Ráðstafanir vegna útgöngu Bretlands úr Evrópusambandinu og Evrópska efnahagssvæðinu

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um ráðstafanir vegna útgöngu Bretlands úr Evrópusambandinu og Evrópska efnahagssvæðinu. Frumvarp þetta var lagt fyrir Alþingi síðasta vor en komst ekki á dagskrá. Það er nú lagt fram nánast óbreytt.

Aðdragandi þess er vitaskuld vel kunnur. Í þjóðaratkvæðagreiðslu 23. júní 2016 greiddi meiri hluti breskra kjósenda atkvæði með því að Bretland gengi úr Evrópusambandinu. Í kjölfarið tilkynntu bresk stjórnvöld, hinn 29. mars 2017, um úrsögn Bretlands úr Evrópusambandinu. Bresk stjórnvöld og Evrópusambandið hófu í kjölfarið samningaviðræður um hvernig standa skyldi að útgöngunni og þeim viðræðum lauk með gerð svonefnds útgöngusamnings í nóvember á síðasta ári. Sá samningur hefur hins vegar reynst umdeildur í Bretlandi. Hefur samningurinn ítrekað verið borinn undir atkvæði í neðri deild breska þingsins en ekki hlotið brautargengi. Bretland hefði að óbreyttu átt að ganga úr Evrópusambandinu 29. mars 2019 en bresk stjórnvöld hafa tvívegis óskað eftir að fresta útgöngu til að leitast við að ná stuðningi meiri hluta breska þingsins við útgöngusamninginn. Í apríl sl. ákváðu leiðtogar Evrópusambandsins að fresta útgöngu Bretlands til 31. október nk. og afstaða ríkisstjórnar Bretlands er að ganga úr Evrópusambandinu þann dag. Ekki er hins vegar hægt að útiloka frekari frestun útgöngu fram yfir 31. október eins og mál hafa nú þróast. Þess vegna er mikilvægt að íslensk stjórnvöld séu áfram reiðubúin að bregðast við mismunandi sviðsmyndum og er þetta frumvarp mikilvægur liður í þeirri vinnu.

Virðulegi forseti. Það var ljóst strax frá því að niðurstaðan í þjóðaratkvæðagreiðslunni lá fyrir sumarið 2016 að útganga Bretlands úr Evrópusambandinu myndi hafa talsverð áhrif hér á landi. Í krafti aðildar sinnar að Evrópusambandinu er Bretland aðili að EES-samningnum og öðrum þeim samningum sem Ísland hefur gert við ESB. Þegar þeirri aðild lýkur taka þessir samningar ekki lengur til Bretlands.

Bretland er ein af okkar helstu viðskiptaþjóðum, nágrannaríki okkar og náið okkur á fjölmörgum sviðum. Af þeim sökum hefur það verið forgangsatriði íslenskra stjórnvalda að tryggja áframhaldandi náin tengsl og góð viðskiptakjör við Bretland eftir útgöngu Breta úr ESB. Þetta markmið er m.a. endurspeglað í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar þar sem áréttað var mikilvægi þess að gæta vel að hagsmunum Íslands við úrsögn Bretlands úr Evrópusambandinu. Útganga Bretlands úr Evrópusambandinu mun vitaskuld marka þáttaskil og kalla á að Ísland og Bretland skilgreini framtíðarsamskipti sín í samningum sín á milli. Áður en viðræður um framtíðarsamskipti við Bretland geta hafist er þó fyrsta skrefið að ganga frá útgöngu Bretlands úr Evrópusambandinu og Evrópska efnahagssvæðinu.

Þunginn í starfi stjórnvalda síðustu misserin hefur því beinst að því að búa í haginn fyrir útgöngu Bretlands með það að leiðarljósi að tryggja að mikilvægir hagsmunir Íslands, íslenskra ríkisborgara og íslenskra fyrirtækja fari ekki forgörðum þegar Bretland verður ekki lengur aðildarríki að ESB. Til grundvallar þessu starfi liggur ítarleg greiningarvinna sem unnin hefur verið í samstarfi við öll ráðuneytin í Stjórnarráðinu, auk reglulegs samráðs við utanríkismálanefnd. Jafnframt hefur átt sér stað ítarlegt samráð við hagsmunaaðila í viðskiptalífinu, á vinnumarkaði og víðar sem miðað hefur að því að greina nánar þá víðtæku hagsmuni sem felast í samskiptum okkar við Bretland. Sú langvarandi óvissa sem ríkt hefur um hvenær og hvernig útganga Bretlands úr Evrópusambandinu kemur til framkvæmda hefur óneitanlega sett mark sitt á þann undirbúning. Af hálfu íslenskra stjórnvalda hefur verið lögð áhersla á að vera undir það búin að mæta útgöngu Bretlands, hvort sem hún verður á grundvelli svonefnds útgöngusamnings Bretlands og ESB eða án samnings.

Af þessum sökum höfum við í samfloti við Noreg og Liechtenstein gert tvo samninga við Bretland. Í fyrsta lagi var í byrjun desember lögð lokahönd á gerð samnings sem endurspeglar þau atriði útgöngusamnings Bretlands og ESB sem varðar okkur með beinum hætti. Sá samningur hefur ekki enn verið undirritaður enda er enn óvíst hver örlög útgöngusamnings Bretlands og ESB verða. Samningur okkar við Bretland tryggir að við munum sitja við sama borð og aðildarríki Evrópusambandsins komi til þess að útgöngusamningurinn verði að endingu samþykktur.

Í öðru lagi var undirritaður 2. apríl sl. samningur sem ætlað er að tryggja réttindi ríkisborgara Íslands, Noregs og Liechtensteins sem búsettir eru í Bretlandi og þeirra Breta sem búsettir eru í þessum löndum komi til þess að Bretland gangi úr Evrópusambandinu án samnings. Til viðbótar þessum tveimur samningum var einnig undirritaður 2. apríl sl. samningur Íslands og Noregs við Bretland sem tryggi sömu tollakjör og nú gilda komi til útgöngu án samnings.

Rétt er að undirstrika að með þessum þremur samningum er eingöngu verið að mæla fyrir um nauðsynlegar ráðstafanir vegna útgöngu Bretlands. Til að tryggja brýnustu hagsmuni í þeim efnum stendur hæst að tryggja annars vegar réttindi borgaranna til áframhaldandi búsetu og atvinnu og hins vegar mikilvægi þess að tollakjör haldist óbreytt um sinn. Í þessum ráðstöfunum felst því aðeins að verið er að brúa bilið frá því að Bretland yfirgefur Evrópusambandið og þar til náðst hefur samningur um framtíðarsamskipti Íslands og Bretlands, en Bretar munu eingöngu hefja formlegar samningaviðræður við ESB og önnur ríki um framtíðarsamband eftir útgöngu.

Virðulegur forseti. Lengi hefur legið ljóst fyrir að útganga Bretlands úr ESB og EES myndi kalla á lagabreytingar hér á landi og hófst vinna í utanríkisráðuneytinu við undirbúning þess frumvarps strax sl. haust. Undirbúningur og smíði þessa lagafrumvarps hefur farið fram undir mjög óvenjulegum aðstæðum þar sem óvissa um á hvaða forsendum Bretland mun að endingu ganga úr Evrópusambandinu hefur skapað margvísleg ófyrirséð álitaefni. Þetta frumvarp var lagt fram í nánast óbreyttum búningi sl. vor en var ekki rætt þá. Þegar frumvarpið var lagt fram var óvissa um hvort Bretland gengi úr Evrópusambandinu á grundvelli samnings eða án samnings og nú, þegar frumvarpið er lagt fram öðru sinni, ríkir sama óvissa um þetta atriði. Af þeim sökum tekur frumvarpið sem fyrr til beggja framangreindra sviðsmynda, þ.e. bæði til þess að útgangan verði á grundvelli fyrirliggjandi útgöngusamnings eða að Bretland gangi úr ESB án samnings.

Meginefni þessa frumvarps er því sem hér segir: Í fyrsta lagi mælir frumvarpið fyrir um heimild Alþingis til að staðfesta annars vegar samning Íslands, Noregs og Liechtensteins við Bretland vegna útgöngu á grundvelli samnings og hins vegar samning framangreindra ríkja vegna réttinda borgaranna komi til útgöngu án samnings. Ljóst er að aðeins annar þessara samninga mun taka gildi þar sem þeim er ætlað að taka til tveggja ólíkra sviðsmynda. Það er hins vegar mikilvægt að heimild liggi fyrir að staðfesta hvorn samninginn fyrir sig þegar
í ljós kemur hvorum þeirra verði í raun beitt.

Í öðru lagi er með frumvarpinu mælt fyrir um stöðu Bretlands hér á landi á meðan á svonefndu aðlögunartímabili stendur. Rétt er að undirstrika að til aðlögunartímabilsins kemur aðeins ef útganga Bretlands verður á grundvelli samnings. Í aðlögunartímabilinu felst að Bretland heldur áfram að hafa stöðu aðildarríkis Evrópusambandsins fram til ársloka 2020 þó að aðild þess hafi verið formlega lokið og Bretar hafi ekki lengur seturétt innan stofnana ESB. Rétt er að undirstrika að samningar Bretlands og Evrópusambandsins í tengslum við útgöngu munu aðeins gilda á milli Bretlands og ESB og munu ekki binda önnur ríki. Hins vegar má gera ráð fyrir að komi til þessa munu ESB og Bretar óska eftir því við önnur ríki að þau haldi áfram að veita Bretlandi sömu stöðu og aðildarríki ESB njóta á grundvelli þeirra samninga sem í gildi eru á milli ESB og viðkomandi ríkja. Af hálfu Íslands er vitaskuld sjálfsagt mál að veita Bretlandi þessa stöðu enda munu íslenskir aðilar njóta sömu réttinda í Bretlandi á meðan á slíku aðlögunartímabili stæði. Hins vegar kallar slíkt á að sett sé ákvæði um það í lög og því er mælt fyrir um slíkt ákvæði í frumvarpinu.

Í þriðja lagi er í frumvarpinu mælt fyrir um breytingar á lögum um útlendinga, lögum um atvinnuréttindi útlendinga og lögum um lögheimili vegna framkvæmda áðurnefndra samninga hér á landi. Þessar lagabreytingar miða að því að tryggja breskum ríkisborgurum sem búsettir eru hér á landi þau réttindi sem þeim eru tryggð með áðurnefndum samningum og mæla nánar fyrir um það fyrirkomulag sem þessir samningar mæla fyrir um, svo sem skráningu og útgáfu skilríkja.

Í fjórða og síðasta lagi er í frumvarpinu mælt fyrir um breytingar á lögum um verðbréfaviðskipti en þeim breytingum er ætlað að viðhalda tilteknum undanþágum frá ákvæðum þeirra laga komi til þess að Bretland gangi úr ESB án samnings.

Þá er með lögunum heimiluð tiltekin undanþága frá lögum um fjármálafyrirtæki komi til útgöngu Bretlands úr ESB án samnings.

Virðulegur forseti. Eins og ég gat um áðan áforma bresk stjórnvöld að ganga úr Evrópusambandinu 31. október nk. Með þessu frumvarpi er búið svo um hnútana að við erum tilbúin að mæta útgöngunni og tryggja okkar mikilvægustu hagsmuni, hvort sem Bretland gengur út úr Evrópusambandinu á grundvelli samnings þess við Evrópusambandið eða án samnings. Jafnframt er það mat utanríkisráðuneytisins sem byggir á nánu samráði við bresk stjórnvöld að enda þótt Bretland og ESB myndu semja um ákveðnar breytingar á útgöngusamningnum hefði það ekki áhrif á þá samninga sem liggja fyrir á milli Íslands, Liechtensteins og Noregs annars vegar og Bretlands hins vegar. Það er því ekki ástæða til að bíða eftir niðurstöðum viðræðna Bretlands og ESB.

Það er afar mikilvægt að þetta frumvarp fái brautargengi og verði samþykkt tímanlega, sérstaklega í ljósi þess að það skýrist líklega ekki fyrr en mjög skömmu fyrir settan útgöngudag á hvaða forsendum útganga Bretlands úr ESB verður og hvort hún verður 31. október nk. eða síðar.

Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir helstu efnisatriðum frumvarpsins og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. utanríkismálanefndar og 2. umr.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hlý orð og ágætisræðu. Ég vildi þó leiðrétta ákveðinn misskilning sem kom fram hjá hv. þingmanni. Bretar mega ekki gera og við erum ekki að gera framtíðarsamning fyrr en þeir eru farnir út úr Evrópusambandinu. Þeir hafa ekki viðskiptafrelsi. Ef þjóð gengur í Evrópusambandið afsalar hún sér því. Ég er enn þá mjög vongóður um að við náum góðum samningi við Breta og hef lagt mikið upp úr því. Það stendur alveg áfram að í því felast tækifæri. Við getum sest niður með Bretum og gert framtíðarsamning. Það hefur ekkert breyst. Ég tala ekki fyrir hönd Borisar Johnsons eða annarra stjórnmálamanna, þeir verða að tala fyrir sína hönd, þó svo að um sé að ræða meint ættartengsl við konu mína en látum það liggja á milli hluta. Það er nú grín.

Varðandi það hverju Íslendingar tapi á þessu: Þegar þær útleggingar eru lagðar upp er ekki gert ráð fyrir þessum samningum. Við erum að koma með samninga og gera ráðstafanir, annars vegar ef þeir fara út með samningi sem hefur ekki náðst í gegn og hins vegar án samnings. Við höfum tryggt helstu hagsmuni okkar. En við lögðum náttúrlega alltaf upp með að þetta væri forgangsmál vegna þess að svo miklir hagsmunir eru í húfi, eins og hv. þingmaður vísaði réttilega til. Síðan geta menn haft skoðanir á innanlandspólitík Bretlands. Hins vegar hefur stefna breskra stjórnvalda ekki verið að reisa múra heldur hafa Bretar þvert á móti lagt mikla áherslu á að fara í meiri fríverslun en þeir hafa í gegnum Evrópusambandið á viðskiptastöðum Evrópusambandsins. Ég held að alveg óhætt sé að fullyrða að ástæðan fyrir því að svokallaður May-samningur hefur ekki farið í gegn sé sú að ekki var tryggt að þeir gætu gert hann án þess að Evrópusambandið væri búið að samþykkja hann.

Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni um allt sem hann segir um mikilvægi þess að við náum góðum framtíðarsamningi og við munum leggja okkur fram um það í góðri samvinnu, m.a. við hv. utanríkismálanefnd.

Virðulegi forseti. Þetta eru dagar hinna óvæntu atburða í þingsal hvað mig varðar. Síðast þegar ég var hérna var mér líkt við dömu og nú er ég alveg eins og Boris Johnson. Ég veit ekki hvort ég þori að hlusta á fleiri ræður, en ég tek þessu ekki illa.

Hins vegar getum við rætt þetta almennt. Ég held að það sé góð samstaða í breskum stjórnmálum og íslenskum þegar kemur að loftslagsmálum og ég hef ekki heyrt annan tón hvað þau varðar. Án þess að ég ætli að fara að tjá mig um einstaka hluti í breskum stjórnmálum vona ég að það sé góð samstaða um það sem þeir hafa verið að leggja upp með um aukna fríverslun í heiminum. Það var t.d. ein helsta gagnrýnin á Evrópusambandið í Brexit-kosningunni að þar hefði ekki verið höfð forganga um fríverslun. Bretar hafa m.a., sem betur fer og ég vona að flestar þjóðir verði þar áfram, lagt áherslu á að styrkja og efla alþjóðaviðskiptakerfið og Alþjóðaviðskiptastofnun. Ég held að það sé að koma svolítið í bakið á okkur að hafa ekki sinnt því, sérstaklega þær þjóðir sem þar ættu að vera í forystu. Við eigum einhvern hlut að máli því að okkar rödd skiptir máli og er mikilvæg. Ég hef áhyggjur af því að það eru blikur á lofti varðandi alþjóðaviðskipti í heiminum. Einangrunarhyggja er orðin miklu meira áberandi en verið hefur. Menn hafa reynt, ekki í áratugi heldur árhundruð, að fara þá leið að byggja tollmúra og einangra sig í von um að það skili einhverju fyrir efnahag viðkomandi landa. Það hefur aldrei gengið upp og mun aldrei ganga upp. En hvað sem mönnum finnst um einstaka stjórnmálamenn og stjórnmálaflokka í Bretlandi vona ég alla vega að við séum sammála um að sá tónn um aukin alþjóðaviðskipti og opnun markaða sé eitthvað sem okkur líki.

Virðulegi forseti. Ég vil nota tækifærið og þakka hv. þingmönnum fyrir góða umræðu. Mín skoðun er sú að umræða um utanríkismál sé að verða meiri og betri í þingsölum og ég held að það sé mjög skynsamlegt. Það skiptir máli fyrir okkur að fylgjast vel með því sem gerist annars staðar og vera meðvituð um hvað við eigum t.d. mikið undir alþjóðalögum og alþjóðasamskiptum. Þar heyrist mér vera samhljómur.

Ég verð að viðurkenna að þegar ég hlustaði á orðaskipti hv. þm. Gunnars Braga Sveinssonar og hv. þm. Loga Más Einarssonar — og ég þakka þeim báðum fyrir hlý orð í garð utanríkisþjónustunnar og undirritaðs — fór ég að hugsa um hvað við erum rosalega heppin. [Hlátur í þingsal.] Við vorum rétt þjóð á réttum stað þegar EES-samningurinn var gerður. Ég þarf ekki að vera alveg sammála öllu sem kemur frá hv. þm. Loga Má Einarssyni en við sem lítil þjóð erum í EFTA, höfum aðgang að stærsta markaði okkar enn þá, sem er ESB-markaðurinn, í gegnum EES, sem veitir okkur fjölmörg réttindi en á sama tíma getum við átt viðskipti við allar þær þjóðir sem við eigum í viðskiptum við. Við erum með viðskiptafrelsi sem er okkur Íslendingum alveg gríðarlega mikilvægt. Við getum alveg borið saman fríverslunarnet okkar við alla og bent á að það er mjög gott. Við vorum bara núna í gegnum EFTA að ganga frá viðskiptasamningi við Indónesíu og Mercosur og erum auðvitað með mjög öflugt viðskiptanet. Vonandi náum við árangri í þeim tvíhliða samskiptum sem við eigum í, t.d. við Bandaríkin og Japan og fleiri þjóðir. Þetta gerum við allt m.a. vegna þess að við erum lítil þjóð. Það eru líka kostir við að vera lítil þjóð. Það er enginn hræddur við litla þjóð. Þegar það hefur verið gerður viðskiptasamningur við Ísland er enginn heima fyrir, sama í hvaða landi það er, sem hugsar: Nú koma Íslendingar og taka þetta allt saman yfir. Ég gleymi því aldrei þegar ég fór til Malasíu með þingmannanefnd EFTA og við hittum þingmenn frá því landi og þar voru tveir fánar, malasíski fáninn og ESB-fáninn. Það má rétt ímynda sér hvort undirritaður hafi verið mjög glaður að sjá ESB-fánann en hann var umsvifalaust tekinn niður og útskýrt að við værum alls ekki í Evrópusambandinu. Þeir voru mjög þungir á brún þegar við mættum en þá lifnaði yfir þeim. Það var allt annað mál að eiga við þessar fjórar þjóðir, því að þeir hafa varann á gagnvart stórþjóðum og stórum viðskiptablokkum en það er enginn hræddur við Ísland. Við eigum að reyna að nýta okkur það.

Ég held líka að við eigum að læra af Brexit-ferlinu. Ég ætla ekki að fara að leggja dóm á það hverjum sé um að kenna. Það er hins vegar alveg vitað þegar kemur að Evrópusambandinu að það gætir hagsmuna sinna, sem mönnum getur fundist eðlilegt. Eitt var að það lagði mikla áherslu á að Bretar héldu áfram að borga í einhvern tíma vegna þess að Bretar borga svo mikið með sér, svipað og ef Ísland færi inn, við myndum borga mjög mikið með okkur. Sambandið sá fram á mjög alvarlega stöðu ef Bretar myndu hætta samstundis og náði samningi við þá. Á sama tíma er sambandið að hugsa að það vilji ekki skapa fordæmi þannig að aðrir fari út. Það er alveg vitað. Auðvitað eru líka uppi raddir innan Evrópusambandsins sem hafa áhyggjur af því að ef Bretar fara í mjög mikla fríverslunarsamninga um heiminn skaði það samkeppnisstöðu fyrirtækja innan Evrópusambandsins. Við höfum ekki einungis átt í samskiptum við Breta. Við eigum samskipti við Evrópusambandið og EFTA-ríkin og það er allt þekkt og ég er ekki að segja neinar fréttir.

Varðandi landamæri og samskipti í Evrópu er evrópskt samstarf lagskipt. Það er ekki aðeins ESB. Sum lönd eru í ESB, önnur ekki, sum eru í EES, önnur, ekki, sum eru í EFTA, önnur ekki, sum eru í NATO og önnur ekki, sum eru í Schengen, önnur ekki. Sem betur fer eru landamæri samt sem áður opin, þó að löndin séu ekki öll í sömu ríkjabandalögum. Sviss er t.d. ekki í ESB og ekki í EES. Það er ekkert vandamál á landamærum Sviss og Evrópusambandsins. Noregur og Svíþjóð, annað landið er í ESB og hitt er í EES. Það er ekkert vandamál þar. Menn geta spurt sig hvort þeir gætu ekki notað þær lausnir annars staðar en ég ætla ekki að fara að þvæla mér inn í það, ég hef alveg nóg á minni könnu og maður fer bara með æðruleysisbænina þegar ýmis mál koma upp. En við höfum lagt á það áherslu frá fyrsta degi við alla þessa aðila að ef það verða viðskiptahindranir í Evrópu muni það hafa slæm áhrif á alla. Það muni allir tapa á því. Við munum líka tapa á því. Ef vinaþjóðir okkar í Evrópu setja einhvers konar tollmúra eða tæknilegar viðskiptahindranir sín á milli mun það koma niður á efnahag þeirra og það mun ekki hafa góð áhrif á okkur vegna þess að við eigum mikið undir því að þeim þjóðum gangi vel. Þær kaupa af okkur bæði vörur og þjónustu og það er algerlega okkar hagur að þeim vegni vel. Það er rétt sem hefur komið fram, bæði hjá hv. þm. Loga Má Einarssyni og hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni, að það skiptir miklu máli að við séum í góðum samskiptum við Breta. Það er hagur beggja að svo verði og við leggjum mikla áherslu á að við eigum gott framtíðarsamband við þá. Það er rétt ef við tökum samskiptin við þá í gengum árhundruðin að samstarfið hefur verið mjög gott en við eigum líka dæmi um dökka daga í samskiptum þjóðanna, svo ekki sé dýpra í árinni tekið.

Hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson velti upp annarri atkvæðagreiðslu. Það er spurning um lýðræðishugmyndir okkar allra. Hvaða áhrif hefur það á lýðræðið ef menn halda alltaf nýja og nýja atkvæðagreiðslu um sama málið? Hvað ef haldin væri önnur atkvæðagreiðsla í Bretlandi og hún færi á sama veg og sú fyrri? Ætti þá að halda þá þriðju? Ég held að eitt af því sem grafi undan Evrópusambandinu sé að menn hafa fundið að þegar farið hefur verið í þjóðaratkvæðagreiðslur og niðurstaðan ekki verið í þágu þeirra sem styðja það sem er lagt á borð hefur málinu oft verið breytt lítillega og það keyrt áfram uns niðurstaða fæst sem er þeim sem styðja Evrópusambandið þóknanleg. Ég held að það hafi ekki haft góð áhrif og hafi alið á vantrausti almennings á stjórnmálastéttinni og embættismannastéttinni. Ég er ekki að taka afstöðu til einstakra mála á hverjum tíma en ég held að við þurfum að velta því fyrir okkur vegna þess að við horfum upp á vantraust á stjórnmálastéttinni og embættismannastéttinni úti um allan heim, m.a. í Evrópu. Það hefur margoft komið fram þannig að við þurfum að hugsa þau mál.

Ég fer ekki í felur með það að sama hvað mönnum finnst um það hvort Bretar eigi að vera í Evrópusambandinu eða ekki, hverjir eigi að vera í Evrópusambandinu, Ísland eða einhverjir aðrir, menn þekkja menn skoðun mína í því, þá verður aldrei hægt að segja aftur að það sé ekkert mál að ganga í Evrópusambandið þar sem við færum bara út ef okkur líkaði ekki. Það getur enginn sagt. Bretar eru fimmta stærsta efnahagsveldi heims og það liggur alveg fyrir að Evrópusambandið sem selur meira til Bretlands en Bretland til Evrópusambandsins á mjög mikið undir því að þau samskipti, t.d. á viðskiptasviðinu, gangi vel. Samt sem áður erum við í þessari stöðu. Það hefði ekki verið auðvelt ef við hefðum einhvern tímann farið inn og sagt svo: Þetta er orðið ágætt, við ætlum að skjótast út aftur. Í mínum huga er líka alveg ljóst, og staðfestist m.a. með því að fylgjast með Brexit-málinu, að við vorum algjörlega rétt þjóð á réttum stað þegar hið stóra EFTA — því að það var stórt þá — samdi við Evrópusambandið um EES-samninginn. Hv. þingmaður nefndi að við gætum ekki aðeins tekið það besta. Ég tel að vísu að við höfum gert það með því að vera í EES. Það má deila um ákveðna hluti en því meira sem maður skoðar það, sérstaklega í ljósi þess hverjir valkostirnir eru, þeim mun augljósara er að það leikur enginn vafi á því að við vorum mjög lánsöm á þeim tíma. Við vorum í samstarfi við EFTA-þjóðirnar þegar ákveðnar þjóðir gengu í samtökin, í þessu tilfelli Svíþjóð, Finnland og Austurríki, sem var talið ómögulegt þegar menn fóru í þá vegferð að myndu ganga í Evrópusambandið út af kalda stríðinu og hlutleysisstefnu þeirra. Við vorum með í þeim hópi. Við náðum fram því sem skiptir gríðarlega miklu máli. Það stærsta einstaka var að við fengum undanþágur frá fjórfrelsinu hvað varðar fjárfestingar í sjávarútvegi. Ég held að á þessum 25 árum hefði nú einhvern tíma komið sá tími í íslenskri útgerð að það hefði verið of freistandi að selja ekki þau fyrirtæki. En stóra einstaka málið er að þetta er afskaplega hagkvæmt fyrir okkur.

Ég vil nota tækifærið aftur, virðulegur forseti, og þakka hv. þingmönnum sem tóku þátt í umræðunni því að mér fannst þeir allir með tölu vera málefnalegir með góð innlegg og ræða mikilvægt mál. Ef allar umræður væru eins og þessi í salnum væri ástandið jafnvel betra.

Virðulegi forseti. Ég fylgdist svo sem ágætlega með Brexit-umræðunni á sínum tíma og kosningunum. Ég held að ef við förum sanngjarnt yfir það hvernig málflutningurinn var á báða vegu hafi margt verið sagt og mig minnir að það hafi verið sú virta stofnun Bank of England sem þurfti að biðjast afsökunar út af spám sem þeir voru með ef Bretar myndu samþykkja að fara út. Boðað var að ef það yrði samþykkt að fara út yrðu sett neyðarlög, sem svo aldrei komu, þannig að einhver dæmi séu tekin. Ýmislegt annað var sagt í hita leiksins en stóðst sem betur fer ekki. Síðan geta menn alltaf deilt um það hvor hafði meira rangt fyrir sér eða hvernig menn gengu fram. En við gerum það líka, virðulegi forseti, eftir hverjar einustu kosningar á Íslandi, ef ég man rétt.

Ég er sammála hv. þingmanni um að þetta snýst ekki bara um fríverslun en af því að hann nefndi litlu þjóðina var ég að nefna að það eru kostir og gallar við það. Ég hef sagt t.d. að allir eigi mikið undir alþjóðalögum en sérstaklega við Íslendingar, m.a. af því að við erum lítil þjóð. Ég held að það sé ekkert að því. Við getum ekki hótað neinum og hv. þingmaður getur verið alveg rólegur með það að ég er ekki að undirbúa neitt íslenskt belti og braut. Það liggur alveg fyrir.

Varðandi það ef Bretar fengju betri viðskiptakjör en Íslendingar gagnvart ESB er það þannig, virðulegi forseti, að eitt af því sem ég er að reyna að gera er að sækja betri viðskiptakjör til Evrópusambandsins og þá sérstaklega í því sem snýr að sjávarafurðum. Ef það myndi gerast milli Bretlands og Evrópusambandsins hugsa ég að það myndi styrkja stöðu okkar hvað það varðaði, að geta bent á slíkt fordæmi. Ég lít ekki svo á að við töpum ef einhverjir aðrir auka viðskipti sín, allra síst nánustu samstarfslönd okkar. Ég þreytist hins vegar ekki á því og mun aldrei þreytast á því að halda uppi hagsmunum Íslands og mér finnst Evrópusambandið ekki breyta rétt þegar kemur að t.d. viðskiptum okkar við sjávarútveg.

Virðulegi forseti. Þetta hangir að vísu saman við það sem þeir sem vildu ganga út vísuðu til, að það væri auknir fjármunir t.d. í heilbrigðiskerfið, og þetta er nokkuð sem allir geta flett upp, t.d. á netinu, það eru gefnar út á hverju ári tölur um það hvað þjóðir greiða með sér inn í Evrópusambandið. Bretland greiðir gríðarlega mikið með sér í Evrópusambandið. Auðvitað fá þeir til baka líka. En ef við tökum nettótöluna greiða Bretar gríðarlega mikið inn. Nú er eitt af verkefnum Evrópusambandsins þegar þessu er lokið að finna flöt á því hvernig það eigi að loka gatinu. Þetta eru, ef ég man rétt, í kringum 10% nettó, ekki brúttó. Ég veit alveg að það er borgað inn og það kemur út en ég er að tala um nettó. Það liggur fyrir að þeir sem greiða mest inn eru lönd eins og Norðurlöndin, Bretland, Þýskaland og Frakkland. Spánverjar voru í fyrsta skipti held ég í fyrra að greiða inn, þeir hafa alltaf fengið nettó út. Þetta er bara staða mála. Ég ætla síðan ekkert að fara yfir og leggja mat á það hver gekk lengra í að safna persónuupplýsingum eða slíkt. Bretland er þróað lýðræðisríki og í þessu ganga miklar ásakanir á víxl og ég treysti þeim til að fara með þau mál.

Ég vildi líka nefna, vegna þess að hv. þingmaður vísaði til þess ef Bretar fengju betri viðskiptakjör, að eitt af því sem við höfum verið að benda á í málatilbúnaði okkar gagnvart Evrópusambandinu er að það er búið að gera fríverslunarsamninga við Japan og Kanada þar sem þeir eru með fulla fríverslun. Við erum nokkurn veginn með fulla fríverslun en það þarf að loka því bili, að mér finnst, það er mín skoðun og við fylgjum þessu eftir þannig að fordæmin eru til staðar. En ég þakka hv. þingmanni og öðrum þingmönnum fyrir umræðuna.

Virðulegi forseti. Ég ætla að taka undir þakkir til Rósu Bjarkar Brynjólfsdóttur fyrir ræðuna en hún fór mjög vel yfir nefndarálitið og þær helstu spurningar sem vöknuðu hjá okkur í hv. utanríkismálanefnd. Ég verð að viðurkenna að þegar þetta frumvarp kom inn hugsaði ég: Jæja, getum við loksins farið að hætta að tala um Brexit? En það eru víst engar líkur á að það sé alveg í bígerð. Eflaust munum við kalla til enn og aftur ráðherra og embættismenn til að fylgja eftir þeim samningi sem nýjustu fréttir benda til að gerður hafi verið, að því gefnu að hann verði samþykktur.

Í því frumvarpi sem hér liggur fyrir og í nefndarálitinu erum við að tryggja réttindi borgaranna fyrst og fremst og ákveðna gagnkvæmni. Hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson kom aðeins inn á fasteignakaupin og við ræddum þau svolítið í nefndinni. Þetta snýst fyrst og fremst um gagnkvæmni, að breskir ríkisborgarar muni hafa hér á landi þau réttindi sem íslenskir ríkisborgarar hafa í Bretlandi. Það var í rauninni grunnurinn í frumvarpinu og því pólitíska samkomulagi sem varð að veruleika á milli íslenskra og breskra stjórnmálamanna.

Ég ætla líka að leyfa mér að segja að Brexit-ævintýrið allt saman hefur verið saga um hvernig á ekki að gera hlutina. Ég ætla ekki að hafa skoðun á því hvort það sé rétt hjá Bretum að fara úr Evrópusambandinu eða ekki en a.m.k. var tekin ákvörðun um að greiða atkvæði um það. Niðurstaðan liggur fyrir. Það hefur eiginlega verið sorglegt að fylgjast með framvindunni í kjölfar þeirrar atkvæðagreiðslu. Við í hv. utanríkismálanefnd heimsóttum t.d.
Bretland á síðasta ári og ræddum þar við breska þingmenn og einnig skoska. Ég verð að viðurkenna að ég hef miklu meiri samúð með þeim skosku þar sem þeir höfðu líka nýlega haft atkvæðagreiðslu um sjálfstæði Skotlands. Þá var aðild að Evrópusambandinu hluti af því að vilja vera áfram í Stóra-Bretlandi. Atkvæðin hjá Skotum féllu almennt í þá átt að vilja ekki fara úr Evrópusambandinu. Ég hef fyrir vikið mikla samúð með skoskum þingmönnum í þessum efnum en kannski aðeins minni með þeim bresku sem mér fannst vera svolítið eins og hauslausar hænur að elta sjálfa sig og geta ekki farið í að framkvæma það sem hafði komið út úr þjóðaratkvæðagreiðslunni sem ákveðið var að fara í.

Ég efast ekki um að þetta verði tekið upp í mörgum bókum og geti orðið lærdómur í mörgum efnum.

Ég vona þó sannarlega að þeim lánist eitthvað núna, að þeir séu núna að ganga út með samning og þá erum við þó búin að tryggja þessi réttindi í ákveðinn tíma. Mér finnst líka mjög mikilvægt að það komi fram í umræðunni sem kom skýrt fram í máli bæði breskra þingmanna og embættismanna að það er enginn vilji til að loka landinu eða hætta samskiptum við Íslendinga, frekar en svo sem aðra. Við höfum gríðarlegra hagsmuna að gæta á Bretlandi. Við flytjum mikið út af fiski til Bretlands og höfum alltaf gert, auk þess sem ferðaþjónustan og flugið er stóriðnaður sem tengir okkur saman.

Ég þakka líka ráðherra og ráðuneytinu fyrir það hvernig haldið hefur verið á þessum málum. Við höfum verið upplýst um það ítrekað í utanríkismálanefnd hver staðan sé. Vorkunn mín liggur hjá embættismönnum sem margoft hafa mætt á fundi bara til að greina frá stöðunni og svo breyttist staðan kannski bara kvöldi seinna þegar umræður áttu sér stað í breska þinginu. Það er svolítið þannig sem þetta mál hefur verið.

Eins og ég segi munum við því miður ekki geta hætt að tala um Brexit. Það kemur örugglega fljótlega aftur inn í utanríkismálanefnd og ég geri ráð fyrir því að við munum kalla eftir því að sjá hvernig þessi samningur lítur núna út sem vonandi, mögulega, kannski, verður samþykktur. Brexit-ævintýrið heldur áfram.

Virðulegur forseti. Við greiðum atkvæði um frumvarp er lýtur að því að tryggja hagsmuni Íslendinga við þau tíðindi að Bretland gangi úr Evrópusambandinu. Mér heyrast allir hlynntir þessu frumvarpi og get ekki betur heyrt en að allir ætli að greiða atkvæði með því, enda er nefndin öll á nefndarálitinu þrátt fyrir að sumir séu þar með fyrirvara.

Ég verð að mótmæla því harðlega að hér hafi illa verið haldið á spöðunum varðandi þessar samningaviðræður og að ekki hafi verið upplýst nægjanlega um stöðuna. Fundirnir sem haldnir hafa verið í utanríkismálanefnd um þetta mál eru orðnir óteljandi. Ég held meira að segja að það liggi fyrir í skriflegu svari til einhvers þingmanns. Embættismenn og ráðherrar hafa heimsótt utanríkismálanefnd ítrekað til að uppfræða okkur um það sem á sér stað í ráðuneytinu og í stjórnsýslunni allri í tengslum við útgönguna. Það var ljóst að við ætluðum að fara í þetta með Norðmönnum og Liechtensteinum og það hefur gengið ágætlega og hér erum við með prýðisgóðan samning. Því miður höldum við hins vegar áfram að ræða Brexit-málin því að við vitum ekkert hvernig þeim lýkur svo, með samningi eða ekki.