Uppsögn tollasamnings um landbúnaðarvörur við Evrópusambandið

Virðulegi forseti. Við höfum hlustað hér á framsögu með þingsályktunartillögu um uppsögn á tollasamningi við Evrópusambandið. Ég leyfi mér að segja að mér finnst blærinn yfir þessari tillögu vera ákaflega mikil tækifærismennska, svo að ég segi það nú bara hreint út í þessum ræðustól. Ég vil því í fyrra andsvari mínu við framsögumann tillögunnar spyrja hvort það sé ekki rétt að meðflutningsmaður hans, hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson, fyrrverandi utanríkisráðherra, hafi gert þennan samning í ríkisstjórn fyrrverandi forsætisráðherra, Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar. Hvaða tækifærismennska er þetta?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. framsögumanni hið fyrra svar. Ég geymi mér efnislegar umræður um þessa tillögu þangað til ég fæ að komast hér í ræðu um hana; ég ætla að taka þátt í þeim umræðum. En efnislega segir líka í þessari tillögu að ekki hafi verið gerð áhrifagreining á samningum, þeim áhrifum sem hann hefur. Ég spyr líka hv. þingmann: Á hverra ábyrgð ætli það hafi verið að gera slíka áhrifagreiningu? Ég er alveg sammála því að það átti að gera hana. Hún var ekki gerð. En hver skyldi nú hafa borið ábyrgð á því? Kannski þeir sem gerðu þennan samning, virðulegi þingmaður?

Virðulegur forseti. Við ræðum hér tillögu til þingsályktunar um uppsögn á svonefndum tollasamningi um landbúnaðarvörur við Evrópusambandið sem nýlega var gerður. Það kom fram í andsvörum við hv. framsögumann tillögunnar hér áðan að ég hafði það álit á þessari tillögu að hún væri nú eilítil sýndarmennska því að tveir meðflutningsmenn tillögunnar voru ábyrgðarmenn að gerð þessa samnings á sínum tíma.

Förum aðeins yfir forsögu þessa samnings og tilurð hans. Áður höfðu slíkir vöruskiptasamningar eða samningar við Evrópusambandið um tollfrelsi eða gagnkvæmar innflutningsheimildir á landbúnaðarvörum verið gerðir. Síðasta stóra varðan í þeirri tímalínu var 2007 er gerður var samningur í kjölfar mikillar umræðu um matarverð. Þá var lokið samningum við Evrópusambandið um gagnkvæm viðskipti með landbúnaðarvörur og í kjölfarið fylgdu stórkostlega miklar breytingar, sérstaklega fyrir kjúklinga- og svínabændur.

Þá var það gert á þeirra kostnað, þessara tveggja búgreina fyrst og fremst, til þess að sækja fram markaðshlutdeild fyrir aðrar búvörur en bændur í þeim búgreinum framleiddu og þarna var mikið óréttlæti á ferðinni. Það var verið að fórna hagsmunum einnar búgreinar fyrir hagsmuni annarra. Þetta var verulega mikið gagnrýnt á þeim tíma og því heitið að gera ekki jafn óréttláta samninga á nýjan leik sem þarna var gert.

Síðan líður tíminn og það fer að bera á því að tollkvótar okkar til Evrópusambandsins fyrir lambakjöt fóru að fyllast eða verulega fór að ganga á þá. Þá vaknaði áhugi sláturleyfishafa á því að láta reyna aftur á samninga við Evrópusambandið um að rýmka enn til fyrir lambakjöti. Áskoranir um það bárust landbúnaðarráðuneyti og frá þeim tíma má í raun og veru rekja aðdraganda þessa samnings sem fyrrverandi utanríkisráðherra, Gunnar Bragi Sveinsson, og fyrrverandi landbúnaðarráðherra, Sigurður Ingi Jóhannsson, gera.

Aftur er það niðurstaða þeirra samningaviðræðna að verulegt ósamræmi sé á milli búgreina fyrst og fremst þ.e. að gengið er lengra á hagsmuni einnar búgreinar umfram aðrar búgreinar. Það er líka rétt — og ég tek það fram, virðulegi forseti, ég er alveg sammála framsögumanninum um ójafnvægi í þessum samningi, að þarna skuli vera samið um kíló á móti kílói og lítra á móti lítra á þessum risamarkaði. Af hverju sömdum við ekki frekar um markaðshlutdeild? Á þeirri forsendu einni átti aldrei að gera þennan samning. Um það er ég algjörlega sammála hv. framsögumanni.

Auðvitað er þetta ekki samningur tveggja aðila sem virða hvor annan þegar við gerum hann með þessum hætti; 500 milljóna manna markaður á móti 320.000 manna markaði. En þetta niðurstaðan. Ég tel líka nauðsynlegt að ég reki það eins og það blasir við frá mínum sjónarhóli sem var í þinginu á þessum tíma.

Það var nú þannig fyrir stjórnarþingmanninn sem hér stendur á þeim tíma að hann sá það í sjónvarpsfréttum þegar búið var að gera þennan tollasamning. Aldrei hafði nein umræða farið fram um hann í þeim þingflokki stjórnarinnar sem ég sit í. Því síður að væntanleg væri niðurstaða í þessar samningaviðræður sem ég hafði á öðrum vettvangi fylgst allnáið með í nokkuð mörg ár. Það kom svolítið eins og þruma úr heiðskíru lofti og varð nú uppi fótur og fit.

Á sama tíma var kyrrstaða í því að endurskoða búvörusamninga við bændur og úr varð, eftir að búið var að gera þennan tollasamning, án þess að meta áhrif hans á íslenskan landbúnað eins og hv. framsögumaður rekur hér og er alveg réttilega gert — og ég varpa þeirri ábyrgð algjörlega til þeirra sem þennan samning gerðu og ætla ekki að bera blak af því, þeim klaufaskap að hafa ekki gert það. Við höfum síðan fengið að sjá mat á því hversu mikið tjón eða hversu mikinn kostnað íslenskur landbúnaður og íslenskir bændur hafa af þessum tollasamningi umfram þann ávinning sem hann á að færa okkur. En við skulum ekki gleyma því að einhvern ávinning hefur íslenskur landbúnaður haft af þessum samningi líka.

Þá var það nú niðurstaðan að gerður var tíu ára búvörusamningur við Bændasamtök Íslands í kjölfarið á þessum tollasamningi. Ég verð að leyfa mér það líka, virðulegi forseti, að vera undrandi á ályktun búnaðarþings gegn þessum tollasamningi. Það var algjörlega ljóst í mínum huga, þegar Bændasamtök Íslands og landbúnaðarráðherra og fjármálaráðherra skrifa undir búvörusamningana til tíu ára, að ein af forsendunum var innleiðing á þessum tollasamningi. Öllum þeim sem sátu í atvinnuveganefnd þingsins og fjölluðu um búvörusamninga í þinglegri meðferð þeirra og öllum þingheimi var fullkomlega ljóst að hluti af þeirri aðlögun og mótvægisaðgerðum sem talað hefur verið um, var gerð þessa tíu ára búvörusamninga, með hækkuðum fjárframlögum vegna íþyngjandi áhrifa tollasamningsins á íslenskan landbúnað. Það var þannig. Þess vegna undrar mig þessi ályktun búnaðarþings á þeim tíma sem hún var gerð og finnst hún slitin úr samhengi við það sem raunverulega gerðist á þessum tíma. Síðan má allt um þessa búvörusamninga segja, hvernig þeir hafa reynst, tilurð þeirra, en við rekjum það ekki hér.

Þetta er stóra myndin, virðulegi forseti. Búvörusamningarnir til tíu ára með hækkuðum fjármunum voru mótvægisaðgerð gegn þessum tollasamningi. Síðan hefur verið unnið úr því, og stendur enn yfir, hvernig ber að framkvæma þennan samning, hvernig við ætlum að útdeila þeim tollkvótum sem um var samið. Það er stórt og mikið verkefni og kannski ekki enn séð fram úr því, því að uppi eru mörg sjónarmið í þeim efnum til þess að tryggja raunverulegan ávinning neytenda af þessum samningi, sem ég segi að okkur beri skylda til að gera, en ekki að gera það með þeim hætti að við sköðum möguleika innlendrar framleiðslu til að takast á við þá samkeppni sem samningurinn leiðir af sér og mun leiða af sér til lengri tíma með fleiri samningum á þessu sviði sem vafalaust verða gerðir.

Ég tel ákaflega nauðsynlegt að þetta hafi komið fram í umræðum um þessa tillögu sem er nú kannski ákaflega sérstök að því leyti að það eru helstu ábyrgðarmenn þessa samnings sem ganga núna fram fyrir skjöldu og halda að í augum okkar séu þeir algjörlega hvítþvegnir af þessum samningi. Svo er ekki. Ég er einn af þeim sem bera ábyrgð á því að þessi samningur var samþykktur hér í þinginu. Það var gert vegna þess að við gengum frá tíu ára búvörusamningi með hækkuðum framlögum og um það vissu bændur þegar þeir greiddu með sínum hætti atkvæði um þessa búvörusamninga á sínum tíma. Ég held að það sé rétt að við höldum þeirri sögu til haga.

Það breytir því ekki að auðvitað eigum við að halda áfram að reyna að gera hagstæðari samninga um vöruviðskipti og um viðskipti með landbúnaðarvörur til lengri tíma, til hagsbóta fyrir íslenskan landbúnað og til sóknar fyrir hann, því að ég held að það sé algjörlega mögulegt og trúi á það og hef ekkert bilað í þeirri trú. Ég held að hv. flutningsmanni gangi nú ekki annað til en að reyna líka að draga fram með hvaða hætti þessi tollasamningur og möguleg mistök við framkvæmd hans geta orðið íslenskum landbúnaði dýr. Um það deilum við ekki.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég vil bara segja að legið hafði fyrir í tvö ár að kjósa ætti um framtíð Bretlands í Evrópusambandinu. Það voru sex mánuðir í atkvæðagreiðslu þegar samningurinn var gerður og það var enginn fyrirvari hafður í samningaviðræðunum.

Leyfðu mér að lesa, virðulegur forseti, hverjir ætla að flytja þessa tillögu. Jú, hér er fyrrverandi hæstv. utanríkisráðherra, Gunnar Bragi Sveinsson. Þetta hafði legið fyrir. Það var ekkert óvænt í því að þetta helsta markaðssvæði, sem svo réttilega er bent á, væri mögulega á leið út úr Evrópusambandinu og þar með ákveðnar forsendur fyrir samningnum brosnar.

Um aðrar mótvægisaðgerðir get ég ekki svarað, virðulegur forseti. Ég veit að það er að störfum svokallaður tollahópur er snýr að framkvæmd og útboði þeirra tollkvóta og innflutningsheimilda sem nú hefur verið opnað fyrir. Það skiptir máli hvernig við framkvæmum það. Það skiptir máli hvort við tölum um að við séum að heimila innflutning á kjöti, hvort sem það er á beini, í heilum og hálfum skrokkum, og slíka hluti. Það eru ýmsir tæknilegir hlutir sem geta skipt verulega miklu máli og hafa mikil áhrif á það hvernig við framkvæmum samninginn og hvernig hann bitnar á innlendu framleiðslunni en ekki síður hvernig hann birtist í mögulega lægra vöruverði til neytenda.

Þetta er það sem þarf að leita jafnvægis í. Það var heldur enginn fyrirvari gerður í þessum tollasamningi um að við gerðum sömu aðbúnaðarkröfur til þeirra framleiðslu sem við værum að opna fyrir. Mér finnst það vera einn af megingöllum samningsins að við skyldum ekki hafa gert það. Það ætti sannarlega að vera ein af þeim mótvægisaðgerðum sem við gætum mögulega gripið til að ræða út frá þeim þætti.

Virðulegur forseti. Ég tek alveg undir lokaorð í seinna andsvari hv. þingmanns. Við eigum auðvitað að ganga þannig um að þetta skaði ekki landbúnaðinn umfram það sem þörf er á.

Þetta verður verulega íþyngjandi fyrir íslenskan landbúnað, eins og hv. þingmaður rakti ágætlega í framsögu sinni. Það verður líka verulega verðugt verkefni að láta samninginn virka til þeirra hagsbóta sem hann er gerður fyrir neytendur. Um það eiga þó ekki að þurfa að vera átök og á ekki að þurfa að vera ósamrýmanlegt þar á milli.

Ég leyfi mér að vera ósammála hv. þingmanni þegar hann segir að við hefðum ekki geta gefið okkur að niðurstaðan yrði að Bretland gengi úr Evrópusambandinu. Ég ætla ekki að segja að ég hafi séð það fyrir en fyrst ákveðið var að fara í atkvæðagreiðslu gat það alveg eins orðið niðurstaðan. Við hefðum vel getað út frá þeirri forsendu, vegna þess að við gerðum það með opnum augum, við horfðum sérstaklega til mjólkurmarkaðar í Bretlandi þegar við báðum um stærri útflutningsheimildir fyrir mjólkurvörur, sett fyrirvara um það eða í það minnsta bókað hvernig það var.

Það á síðan algjörlega eftir að reyna á þetta, í hvaða umhverfi við gerum aðra og nýja viðskiptasamninga við Bretland í kjölfar þess að þeir ganga úr Evrópusambandinu. Ég veit til þess að hæstv. utanríkisráðherra hefur opnað þær viðræður við Breta og ekki síst út frá hagsmunum landbúnaðarins. Hann hefur breytt því verklagi, virðulegi forseti, hann hefur kallað forsvarsmenn bænda til sín til að ræða þau hagsmunamál og á hvaða honum beri að leggja áherslu í viðræðum við Bretland og önnur þjóðarbandalög og aðrar þjóðir um viðskiptasamninga á þessu sviði. Það er mikil breyting og löngu tímabær.

Frú forseti. Það er kannski rétt að benda á það í upphafi að ef þessi þingsályktunartillaga nær fram að ganga leysir það mig undan þeirri kröfu að skila hæstv. landbúnaðarráðherra tillögum fyrir hönd verkefnahóps um nýja aðferð við að úthluta tollkvótum sem tengjast tollasamningi við Evrópusambandið. Að því leyti ætti ég nú kannski að taka undir þetta, það sparar mér vinnu og tíma.

En þetta er nú ekki svo einfalt. Ég hygg nefnilega að því miður hafi flutningsmenn kannski ekki alveg hugsað tillöguna til enda. Það er auðvitað ágætt að leggja fram slíka tillögu, sem er nú frekar til þess að marka sér einhvern pólitískan bás. Ég geri engar athugasemdir við það að senda út skilaboð til sinna kjósenda og reyna að höfða til hugsanlega einhverra nýrra. En það er þó vert að hafa í huga að aðdragandinn að þessum tollasamningi er eiginlega frá því í maí 2011 þegar Landssamtök sláturleyfishafa og afurðastöðva í mjólkuriðnaði fóru þess á leit við stjórnvöld að þau beittu sér fyrir samningum við Evrópusambandið. Í júní sama ár óskaði Svínaræktarfélag Íslands eftir að ráðuneytið tryggði greininni útflutningskvóta til Evrópusambandsins. Og í júní 2013 lýstu einstakir alifuglaframleiðendur því yfir á fundi að ef samið yrði um stækkun á kvótum fyrir kjúkling væri nauðsynlegt að Ísland fengi gagnkvæmni o.s.frv.

Ég hygg að það sé rétt að halda því líka til haga í þessari umræðu að samningurinn, sem gerður var undir forystu þáverandi forsætisráðherra, Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar, þáverandi utanríkisráðherra, Gunnars Braga Sveinssonar, og þáverandi hæstv. landbúnaðarráðherra, Sigurðar Inga Jóhannssonar, var gerður að frumkvæði samtaka bænda sem lögðu til að hafist yrði handa við að semja við Evrópusambandið.

Ein af ástæðum þess að menn vildu tryggja gagnkvæman tollasamning, tollkvóta, var að þeir óttuðust að ákveðin óvissa gæti skapast eða væri að skapast, ekki síst myndi aukinn pressa verða á opna tollkvóta þar sem viðkomandi vara er ekki fáanleg á innlendum markaði. Opnir tollkvótar myndu festa sig í sessi með lækkuðum tollum og þegar fram liðu stundir yrði hætta á að lækkaðir tollar yrðu meginregla en ekki undantekning. Af þessu ekki síst höfðu íslenskir bændur miklar áhyggjur.

Nái þessi tillaga fram að ganga hygg ég að við sjáum fram á þessa óvissu vegna opinna tollkvóta, sem ég hygg hins vegar að við þurfum að endurskoða. Ég hefði miklu frekar í sporum hv. flutningsmanna lagt til að við myndum endurskoða regluverkið í kringum opna tollkvóta sem vill svo til að við erum líka að skoða í tengslum við það regluverk sem við teljum rétt að innleiða við úthlutun á tollkvótum í tengslum við tollkvótasamninginn við Evrópusambandið.

Ég hygg hins vegar að það sé rétt hjá flutningsmönnum að þær vonir sem menn bundu við gagnkvæman markaðsaðgang íslenskra landbúnaðarvara í Evrópu hafi kannski ekki gengið alveg eftir eins og menn vonuðust til. Þegar búið var að undirrita samninginn árið 2015 lét hæstv. þáverandi utanríkisráðherra og einn flutningsmanna þessarar tillögu hafa þetta eftir sér í fjölmiðlum, með leyfi forseta:

„Þetta er fagnaðarefni fyrir íslenska neytendur sem munu sjá þess stað í lækkuðu matvöruverði og útflytjendur sem munu vafalaust nýta sér þá möguleika sem í þessum samningum felast.“

Það kann að vera rétt að töluverð bjartsýni hafi ríkt, annars vegar um að íslenskir neytendur myndu njóta þessa samnings, en hann á eftir að koma að fullu til framkvæmda á næstu fjórum árum og það er verkefnið þannig að núna er of snemmt að dæma það. Hins vegar hafa kannski íslenskir framleiðendur og íslenskir bændur ekki nýtt sér tækifærið með þeim hætti sem þeir hefðu átt að gera. En það geta í sjálfu sér ekki verið rök fyrir því að menn eigi að segja slíkum samningum upp, þ.e. það að menn nýti sér ekki tækifæri sem þeir fá með alþjóðlegum milliríkjasamningum, fríverslunarsamningum sé orðin rök fyrir að segja slíkum samningi upp.

Ég er líka almennt mjög hugsi yfir þeirri þróun sem á sér stað í íslenskum landbúnaði. Ég hef áhyggjur af stöðu íslensks landbúnaðar. Mér sýnist að þær áskoranir sem íslenskur landbúnaður stendur frammi fyrir séu ekki nema að litlu leyti tengdar þeim tollasamningi sem við ræðum hér.

Ég er t.d. hugsi yfir því þegar ég les grein í Bændablaðinu eftir Ingva Stefánsson, formann Félags svínabænda, þar sem hann dregur fram þær staðreyndir að á meðan almennt verðlag hefur hækkað hér um 10% á síðustu fimm árum hefur verð til svínabænda lækkað um 13%. En verð til neytenda á svínakjöti hefur hækkað meira en verðlag. Þetta hefur gerst á sama tíma og markaðshlutdeild erlends svínakjöts er að nálgast það að verða um það bil þriðjungur. Hvernig hefur það gerst? Jú, það hefur gerst í gegnum opnu tollkvótana, ekki tollasamninginn við ESB. Þannig að ef það væri raunverulegur áhugi á því að ræða svona milliríkjaviðskipti, stöðu íslensks landbúnaðar gagnvart samkeppninni að utan, vegna þess að við viljum auðvitað líka tryggja neytendum hér aðgang að góðum matvælum og að þeir hafi frelsi til að velja sér matvæli, sem þurfa hins vegar að uppfylla þær kröfur sem við verðum að gera til heilbrigðis matvæla, þá hygg ég að flutningsmenn hefðu átt að flytja sérstaka tillögu um það eða a.m.k. hafa það inni að lagt væri til að við myndum endurskoða þær reglur og lög sem gilda um opna tollkvóta. Það eru þeir en ekki tollasamningurinn við ESB sem eru vandamálið.

Þetta er það sem ég vildi og taldi rétt að koma á framfæri, virðulegi forseti. Málið fær sína þinglegu meðferð en því miður er málið með þeim hætti að það verður a.m.k. ekki stutt af þeim sem hér stendur.