Samtök um evrópska rannsóknarinnviði (ERIC)

Virðulegi forseti. Hér verður mælt fyrir frumvarpi til laga um samtök um evrópska rannsóknarinnviði. Frumvarpið er samið í mennta- og menningarmálaráðuneytinu. Tilefni og tilgangur þess er að gera Íslandi kleift með innleiðingu reglugerðar Evrópusambandsins nr. 723/2009 og 1261/2013 að gerast aðili að samtökum um evrópska rannsóknarinnviði. Með innleiðingu reglugerðanna opnast tækifæri fyrir íslenskt vísindasamfélag til að taka þátt í samstarfi um uppbyggingu og rekstur framúrskarandi rannsóknarinnviða sem eru af þeirri stærðargráðu að ógerningur er fyrir einstök ríki að fjármagna slíka innviði sjálfstætt.

Ísland er aðili að vettvangi evrópskrar stefnumótunar um rannsóknarinnviði sem gefur út vegvísi á nokkurra ára fresti með lista yfir rannsóknarinnviði sem samkomulag er um að leggja áherslu á. Íslenskar rannsóknarstofnanir hafa fyrir hönd Íslands verið aðilar að nokkrum rannsóknarinnviðum á þessum forgangslista og hefur það haft í för með sér aukinn styrk íslenskra rannsókna, betra aðgengi að tækjabúnaði og rannsóknargögnum og meiri aðkomu Íslands að þróun rannsóknaráætlana á evrópskum vettvangi.

Virðulegi forseti. Á síðustu árum hefur færst í vöxt að utan um rekstur evrópskra rannsóknarinnviða séu stofnuð samtök. Slík samtök þurfa að uppfylla eftirfarandi viðmið: Í fyrsta lagi þurfa rannsóknarinnviðirnir að vera nauðsynlegir fyrir framkvæmd evrópskra rannsóknaráætlana, í öðru lagi að styrkja evrópska rannsóknar- og nýsköpunarsvæðið og að viðkomandi fræðasvið uppfylli fræðilega og tæknilega alþjóðlega mælikvarða, í þriðja lagi þurfa innviðirnir að vera opnir vísindamönnum frá Evrópusambandinu og tengdum ríkjum, í fjórða lagi að hvetja til hreyfanleika vísindamanna og þekkingar og að lokum að stuðla að miðlun og nýtingu rannsóknarniðurstaðna og tækniframfara.

Fyrirkomulag samtaka um evrópska rannsóknarinnviði þykir henta vel alþjóðasamstarfi af þessu tagi. Aðildarríki gangast undir sameiginlegar reglur og gagnsæi og jafnræði er tryggt. Áskorun sem blasir við íslensku vísindasamfélagi í þessu samhengi er að ýmsir evrópskir rannsóknarinnviðir sem mikilvægar íslenskar stofnanir eru þegar aðilar að, stofnanir á borð við Veðurstofuna, Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands og Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum, hafa nýlega tekið upp rekstrarform samtaka um evrópska rannsóknarinnviði. Það er mjög brýnt að þetta frumvarp verði að lögum því að það aðstoðar og styrkir sannarlega þessar stofnanir.

Virðulegi forseti. Eitt af því sem einkennir íslenskt vísindasamfélag er mikil virkni í alþjóðasamstarfi enda er alþjóðlegt samstarf íslenskum rannsóknum afar brýnt. Tryggt aðgengi að hágæðarannsóknarinnviðum í Evrópu eykur ekki einungis gæði íslensks vísindastarfs heldur getur það aukið aðgengi að fjármagni til rannsókna og aukið áhrif Íslands í mótun vísindastefnu Evrópu. Þess má að lokum geta að frumvarpið er í samræmi við áherslur Vísinda- og tækniráðs á árunum 2017–2019 þar sem stefnt er að aukinni þátttöku í alþjóðlegu rannsóknarinnviðasamstarfi.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti hv. allsherjar- og menntamálanefndar með breytingartillögu um frumvarp til laga um samtök um evrópska rannsóknarinnviði (ERIC). Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund fulltrúa frá mennta- og menningarmálaráðuneyti, Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands, félagsvísindasviði Háskóla Íslands, Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum, Hafrannsóknastofnun – rannsókna- og ráðgjafarstofnun hafs og vatna, Náttúrufræðistofnun Íslands og Veðurstofu Íslands. Nefndinni bárust umsagnir frá félagsvísindasviði Háskóla Íslands, Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands, Hafrannsóknastofnun – rannsókna- og ráðgjafarstofnun hafs og vatna, Náttúrufræðistofnun Íslands, Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum og Veðurstofu Íslands.

Tilefni og tilgangur frumvarpsins er að gera Íslandi kleift með innleiðingu reglugerðar ráðsins nr. 723/2009 frá 25. júní um lagaramma Bandalagsins um samtök um evrópska rannsóknarinnviði (ERIC) ásamt reglugerð ráðsins nr. 1261/2013 frá 2. desember 2013 um breytingu á reglugerð nr. 732/2009 að gerast aðili að samtökum um evrópska rannsóknarinnviði. Með innleiðingu reglugerðanna opnast tækifæri fyrir íslenskt vísindasamfélag til að taka þátt í samstarfi um uppbyggingu og rekstur rannsóknarinnviða sem eru af þeirri stærðargráðu að ógerningur er fyrir einstök ríki að fjármagna slíka innviði sjálfstætt.

Samhljómur var á meðal gesta um mikilvægi þess að samþykkja frumvarpið og tryggja þátttöku og samstarf um evrópska rannsóknarinnviði. Samþykkt þess eykur m.a. möguleika íslensks vísindasamfélags á aðgangi að rannsóknarinnviðum og fjármagni úr samkeppnissjóðum. Nefndin tekur undir framangreint og áréttar jafnframt að fjárhagsleg áhrif snúa ekki einvörðungu að kostnaði af þátttöku Íslands í erlendum ERIC-samtökum heldur er einnig um að ræða jákvæð fjárhagsleg áhrif fyrir vísindasamfélagið. Til dæmis hefur þátttaka Íslands í rannsóknarverkefnum leitt til styrkveitinga sem eru hærri en kostnaður við þátttöku í slíku samstarfi. Þá er einnig um að ræða fagleg áhrif fyrir vísindasamfélagið.

Nefndin leggur til minni háttar orðalagsbreytingar á 1. og 5. gr. frumvarpsins. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu:

Í stað orðsins „heimila“ í 1. gr. komi: stuðla að; og: Í stað orðanna „umsóknir Íslands að“ í 5. gr. komi: umsóknir um þátttöku Íslands í.

Páll Magnússon og Helgi Hrafn Gunnarsson voru fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifa undir álitið með heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Undir álitið rita eftirtaldir hv. þingmenn: Páll Magnússon, formaður allsherjar- og menntamálanefndar, Hjálmar Bogi Hafliðason, Andrés Ingi Jónsson, Anna Kolbrún Árnadóttir, Birgir Ármannsson, Guðmundur Andri Thorsson, Halla Gunnarsdóttir, Helgi Hrafn Gunnarsson og Jón Steindór Valdimarsson.

Virðulegi forseti. Þetta frumvarp um samtök um evrópska rannsóknarinnviði er mikilvægt fyrir háskólasamfélagið okkar og það rannsóknasamstarf sem þar á sér stað og er mikið umbóta- og framfaramál. Ég er mjög þakklát nefndinni fyrir það hvernig hún hefur farið yfir málið. Ég tel mjög gott að málið sé komið fram með þessum hætti og tel að þær viðbætur sem fram koma í nefndarálitinu séu allar góðar. Ég veit að þetta er eitt af þeim málum sem margir vísindamenn bíða eftir og það er mjög gott til að auka veg alþjóðasamstarfs er varðar vísindi.

Virðulegur forseti. Ég vil til fróðleiks geta þess að ég var á ársfundi Háskóla Íslands í dag og það er afskaplega ánægjulegt að sjá hversu vel vísindamönnum okkar vegnar í alþjóðlegu samstarfi, hversu margar birtingar þeir fá og áhrifamátt þessara greina. Við erum með mjög hátt hlutfall þar og þetta lagafrumvarp er einmitt gert til þess að auka tækifæri og hlúa að vísindasamstarfi okkar.