði. Ég sé hér í skýrslunni að EFTA hefur verið að vinna að því að undirbyggja nýja samninga en sömuleiðis að því að uppfæra eldri fríverslunarsamninga sem snýst einkum um að víkka út þá samninga sem takmörkuðust við vöruviðskipti þannig að þeir taki m.a. til hugverkaréttinda, úrlausnar deilumála og sjálfbærrar þróunar. Það væri kannski áhugavert að fá hv. formann hér til að reifa þetta nánar vegna þess að við höfum hér í þingsal Alþingis farið nokkuð ítarlega og oft yfir þessi inngangsorð. Það hefur verið vilji margra þingmanna hér að kveða fastar að orði í inngangsorðunum þegar kemur að því að virða mannréttindi og lýðræði í þeim löndum sem við erum að gera fríverslunarsamninga við, og ber þar hæst samninga sem hafa verið í bígerð og hafa síðan verið staðfestir af þinginu við Filippseyjar en sömuleiðis líka samningar við Georgíu. Ég myndi gjarnan vilja heyra í hv. þm. Smára McCarthy um það hvar sú vinna er stödd þegar kemur að því að kveða nánar á um þessa hluti í inngangsorðunum og sömuleiðis þegar kemur að sjálfbærri þróun. Það væri áhugavert ef þingmaðurinn sæi sér fært að koma hingað upp í smáræðu í viðbót til að reifa þetta örlítið.
Annars vil ég þakka þeim þingmönnum sem sæti eiga í þessari þingmannanefnd kærlega fyrir þeirra vinnu. Af lestri skýrslunnar má ráða að þarna eru tekin upp af hálfu íslenskra þingmanna góð áherslumál. Ég hvet þau áfram til dáða í sínu alþjóðlega starfi. En eins og ég segi þá væri áhugavert að heyra meira um það sem ég minntist á í ræðu minni.
Herra forseti. Ég þakka fyrir góða ræðu og góðar spurningar. Þó svo að það sé kannski öfugsnúið ætla ég að reyna að svara þeim vangaveltum sem komu upp. Nú hefur verið í gangi vinna hjá EFTA síðustu árin við að búa til nýjan samningsdragakafla, eða má segja sniðmát fyrir fríverslunarsamninga, sem gengur út á að stuðla að sjálfbærri þróun. Þetta er mjög mikið framfaraskref. Það hafa alltaf verið nokkur ákvæði sem hafa verið lögð til af hálfu EFTA undanfarin ár. En nú er það þessi TSD-kafli,…
Herra forseti. Ég þakka fyrir góða ræðu og góðar spurningar. Þó svo að það sé kannski öfugsnúið ætla ég að reyna að svara þeim vangaveltum sem komu upp. Nú hefur verið í gangi vinna hjá EFTA síðustu árin við að búa til nýjan samningsdragakafla, eða má segja sniðmát fyrir fríverslunarsamninga, sem gengur út á að stuðla að sjálfbærri þróun. Þetta er mjög mikið framfaraskref. Það hafa alltaf verið nokkur ákvæði sem hafa verið lögð til af hálfu EFTA undanfarin ár. En nú er það þessi TSD-kafli, eins og það er kallað, eða Trade and Sustainable Development. Þessi nýi kafli er mjög góður á marga vegu. Auðvitað gæti maður alltaf sagt: Já, en það ætti auðvitað að gera meira. En ef maður lítur á alþjóðaviðskipti og alþjóðasamskipti sem list hins mögulega þá held ég að nokkuð vel hafi tekist að búa til þessi drög. Svo á bara eftir að koma reynsla á það hvernig gengur að fá þriðju ríkin sem við erum í samningaviðræðum við til að samþykkja drögin sem stoð fyrir okkar samningaviðræður. Ég held að í öllu falli þá skipti alltaf máli að við höldum þessum atriðum á lofti. En við þurfum líka að taka mið af því hvað er raunsætt hverju sinni. Það er til mikils að vinna að nota alþjóðaviðskipti til að ýta undir mannréttindamál en á sama tíma eru mörg lönd í heiminum viðkvæm fyrir því og viðkvæm fyrir gagnrýni á sig á þeim nótum. Við þurfum svolítið að sjá til hvernig reynslan verður af þessum TSD-kafla og hversu mikið kemur út úr honum. Svo kemur spurningin um framfylgnina.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Smára McCarthy fyrir andsvarið, ég held að hann hafi farið nokkuð vel yfir þetta verkefni sem er einmitt að samtvinna fríverslunarsamninga og koma inn ákvæðum um mannréttindi, lýðræði og jafnvel loftslagsmál og sjálfbærni. Það er vissulega flókið og kannski líta margir svo á að fríverslunarsamningar eigi ekki að snúast um það. Engu að síður tel ég að fríverslunarsamningar séu einmitt ótrúlega öflugt tæki til að þrýsta á um ákveðnar umbætur í viðkomandi ríkjum…
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Smára McCarthy fyrir andsvarið, ég held að hann hafi farið nokkuð vel yfir þetta verkefni sem er einmitt að samtvinna fríverslunarsamninga og koma inn ákvæðum um mannréttindi, lýðræði og jafnvel loftslagsmál og sjálfbærni. Það er vissulega flókið og kannski líta margir svo á að fríverslunarsamningar eigi ekki að snúast um það. Engu að síður tel ég að fríverslunarsamningar séu einmitt ótrúlega öflugt tæki til að þrýsta á um ákveðnar umbætur í viðkomandi ríkjum sem við viljum eiga verslun og viðskipti við, eins og hv. þingmaður kom inn á, ótrúlega öflugt tæki til að ýta á slíkt. Eins og hv. þingmaður kom inn á er það kannski list hins ómögulega að tvinna þessi sjónarmið saman en ég hef fulla trú á því að íslenskir þingmenn geti áorkað miklu, enda kom það í ljós að sá málflutningur sem hafður var uppi hér í þingsal Alþingis, þegar kom að því að fullgilda fríverslunarsamning við Filippseyjar, vakti gríðarlega mikla athygli, rataði inn í mannréttindaráð Sameinuðu þjóðanna og fékk hörð viðbrögð á Filippseyjum og varð m.a. til þess að blaðamenn voru leystir úr haldi. Það er því ýmsu hægt að fá áorkað í þessu sambandi. Svo er það sjálfbær þróun sem ég vil gjarnan heyra nánar um í máli formanns Íslandsdeildarinnar, hvernig þingmenn þar sjá fyrir sér að hægt sé að stuðla að sjálfbærri þróun með gerð fríverslunarsamninga í náinni framtíð.
Herra forseti. Það er algjörlega rétt að þessi þrýstingur virkar. Þegar við töfðum t.d. fyrir upptöku fríverslunarsamnings við Filippseyjar, eins og var gert hér, skapaði það ákveðinn þrýsting sem er mikilvægur. Jafnvel þó að reyndin sé sú, sem er reyndin að mínu mati og er mín skoðun, að við viljum fríverslunarsamninga við ríki eins og Filippseyjar, hefur það mikið að segja að ýta aðeins við, þá höldum við þessum sjónarmiðum á lofti. Meðal þeirra breytinga sem gerðar voru á TSD-kaflanum…
Herra forseti. Það er algjörlega rétt að þessi þrýstingur virkar. Þegar við töfðum t.d. fyrir upptöku fríverslunarsamnings við Filippseyjar, eins og var gert hér, skapaði það ákveðinn þrýsting sem er mikilvægur. Jafnvel þó að reyndin sé sú, sem er reyndin að mínu mati og er mín skoðun, að við viljum fríverslunarsamninga við ríki eins og Filippseyjar, hefur það mikið að segja að ýta aðeins við, þá höldum við þessum sjónarmiðum á lofti.
Meðal þeirra breytinga sem gerðar voru á TSD-kaflanum eða sjálfbærnikaflanum voru breytingar sem snúa að jafnréttisáherslum og skuldbindingum samningsaðila um að virða mannréttindi og lýðræði og réttarríkið samkvæmt helstu alþjóðasamningum. Auðvitað kemur þetta bara inn í stóra samhengið. Í raun geta lönd ekki skikkað hvert annað til að hlýða neinu en við gerum samninga í þeirri von að það sé alla vega gagnkvæmur vilji til að bæta stöðu hvers lands fyrir sig en líka að löndin bæti sjálf sig um leið. Ég held að það sé alveg sama með hvaða hætti við beitum þessari viðleitni, hvort sem það er með því að vera svolítið leiðinleg við Filippseyjar eða Tyrkland eða einhver önnur ríki. Þó að ég sé t.d. mjög ánægður með samning við Mercosur-ríkin get ég alveg ímyndað mér að nýleg vandræði í Brasilíu eigi eftir að koma til umræðu þegar sá samningur verður samþykktur af Alþingi. En í öllu falli skiptir máli að við notum þetta ekki á þann hátt að við segjum: Þetta eru reglurnar og við heimtum að allir fylgi þeim. Við eigum að nota þetta sem tækifæri til að eiga samtalið. Með því að gera það mun árangur vonandi nást með einhverjum hætti eftir því sem á líður.