Fríverslunarsamtök Evrópu og Evrópska efnahagssvæðið 2017

Frú forseti. Ég kynni hér skýrslu Íslandsdeildar þingmannanefnda EFTA og EES fyrir árið 2017. Það er ágætt að byrja á að útskýra að Íslandsdeild þingmannanefnda EFTA og EES, sem hefur fimm nefndarmenn, myndar sendinefnd Alþingis í þingmannanefnd EFTA og EES, sem er í raun hvor sín sendinefndin. Þó að Íslandsdeildin sé mönnuð sama fólki þá myndar hún, ásamt fjórum þingmönnum úr utanríkismálanefnd, sendinefnd Alþingis í sameiginlegri þingmannanefnd Íslands og Evrópusambandsins.

Fríverslunarsamtök Evrópu, þ.e. EFTA og Evrópska efnahagssvæðið, gegna veigamiklu hlutverki sem grunnstoðir íslenskrar utanríkisverslunar. Með aðildinni að EES njóta Íslendingar að langmestu leyti sömu viðskiptakjara og 30 önnur Evrópuríki með um 500 milljóna manna markað. Auk þess að koma að rekstri EES-samningsins hefur EFTA byggt upp öflugt net fríverslunarsamninga við ríki utan ESB eða svonefnd þriðju ríki.

Í umfjöllun þingmannanefnda EFTA og EES um EES-samninginn og rekstur hans var að venju annars vegar farið yfir þann fjölda ESB-gerða á sviði innri markaðarins sem bíður upptöku í EES-samninginn, og hins vegar var fjallað um svonefndan innleiðingarhalla EES/EFTA-ríkjanna sem mælir hversu hratt ríkin innleiða þær gerðir sem þegar hafa verið teknar upp í EES-samninginn. Það er mikilvægt að upptaka gerða í samninginn og innleiðing í EES/EFTA-ríkjunum gangi snurðulaust fyrir sig. Það tryggir lagalegt samræmi á innri markaðnum sem er ein forsenda hans.

Fríverslunarsamningagerð EFTA við ríki utan ESB, svonefnd þriðju ríki, var mjög ofarlega á dagskrá þingmannanefndar EFTA að venju. EFTA hefur verið í fararbroddi á heimsvísu í gerð fríverslunarsamninga. Eru gildir samningar nú 27 talsins og taka til 38 ríkja. EFTA á nú í virkum fríverslunarviðræðum við níu ríki, þar á meðal Argentínu, Brasilíu, Indland og Indónesíu. Þingmannanefnd EFTA hefur á undanförnum árum stutt dyggilega við gerð fríverslunarsamninga og beitir sendinefndum og þingmannaheimsóknum til þess að kynna og afla stuðnings við gerð slíkra samninga. Framkvæmdastjórn þingmannanefndar EFTA heimsótti í þessu skyni Kanada og Mexíkó á árinu og átti viðræður við þarlend stjórnvöld, þingnefndir, stofnanir og hagsmunaaðila um fríverslunarmál og aukið efnahagslegt samstarf við EFTA.

Fríverslunarsamningur EFTA og Mexíkó frá árinu 2001 og fríverslunarsamningur EFTA og Kanada frá árinu 2009 taka einungis til vöruskipta. Markmiðið með þessari heimsókn var að leita eftir stuðningi við að uppfæra og útvíkka samningana til fleiri sviða, svo sem þjónustuviðskipta, fjárfestinga og hugverkaréttinda.

Væntanleg útganga Bretlands úr ESB, Brexit, eins og það hefur verið kallað, kom ítrekað til umfjöllunar á árinu. Framtíðarskipan viðskipta við Bretland eftir útgöngu úr ESB, og þar með EES, er gríðarlegt hagsmunamál fyrir ríki EFTA, en Bretland er stærsti viðskiptaaðili Íslands og Noregs innan EES. Fjórir möguleikar á hugsanlegri útkomu voru nefndir oftar en aðrir. Í fyrsta lagi að EFTA-ríkin gerðust aukaaðilar að samkomulagi ESB og Bretlands um framtíðarsamband, en enn væri alls óljóst hvort slíkt samkomulag tækist eða hvernig það kynni að líta út og hvort EFTA-ríkjunum stæði slík aukaaðild til boða. Í öðru lagi var sá möguleiki nefndur að EFTA-ríkin fjögur gerðu saman samning við Bretland. Í þriðja lagi kæmi til greina að EFTA/EES-ríkin þrjú án Sviss hefðu samflot um slíkan samning. Í fjórða lagi gæti sú staða komið upp að hvert EFTA-ríki fyrir sig gerði tvíhliða samning við Bretland.

Af fleiri málum sem voru ofarlega á baugi þingmannanefnda EFTA og EES á árinu má nefna þróun í alþjóðaviðskiptum, þvingunaraðgerðir gegn Rússlandi, málefni norðurslóða, jafnréttismál og fríverslun og upplýsingafrelsi í tengslum við fríverslun.

Íslandsdeildin var því, eins og venja er, mjög virk í starfi þingmannanefnda EFTA og EES á árinu og lét að sér kveða í öllum helstu málum. Það má minnast sérstaklega á að á árinu 2017 átti hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson frumkvæði að skýrslu um jafnréttissjónarmið í fríverslunarmálum. Hún benti á að frá árinu 2010 hefði EFTA tekið upp sérstaka kafla um sjálfbæra þróun og vinnuvernd í fríverslunarsamninga og jafnframt að í formálsorðum samninga væri vísun í lýðræði, mannréttindi og réttarríkið. Hún sagði að tími væri kominn til að taka upp ákvæði um kynjajafnrétti en alþjóðleg þróun í þá átt hefði orðið á síðustu misserum. Hefur oft verið minnst á fríverslunarsamning Kanada og Síle sem gerður var vorið 2017 þar sem fylgdi mjög ítarlegur kafli um jafnréttismál.

Umræða um nauðsyn kynjajafnréttis í viðskiptum hefur líka átt sér stað innan Evrópusambandsins, Sameinuðu þjóðanna, OECD og Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar. Framkvæmdastjóri ESB á sviði viðskiptamála, Cecilia Malmström, sem kom til okkar í nefndinni síðastliðið vor, hafði lýst því yfir að til skoðunar væri að bæta ákvæðum um kynjajafnrétti inn í fríverslunarsamninga Evrópusambandsins. Tilgangur slíkra ákvæða væri að tryggja að efnahagslegur ávinningur viðskipta gagnaðist öllum auk þess sem sýnt hefði verið fram á að aukin þátttaka kvenna í viðskiptum hefði jákvæð áhrif á hagþróun ríkja. Hanna Katrín minntist á að hún hefði tekið málið upp á fundi þingmannanefndar og ráðherra EFTA í júní 2017 á Svalbarða og að þrír af fjórum ráðherrum hefðu tekið jákvætt í málið. Þá kvæði formennskuáætlun Liechtensteins í EFTA fyrir síðari hluta árs 2017 á um að skoða málið nánar. Lögð var fram ályktun um málið í þingmannanefndinni en mjög skiptar skoðanir voru um tillöguna. Norska sendinefndin studdi málið en sendinefndir Sviss og Liechtensteins voru á móti. Ákveðið var að fresta ákvarðanatöku um ályktunina en fela Hönnu Katrínu að taka málið upp aftur á fundi þingmanna og ráðherraráðs EFTA.

Þá átti ég sjálfur frumkvæði að skýrslu um upplýsingafrelsi og fríverslun þar sem m.a. kom fram að eftir því sem upplýsingasamfélagið og deilihagkerfið yxu væri æ mikilvægara að tryggja upplýsingafrelsi í alþjóðlegum viðskiptum. Upplýsingafrelsi væri mikilvægt fyrir alla aðila á markaði til þess að meta framboð og eftirspurn eftir vöru og þjónustu. Ógagnsæir markaðir gætu bara leitt til kerfisbundinnar óskilvirkni. Á Vesturlöndum er ástandið almennt gott og víða tryggt með lögum að netið sé opinn og hlutlaus vettvangur fyrir frjálst streymi upplýsinga. Í ýmsum öðrum ríkjum er pólitísk þróun í átt að því að stjórnvöld hamla upplýsingastreymi nánast að geðþótta sem samræmdist ekki hugmynd um nethlutleysi. Ég lagði til við þingmannanefnd EFTA að tekið væri upp ákvæði um upplýsingafrelsi í fríverslunarsamningum þar sem m.a. væri kveðið á um nethlutleysi, aðgengi að upplýsingum um regluverk markaða og bann við hvers kyns ritskoðun. Mér var falið að vinna hana frekar og leggja hana aftur fram á næsta fundi nefndarinnar.

Ég ætla ekki að rekja alla fundi nefndarinnar enda er hægt að kynna sér þau störf í skýrslunni en stikla aðeins á stóru um það helsta sem gerðist.

Eitt sem stóð upp úr var að á fundi þingmannanefndar EFTA í Brussel 22. mars 2017 kom til nefndarinnar Hosuk Lee-Makiyama, sem var einn af gestum fundarins. Hann fór yfir horfur í alþjóðaviðskiptum. Þar kom m.a. fram að það væri ákveðið tómarúm í forystu í alþjóðaviðskiptum. Bandaríkin hefðu stigið til hliðar með nýrri ríkisstjórn Trumps sem dró Bandaríkin út úr fríverslunarsamningi hóps Kyrrahafsríkja, hið svokallaða Trans Pacific Partnership, með leyfi forseta. Vert er að nefna að núna á síðustu dögum kláruðu TPP-löndin, fyrir utan Bandaríkin, samninginn og þá undir forystu Japans. Þeir sem þekkja til segja að samningurinn hafi í raun skánað töluvert mikið eftir brotthvarf Bandaríkjanna enda eru áherslur Bandaríkjanna og hinna aðildarlandanna mismunandi. Þá var líka nefnt að Evrópusambandið hefði ef til vill ekki trúverðugleika til að takast á við forystuhlutverk Bandaríkjanna í alþjóðaviðskiptum og væri alls óljóst um framtíð fríverslunarviðræðna yfir Atlantshafið milli Bandaríkjanna og ESB. TTIP-samningurinn væri kominn í ákveðið uppnám.

Cecilia Malmström, viðskiptastjóri ESB sem ég nefndi áðan, kom á fund nefndarinnar og ræddi stöðu samskipta Evrópusambandsins og Bandaríkjanna í viðskiptamálum. Fram hafa komið ýmsar mjög misvísandi yfirlýsingar frá nýrri Bandaríkjastjórn um viðskiptamál og m.a. er uppi tal um verndarstefnu og verulega hækkun tolla, sem myndi að sjálfsögðu ganga gegn reglum Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar. En í máli Ceciliu Malmström kom fram að Evrópusambandið myndi ekki taka afstöðu til þessa fyrr en formlegar tillögur Bandaríkjanna lægju fyrir.

Einnig var rætt um gerðardóma í deilum milli ríkja og fjárfesta, svokallaðri ISDS-ákvæða sem koma fram í mörgum nýjum fríverslunarsamningum. ISDS-ákvæðin eru mjög umdeild, bæði meðal almennings og í ýmsum Evrópusambandsríkjum, t.d. Þýskalandi og Austurríki. Ég hef reyndar gagnrýnt slík ákvæði hér. Þetta virðist vera þróunin sem er að verða í ýmsum löndum hvað þessi mál varðar.

Talsverðar umræður sköpuðust um þróun efnahagsmála á fundi sameiginlegrar þingmannanefndar Íslands og Evrópusambandsins í Brussel 23. mars en þá var farið yfir framtíðaráskoranir innri markaðarins, fyrirhugaða útgöngu Bretlands úr ESB, sem var nokkurn veginn meginlínan í öllum umræðum nefndarinnar síðasta árið. Alveg sama hvert við fórum var Brexit helsta umræðuefnið. Í rauninni er útlit fyrir að áfram verði mjög áberandi umræðuefni á næstu misserum enda hafa menn rosalega mikið um að tala hvað þetta varðar þrátt fyrir að ekki sé kominn neinn botn í það hvað er raunverulega að gerast. Í augnablikinu byggir þetta fyrst og fremst á vangaveltum. En kannski förum við að sjá til lands í þeim efnum í lok þessa árs, á hvern veginn sem það fer.

Einnig var mikið rætt um þvingunaraðgerðir Evrópusambandsins gegn Rússlandi, um utanríkismál á Norður-Atlantshafssvæðinu og utanríkismál gagnvart þriðju ríkjunum. Á næstunni verður mikil áhersla lögð á að fjölga fríverslunarsamningum við þriðju löndin, eins og ég nefndi áðan. Hægt er að lesa nánar um það í skýrslunni sem gerst hefur á árinu.

Að lokum má segja að mjög margt komi inn á borð Íslandsdeildar þingmannanefnda EES og EFTA. Áfram verður áhersla á fríverslunarviðræður við önnur lönd. Farið verður í sérstaka sendiferð til að ræða við Mercosur-ríkin núna eftir páska og sömuleiðis eru mörg mál sem munu koma fram á fundum við EES við nefndina, Evrópusambandið og fleira.

Ég býst við að þetta verði bara nokkuð gott ár fyrir okkur enda þarf mjög margt að ræða.

En ég læt þessu lokið að sinni með von um áframhaldandi gott samstarf við nefndina.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa ágætu fyrirspurn. Eins og ég nefndi hefur umræðan hjá þessari nefnd verið algerlega undirlögð af umræðum um Brexit. Það gæti tekið marga daga að rifja upp allt sem hefur verið sagt um það mál. Við höfum m.a. átt samtöl við Evrópuþingmenn á borð við Philippe Lamberts, Elmar Brok og Danuta Hübner um þetta. Við höfum átt marga góða fundi m.a. með Catherine Stihler frá Skotlandi sem hefur mjög sterka skoðun um að Bretland eigi að vera áfram í Evrópusambandinu. Við höfum líka hitt Evrópuþingmenn, Breta, sem eru mjög fylgjandi því að fara út. Auðvitað er ástandið þannig að umræðurnar eru einhvern veginn hipsum happs vegna þess að enginn botn er kominn í málið.

Í þeim umræðum sem hafa verið meira milli þingmanna Íslands, Sviss, Noregs og Liechtensteins hafa frekar verið vangaveltur um hvort það séu einhver tækifæri eða hvort þetta sé bara neyðarástand. Almenni fílingurinn eins og ég hef upplifað hann hefur ekki verið þannig að fólk fagni þessu neitt sérstaklega mikið, enda setur þetta mörg fríverslunarmál í uppnám, sérstaklega gagnvart Bretlandi, og tefur líka fyrir vinnslu annarra mála.

Það hefur verið rætt m.a. um þá tillögu Breta sem hefur komið upp óformlega í Bretlandi um að Bretland gangi í EFTA. Þó svo að hæstv. utanríkisráðherra Íslands hafi tekið vel í það hafa þingmenn í nefndinni verið mjög margsaga um það, ekki verið allt of spenntir en ekki viljað útiloka neitt heldur. Þannig að þetta er mjög djúp umræða og erfitt að gera grein fyrir henni á tveimur mínútum.

Frú forseti. Já, ég notaði orðið neyðarástand kannski óvarlega, enda er það svona á hinum endanum á rófinu. Það er auðvitað enginn búinn að lýsa yfir neyðarástandi og ekkert tilefni til. En þetta er áhyggjuefni að mörgu leyti og að mjög mörgu að huga hjá Bretum sem hafa miklar áhyggjur af því hvernig fari fyrir loftferðasamningum, aðild þeirra að Euratom, Kjarnorkubandalagi Evrópu, og fleiru, svo ekki sé talað um þessi fjölmörgu fríverslunarmál.

Það er ástæða til að velta því fyrir sér sem hv. þingmaður nefnir. Það er spurning hvar við leggjum áhersluna. Nú heimsótti nefndin sendiráð Íslands í Brussel og talaði við það frábæra starfsfólk sem er þar. En það sem var eftirtektarverðast var hvað þau eru fá. Nú er sambærilegt sendiráð Noregs í Brussel með 70 starfsmenn. Hjá okkur eru þeir ekki nema 14 að mig minnir í Brussel. Það gæti auðvitað hafa breyst örlítið og það stóð jafnvel til að fækka um einn til að styrkja betur sendiráðið í London. Ég veit ekki hvernig það hefur farið. En það sýnir svolítið áhyggjuleysi gagnvart þessum mikilvægasta fríverslunarsamningi sem Ísland er aðili að, þ.e. EES-samningnum. Þrátt fyrir innleiðingarhallann á ýmsum tilskipunum. Eitt dæmi í því samhengi er pósttilskipunin sem Ísland hefur dregið útfærslu á mjög lengi og núna eru hin EES-löndin orðin svolítið þreytt á að bíða eftir okkur. Ég held að það sé full ástæða til að leggja töluvert meiri áherslu á EES-samninginn. Auðvitað þurfum við að gæta hagsmuna Íslands gagnvart Bretlandi og því sem er að gerast þar en þetta er náttúrlega stórt og flókið mál. Ég vona að við getum rætt þetta meira í framtíðinni.