Framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslna

Herra forseti. Ég held nú reyndar að í tengslum við stjórnarskrárbreytingar þær sem ekki varð af í vor, hafi þau ákvæði sem varða þjóðaratkvæðagreiðslur ekki verið þau sem ollu hvað mestum titringi þar. Það er rétt að það sé tekið fram í þessu sambandi, það voru aðrir hlutir sem voru miklu umdeildari í því efni en einmitt þessir þættir.

Nú hefur verið ályktað um þjóðaratkvæðagreiðslur á vettvangi Sjálfstæðisflokksins og flokkurinn er hlynntur því að sett verði almenn lög um þjóðaratkvæðagreiðslur. En mig langar af þessu tilefni og vegna þess að við munum fara rækilega yfir þetta mál í allsherjarnefnd, spyrja hæstv. forsætisráðherra að því hvers konar mál hún telur að muni verða nýtt hvað varðar ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslur. Af hvaða toga sér ráðherrann fyrir sér að þau mál geti verið?

Ég held að það skipti verulega miklu að velta því fyrir sér hvers konar mál er þarna á ferðinni. Við höfum rætt það um nokkra hríð og það hefur verið gert á vettvangi stjórnarskrárnefnda að setja inn í stjórnarskrá bindandi ákvæði um þjóðaratkvæðagreiðslur. Það var eitt af því sem var mjög til umræðu hér í sumar, eins og fram hefur komið varðandi ESB-umsóknina, að það var vilji til þess þegar um slíkt mál væri að ræða að það væri með öðrum hætti en ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslur.

Þetta nefni ég til þess að draga fram að það getur verið gríðarlegur eðlismunur á málum sem fara í slíka þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég held að sé mikilvægt fyrir löggjafann núna að velta fyrir sér hvers konar mál þetta eru, hvað við ætlum að fá út úr þessu, hvort það sé efni til þess í ákveðnum tilvikum og þá hvort við ættum að velta því fyrir okkur að gera tilraun til þess að breyta stjórnarskránni að þessu leyti. Það getur vel verið að sé ekki heppilegt að hafa allt of mikið undir þegar við fjöllum um þetta. Við vitum að það er vilji til þess í mörgum flokkum að það séu bindandi ákvæði um þjóðaratkvæðagreiðslur í stjórnarskrá. Þá langar mig til að spyrja hæstv. forsætisráðherra hvers konar mál hún sér fyrir sér í ráðgefandi

þjóðaratkvæðagreiðslu.

Herra forseti. Ég ætla nú ekki að fara mikið inn í umræður um þau málefni sem voru rædd hér í sumar en það er alveg ljóst að það væri miklu betri bragur á því ef um bindandi niðurstöðu yrði að ræða í þjóðaratkvæðagreiðslu í því efni. Ég held að ástæða sé til þess að við veltum því fyrir okkur hér hvort hægt sé að gera breytingar á stjórnarskránni hvað þessa þætti varðar þegar til lengri tíma er litið. Að því leyti heyrist mér að við séum nú sammála um það, ég og hæstv. forsætisráðherra.

Ég átti nú ekki við það þegar ég spurðist fyrir um hvaða mál gætu farið inn í ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslur, að við ættum að tjá okkur um það sérstaklega í lagatextanum, miklu frekar að við gerðum okkur grein fyrir því um hvers konar tilvik gæti verið að ræða. Ef við setjum almenn lög um þjóðaratkvæðagreiðslur, sem er ágætt að hafa til taks, er samt ágætt fyrir þingheim að velta fyrir sér hvers konar mál er þarna um að ræða. Er það þannig að við munum setja erfið ágreiningsmál sem við náum illa samstöðu um hér í þinginu í slíkar þjóðaratkvæðagreiðslur? Munum við nýta þessa löggjöf til þess að ýta slíkum málum út úr þinginu eða munum við kannski frekar líta á þetta sem langtímamál,

herra forseti, þar sem við setjum stefnumótandi mál fyrir framtíðina í ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslur?

Hæstv. forseti. Eitt atriði í ræðu hv. þm. Steinunnar Valdísar Óskarsdóttur vakti mig til umhugsunar eða leiddi til þess að ég ákvað að veita andsvar. Það varðar hugmyndir um þjóðaratkvæðagreiðslu um Evrópusambandsaðild á byggða á þeim lögum sem gætu orðið til á grundvelli frumvarpsins sem hér liggur fyrir, þ.e. ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu um Evrópusambandsaðild.

Ég velti fyrir mér, ef maður reynir að skoða þessi mál í samhengi, hvort hv. þingmaður sjái fyrir sér að hér muni fara fram þjóðaratkvæðagreiðsla um Evrópusambandsaðild á þessu kjörtímabili að óbreyttri stjórnarskrá. Hvaða tímaröð sér hv. þingmaður fyrir sér í þessu sambandi?

Hæstv. forseti. Ástæðan fyrir því ég spyr þessarar spurningar er sú að mér fannst einmitt í niðurstöðum meiri hluta utanríkismálanefndar vera svolítið óljóst hvernig haga ætti þessum málum. Staðreyndin er sú að Evrópusambandsaðild er óheimil samkvæmt gildandi stjórnarskrá. Áður en Evrópusambandsaðild getur komið til þarf að breyta stjórnarskránni. Um það er enginn sérstakur ágreiningur, a.m.k. ekki meðal fræðimanna á sviði stjórnskipunarréttar.

Þá vildi ég umorða spurningu mína og spyrja hv. þingmann hvort hún sjái fyrir sér að efnt verði til ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu um ákvörðun sem er óheimil samkvæmt gildandi stjórnskipunarrétti.

Frú forseti. Þetta mál sem er á borðinu hjá okkur, frumvarp til laga um þjóðaratkvæðagreiðslur, á sér töluvert langan aðdraganda bæði á þingi og úti í samfélaginu. Ég hygg að á stefnuskrá flestra flokka sé að ástæða sé til að fara í breytingar af þessu tagi en það hefur líka verið í umræðunni um langa hríð í þeim stjórnarskrárnefndum sem hafa verið starfandi að stjórnarskránni verði breytt á þann veg að hægt sé að fara í þjóðaratkvæðagreiðslur og það skuli tryggt hvernig með skuli fara gagnvart stjórnarskránni.

Þær breytingar hafa eins og kunnugt er ekki náð fram að ganga, kannski vegna þess að menn hafa á sama tíma verið að véla um mjög flókin og umdeild atriði í þeim stjórnarskrárnefndum, atriði sem eru pólitískt umdeild, t.d. breytingar hvað varðar auðlindamál og ýmsa slíka hluti. Ég hygg að þessi þáttur málsins, þjóðaratkvæðagreiðslur, hafi ekki verið það umdeildasta sem menn hafa verið að fjalla um í stjórnarskrármálinu. Vegna þess að fyrr í dag var rætt um stjórnarskrárumræðuna sem var á vordögum hygg ég að sá ágreiningur sem uppi var í þingsölum þá hafi snúist um aðra hluti en það hvort ástæða væri til að gera breytingar á stjórnarskrá til að koma inn ákvæðum um þjóðaratkvæðagreiðslur.

Í sumar reyndi síðan strax á skoðanir manna hvað varðar þjóðaratkvæðagreiðslur og hvernig þær skyldu vera í pottinn búnar, hvort um ætti að vera að ræða bindandi atkvæðagreiðslu um mál sem varðar Ísland mikið. Þar er ég auðvitað að tala um Evrópusambandsmálið. Ég ætla mér ekki að tala mikið um það að þessu sinni en ég held að það hefði verið betra að við hefðum getað náð saman um það á vorþinginu að stjórnarskránni yrði breytt hvað varðar þjóðaratkvæðagreiðslu þannig að hægt hefði verið að fara í bindandi þjóðaratkvæði vegna Evrópusambandsaðildarinnar.

Ég ætla ekki að setja á langt mál að þessu sinni. Þetta mál mun fara inn í allsherjarnefnd og við munum taka það til athugunar. Fyrir liggur þingmannamál eins og hér er fram komið frá Hreyfingunni þar sem einnig er ákveðin útfærsla á þjóðaratkvæðagreiðslum og ég hygg að það verði að einhverju leyti rætt í allsherjarnefnd þegar að því kemur.

Mér finnst samt skipta verulegu máli í þeirri umræðu allri að menn velti fyrir sér hvers konar mál það eru sem eðlilegt er að verði sett í ráðgefandi þjóðaratkvæði. Hv. þm. Steinunn Valdís Óskarsdóttir lýsti því áðan að henni fyndist eðlilegt að nefndin skoðaði það. Í mörgum löndum er töluverð hefð fyrir því að mál séu leidd til lykta í þjóðaratkvæðagreiðslum. Sú þjóð sem er komin lengst í því er Sviss þar sem sú hefð er mjög sterk. Þegar menn stíga skref í þessa átt eins og við gerum núna held ég að það sé afar mikilvægt að þingheimur hafi velt því fyrir sér um hvers konar mál þarna eigi að vera að ræða og hvað menn ætli síðan að fá út úr því að fá niðurstöðu þjóðarinnar í þeim málum.

Ég er ekki viss um að það sé heppilegt að í ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu sé beint málum sem eru pólitískt umdeild á viðkomandi stundu. Hér hefur verið nefnt mál af því tagi, Icesave-málið, og hægt er að nefna mörg fleiri. Ég held að það skipti kannski ekki endilega máli fyrir okkur að nefna það einmitt núna en ég held að það geti verið dálítið flókið að fá niðurstöðu í þjóðaratkvæðagreiðslu um mál sem eru umdeild vegna ákveðinna atburða í þjóðfélaginu. Ég spyr mig líka að því hvernig menn ætli síðan að glíma við niðurstöðu þeirrar þjóðaratkvæðagreiðslu sem er ráðgefandi.

Þess vegna finnst mér ákaflega mikilvægt og ég sakna þess í greinargerð að ekki sé gerð tilraun til að meta um hvers konar þjóðaratkvæðagreiðslu þarna er að ræða og einnig hvernig menn hafa fjallað um þetta í þeim löndum sem við berum okkur saman við, hvers konar mál þar er um að ræða. Mundum við t.d. vilja fara í þjóðaratkvæðagreiðslu um mál sem varða framtíðarhagsmuni Íslendinga, framtíðarstefnumótunarmál af einhverjum toga? Hvað er þetta? Hvað ætlum við að gera í þessu? Frumvarpið gerir síðan ráð fyrir ákveðnu ferli þegar á að láta reyna á þjóðaratkvæðagreiðslu. Þegar menn þurfa að leggja fram þingsályktunartillögu um einstök mál sem eiga að fara í þjóðaratkvæði held ég að það gæti orðið til þess að töluverð umræða yrði um það í þinginu á hverjum tíma ef ekki væri einhver ákveðin vísbending um vilja Alþingis.

Þetta tel ég skipta verulegu máli þegar litið er til þess hvernig við fjöllum um þetta mál í allsherjarnefnd. Mér finnst þetta mál, af þeim málum sem eru nú að fara inn í allsherjarnefnd og eru kölluð lýðræðisumbætur — hvað sem það merkir í sjálfu sér, þetta er dálítið gildishlaðið orð — vera nokkuð sem er ástæða fyrir okkur Íslendinga að hafa í okkar lagaumhverfi. Það hefur verið skoðun margra um langa hríð að það sé eðlilegt að svo sé. Við höfum í sjálfu sér ekki oft velt slíku fyrir okkur, að það þurfi að leggja ákveðin mál undir dóm þjóðarinnar. Ég hygg að þetta Evrópusambandsmál hafi kannski verið það stórfenglegasta enda er það eitt okkar brýnasta hagsmunamál til mjög langs tíma.

Þegar fjölmiðlamálið svokallaða kom upp og forseti lýðveldisins synjaði því frumvarpi staðfestingar komu í ljós ákveðin vandkvæði í stjórnarskránni hvað þetta mál varðaði, stjórnskipulegur vandi þegar slík staða kemur upp. Það kallaði á ákveðna umræðu um hvernig með skyldi fara. Ég held því að þegar við ræðum þetta mál sé óumflýjanlegt að í leiðinni sé rætt hvort gera eigi breytingar á stjórnarskránni. Ég segi það alveg eins og er að mér finnst að Alþingi geti gert breytingu á afmörkuðum þáttum stjórnarskrárinnar án þess að allt þurfi að fara á hliðina. Mér finnst ekki að kalla þurfi saman heilt stjórnlagaþing til að gera þessa breytingu á stjórnarskránni. Ég tel að menn ættu að skoða þetta sérstaklega vegna þess að ég hygg að menn hafi haft ákveðinn áhuga á þessu í öllum flokkum í mjög langan tíma.

Þetta mun síðan verða rætt í allsherjarnefnd. Mér finnst ekki ástæða til að tæpa á einstökum ákvæðum í þessu frumvarpi. Það þarf að rýna í það og ræða það af skynsemi og ég veit að það verður gert í allsherjarnefnd. Síðan fer þetta sinn veg í þinginu og því finnst mér að þessu sinni skipta langmestu máli að leggja áherslu á að menn hugsi um það fyrir fram, áður en málið fer í sinn endanlega búning, hver tilgangurinn er, hvað menn ætli að fá út úr þessu og hvers konar mál það eru sem ætlunin er að leggja undir þjóðaratkvæði vegna þess að ég gat ekki heyrt af máli hæstv. forsætisráðherra að það hefði verið hugsað með sérstaklega skynsamlegum hætti.

Hæstv. forseti. Það sem ég átti við þegar ég ræddi um þær stjórnarskrárbreytingarnar sem urðu hér í vor var að í fyrsta skipti í mjög langan tíma voru þær stjórnarskrárbreytingar settar fram í ágreiningi milli flokka hér í þinginu. Það lá alveg fyrir að skiptar skoðanir voru milli flokkanna um einstök mál í þeim stjórnarskrárbreytingum og þingmenn Sjálfstæðisflokksins voru ekki sáttir við þær breytingar sem þar voru lagðar fram. Engu að síður var ákveðið að gera það. Það sneri ekki að þeim ákvæðum sem varðar þjóðaratkvæði. Þess vegna finnst mér skipta svo miklu máli að draga það fram í umræðunni núna að það var ákveðið að leggja þetta fram í ágreiningi og ágreiningurinn stóð um allt annað en það sem við erum að tala um nú.

Varðandi það hvort þjóðin eigi að geta knúið fram þjóðaratkvæðagreiðslu þá hef ég satt að segja ekki mótað mér mjög sterkar skoðanir á því enn þá. Þetta er nokkuð sem ég hefði viljað fá að skoða þegar það kemur í nefndina, þegar tekið er á málinu í heild sinni.

En fyrst við hv. þingmaður erum farin að ræða hér saman þá langar mig að spyrja hv. þingmann hvort hann telji, eða hvort hann sé samþykkur því að haldin sé ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðsla, t.d. á miðju kjörtímabili, til þess að leysa úr Evrópusambandsmálinu sem nú er komið í farveg hér á vettvangi ríkisstjórnarinnar.

Virðulegi forseti. Það kemur mér í sjálfu sér ekkert á óvart að hv. þingmaður muni halda sig mjög ákveðið við þá afstöðu sína og grundvallarskoðun að Ísland eigi ekki að ganga í Evrópusambandið. En það er ekki alveg svarið við þeirri spurningu sem ég lagði fyrir hann. Mig langar til þess að forvitnast um það hjá þingmanninum hvort hann mundi þá — ég ætla bara að ítreka spurninguna og bæta við hvort hann mundi beita sér gegn því að hér verði farið í ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu um þetta grundvallarhagsmunamál íslensku þjóðarinnar Ég skal svara í ræðunni á eftir. um ókomna framtíð sem aðildarviðræður að Evrópusambandinu svo sannarlega eru.

Hæstv. forseti. Hér hefur farið fram athyglisverð umræða í dag um frumvarpið sem hér liggur fyrir og reyndar fjölmörg önnur atriði sem þingmönnum eru ofarlega í huga í sambandi við stjórnskipunarmál og tengd mál, kosningalög og fleira. Ég ætla ekki að fara langt út í þá umræðu sem ekki tengist efni þessa frumvarps en verð þó að geta þess að áhersla ríkisstjórnarinnar á ýmis mál af þessu tagi vekur mér nokkra undrun miðað við það ástand sem nú ríkir í efnahags- og atvinnumálum þjóðarinnar. Ég tel að það ætti að vera forgangsverkefni ríkisstjórnar og Alþingis á þessum tíma, jafnvel eina verkefni ríkisstjórnar og Alþingis á þessum tíma, að berjast við það að koma okkur upp úr þeim efnahagslegu hremmingum sem við erum í. Það ætti að vera mál númer eitt, tvö og þrjú. Þess vegna undrar það mig nokkuð að forsætisráðherra skuli á þessum tímum, þegar örstutt er eftir af þinginu, fimm vikur af áætluðum starfstíma Alþingis á þessu hausti, koma með hvert málið á fætur öðru hér inn í þingið sem öll krefjast umræðu og yfirlegu, á tíma þegar orka þingmanna ætti að fara í aðkallandi mál eins og bara það hvernig við ætlum að láta fjárlögin ganga upp. Við vitum ekkert um það á þessum tímapunkti. Við vitum ekkert um það hvernig skattahlið fjárlaga á að vera, hvernig á að afla tekna til þess að standa straum af sameiginlegum rekstri hins opinbera. Við vitum ekkert um það, 12. nóvember. Ekki hugmynd. Útgjaldahlið fjárlagafrumvarpsins er líka í uppnámi. Algjörlega í uppnámi. Þetta er aðkallandi verkefni. Það eru aðkallandi verkefni sem tengjast því hvernig við ætlum að koma hjólum atvinnulífsins aftur af stað í landinu, tryggja sem flestum vinnu, koma í veg fyrir gjaldþrot fyrirtækja og heimila. Þetta eru hin brýnu og aðkallandi verkefni. Ég er ekki að gera lítið úr þeim málum sem hér liggja fyrir en við þurfum að skoða tímaþáttinn. Tímasetningin er í mínum huga röng.

Á þeim fáu vikum sem við eigum eftir af þingstörfum fram að jólum eigum við að einbeita okkur að efnahagsmálunum. Við eigum að einbeita okkur að því að vinna bug á fjárlagahallanum með skynsamlegum leiðum, ekki með þeim leiðum sem ríkisstjórnin virðist ætla að fara. Við eigum að setja til hliðar mál af þessu tagi á meðan við erum að grafa okkur eða moka okkur upp úr þeim vanda sem við erum í.

Sænski ráðgjafinn Mats Josefsson sem mikið var vitnað í hér á síðasta vetri, ráðgjafi ríkisstjórnar Íslands í sambandi við viðbrögð við bankahruninu, hélt ræðu á málþingi í gær og var síðan í viðtölum í fjölmiðlum. Ég veitti því athygli að í ræðu sinni gagnrýndi þessi ágæti ráðgjafi, sem nú er hættur störfum, ýmislegt í störfum stjórnvalda í sambandi við viðbrögð við bankahruninu. Ef ég má, með leyfi forseta, lesa upp stuttan kafla úr ræðu hans í lauslegri þýðingu, þá fjallar Mats Josefsson um stærðargráðuna af þeim vanda sem við eigum við að stríða og ber það saman við vanda ýmissa annarra ríkja og segir síðan, með leyfi forseta:

„Með tilliti til hins háa kostnaðar og áhrifanna á efnahagslífið hefði maður búist við að það að leysa vandamálin á fjármálamarkaði á Íslandi hefði verið efst á verkefnalista ríkisstjórnar og stjórnmálamanna. Samt sem áður virðist það ekki hafa verið raunin sem er mér ráðgáta.“ Segir Mats Josefsson.

Síðan segir hann, með leyfi forseta: „Þótt nú sé meira en ár liðið síðan Ísland lenti í þessari kreppu hefur ekki tekist að leysa mörg af þeim vandamálum sem varða fjármálamarkaðinn. Hvað veldur því er skortur á ákvarðanatöku, einkum pólitískri ákvarðanatöku.“

Ég held að þetta sé ágæt lýsing á vandanum. Það er ágæt lýsing á vandanum að ríkisstjórnin heldur sjálfri sér og raunar þinginu líka uppteknu við að ræða mál af þessu tagi, sem eru vissulega áhugaverð og merkileg en krefjast ekki úrlausna þegar í stað líkt og þau vandamál sem fólk á við að stríða, fólk sem er að missa húsnæði sitt, fólk sem er að missa atvinnuna, fólk sem er að missa fyrirtækin sín. Það eru þannig vandamál sem við eigum að vera að glíma við. Ekki hvernig við eigum að snyrta til skipuritið í stjórnkerfinu eða mál af þessu tagi.

Það hefur komið í ljós í þessari umræðu, finnst mér af hálfu þeirra sem standa á bak við þetta frumvarp, sem eru ríkisstjórnarflokkarnir, aðallega samt annar held ég, að tilgangurinn með því að fá þetta mál fram núna virðist fyrst og fremst vera að búa í haginn undir inngöngu í Evrópusambandið. Ég skil það þannig og mér hefur fundist það koma fram í umræðunni. Það er eina málið sem hefur verið vísað til, eina einstaka málið sem hefur verið vísað til sem gæti komið til þjóðaratkvæðagreiðslu út af á grundvelli þessa frumvarps, svona í náinni framtíð.

Þá velti ég því fyrir mér eins og ég gerði í andsvörum við hv. þm. Steinunni Valdísi Óskarsdóttur hvort ætlunin sé í raun og veru að láta fara fram ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu um ákvörðun sem er óheimil samkvæmt stjórnarskrá. Það er mitt mat, bara án þess að ég fari nánar út í það, að þarna sé verið að snúa hlutunum á hvolf. Það á auðvitað að byrja á því að breyta stjórnarskránni til þess að heimilt sé að ganga í Evrópusambandið, ef menn vilja það, síðan er hægt að láta fara fram þjóðaratkvæðagreiðslu um málið. En að mínu mati væri fáránlegt að Alþingi tæki ákvörðun um að láta fara fram ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu um ákvörðun sem ekki er heimil af stjórnskipunarrétti. Mér fyndist það alveg út í bláinn. Aðrir kunna að hafa aðra skoðun en þetta er mín afstaða í þessu.

Varðandi þetta frumvarp þá er það ágætlega úr garði gert, sýnist mér. Við höfum reyndar séð þetta frumvarp áður. Það er auðvitað háð gildandi stjórnskipun að því leyti að þarna er gert ráð fyrir stjórnarskrárbundnum þjóðaratkvæðagreiðslum samkvæmt þremur tilteknum greinum stjórnarskrárinnar sem að sjálfsögðu munu leiða til bindandi niðurstöðu. Þar að auki er gert ráð fyrir ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslum sem út af fyrir sig væru heimilar nú þegar ef menn kysu svo. Þarna er hins vegar ákveðinn lagarammi um það hvernig eigi að framkvæma slíkar atkvæðagreiðslur. Í sjálfu sér virðist mér að málið sé þannig úr garði gert háð því umhverfi, stjórnskipulegu umhverfi sem þetta mál er flutt í, að þetta geti nokkurn veginn gengið svo langt sem það nær.

Hins vegar verð ég að segja það sem mína skoðun að það væri auðvitað miklu heppilegra að hafa ákvæði um þjóðaratkvæðagreiðslur, almennar þjóðaratkvæðagreiðslur í stjórnarskrá, það væri miklu eðlilegri nálgun. Eins og fram kom í máli hv. þm. Ólafar Nordal áðan þá var það allra síst það ákvæði í stjórnarskrártillögunum sem kom fram hér síðasta vor sem olli ágreiningi, allra síst. Það var að vísu bæði í sérnefnd um stjórnskipunarmál og í þinginu nokkuð vikið að mismunandi útfærslum en í grundvallaratriðum var ekki verulegur ágreiningur um að ákvæði um þjóðaratkvæðagreiðslu ætti að vera í stjórnarskrá.

Ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslur eru auðvitað ákveðin leið. Í löndunum í kringum okkur eru farnar mismunandi leiðir í því sambandi. Sums staðar eru þjóðaratkvæðagreiðslur bindandi en annars staðar eru þær ráðgefandi. Alls staðar hafa þær auðvitað mikil áhrif og ráða oft úrslitum mála. Þó er það nú þannig með ýmsar af þeim þjóðaratkvæðagreiðslum sem farið hafa fram um ýmsa sáttmála Evrópusambandsins að þær hafa nú fyrst og fremst haft frestunaráhrif af því verði mál eða hafi mál verið felld í þjóðaratkvæðagreiðslu í einhverju tilteknu landi þá eru farnar einhverjar krókaleiðir til þess að koma þeim í gegn með öðrum hætti eins og Lissabon-sáttmálinn er nýlegt dæmi um. En engu að síður hafa slíkar atkvæðagreiðslur alltaf haft áhrif með einhverjum hætti.

Ég held að það sé vel þess virði fyrir allsherjarnefnd að fara yfir þetta mál en ég legg áherslu á að ekki verði miklum tíma varið í það, svo ég tali bara hreint út, að ekki verði miklum tíma varið í það á tímapunkti þar sem þingmenn ættu að vera að einbeita sér að málum sem í tíma og rúmi eru miklu meira aðkallandi og miklu brýnni.

Hæstv. forseti. Svo ég sleppi einhverjum kárínum sem komu fram í ræðu hv. þingmanns og voru að því er mér heyrðist settar fram til að reyna að draga lýðræðisást mína í efa, ég ætla ekki að svara því en ég hef margítrekað úr þessum stól og annars staðar lýst því yfir að ég telji að þjóðaratkvæðagreiðslur eigi fullan rétt á sér. Það sem ég var að vísa til eru bara einföld praktísk atriði. Við erum stödd á Alþingi 12. nóvember, það þarf að samþykkja fjárlög fyrir áramót og það eru fimm vikur eftir af starfstíma Alþingis. Í allsherjarnefnd, sem hv. þm. Steinunn Valdís Óskarsdóttir stýrir, eru nú tvö frumvörp um kosningalög, þar er frumvarp um dómstóla, það er von á þessu frumvarpi og frumvarpi um stjórnlagaþing. Á sama tíma glímum við við það hvernig við eigum sem þingmenn og nefndarmenn í allsherjarnefnd að tryggja það að grundvallarstofnanir sem undir okkar verkefnasvið heyra, hafi fjármagn til að starfa eðlilega á næsta ári. Þetta eru verkefnin sem við erum með. Og á þeim takmarkaða tíma sem við höfum, hvort sem er í allsherjarnefnd eða í þinginu, verðum við að forgangsraða og jafnvel þó að við fundum hérna öll kvöld og alla morgna verðum við að forgangsraða.

Það sem ég er að segja er að ég vil glíma við þessi brýnu og aðkallandi viðfangsefni, við það að hér er efnahagslífið í sögulegri lægð, við þurfum að ná því upp úr henni. Fjárhagur ríkissjóðs er í sögulegum vanda, við þurfum að ná okkur upp úr því. Við þurfum að tryggja að ríkið skeri niður og hafi tekjur en að það sé gert af skynsemi. Ég held að okkur veiti ekkert af tímanum núna það sem eftir er þessa þings til að vinna að þeim verkefnum. Ég er reiðubúinn

til að hitta hv. þingmann og ræða þessi ágætu mál, t.d. í janúar.

Hæstv. forseti. Ég skal vera stuttorður. Það að fara í breytingar af þessu tagi, umbætur og breytingar sem varða kosningafyrirkomulag og stjórnskipun og aðra slíka þætti, eru vissulega mikilvæg verkefni. En þau bjarga okkur ekki úr þeirri krísu sem við erum í í dag efnahagslega. Þau redda ekki fjárlagahallanum, þau tryggja ekki tekjur til ríkissjóðs, þau tryggja ekki að fyrirtæki geti haldið áfram að starfa og fari ekki á hausinn, þau tryggja ekki að fólk sem er að missa heimili sín haldi þeim. Við erum með gríðarlega mikilvæg verkefni á borðinu núna. Við eigum að sinna þeim, við eigum að einbeita okkur að þeim. Við getum geymt fram yfir áramót, bara svo dæmi sé tekið, mál af þessu tagi og tekið okkur góðan tíma í að ræða þau þá. Við erum bara með bunka af mikilvægum verkefnum á borðinu

núna og þó að við séum stórkostleg erum við ekki ofurmennsk.

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að koma hér til að verja eða gagnrýna tillögur Sambands ungra sjálfstæðismanna sem hv. þingmaður vísar til. Ég þykist hins vegar vita að sem fjárlaganefndarmaður muni hann finna þar ýmsar góðar ábendingar. En staðreyndin er auðvitað sú að hv. þm. Ásmundur Einar Daðason ætti að vita það betur en flest okkar hér inni, sem nefndarmaður í fjárlaganefnd, við hve mikinn vanda er að stríða á þeim vígstöðvum. Ég þykist vita að hann geri sér gerir fyrir því að fjárlög sem ganga upp þarf að afgreiða frá þingi fyrir áramót og ég geri ráð fyrir því að hv. þingmaður geri sér líka grein fyrir því að við erum óralangt frá því marki að hafa nokkra línu í því hvernig við ætlum að afgreiða fjárlögin á þessum tímapunkti. Við erum alla vega ekki að keyra eftir þessu víti. Við erum óralangt frá því að hafa nokkra niðurstöðu

um tekjuhlið fjárlaga og við erum óralangt frá því

að vera búin að afgreiða útgjaldahliðina.

Hæstv. forseti. Þetta er dálítið erfið spurning. Svona almennt séð treysti ég ekki núverandi ríkisstjórn, bara svo það liggi fyrir. Ég hygg hins vegar að núverandi ríkisstjórn, ef hún sæti enn þá, mundi ekki knýja fram niðurstöðu í trássi við niðurstöðu bindandi þjóðaratkvæðagreiðslu. Það kæmi mér á óvart. En það kæmi mér heldur ekki á óvart að þá yrði reynt að fara í einhverjar æfingar til að fara einhverjar aðrar leiðir í þessu sambandi. Það er svona það sem mín tilfinning gengur út á. Staðreyndin er auðvitað sú að það sem gerst hefur í sambandi við mjög marga sáttmála Evrópusambandsins í Evrópusambandsríkjunum, er að ef niðurstaða þjóðaratkvæðagreiðslu hefur ekki verið í samræmi við vilja þarlendra stjórnvalda eða Evrópusambandsins, hafa verið farnar einhverjar krókaleiðir til að ná sömu niðurstöðu gegn þeirri niðurstöðu sem varð í þjóðaratkvæðagreiðslu.

Ég nefndi áðan Lissabon-sáttmálann. Það var farið fram með stjórnarskrá Evrópusambandsins eins og það var kallað, hún var felld í þjóðaratkvæðagreiðslum í Hollandi og Frakklandi en nú er hún orðin gildandi réttur Evrópusambandsins þrátt fyrir þetta, með alls konar krókaleiðum, með lagatækni og einhverjum flækjum. Ég geri ráð fyrir að núverandi ríkisstjórn mundi ekki ganga beinlínis gegn niðurstöðu ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu, ég ætla þeim það ekki, en á hinn bóginn held ég að með því væri málinu ekki lokið.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir góða og yfirgripsmikla ræðu. Hún var full af sannfæringu eins og oft vill verða hjá hv. þingmanni og það er ágætt.

Í vor voru kosningar á Íslandi og þá vann flokkur hv. þingmanns stórsigur. Hann lofaði að ganga ekki í Evrópusambandið. Hann lofaði að samþykkja ekki Icesave. Og hér er verið að ræða um þjóðaratkvæðagreiðslu, sem á bara að vera til málamynda. Ég vil spyrja hv. þingmann: Ef við horfum á kosningaúrslitin í vor sem einhvers konar þjóðaratkvæðagreiðslu — hv. þingmaður eða hans flokkur er búinn að standa að því að sækja um aðild að Evrópusambandinu, án skilyrða, án nokkurra skilyrða, það á ekki einu sinni að semja. Þetta er fyrirvaralaus umsókn, ekki er einu sinni minnst á að stjórnarskráin banni þetta. Þessu hefur flokkur hans staðið að og jafnframt stefnir í það að flokkur hans muni samþykkja Icesave, sem mun kosta börnin okkar og barnabörnin um alla framtíð, eða gæti gert það, óskaplegar hörmungar.

Ég vil því spyrja hv. þingmann: Hefur hann þá trú á þjóðaratkvæðagreiðslu sem ekki er bindandi? Auðvitað á þjóðaratkvæðagreiðsla að vera bindandi. Ef skyldi nú koma þjóðaratkvæðagreiðsla sem segir það að þjóðin vilji með 51% meiri hluta ganga í Evrópusambandið. Ef hv. þingmaður skyldi þá vera á þingi ætlar hann þá að greiða atkvæði með því að ganga í Evrópusambandið eða ætlar hann að greiða atkvæði á móti? Getur það þá gerst að þingið hafni aðild að Evrópusambandinu þó að þjóðin hafi samþykkt hana?

Frú forseti. Til hvers þjóðaratkvæðagreiðslu ef hún hefur ekkert að segja? Hvað er verið að plata fólk og láta það halda að það hafi eitthvað að segja? Það voru nefnilega gerð mikil mistök í vor að breyta ekki 79. gr. stjórnarskrárinnar fyrir kosningar þannig að þjóðaratkvæðagreiðsla gæti farið fram um stjórnarskrárbreytingar. Þá værum við í miklu betri stöðu í dag. En því miður mistókst það. Og það sem mun gerast næst, svo ég upplýsi hv. þingmann um það — því það er búið að sækja um aðild að Evrópusambandinu og hann styður ríkisstjórnina sem það gerði, það er búið að sækja um aðild að Evrópusambandinu, fyrirvaralaust. Og það sem mun gerast er að það fer fram þjóðaratkvæðagreiðsla um það hvort við viljum ganga inn. Hún fer svona eða svona. Skiptir ekki máli því það þurfa að fara fram kosningar um breytingar á stjórnarskrá. Og þær kosningar fara fram jafnframt því sem kosið er til Alþingis. Þannig að það verða engar kosningar um stjórnarskrárbreytinguna. Ó nei, það verða kosningar um hvernig við ætlum að reka þjóðfélagið næstu fjögur árin. Bara eins og venjulega.

Það er aldrei kosið um stjórnarskrá á Íslandi, það er málið. Hv. þingmaður er hér að tala um það að hafa þjóðaratkvæðagreiðslu án þess að átta sig á því að hún hefur ekkert að segja. Hann er í rauninni að gefa kjósendum langt nef, því svo þegar einhver niðurstaða kemur úr þjóðaratkvæðagreiðslu þá skiptir hún ekki máli. Þá ætlar hann að sjálfsögðu að greiða samkvæmt sannfæringu sinni eins og stjórnarskráin býður. Þetta er rökleysa, frú forseti. Þetta er algjör rökleysa. Ég held að menn ættu að fara réttu leiðina, breyta fyrst stjórnarskránni, 79. greininni, og koma síðan með þjóðaratkvæðagreiðslur sem eru bindandi. Þá hlítum við þeim að sjálfsögðu.

Frú forseti. Við ræðum frumvarp til laga um þjóðaratkvæðagreiðslu, vissulega þarft mál. Fyrir liggur annað frumvarp, komið til nefndar, um þjóðaratkvæðagreiðslu en með öðrum formerkjum.

Ég er örlítið hugsi yfir því frumvarpi sem hér er lagt fram. Fyrst og síðast er ég hugsi yfir 2. gr. vegna þess að okkur er tíðrætt um lýðræði og lýðræðishalla en 2. gr. ber vott um þann mesta lýðræðishalla sem til er í sambandi við kosningar, þ.e. kjördæmaskipanin og ójafnvægi atkvæða. Ætli menn í þjóðaratkvæðagreiðslu þannig að þjóðin fái að segja skoðun sína á því hvort hún vilji þetta eða hitt á þjóðin sem gengur til kosninga að hafa jafnt atkvæðavægi, þá á að vera einn maður eitt atkvæði. Þess vegna get ég ekki undir nokkrum kringumstæðum sætt mig við 2. gr. þessa frumvarps og vil að henni verði breytt. Ég beini þeim tilmælum til nefndarinnar að ekki verði farið í slíkar kosningar verði þær framkvæmdar á sama hátt og alþingiskosningar heldur eins og þegar gengið er til forsetakosninga. Þá er þjóðin í raun að segja það sem hún meinar og vill sem er einn maður eitt atkvæði, ekki bundið því hvort maður býr í Norðvesturkjördæmi eða Suðvesturkjördæmi þar sem vægi atkvæða er hvað sérkennilegast. Ef kalla á eftir vilja þjóðarinnar á að kalla eftir vilja þjóðarinnar með þessum hætti. Þar mun lýðræðishallinn burt. Á meðan kjósa á í þjóðaratkvæðagreiðslu miðað við gildandi lög um alþingiskosningar er þjóðin ekki að segja sitt álit. Þá er fólk í kjördæmum bundið við kjördæmaskipan að segja sitt álit og menn verða að fara að gera hér greinarmun á. Það býr ein þjóð í landinu nema við alþingiskosningar, þá búa hér nokkuð margar þjóðir eftir því hvar á landinu þær búa. Þar er lýðræðishalli og því þarf að breyta. Ég hef verið hugsi yfir þessum orðum „mikilvæg mál“, hvaða málum á að vísa til þjóðarinnar eða hvaða mál þjóðin á að geta óskað eftir að koma að í þjóðaratkvæðagreiðslu.

Menn hafa rætt fjölmiðlalögin, þegar forseti Íslands synjaði undirskrift fjölmiðlalaga og vildi senda þau í þjóðaratkvæðagreiðslu af því að forsetinn taldi að það væri djúp gjá á milli þings og þjóðar. Það var djúp gjá á milli þings og þjóðar þegar ákvörðun um Kárahnjúka voru teknar. Þá þótti ekki ástæða til að senda málið í þjóðaratkvæðagreiðslu. Það er djúp gjá á milli þings og þjóðar í Icesave-málinu. Það virðist ekki ástæða til að senda það í þjóðaratkvæðagreiðslu, en bíðum þess og skoðum og sjáum, þegar og ef það verður samþykkt, hvort sá sem ritar undir telur að þá sé djúp gjá á milli þings og þjóðar eins og forsetinn taldi í fjölmiðlamálinu og sér ástæðu til að senda það til þjóðarinnar til afgreiðslu. Hver á að meta hvað er mikilvægt mál og ekki mikilvægt mál? Hvar ætla menn að setja mörkin yfir orðið mikilvægi? Það er og mun verða stóra spurningin og ef þetta á að verða með þessum hætti verður hún alltaf pólitísk. Ég hélt að það væri það sem við ætluðum að koma í veg fyrir. Þess vegna legg ég megináherslu á að verði gengið til þjóðaratkvæðagreiðslu verði einn maður eitt atkvæði.

Í öðru lagi verð ég að láta þá skoðun mína í ljós að ég get ekki alveg skilið, eins og fram kom í andsvörum milli hv. þm. Péturs H. Blöndals og Ásmundar Daða Einarssonar, að ef við sendum þau skilaboð frá Alþingi að þjóðin eigi að vera ráðgefandi eða þjóðin eigi að ráða — við erum að senda mál til þjóðarinnar vegna þess að við óskum eftir því að þjóðin segi álit sitt á málinu, þjóðin greiði atkvæði um það og segi já eða nei. Ef meiri hluti þjóðarinnar segir já hlýtur það að heita að lýðræðislega hafi verið staðið að málum en þá ætlar Alþingi að beita fyrir sig eiðnum, að alþingismenn fari alltaf eftir sannfæringu sinni og segi hugsanlega nei. Þetta togast algerlega á. Áður en menn setja lög verða menn að skoða alla þessa þætti Þetta er rökleysa. vegna þess að það getur ekki gengið, frú forseti, að þjóðin óski eftir því að farið verði í þjóðaratkvæðagreiðslu um tiltekið mál og Alþingi geti með þingsályktunartillögu, eins og hér er sagt, samþykkt að svo verði gert og farið í þjóðaratkvæðagreiðslu, þjóðin segi já en af því að þingmenn eru ekki sammála þjóðinni munu þeir segja nei og hugsanlega fella það mál sem þjóðin sagði já við.

Ég tek undir með hv. þm. Pétri H. Blöndal. Það er einhver rökleysa þarna á ferðinni sem verður að skoða og fara yfir vegna þess að annars er þjóðaratkvæðagreiðslan í mínum huga skrípaleikur. Ég hef ekki trú á því að einn einasti þingmaður hér inni líti svo á eða vilji líta svo á en fram hjá þessum sjónarmiðum verður ekki litið. Þau verður að skoða og það verður að fara í gegnum þessa þætti alla. Ég tek það fram, frú forseti, að ég tel afar mikilvægt að hægt sé að halda þjóðaratkvæðagreiðslur. Það er samt sem áður mín skoðun að þær eigi að vera bindandi en ekki ráðgefandi. Mér finnst annað líkjast einhvers konar skoðanakönnun sem kostar þingið og þjóð um 160 millj. til að fá skoðun þjóðarinnar á einhverju tilteknu máli sem þingmenn munu síðan fara með á sinn tiltekna hátt. Það er eitthvað ekki alveg að gera sig í þessari umræðu, frú forseti.

Ég tek jafnframt undir það sem fram hefur komið hér að mikilvægt er að minni hluti Alþingis geti með einhverjum hætti, ekki knúið fram eins og hér hefur verið rætt um heldur gefið tækifæri til að óska eftir atkvæðagreiðslu um tiltekin mikilvæg mál og þá verður þingið að skoða og ræða hvað eru mikilvæg mál. Ég er hins vegar andsnúin því að þjóðaratkvæðagreiðslur almennt séu samhliða öðrum kosningum vegna þess að ég tel að það skekki alla umræðu um þær kosningar sem hefur verið boðað til, hvort heldur það eru kosningar til sveitarstjórna, Alþingis eða forsetakjör, að koma inn með þjóðaratkvæðagreiðslu samhliða. Það skekkir þá umræðu sem fer fram í kringum þær kosningar og ég er ekki sátt við það.

Frú forseti. Það eru ýmis álitamál. Við þurfum að taka þau til gagngerðrar skoðunar en ef við ætlum í þjóðaratkvæðagreiðslu legg ég áherslu á 2. gr., að það sé einn maður eitt atkvæði. Þjóðinni verði ekki skipt upp í slíkri atkvæðagreiðslu eftir kjördæmum vegna þess að miðað við kjördæmaskipanina búa hér margar þjóðir í mörgum kjördæmum.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Ásmundi Einari Daðasyni fyrir andsvarið. Þó að ég hugsi stórt er ég ekki enn komin svo langt að ætli að fara að breyta fyrirkomulagi Evrópuþingsins en hver veit.

Menn tala um lýðræði og lýðræðishalla og ég segi: Í íslenskum kosningum er lýðræðishalli. Þar er ekki einn maður eitt atkvæði og meðan svo er er lýðræðishalli í kosningum til Alþingis. Það er ekki svo í kosningum til sveitarstjórna en það er í kosningum til Alþingis og það vekur furðu. Það er ekki í kjöri forseta Íslands en það er í kosningum til Alþingis og því þarf einfaldlega að breyta. Það er algjörlega klárt og kvitt.

Ég er sammála hv. þm. Ásmundi Einari Daðasyni hvað það varðar að þjóðin á að sjálfsögðu að geta óskað eftir — mér finnst þetta vont orð „knúið“ fram vegna þess að mér þykir það vera gert með einhverju afli — þjóðin á að geta óskað eftir því að það fari fram þjóðaratkvæðagreiðsla. 10–15%, ég verð að viðurkenna það, frú forseti, að mér þykir það heldur lágt að það séu 10–15% kosningarbærra manna sem eiga að geta óskað eftir þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég tel ástæðu til að fara aðeins ofar með það. Ég ræddi það held ég í umræðunni um þjóðaratkvæðagreiðslufrumvarp Borgarahreyfingarinnar að í Sjálfstæðisflokknum eru um það bil 50 þúsund manns, 10% þjóðarinnar gætu verið sárafáir sjálfstæðismenn sem gætu knúið fram eða óskað eftir þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég er ekki viss um að það hafi verið hugmynd þeirra sem lögðu fram frumvarpið en þjóðin á að geta óskað eftir þjóðaratkvæðagreiðslu.

Frú forseti. Ég geri mér grein fyrir því sem hv. þingmaður ræðir um hvað varðar Evrópusambandið. Mér er meira umhugað um í augnablikinu lýðræðið á Íslandi og það lýðræði sem við erum að tala um í sölum Alþingis og lýðræði þjóðarinnar en að velta fyrir mér því hvað hugsanlega verður ef og þegar og kannski íslenska þjóðin samþykkir verðandi hugsanlegan samning um inngöngu í Evrópusambandið. Ég greiddi atkvæði með því að farið yrði í aðildarviðræður. Ég hef aldrei nokkurs staðar sagt að það já sé fortakslaust gegn einhverju sem mér ekki hugnast fyrir íslenska þjóð, hafi ég tækifæri þá til að skoða þann samning sem hugsanlega kannski kemur. Það verður að vera um hagsmuni íslenskrar þjóðar sem hún sjálf tekur ákvörðun um í bindandi þjóðaratkvæðagreiðslu hvort hún segir já eða nei.

Frú forseti. Ég deili þeirri skoðun með hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni að það er engin ástæða til þess að öll stjórnsýslan eigi að vera í höfuðborginni sjálfri. Ýmis störf eru væntanlega mun betur komin annars staðar en hér, bæði vegna eðlis þeirra og aðgangs þeirra sem þurfa að sækja þjónustuna. Það er ekkert lögmál í sjálfu sér að stjórnstöðin, og ég tala ekki um á þessari öld þar sem vel er hægt að koma á rafrænni stjórnsýslu, sé endilega í Reykjavík eða á höfuðborgarsvæðinu eða að opinber störf almennt séu þar. Ég sé enga ástæðu til þess og tek heils hugar undir það með hv. þingmanni að svo sannarlega má skoða þá hluti. Ég er enn þá á því, og gef mig ekkert í því, að lýðræðishallann þurfum við að byrja á því að laga á Íslandi áður en við förum að velta fyrir okkur að laga lýðræðishallann í Evrópusambandinu. Við segjum á Íslandi „einn maður, eitt atkvæði“ og síðan skulum við láta til okkar taka ef við komumst á hinn staðinn.

Frú forseti. Því fer fjarri að lýðræðishallinn felist í því að setja alla á suðvesturhornið, það veit hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson mætavel. Vissulega þarf að skoða marga þætti, m.a. það sem hv. þingmaður nefnir um flutningskostnað. Það þarf líka að velta fyrir sér mörgum öðrum þáttum sem við ættum kannski ekki að fara út í hér þar sem við erum að ræða þjóðaratkvæðagreiðslur. En menn verða að velta fyrir sér og hafa í huga þegar og ef þeir ræða lýðræðið og að gefa þjóðinni tækifæri til ýmissa hluta, óski hún eftir því, að menn verða að ræða þann þátt og hvort þeir eru tilbúnir til þess. Ég ítreka það sem ég sagði áðan, ég æski þess að 2. gr. verði breytt og þjóðaratkvæðagreiðslum almennt verði háttað á sama hátt og þegar við göngum að kjöri forseta Íslands en ekki eins og kjöri er háttað til Alþingis. Það er meginpunktur minn í þessari umræðu um þjóðaratkvæðagreiðslu sem ég er að öllu jöfnu hlynnt vegna þess að það eykur lýðræði og ekki síður veitir það aðhald sem er kannski ekki síður mikilvægt.

Frú forseti. Í nokkrum tilfellum er getið um það í stjórnarskránni að fram skuli fara þjóðaratkvæðagreiðsla, í 26. gr. og síðan greininni um þjóðkirkjuna, ef ég man rétt. Að öðru leyti er engin heimild til þjóðaratkvæðagreiðslu í stjórnarskránni. Ég vil spyrja hv. þm. Róbert Marshall, formann allsherjarnefndar, hvort ekki þurfi að breyta 79. gr. stjórnarskrárinnar áður en ráðist verður í að hafa alvöruþjóðaratkvæðagreiðslur um annað en þessi tvö atriði sem ég gat um.

Þegar menn fara í þjóðaratkvæðagreiðslu og þjóðin á að greiða atkvæði um eitthvað telur þjóðin að öllum líkindum að hún taki ákvörðun um málið en samkvæmt stjórnarskránni eru það þingmenn sem taka ákvörðun um lög frá Alþingi og engir aðrir. Þeir fara eingöngu eftir sannfæringu sinni og ekki eftir boðum frá kjósendum sínum. Eftir að þjóðin er búin að fara í þjóðaratkvæðagreiðslu um eitthvert mál kemur þingið og gerir eitthvað allt annað. Ég vil spyrja hv. þingmann, af því að hann minntist hvorki á það í nefndarálitinu né ræðunni, hvort ekki sé nauðsynlegt að breyta 79. gr. stjórnarskrárinnar þannig að hér fari fram alvöruþjóðaratkvæðagreiðsla, sem ég er afskaplega hlynntur?

Frú forseti. Af því að hv. þingmaður nefndi stjórnlagaþing þá er það undir sömu sökina selt. Það getur ekkert ákveðið. Það hefur bara tillögurétt, Ráðgefandi. það er ráðgefandi, þannig að á endanum tekur Alþingi ákvörðun og hver þingmaður samkvæmt sinni sannfæringu. Þetta finnst mér mikill ljóður. Ég held að allur þingheimur ætti nú þegar að hafa tilbúið frumvarp sem breytir 79. gr. í þá veru að það fari fram þjóðaratkvæðagreiðsla um breytingu á stjórnarskránni, ef svo skyldi fara að það yrði þingrof og kosningar, sem maður veit aldrei hvort gerist. Þá þarf það að vera tilbúið. Það gerðist fyrir ári síðan og þá misstu menn af gullnu tækifæri. Ég minnti aftur og aftur á að menn ættu að hafa svona breytingu tilbúna.

Auðvitað þurfa breytingar á stjórnarskránni að vera mjög seigfljótandi. Ég hef lagt til að við breytingar á stjórnarskrá skuli um 60% allra kosningarbærra manna greiða því atkvæði, ella taki það ekki gildi. Jafnvel meira, 65%, ég er alveg tilbúinn að ræða það, þannig að alltaf verði góð sátt um breytingar á stjórnarskrá.

Ég legg til að hv. þingmaður hafi slíkt frumvarp tilbúið, ef það skyldi allt í einu gerast að ríkisstjórnin færi frá. Um það eru vaxandi merki og hafa verið lengi en ekkert gerist þar frekar en annars staðar. Frumvarpið þyrfti að vera tilbúið þannig að ef við færum í kosningar gætum við skellt því inn á þing, samþykkt það og þá tæki það gildi eftir að næsta þing hefði samþykkt það aftur.

Hæstv. forseti. Frumvarpið sem hér liggur fyrir er frumvarp um framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslna. Allgóð samstaða hefur verið um málið og hv. allsherjarnefnd skilaði sameiginlegu áliti bæði um breytingar og eins um stuðning við málið í heild.

Frumvarpið felur í sér ákvæði sem eiga að tryggja að þegar efnt er til þjóðaratkvæðagreiðslu, annaðhvort á grundvelli þeirra heimilda — reyndar fáu — sem nú þegar eru fyrir hendi í stjórnarskránni eða í þeim tilvikum þegar Alþingi ákveður að efna til þjóðaratkvæðagreiðslu sem eðli málsins samkvæmt yrði ráðgefandi, sé fyrir hendi lagarammi um hvernig með framkvæmdina skuli farið. Frumvarpið er þannig að stofni til tæknilegt. Það felur í sér umgjörð, kosningareglur í þessum tilvikum, og er gott og vel unnið einmitt í því ljósi. Þetta hygg ég að sé talsvert mikilvægt vegna þess að sú hætta kann að vera fyrir hendi — það reyndi þó ekki á það þegar við settum sérlög um framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslunnar um Icesave 6. mars en það kann að koma upp — að þegar fyrir liggur þjóðaratkvæðagreiðsla um tiltekið málefni verði ágreiningur um atriði sem varða t.d. framkvæmdina, kosningareglurnar eða annað slíkt sem er alveg óþarfi að deila um þegar búið er að ákveða þjóðaratkvæðagreiðslu. Það er því vissulega framför og gott að Alþingi skuli taka til meðferðar og vonandi ljúka innan skamms meðferð þessa máls.

Ég ætlaði að leiða örlítið hugann að málum sem varða frumvarpið sjálft og kannski fyrst og fremst vekja athygli á því að allsherjarnefnd breytti heiti frumvarpsins í frumvarp um framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslna, vegna þess að það heiti endurspeglar betur innihaldið en upphaflega heitið sem lá fyrir þegar frumvarpið var lagt fram. Lagðar eru til ákveðnar breytingar sem ég ætla ekki að fjalla mikið um en í nefndarálitinu er gerð grein fyrir ákveðinni umfjöllun sem átti sér stað á vettvangi nefndarinnar um gildissviðið. Þar komu upp skiptar skoðanir vegna þess að þau sjónarmið heyrðust á vettvangi nefndarinnar að það væri eðlilegt að í lögunum væri einhvers konar binding eða frekari binding af þessu tagi. Það var hins vegar niðurstaðan, og í samræmi við álit stjórnskipunarsérfræðinga, að það gengi ekki miðað við stjórnarskrána og því var ekki farið út í það.

Á sama hátt var ekki farið út í atriði sem við sjálfstæðismenn höfum stundum tekið inn í umræður af þessu tagi, og raunar fleiri, að það væri nauðsynlegt að kveða á um einhvers konar lágmarksþátttöku eða lágmarksfjölda þeirra sem samþykktu mál í þjóðaratkvæðagreiðslu til að hún hefði gildi. Þar sem ekki er um bindandi þjóðaratkvæðagreiðslur að ræða mundi skjóta mjög skökku við að setja ákvæði af því tagi inn í svona frumvarp, einfaldlega vegna þess að það verður alltaf ákvörðun Alþingis að meta niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslu sem er ráðgefandi. Ef þátttaka er lítil hefur þjóðaratkvæðagreiðslan auðvitað minna vægi þegar mál koma til kasta þingsins. Þá geta þingmenn, eins og stundum gerist, deilt um hvort lítil kjörsókn sé til marks um stuðning eða andstöðu við frumvarp, áhugaleysi eða annað þess háttar, en auðvitað leiðir það af eðli málsins að mikil þátttaka og skýr niðurstaða af þjóðaratkvæðagreiðslu sem er ráðgefandi hlýtur að hafa sterk pólitísk áhrif á þingið, þó að það sé rétt sem hv. þm. Pétur H. Blöndal gat um áðan að þingmenn eru engu að síður bundnir af sannfæringu sinni í störfum en ekki af fyrirmælum frá kjósendum sínum, jafnvel þótt þau komi fram í þjóðaratkvæðagreiðslu.

Annað atriði sem við í nefndinni veltum nokkuð fyrir okkur — það er reyndar nokkuð um liðið síðan meginþungi umfjöllunar um þetta mál átti sér stað í nefndinni en það sem ég staldraði nokkuð við í umfjöllun nefndarinnar var í sambandi við auglýsingu og kynningu. Niðurstaðan er sú að valin er naumhyggjuleið í því sambandi með tilvísun til auglýsingar í Lögbirtingablaði og þriggja auglýsinga í Ríkisútvarpinu. Það er auðvitað álitamál hve mikið vægi svona lagað hefur. Maður hefur heyrt það sjónarmið frá öðrum fjölmiðlum að það sé óeðlilegt að draga tiltekna fjölmiðla inn en þarna er um að ræða ríkisfjölmiðla sem hafa tiltekið lögbundið hlutverk. Eins er rétt að vekja athygli á því að almennt á dómsmálaráðherra að sjá um kynningu á málinu, efninu og atkvæðagreiðslunni sem slíkri og auglýsingar í öðrum fjölmiðlum hljóta að geta fallið þar undir þó að það sé ekki tiltekið með sérstökum hætti.

Þriðja atriðið sem ég vildi nefna er spurningin um hvort telja eigi á einum stað eða í kjördæmum. Það var álitamál sem nefndin velti nokkuð fyrir sér. Gert er ráð fyrir því að almennt sé notast við það kerfi sem gildir í kosningum til Alþingis, þar á meðal þær kjörstjórnir sem þar gilda og skiptast eftir landshlutum. Þó var sameiginleg niðurstaða nefndarinnar að eðlilegra væri, miðað við eðli þjóðaratkvæðagreiðslu og tilgang, að talið væri á einum stað, enda væri þetta þjóðaratkvæðagreiðsla og niðurstaðan ætti að endurspegla vilja þjóðarinnar, eða alla vega þeirra atkvæðisbæru Íslendinga sem tækju þátt í henni. Þrátt fyrir að úrslit úr einstökum kjördæmum kynnu að vera forvitnileg fyrir áhugamenn um þjóðmál, stjórnmálafræðinga og fréttamiðla væri hitt þyngra á metunum, að tilgangur og eðli þjóðaratkvæðagreiðslu væri í rauninni landsmál, þjóðmál, en ekki bundið við kjördæmi.

Ég tel ekki ástæðu til að fjalla um fleiri atriði í þessu frumvarpi sjálfu en auðvitað veltir maður fyrir sér þegar mál af þessu tagi kemur á dagskrá þingsins hvernig við Íslendingar viljum haga þjóðaratkvæðagreiðslum í framtíðinni. Ég tel að innan allra flokka sé ljóst að viljinn til þess að setja fleiri mál í dóm þjóðarinnar í almennri atkvæðagreiðslu hefur aukist mjög mikið á síðustu árum. Það er alls ekki bundið við atburði síðustu tveggja ára, bankahrunið og afleiðingar þess, heldur er það þróun sem hefur átt sér stað um lengri tíma. Ég get nefnt að í þeirri stjórnarskrárnefnd sem starfaði á árunum 2005–2007 var samhljómur um að það væri eðlilegt að setja inn í stjórnarskrá ákvæði þar sem skýrar væri kveðið á um þjóðaratkvæðagreiðslur og í rauninni opnað á að þær gætu átt sér stað í fleiri tilvikum en stjórnarskráin gerir nú þegar ráð fyrir. Segja má að þar hafi komið fram skiptar skoðanir um marga þætti en markmiðið var hið sama, hygg ég, af hálfu allra aðila, og þar sátu fulltrúar allra flokka sem þá áttu sæti á Alþingi, um að þjóðaratkvæðagreiðslur væru tæki sem ætti að beita oftar hér á landi til að kalla eftir vilja þjóðarinnar.

Nú er það hins vegar svo að fyrirkomulag þessara mála í löndunum í kringum okkur er mjög misjafnt og tíðni þjóðaratkvæðagreiðslna einnig. Við getum horft til þeirra varðandi ákveðnar fyrirmyndir og við getum líka velt fyrir okkur hvaða áhrif þær hafa. Við vitum að í löndum eins og Sviss er veruleg hefð fyrir þjóðaratkvæðagreiðslum og ég hygg að þær séu samofinn þáttur í stjórnmálamenningu þar í landi. Eftir því sem ég best veit hafa þjóðaratkvæðagreiðslur ekki skapað Svisslendingum nein sérstök vandkvæði þó að þær séu alltíðar. Við höfum dæmi um það úr einstökum fylkjum Bandaríkjanna að þar er hægt að kalla fram almenna atkvæðagreiðslu um einstök mál, sem stundum hafa að mínu mati leitt menn í ógöngur, t.d. í Kaliforníufylki. Þar hefur almennri atkvæðagreiðslu jafnvel verið beitt í of mörgum tilvikum og um mál sem kannski er ekki endilega ástæða til að efna til almennrar atkvæðagreiðslu um. Það er álitamál.

Í Evrópu eru reglurnar mismunandi. Ég held að þjóðaratkvæðagreiðslur séu langtíðastar t.d. á Ítalíu og án þess að hafa kynnt mér það náið er ég ekki viss um að hinn mikli fjöldi þjóðaratkvæðagreiðslna þar hafi endilega haft jákvæð áhrif eða hafi skapað þá tilfinningu hjá Ítölum að þeir ráði meiru um eigin örlög en aðrar þjóðir. Í löndum Vestur-Evrópu hefur staðan verið sú að þjóðaratkvæðagreiðslur hafa oftast, alla vega á síðustu 20–30 árum, farið fram um mál sem tengjast Evrópusambandinu og nýjum samningum á vettvangi þess. Annars staðar, t.d. í hinum nýfrjálsu ríkjum Mið- og Austur-Evrópu, eru þær tíðari. Þar eru nýrri stjórnarskrár og þeim er beitt í fleiri tilvikum. Ef við horfum á Norðurlöndin eru þjóðaratkvæðagreiðslur frekar sjaldgæfar. Þær eru kannski flestar í Danmörku, enda gerir danska stjórnarskráin frá 1953 ráð fyrir fjölmörgum mismunandi leiðum til að kalla fram þjóðaratkvæðagreiðslur. Ég er þeirrar skoðunar að við mótun reglna á þessu sviði hér á landi sé ekki óeðlilegt að við horfum nokkuð til þeirra ákvæða sem finna má í dönsku stjórnarskránni. Í Noregi er t.d. ekki heimild fyrir bindandi þjóðaratkvæðagreiðslu heldur eingöngu ráðgefandi og á síðustu öld áttu sér einungis stað fjórar þjóðaratkvæðagreiðslur í Noregi, sex í Svíþjóð og aðeins tvær í Finnlandi þannig að þjóðaratkvæðagreiðslur í næstu nágrannalöndum okkar, sem eru skyldust okkur að menningu og hefð, eru kannski ekki svo algengar. Danir hafa þó beitt þessu formi mest og ég hygg að reynslan af þjóðaratkvæðagreiðslum sé prýðisgóð þar í landi. Því tel ég ekki óeðlilegt að við horfum til reynslunnar þaðan þegar við endurskoðum stjórnarskrá okkar og mótum reglur á þessu sviði.

Hæstv. forseti. Um grundvallaratriði þessa máls, þ.e. spurninguna um það hvort bera eigi mál undir atkvæði þjóðarinnar, er í sjálfu sér ekki ágreiningur eins og ég rakti áðan. Það er ekki ágreiningur um að sum mál séu svo stór og mikilvæg fyrir alla þjóðina að rétt sé og eðlilegt að leita afstöðu hennar þegar úrslit eiga að ráðast. Þannig hefur t.d. ekki verið ágreiningur um það hér á landi að ef við værum komin á þann stað að þurfa að taka afstöðu til aðildar Íslands að Evrópusambandinu þyrfti sú niðurstaða að byggja á ákvörðun meirihlutavilja þjóðarinnar í þjóðaratkvæðagreiðslu.

Við minnumst þess að síðasta sumar var nokkur ágreiningur um hvort ástæða væri til að gera það að skilyrði að slík atkvæðagreiðsla yrði bindandi eða hvort nægilegt væri að hafa hana ráðgefandi. Ég held að sú umræða sé í sjálfu sér ekki endilega tímabær á þessum tímapunkti, enda virðist aðild að Evrópusambandinu allfjarri okkur eins og staðan er í dag. Ég held að það sé vaxandi skilningur á því víðast hvar í þjóðfélaginu og hér á þingi að ekki sé um að ræða mál sem kalli á miklar ákvarðanir eða stór skref í bili. Þess vegna held ég að við þurfum ekki að velta þessu fyrir okkur. Sá tími mun þó koma að við þurfum að velta fyrir okkur hvort eðlilegra sé að atkvæðagreiðsla um aðild að Evrópusambandinu verði ráðgefandi eða bindandi. Það er eindregin skoðun mín að sú atkvæðagreiðsla sem kann að koma til um aðild Íslands að Evrópusambandinu eigi að vera bindandi. Þess vegna held ég að nauðsynlegt sé að breyta stjórnarskránni áður en við komumst á þann stað í ferlinu, t.d. með þeim hætti sem við höfum fyrirmyndir að í stjórnarskrám ýmissa ríkja í kringum okkur að í stjórnarskrá sé kveðið sérstaklega á um það hvernig landið geti orðið aðili að alþjóðlegum eða yfirþjóðlegum samtökum og að þjóðaratkvæðagreiðsla verði nauðsynlegur þáttur í því ferli.

Ég fer ekki nánar út í þessa sálma að sinni en þetta er hins vegar umhugsunarefni sem við þingmenn þurfum að fjalla um á næstu árum. Staðan í sumar er allt önnur en síðasta sumar og ljóst er að sá þrýstingur sem þá var uppi af hálfu Samfylkingarinnar í þessari ríkisstjórn á að keyra aðildarumsókn í gegn hefur dofnað. Ferlið er formlega í gangi en hins vegar virðist ósköp lítið vera að gerast og líkurnar á því að við þurfum að taka afstöðu til þess hvernig við ætlum að haga þjóðaratkvæðagreiðslu um Evrópusambandið — við getum orðað það þannig að sú spurning er orðin fjarlægari í tíma en hún var fyrir ári þegar mikill þrýstingur var á það af hálfu annars stjórnarflokksins að keyra þetta mál áfram. Andstaðan meðal þjóðarinnar hefur aukist, andstaða í þinginu virðist hafa aukist, andstaðan innan Vinstri grænna er að harðna og sífellt ólíklegra er að þetta mál komist á dagskrá þannig að þing og þjóð þurfi að standa frammi fyrir ákvörðun, alla vega á næstu árum.

Hæstv. forseti. Þetta eru áhugaverðar vangaveltur hjá hv. þm. Eygló Harðardóttur, sérstaklega vegna þess að maður hefur stundum á tilfinningunni, bæði við framkvæmd kosninga hér á landi og raunar einnig erlendis, að ekki sé alltaf samræmd framkvæmd á því hvenær atkvæðaseðill teljist gildur og hvenær ekki. Þetta er ekki atriði sem við fórum sérstaklega yfir í meðförum þessa máls í allsherjarnefnd en ég hygg hins vegar að þetta sé mál sem full ástæða er til að gefa gaum, hvort með einhverjum hætti sé hægt að gera löggjöfina skýrari þannig að vafamálum fækki og framkvæmdin verði hugsanlega skýrari.

Ég held að það sé frekar almennt viðhorf meðal þeirra sem koma að þessum málum að það beri eftir föngum að leita eftir vilja kjósandans, að túlka vafamál þannig að vilji kjósandans nái að koma fram. En þarna geta auðvitað verið ákveðin álitaefni, hvenær er vilji kjósandans nægilega skýr og hvenær ekki? Það verður kannski aldrei hjá því komist að upp komi einhver deilumál. En ef við getum lagað kosningareglur hérna almennt þannig að slíkum vafamálum fækki held ég að það sé ávinningur.

Varðandi síðari spurningu hv. þingmanns vildi ég segja það að ég held að það sé einfaldlega viðfangsefni þeirra sem efna til kosninga að setja fram skýra valkosti. Ef kjósandi getur ekki sætt sig við annan hvorn þeirra kosta, t.d. í þjóðaratkvæðagreiðslu, eða einhvern þeirra kosta sem eru í boði

á kjósandi alltaf þann möguleika að skila auðu.

Hæstv. forseti. Fyrst varðandi aðra kosti en þá sem eru í boði. Ég hef alltaf túlkað það svo að ef kjósandi mætir á kjörstað og velur ekki neinn af þeim kostum sem í boði eru sé hann einfaldlega að senda mjög skýr skilaboð um að hann sætti sig ekki við neinn kost sem er í boði og ekki þurfi að hafa sérstakan reit á atkvæðaseðlinum til að útskýra það. Það geta verið einhverjar aðrar kosningafræðilegar vangaveltur sem ég ekki er kunnugur sem gera það að verkum að einhvers staðar sé boðið upp á möguleikann „eitthvað annað“ en í mínum huga hefur það verið mjög skýrt að ef menn skila auðu eru þeir að segja: Ég sætti mig ekki við neinn af þeim kostum sem eru í boði.

Varðandi það sem hv. þingmaður var að ræða hér síðar um talningu á einum stað þá var þetta álitamál uppi í nefndinni og raunar einnig í óformlegum undirbúningshópi sem ræddi þessi mál nokkuð síðasta sumar meðan drög að frumvarpinu voru í smíðum. Vissulega voru skiptar skoðanir um þetta en menn töluðu sig niður á þá niðurstöðu í allsherjarnefnd að rétt væri að hafa þetta á einum stað. Það byggir í rauninni á þeirri forsendu að kosningin er fyrir allt landið, kosningin á að endurspegla vilja þjóðarinnar í heild. Það getur verið forvitnilegt og áhugavert fyrir stjórnmálafræðinga og stjórnmálaspekúlanta aðra að vita nánar hvernig kjósendur skiptast eftir landshlutum

eða eftir einhverjum öðrum forsendum, en er ekki réttara að það gerist bara í skoðanakönnunum

frekar en í talningunni sjálfri?

Frú forseti. Við ræðum nefndarálit um frumvarp til laga um þjóðaratkvæðagreiðslur. Þetta er að mínu mati afskaplega merkt mál. Þegar stefndi í það að Alþingi mundi samþykkja lög um heimildir handa fjármálaráðherra til að skrifa undir Icesave-samkomulagið 28. desember sl. flutti ég í örvæntingu minni breytingartillögu einmitt um þjóðaratkvæðagreiðslu til að reyna að hindra þau ósköp sem þar hefðu dunið yfir þjóðina. Sú tillaga var felld á Alþingi og er áhugavert að kanna hverjir greiddu atkvæði gegn því að þjóðin fengi að greiða atkvæði um þetta merkilega mál. En þeir þingmenn sem samþykktu lögin um Icesave þurfa náttúrlega að gera kjósendum sínum grein fyrir því hvers vegna í ósköpunum þeir samþykktu þessi ósköp, hvernig stóð á því að þeir létu þetta verða að lögum. En sem betur fer kom Ólafur Ragnar Grímsson, forseti lýðveldisins, til skjalanna að samþykktum lögunum, hann beitti 26. gr. stjórnarskrárinnar og vísaði málinu til þjóðarinnar. Þjóðin var mjög afdráttarlaus í skoðunum sínum og kolfelldi þessi lög sem betur fer, enda hef ég sagt síðan að sérhver dagur sé góður dagur á meðan við ekki erum búin að skrifa upp á Icesave og það heldur þannig áfram. Ég vona að við náum góðu samkomulagi um að við þurfum að borga lítið sem ekki neitt í þessu máli vegna þess að við eigum ekki að borga neitt, en við mundum hugsanlega gera það vegna þess að við viljum sýna góðan lit í samstarfi við aðrar þjóðir og hjálpa þeim við að halda uppi trausti á bankakerfið í þeim löndum. En þetta er eitt dæmi um þjóðaratkvæðagreiðslu sem ég lagði til.

Nú er það ekki þannig að ég hafi flutt þessa breytingartillögu og allt í einu fallist á að það væri gott að hafa þjóðaratkvæðagreiðslu til að bjarga í þessu eina máli. Nei, frú forseti. Ég er almennt séð mjög hlynntur þjóðaratkvæðagreiðslum þannig að þetta mál var mjög vel til þess fallið að halda þjóðaratkvæðagreiðslu um.

Margir hafa sagt að við kjósum fulltrúa á þing til að taka afstöðu til mála og það eigi að vera hlutverk þingmanna að mynda ramma utan um þjóðfélagið, setja lög og taka ákvarðanir og að þeir eigi ekki að skjóta sér undan því með því að vísa málum til þjóðarinnar. Ég er sammála þessu að mestu leyti en þó eru nokkur mál þess eðlis að ég tel að þjóðin eigi að hafa með þau að gera og hafa um þau að segja. Eitt þeirra er Icesave-skuldbindingin þar sem er alveg sérstaklega mikil óvissa og svo Evrópusambandið, ef svo illa skyldi vilja til að það næðist samningur við það verður það að sjálfsögðu borið undir þjóðina. En það hefur gleymst í allri umræðunni, frú forseti, að segja þjóðinni að það er ekkert að marka þá þjóðaratkvæðagreiðslu. Það hefur algerlega gleymst að segja þjóðinni að sú þjóðaratkvæðagreiðsla er bara upp á punt og plat vegna þess að við erum ekki búin að breyta 79. gr. stjórnarskrárinnar. Eins og ég talaði um í andsvari við hv. formann nefndarinnar sem um þetta mál hefur vélað og er með nefndarálit er ekki hægt að hafa þjóðaratkvæðagreiðslu sem er bindandi nema varðandi 26. gr. og þegar breyta á ákvæðum um þjóðkirkjuna.

Að öðru leyti koma öll önnur mál til Alþingis og alþingismenn taka ákvörðun á grundvelli sannfæringar sinnar og ekki eftir boðum eða skipunum frá kjósendum sínum. Það stendur í stjórnarskránni. Ég tel að það þurfi að byrja á því að breyta 79. gr. stjórnarskrárinnar sem fjallar um breytingar á stjórnarskránni sem nú er þannig að þjóðin greiðir aldrei atkvæði um stjórnarskrána. Það er svo merkilegt. Ákvæðið er þannig að það skal samþykkt á einu þingi tillaga um að breyta stjórnarskrá og um leið og það hefur verið samþykkt skal þing rofið og efnt til kosninga. Þetta þýðir alla jafna að allar breytingar á stjórnarskrá koma fram í lok kjörtímabils af því að þingmenn vilja klára ýmis önnur mál og vilja ekki fara í kosningar strax. Breytingartillögur koma fram í lok kjörtímabils, síðan er kosið og svo kemur nýtt þing saman. En í þeim kosningum kýs fólk þingmenn og Alþingi til næstu fjögurra ára. Hvað skyldu menn vera að hugsa um þegar þeir kjósa þingmenn til næstu fjögurra ára? Jú, hvernig landinu verði stjórnað næstu fjögur árin. Það er það sem menn eru að kjósa um. Menn eru ekki að kjósa um breytingar á stjórnarskránni sem þó ætti að vera meginmálið. Svo kemur nýtt þing saman og þar kjósa þingmenn samkvæmt sannfæringu sinni og annaðhvort fella breytinguna eða samþykkja hana. Hún hefur hingað til, held ég, alltaf verið samþykkt þegar búið er að fara í þennan feril, enda eru stjórnarskrárbreytingar yfirleitt gerðar í mikilli sátt og eiga að vera það. Ég tel því mjög brýnt að þingið breyti 79. gr. stjórnarskrárinnar þannig að kosningar, þjóðaratkvæðagreiðslur, séu ekki bara upp á punt, séu ekki bara plat.

Ég sagði áðan að sumir teldu að þingmenn ættu að taka afstöðu til allra mála og það sé heilmikil vinna einmitt að kynna sér mál og annað slíkt. Ég minnist þess að þegar frumvarp um fjölmiðla var til umræðu 2004 sagði þáverandi stjórnarandstaða, sem mig minnir að hafi verið Samfylking og Vinstri grænir — einmitt þeir sem sitja nú í stjórn, það er dálítið athyglisvert — eftir þriggja mánaða umræðu, þriggja mánaða langar ræður í þinginu og eftir þriggja mánaða kynningu á málinu að þeir væru bara ekki búnir að kynna sér málið nógu vel. Þrír mánuðir hefðu ekki dugað til að kynna sér málið nógu vel og þeir vildu meiri tíma. Þá veltir maður því fyrir sér: Hvernig ætti þjóðin að geta tekið afstöðu til þessa máls? Hvernig ætti hinn almenni verkamaður og iðnaðarmaður, verkakona, verslunarkona að taka afstöðu til t.d. fjölmiðlamálsins ef þingmenn sem gera ekki annað allan daginn þurfa þrjá mánuði til þess og það dugar ekki til til að kynna sér málið? Hvernig ætti þá hinn vinnandi maður sem er að sinna allt öðru og hefur kannski ekki mjög mikinn eða ódrepandi áhuga á málinu að kynna sér málið, að taka afstöðu til þess í hvelli? Þetta er það sem mælir gegn því að hafa þjóðaratkvæðagreiðslur um allt of mörg mál. Sum mál eru kristaltær. Ég tel að Icesave-málið hafi verið mjög kristaltært, annaðhvort samþykkir maður þennan samning eða fellir hann. Það var í mínum huga gífurleg skuldbinding annars vegar og hins vegar von um einhvern betri samning sem svo kom í ljós að var skárra, strax í næsta tilboði munaði 80 milljörðum þannig að menn græddu mjög mikið á því að fella þann samning. Eins er ábyrgð þeirra þingmanna sem greiddu frumvarpinu atkvæði mjög mikil þannig að þjóðaratkvæðagreiðsla krefst kynningar á málinu. Hún krefst þess að málið sé tiltölulega einfalt og afgerandi. En það þarf líka að vera mikilvægt. Við getum ekki farið í þjóðaratkvæðagreiðslu út af einhverju smotteríi. Þess vegna þurfa þeir ferlar sem leiða til þjóðaratkvæðagreiðslu að vera skýrir. Ég vil minna á að hér er ekki verið að ræða um frumvarp til laga um þjóðaratkvæðagreiðslu eins og frumvarpið heitir heldur eins og hv. nefnd kemur með breytingartillögu um, þ.e. þetta er frumvarp til laga um framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslu. Það er nefnilega ekki verið að tala um það hvernig þjóðaratkvæðagreiðslan sjálf á að eiga sér stað. Ég vil samt koma inn á það dálítið því að það skiptir töluverðu máli. Varðandi þjóðaratkvæðagreiðslu um stjórnarskrá, sem ég tel bráðnauðsynlegt að sé rædd, finnst mér að það eigi að vera mjög þungt og erfitt að breyta stjórnarskránni. Ég vil hafa það svo þungt að jafnvel 65% þjóðarinnar verði að samþykkja breytinguna, ella eigi hún sér ekki stað. Það þýðir að það þarf að vera mjög góður samhljómur um málið og mikill áhugi líka. Það verða þá alla vega 65% kjósenda að taka þátt því að annars nást ekki þessi mörk.

Önnur mál sem hafa minna vægi, t.d. breyting á fjölmiðlalögum sem ég tel ekki eins mikilvæga og breytingar á stjórnarskránni, eru mál sem kannski 50% eða 55% af kjósendum þurfa að samþykkja og lágmarksþátttaka væri kannski 60% allra kjósenda, eitthvað svoleiðis. Það mætti alveg skoða. Svo mætti jafnvel hafa það þannig að 50% kjósenda samþykktu það. En þetta er eitthvað sem þarf að ræða þegar kemur að því að við förum að ræða um þjóðaratkvæðagreiðslur sem slíkar en ekki bara framkvæmd þeirra.

Ég sakna þess í þessu nefndaráliti að ekki sé talað um, eða alla vega hef ég ekki getað séð það, rafrænar kosningar, sem ég tel að séu það sem koma skal. Við erum nú þegar komin með marga rafræna þætti, ég millifæri alla vega viðstöðulaust í bankanum mínum alla daga og gef upp kennitölu og leyniorð og eitthvert svona dót. Og nú er að koma nýtt kort sem á að gera menn persónugreinanlega fyrir móttakandann, þá er það nokkuð öruggt þannig að ég held að menn þurfi að stefna að því að hafa svona kosningar rafrænar. Þá geta menn kosið heima hjá sér og reyndar hvar sem er í heiminum. Þá falla utankjörstaðaatkvæði niður. Ég get verið staddur í Tókýó og greitt atkvæði á Íslandi, kjörfundur opnaður klukkan þetta, ég tek þátt og atkvæðið er talið um leið. Ég held að menn ættu að hafa rafræna kosningu líka í huga í þessu og jafnvel er spurning um hvort nefndin ætti ekki að skoða málið milli 2. og 3. umr.

Síðan er spurningin um að skila auðu. Ég tel að þegar kjósandi ómakar sig á kjörstað og skilar auðu sé hann að segja eitthvað með því. Hann er eiginlega að segja mér það sama og þeir kjósendur í Reykjavík sem kusu Besta flokkinn, flokk sem gaf sig út fyrir að hafa enga stefnu en fékk samt mjög mikið fylgi. Ég sagði að það væri fyrir mig sem stjórnmálamann nánast eins og gula spjaldið, kjósendur gefa öllum stjórnmálamönnum langt nef með þessu og segja að stjórnmálamenn hafi eiginlega enga stefnu. Kannski er það rétt hjá kjósandanum. Hann er ekkert óskynsamur, ég neita því alveg. Reyndar trúði ég ekki þessum skoðanakönnunum sem voru fyrir borgarstjórnarkosningarnar. Ég hélt að hinn skynsami kjósandi mundi sjá að sér og finna til ábyrgðar í kjörklefanum og kjósa svo þessa hefðbundnu flokka. En þegar það gerðist ekki áttaði ég mig á því að þetta var miklu alvarlegra. Þessir kjósendur skiluðu auðu, þeir gáfu öllum þingmönnum langt nef og sögðu í rauninni að stjórnmálamenn nytu ekki trausts. Það er eitthvað sem við þurfum að skoða. Ég hef skoðað það mikið í huga mínum hvað vantar upp á traustið. Þess vegna tel ég mjög mikilvægt að í öllum svona kosningum sé alltaf reitur sem heitir „Skila auðu“ og ég vil að það sé alltaf gerður mikill munur á því að skila auðu og að ógilda atkvæðaseðil. Menn ógilda atkvæðaseðil í fíflaskap, af vankunnáttu eða eitthvað slíkt, það er engin meining á bak við það. En að skila auðu er ákveðin meining og sérstaklega ef maður þarf að krossa við reitinn „Skila auðu“ eða „Sitja hjá“. Þá segja menn að þeir séu ekki ánægðir með neinn af flokkunum sem eru í kjöri. Það held ég að þurfi að telja sérstaklega og jafnvel þarf að hafa sérstakan reit á kjörseðlinum eða í þessu rafræna formi, einhverja listabókstafi o.s.frv. í tölvunni. Þar sé einn reitur sem segir: „Skila auðu“, sem á að vera merki til stjórnmálamanna um það að þeir nái ekki tengslum við kjósendur.

Auðvitað eiga kjósendur að eiga auðvelt með að kjósa flokka. Það getur verið erfitt að velja milli tveggja flokka með svipaða stefnu en flokkarnir eiga allir að hafa afdráttarlausa stefnu og kjósandinn á að geta sagt: Ja, þessi flokkur ætlar að stefna þangað með mitt sveitarfélag eða mína þjóð eða mitt ríki, ef um er að ræða sveitarstjórnarkosningar eða þingkosningar. Þá á kjósandinn að geta sagt: Þessi flokkur vill fara þangað og mér hugnast sú stefna. Þess vegna kýs ég hann. Menn eiga sem sagt að kjósa eftir stefnumálum og eftir framtíðarsýn flokka og frambjóðenda en ekki vegna þess að þeir styðja þá bara eins og fótboltalið: Ég kýs þennan af því að hann kýs mig eða eitthvað svoleiðis. Ég held að hv. þingmenn þurfi að horfa dálítið í barm sér. Ég held að það sem kjósendur hafa verið að segja sé, og ég hef hugleitt þetta mikið, að kannski vanti á stefnuna. Kannski vantar á það að menn átti sig á því hvaða stefnu þessir flokkar og þessir frambjóðendur hafa. Erum við hv. stjórnmálamenn þessa lands nógu skýrir í orðum okkar til að kjósandinn viti hvert við erum að stefna? Þetta kemur inn í þjóðaratkvæðagreiðslur vegna þess að þær verða einmitt um svona mál sem eru hugsanlega umdeild og mikilvæg. Þess vegna tel ég að þegar menn ætla að setja þjóðaratkvæðagreiðslu í gang þurfi meiri hluti þingmanna að samþykkja það, jafnvel aukinn meiri hluti eða 10% kjósenda. 10% kjósenda ættu líka að geta sett ákveðin mál í þjóðaratkvæðagreiðslu, t.d. hvort flugvöllur eigi að vera í Vatnsmýrinni. Það gæti farið í þjóðaratkvæðagreiðslu eða þá einhver önnur mál sem eru umdeild og menn vilja fá niðurstöðu í og niðurstaðan á að vera í samræmi við vilja þjóðarinnar. Þetta tel ég vera mjög brýnt þannig að ég er mjög hlynntur þessu frumvarpi svo langt sem það nær. Það er svo til eingöngu um framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslna. Það er ágætt að hafa það. Ég mundi vilja að nefndin skoðaði þetta jafnvel milli 2. og 3. umr. Ég er ekki að leggja það til endilega, heldur að hún skoði þennan rafræna flöt á þessu máli, að það sé líka hægt að hafa rafrænar kosningar því að það er örugglega það sem koma skal. Þegar menn eru farnir að spjalla við skattinn sinn, bankann sinn o.s.frv. í gegnum netið ættu þeir alveg eins að geta spjallað við ríkið sitt í gegnum tölvu í þjóðaratkvæðagreiðslu.

Ég er hlynntur þessu máli. Ég vil hins vegar að menn vindi sér í að búa til breytingartillögu við 79. gr. stjórnarskrárinnar og hafi hana tilbúna í handraðanum þannig að ef allt í einu skyldi koma til kosninga núna eftir helgi, sem maður veit aldrei með þessa hæstv. ríkisstjórn, sé hægt að skella breytingartillögu fram og samþykkja hana þannig að um málið sé eining. Þegar búið er að breyta 79. gr. getum við farið að halda þjóðaratkvæðagreiðslur og sett ákvæðið inn í stjórnarskrána með þeirri breytingu þannig að meiri hluti þjóðarinnar geti tekið afgerandi afstöðu til ákveðinna mála. En á meðan það hefur ekki verið gert eru allar þjóðaratkvæðagreiðslur nema úr 26. gr. og úr þessari takmörkun um þjóðkirkjuna meira upp á punt. Ég hugsa að það verði dálítið undarlegt upplitið á sumum kjósendum þegar þeir eru búnir að leggja á sig að greiða atkvæði og kynna sér eitthvert ákveðið mál, greiða um það atkvæði í þjóðaratkvæðagreiðslu og svo er þeim sagt af þinginu: Þetta er nú eiginlega ekkert að marka, við ætlum að gera eitthvað allt annað.

Virðulegi forseti. Við erum með til umfjöllunar frumvarp til laga um þjóðaratkvæðagreiðslur. Í meðförum allsherjarnefndar er gerð tillaga um breytingu á nafni frumvarpsins og lagt til að það heiti frumvarp um framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslna sem lýsir miklu betur efni þess frumvarps sem er um að ræða. Hér er verið að setja ramma utan um ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslur en það er ekki verið að taka afstöðu til eða ganga lengra í því að kynna til sögunnar þjóðaratkvæðagreiðslu um einstök mál.

Hv. þm. Pétur Blöndal sagði í lok ræðu sinnar að það mundi kannski koma mörgum á óvart þegar frumvarp þetta fer í gegn að það skuli ekki vera um bindandi þjóðaratkvæðagreiðslur. Eins og við þekkjum er það einungis í þremur tilvikum sem stjórnarskráin heimilar bindandi þjóðaratkvæðagreiðslur og það er þegar um er að ræða synjun forseta á lögum frá Alþingi, þegar breyta þarf kirkjuskipan eða þegar forseta er vikið frá. Við höfum í tvígang reynslu af því að forseti Íslands hafi nýtt sér heimild þá sem lengst af hefur verið mjög umdeild. Ég hef ekki verið sammála túlkun forseta lýðveldisins á synjunarvaldi sínu og heimild hans til að flytja mál til þjóðarinnar. Ég hefði talið að í samræmi við þau sjónarmið sem hafa lengst af verið uppi í stjórnskipunarrétti væri sú heimild ekki fyrir hendi en þegar forseti hefur nú í tvígang túlkað stjórnarskrána með þeim hætti að unnt sé að vísa málum til þjóðarinnar til bindandi niðurstöðu þá gerir það auðvitað það að verkum — það hefur reyndar verið skoðun okkar sjálfstæðismanna alveg frá 2004 þegar forseti synjaði lögum í fyrra sinn að það væri ástæða til að endurskoða þann þátt stjórnarskrárinnar. Eftir synjunina 5. janúar vegna Icesave-samningsins hefur sú skoðun fengið mun meiri hljómgrunn hjá þeim flokkum sem andmæltu því áður að nauðsynlegt væri að breyta 26. gr. og töldu afar mikilvægt að þessi öryggisventill forsetaembættisins væri fyrir hendi. En svona blása hinir pólitísku vindar. Þarna hefur orðið viðhorfsbreyting og ég tel ekki ástæðu til annars en að ætla að þegar menn fara í það verk að endurskoða stjórnarskrá, sem ef að líkum lætur mun styttast í verði frumvarp ríkisstjórnarinnar að veruleika sem nú er til umfjöllunar í allsherjarnefnd, þá muni þetta verða einn af þeim þáttum sem menn munu skoða. Það vekur hins vegar spurningar um hvort ástæða sé til að vera með ákvæði í stjórnarskrá um bindandi þjóðaratkvæðagreiðslur.

Atkvæðagreiðsla um Icesave-málið var um margt mjög merkileg. Hún hafði auðvitað afgerandi áhrif á framvindu þess máls og hún sýndi líka fram á að kjósendur eiga að sjálfsögðu alveg með sama hætti og þegar menn taka afstöðu til flokka fyrir kosningar í sveitarstjórnum og alþingiskosningum einnig að geta tekið afstöðu í einstökum málum sem varða þá sjálfa og það þjóðfélag sem þeir búa í. Ég tel það vera skynsamlegt fyrir okkur að velta því upp að smíða hér reglur um bindandi þjóðaratkvæðagreiðslur en það krefst mjög nákvæmra reglna til grundvallar og að miklum aga verði beitt við framkvæmd þeirra. Í mínum huga mundi þurfa töluvert stóran hluta manna úti í þjóðfélaginu til að kalla eftir slíkri atkvæðagreiðslu. En hitt er annað mál, það er andrúmsloftið nú í þjóðfélaginu, við skulum gæta okkar á því að meðhöndla ekki stjórnskipunina með þeim hætti að hún eigi alltaf að kallast á við tíðaranda sem getur kannski oft breyst en það er ekkert launungarmál og ég hjó líka eftir því í máli hv. þm. Péturs Blöndals að úrslit sveitarstjórnarkosninganna í vor þegar horft er til þéttbýlli svæða, Reykjavíkur, Hafnarfjarðar og Akureyrar, hljóta að vekja spurningar um hvaða skoðun kjósendur hafa á stjórnmálamönnum, málflutningi þeirra og framgöngu. Ég held að það sé óumflýjanlegt fyrir stjórnmálamenn að líta í eigin barm og reyna að skilja hvað það var sem olli því að stór hluti kjósenda í Reykjavík taldi ekki þörf á því að kjósa flokk sem hefði yfirlýsta stefnu, að stór hluti kjósenda í Hafnarfirði kaus að skila auðu og stór hluti kjósenda á Akureyri greiddi L–listanum atkvæði sitt. Reyndar er það dálítið öðruvísi þar sem um var að ræða framboð sem hafði verið starfandi í bæjarfélaginu í langan tíma og haft sjónarmið uppi í sínum málflutningi en engu að síður voru það skilaboð til hinna flokkanna um að það væri eitthvað athugavert við þá.

Ég hef velt því fyrir mér undanfarna daga og vikur eftir þessi úrslit hvort það megi túlka þau svo að kjósendur trúi hreinlega ekki því sem stjórnmálamenn segja, að það hafi verið of mikið um að menn gerðu ekki það sem þeir höfðu sagst ætla að gera og þegar svo fer og það stendur lengi yfir þá sé alveg eins gott að kjósa flokk sem hefur enga stefnu vegna þess að þá sé a.m.k. ekki verið að svíkja hana. Þetta eru stór orð en ég held að þetta sé samt sjónarmið sem við verðum dálítið að velta fyrir okkur. Við þurfum að spyrja okkur að því hvernig við getum mætt þessum áhyggjum kjósenda og gagnrýninni sem beindist jafnt yfir alla hefðbundnu stjórnmálaflokkana. Það er ekki hægt að skýra það með þeim hætti að einn hafi sérstaklega verið tekinn fyrir.

Þá kemur þessi spurning hvort það sé ástæða fyrir okkur að bjóða í ríkara mæli upp á að kjósendur geti milli kosninga tekið afstöðu til mikilvægra mála, kannski mála sem taka breytingum frá kosningum, aðstæður skapast í þjóðfélaginu sem eru með þeim hætti að ríkjandi stjórnvöld snúast t.d. í einstökum málum og fara þá gegn því sem menn stóðu fyrir í kosningabaráttu, hvort ástæða sé til þess að reyna að smíða reglur utan um slík mikilvæg mál þannig að þau færu beint í bindandi þjóðaratkvæðagreiðslu. Það eru dæmi um það sem gleymast oft að kjósendur á sveitarstjórnarstigi taki afstöðu í beinu lýðræði eins og oft er kallað en það er þegar verið er að sameina sveitarfélög. Við þekkjum það mjög vel þegar verið er að sameina sveitarfélög að þá eru þær ákvarðanir bornar undir sveitarstjórn á viðkomandi stöðum og það á sér allt stoð í viðeigandi lögum þannig að þar sjáum við fordæmi fyrir því að slík mikilvæg hagsmunamál sveitarfélaganna og íbúanna eru borin beint undir kjósendur til samþykktar eða synjunar en ekki tekin um það ákvörðun af hálfu bæjarstjórnar án þess að kjósendur í viðkomandi sveitarfélagi komi að því. Ég held að það sé rétt fyrir okkar að minnast þessara atkvæðagreiðslna vegna þess að þetta hefur heppnast vel, menn hafa verið ánægðir með hvernig þetta hefur farið fram og það gleymist dálítið hversu skýrt þetta er þegar kemur að sameiningum sveitarfélaga. Ég held að þetta sé dæmi um mál þar sem er skynsamlegt að leita til íbúa um afstöðu þeirra. Það hefur stundum eins og við þekkjum þurft að fara í gegnum fleiri en eina atkvæðagreiðslu til að ná þeirri niðurstöðu sem kannski sveitarstjórnirnar eða valdhafar hafa viljað koma fram og stundum hefur það engan veginn gengið en það er þó alla vega ekki hægt að gera það án þess að það sé rætt við íbúana á viðkomandi stöðum.

Það skiptir í mínum huga miklu máli og í þessu andrúmslofti að frumvarpið fjalli um ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu. Við ræddum náttúrlega bindandi þjóðaratkvæðagreiðslu að einhverju leyti í allsherjarnefnd en það voru engin efni til þess fyrir okkur á þessu stigi að taka mikla umræðu um það þar vegna þess að við vitum að það krefst breytinga á stjórnarskrá. Það hafa verið uppi sjónarmið um að gera slíkar breytingar en við höfum ekki enn sem komið er farið í djúpa umræðu um það á vettvangi allsherjarnefndar þó að vissulega hafi í vetur fjöldamörg mál verið þar á borðum sem snúa að ýmsum þáttum þessara hluta. Ég tek sem dæmi annað mál, persónukjör, þar sem við förum í kringum þessi mál og ræðum þau fram og aftur. Þetta mál er mjög mikilvæg rammalöggjöf utan um ákveðna hluti en ég er alltaf að færast nær þeirri niðurstöðu, alltaf nær og nær, að við ættum að ganga mun lengra í að beita þjóðaratkvæðagreiðslum í einstökum málum en við höfum verið tilbúin til að tala um. Þá er ég að tala um bindandi þjóðaratkvæðagreiðslur.

Það hefur verið sagt að það sé svo mikill ávinningur í því fólginn að hafa lög um ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu. Það mundi í raun og veru binda þingmenn með þeim hætti að það yrði erfitt að fara gegn slíkri niðurstöðu. Þetta var t.d. mikið til umfjöllunar þegar við vorum að ræða um aðildarumsóknina að Evrópusambandinu og menn höfðu uppi mismunandi skoðanir á því hvaða áhrif slík ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðsla mundi hafa. Ég er alveg sannfærð um að í því felist ákveðin vísbending en ég get ekki borið saman slíka atkvæðagreiðslu og bindandi atkvæðagreiðslu þegar kemur að þessu vegna þess að það er aldrei þannig að alþingismenn, ef þeir hafa mjög eindregna sannfæringu í vissum málum þegar um er að ræða ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu, geti horfið frá sannfæringu sinni. Við höfum nú heyrt það hér þar sem Evrópusambandsmálið er svo heitt hjá mörgum að það eru margir sem munu ekki fallast á ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu gangi hún gegn sannfæringu manna. Það á reyndar líka við um stjórnarskrána eða stjórnarskrárbreytingar og þess vegna hefur verið svo mikilvægt í mínum huga og það hef ég rætt hér undir öðru máli, málinu um stjórnlagaþingið, þegar kemur að stjórnarskránni þegar það mál kemur inn í þingið úr stjórnlagaþinginu, að alþingismenn séu óbundnir af því sem þar kemur fram þó að vissulega komi mat þeirra til umræðu alveg eins og ef um væri að ræða stjórnskipunarnefnd. Svo ég haldi sjónarmiði mínu á lofti þá lít ég svo á að það sé alveg ljóst að alþingismenn hafi frjálsar hendur um það hvernig þeir líti á breytingar á stjórnarskrá og það geti aldrei verið öðruvísi en á grundvelli sannfæringar þeirra um það hvernig þjóðskipun landsins sé best háttað.

Þess vegna held ég í framhaldi af þessu, þó að það geti aldrei verið allsherjarlausn og megi aldrei einfalda hlutina svo að það sé hægt að koma með einfaldar lausnir á flóknum viðfangsefnum, að það sé ákveðið svar við því vandræðaástandi sem hefur verið að undanförnu að menn velti fyrir sér beinu lýðræði með mun ákveðnari hætti en gert hefur verið. Ég segi fyrir mig að flokkur sem leggur alla áherslu á frelsi einstaklingsins og hans val hlýtur að sjá að það rímar mjög vel við það grundvallarstef að kjósendur hafi tækifæri til að koma skoðunum sínum á framfæri eða geti knúið stjórnmálamenn til að vísa málum til þjóðarinnar. Umgjörðin um það þarf auðvitað að vera mjög skýr og öguð. En þegar almenningur kallar eftir þjóðaratkvæðagreiðslu, sem hann gerði auðvitað með því að skora á forseta lýðveldisins að hafna annars vegar fjölmiðlalögunum og hins vegar Icesave-lögunum, gríðarlegur fjöldi í bæði skiptin og reyndar óhemju margir í síðara skiptið vegna þess að það var greinilega mikill skoðanamunur manna á milli, kjósenda og okkar sem sitjum í þessum sal, er það ekki þingsins að ákveða hvenær slík mál eigi að fara í þjóðaratkvæðagreiðslu. Það er hins vegar eðlilegt í þessu tilviki þegar um er að ræða ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslur.

Það var töluvert um það rætt í nefndinni okkar góðu, allsherjarnefnd, þegar við vorum að fjalla um þjóðaratkvæðagreiðslur hvort skoða ætti kjördæmaskipan, það kæmi af þessu, hvort við ættum að hverfa frá hinni hefðbundnu kjördæmaskipan. Um það eru líka afskaplega skiptar skoðanir. Það eru náttúrlega sjónarmið uppi um að landið eigi að vera eitt kjördæmi og sumir halda því fram að þegar við ræðum svona mál sé engin þörf á því að vera með kjördæmaskil. Ég er reyndar á þeirri skoðun að það sé miklu áhugaverðara að vera með miklu minni kjördæmi og hallast dálítið að því að við ættum að líta langt aftur í tímann og skoða einmenningskjördæmi þar sem þá yrði nálægðin töluvert mikil við kjósendur. Ég veit ekki hvort við getum kallað þetta þremenningskjördæmi en þegar við skoðun kjördæmaskipan — ég hef ekki hugmynd hvað gerist þegar menn fara að endurskoða stjórnarskrána — þá vona ég að menn festist a.m.k. ekki í þeirri hugmynd að landið sé eitt kjördæmi. Sú afstaða var tekin í allsherjarnefnd að það væru ekki efni til þess í frumvarpinu að leggja til breytingar á kjördæmaskipan. Hins vegar var ákveðið að það væri rétt að telja á einum stað til að þau sjónarmið sem fram kæmu í atkvæðagreiðslunni mundu birtast skýr á einum stað. Ég held að það sé alveg bráðnauðsynlegt að endurskoða kjördæmaskipanina sem var ákveðin síðast. Ég tala fyrir mig sem hef reynslu af því að hafa verið annars vegar þingmaður hálfs Reykjavíkurkjördæmis og síðan þingmaður í Norðausturkjördæmi. Ég held því að þessa kjördæmaskipan verði að skoða og það er að vissu leyti furðulegt og skrýtið að Reykjavík sé tvö kjördæmi en miklu verra er það þó að vera þingmaður í kjördæmi af slíkri stærð sem landsbyggðarkjördæmin þrjú eru, Norðausturkjördæmi allt frá Siglufirði til Djúpavogs með mjög strjálbýlum svæðum þar á milli, ég tala ekki um Suðurkjördæmi og Norðvesturkjördæmi, þannig að þar held ég að menn hafi gengið allt of langt í því að stækka kjördæmin. Þau eru líka svo ólík innbyrðis að það er á margan hátt erfitt að endurspegla þau sjónarmið sem þar eru uppi þannig að ég held að það sé óumflýjanlegt að þessi kjördæmaskipan verði endurskoðuð. Þetta var hluti af þeirri umræðu sem kom fram í allsherjarnefnd, það var farið svolítið um víðan völl um þessi mál og hvernig best væri að gera þetta.

Síðan í miðju kafi í umræðunni fórum við í atkvæðagreiðslu um Icesave. Þá vorum við búin að prufukeyra svona þjóðaratkvæðagreiðslu. Sú framkvæmd gekk mjög vel og eftir það voru ekki efni til þess af hálfu allsherjarnefndar að gera verulegar breytingar á frumvarpinu til að laga einstaka þætti sem hefðu getað farið úrskeiðis í þeirri atkvæðagreiðslu þannig að ég held að það sé ágætisskref að koma með rammalöggjöf um ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu. En hin umræðan finnst mér miklu áhugaverðari og það væri gaman ef við mundum einhvern tíma skiptast á skoðunum um það. Það getur vel verið að við ættum að taka sérstaka umræðu um það utan dagskrár á góðum degi. Ég held að það sé margt sem bendir til þess að við eigum að skoða það rækilega að koma með reglur og hugmyndir um bindandi þjóðaratkvæðagreiðslu í mikilvægum málum.

Virðulegi forseti. Ég tel fulla ástæðu til að leggja hér orð í belg um málið sem hér er til umfjöllunar og varðar frumvarp til laga um þjóðaratkvæðagreiðslur. Bæði hér á þingi og úti í samfélaginu höfum við átt mikið samtal um það hvort ástæða sé til að setja lög um framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslna eða hvort auka beri hlut þjóðaratkvæðagreiðslna í okkar þjóðskipulagi.

Það eru ekki mörg ákvæði í íslenskum lögum sem kveða á um þjóðaratkvæðagreiðslur. Í umræðum síðustu ár og áratugi hefur í þessu samhengi verið rætt um framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslna í kjölfar þess að forseti Íslands synjaði lögum staðfestingar. Það hefur tvisvar sinnum gerst, fyrst þegar forseti Íslands synjaði fjölmiðlalögum staðfestingar og síðan á þessu ári þegar forseti Íslands synjaði lögum nr. 1/2010, Icesave-lögunum svokölluðu, staðfestingar sem leiddi síðan til þess að boðað var til þjóðaratkvæðagreiðslu um Icesave-lögin sem voru stráfelld í þjóðaratkvæðagreiðslu.

Það er reyndar dálítið spaugilegt að ríkisstjórnin skuli koma fram með frumvarp til laga um þjóðaratkvæðagreiðslur núna skömmu eftir að fram fór þjóðaratkvæðagreiðsla um Icesave-lög ríkisstjórnarinnar. Áður en til hennar var boðað höfðu forustumenn ríkisstjórnarflokkanna haft um það mörg orð hversu mikilvægt það væri að auka hlut þjóðaratkvæðagreiðslna í þjóðskipulagi okkar og hversu mikilvægt það væri að veita bæði tilteknum meiri hluta á þingi og sömuleiðis hluta þjóðarinnar rétt til að krefjast þjóðaratkvæðagreiðslu í mikilvægum málum. Þegar til stykkisins kom og forseti Íslands synjaði Icesave-lögunum staðfestingar virtist ekki vera mikil sannfæring á bak við þessar yfirlýsingar núverandi forustumanna ríkisstjórnarinnar. Hún sá auðvitað að hún hefði stefnt Icesave-málinu í fullkomið óefni. Hún vissi þá að þjóðin mundi fella frumvarpið úr gildi. Þegar loksins var boðið til þjóðaratkvæðagreiðslunnar, sem lengi hafði verið beðið eftir eins og hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir veit, þá skoruðu hæstv. forsætisráðherra og hæstv. fjármálaráðherra a.m.k. óbeint á þjóðina að taka ekki þátt í þjóðaratkvæðagreiðslunni um sitt eigið frumvarp. Þetta sýndi raunverulegan hug forsvarsmanna ríkisstjórnarinnar til þjóðaratkvæðagreiðslna. Það er voðalega auðvelt að tala fyrir þjóðaratkvæðagreiðslum þegar það hentar. Síðan þegar ráðandi öfl í þjóðfélaginu, eins og ríkisstjórn, sjá að þeim stendur ógn af vilja þjóðarinnar þá er gert eins lítið úr þjóðaratkvæðagreiðslum og vilja þjóðarinnar og mögulegt er. Við urðum vitni að því í tengslum við Icesave-málið. Hæstv. ráðherrar skoruðu beinlínis á fólk að taka ekki þátt í þjóðaratkvæðagreiðslunni og tjá hug sinn til umdeildasta máls sem rekið hefur á fjörur Alþingis og líklega á fjörur þjóðarinnar a.m.k. í áratugi. Það er af þessum ástæðum sem það er spaugilegt að ríkisstjórnin flytji nú frumvarp til laga um þjóðaratkvæðagreiðslur.

Í þeim umræðum sem ég hef tekið þátt í, bæði á Alþingi síðastliðið haust þegar við ræddum stjórnarskrárbreytingar og sömuleiðis í opinberri umræðu, hef ég verið talsmaður þess að auka vægi þjóðaratkvæðagreiðslna í þjóðskipulagi okkar og auka aðkomu fólksins að ákvarðanatöku. Ég hef lýst þeirri skoðun minni t.d. í tengslum við Evrópusambandsmálið að í ljósi þess hversu umdeilt það mál var, ekki bara innan ríkisstjórnarinnar þar sem hver höndin var upp á móti annarri eins og menn þekkja í Evrópusambandsmálinu heldur líka úti í samfélaginu, þá yrði leitað til þjóðarinnar um það hvort Ísland ætti að sækja um aðild að Evrópusambandinu. Það skyldi þá gert áður en ákvörðun yrði tekin. Á þau sjónarmið var ekki fallist þrátt fyrir að Sjálfstæðisflokkurinn legði fram sérstaka tillögu um það í þinginu. Heldur var látið þar við sitja að um væntanlegan aðildarsamning yrði kosið í þjóðaratkvæðagreiðslu. Ef ég man rétt treysti ríkisstjórnin sér ekki einu sinni til að lögfesta ákvæði í þá veru að sú þjóðaratkvæðagreiðsla væri bindandi fyrir ríkisstjórnina. Ég hef í grunninn verið hlynntur þjóðaratkvæðagreiðslum og hef viljað sjá hlut þeirra meiri í okkar þjóðskipulagi.

Það vekur hins vegar furðu mína þegar ég les þetta frumvarp og rifja upp það sem fram hefur komið, bæði hjá forustumönnum ríkisstjórnarflokkanna og ekki síður í ályktunum flokka þeirra, að þar hefur almennt verið gengið lengra en frumvarpið mælir fyrir um í yfirlýsingum um það með hvaða hætti eigi að tryggja þjóðinni aðkomu að ákvarðanatöku í landinu. Það vekur auðvitað athygli eins og hv. þm. Margrét Tryggvadóttir nefndi að ekki séu ákvæði í þessu frumvarpi sem kveða á um að einhver tiltekinn hluti atkvæðisbærra manna geti krafist þjóðaratkvæðagreiðslna. Með því að ávarpa ekki þá kröfu kemur ríkisstjórnin ekki til móts við sjónarmið þeirra sem eru helst fylgjandi þjóðaratkvæðagreiðslum. Eins og segir í nefndaráliti meiri hluta allsherjarnefndar er lagt til með þessu frumvarpi að sett verði almenn lög um tilhögun og framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslna, bæði þegar Alþingi ákveður að efna til þjóðaratkvæðagreiðslu og þegar skylt er samkvæmt stjórnarskrá að bera mál undir þjóðaratkvæði. Ég dreg ekki úr því að það er mikilvægt að hafa lög í landinu sem mæla fyrir um það með hvaða hætti eigi að standa að framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslna. Þegar Alþingi ákveður að þjóðaratkvæðagreiðslur skuli fara fram eða þegar ákvarðanir forseta Íslands leiða til þess að lögum sem Alþingi hefur samþykkt en er synjað staðfestingar, þá er mikilvægt að fyrir liggi lagaumgjörð með hvaða hætti slíkar atkvæðagreiðslur eiga að fara fram.

Ég tók virkan þátt í umræðu um fjölmiðlafrumvarpið sem varð að lögum árið 2004 og samþykkti það. Í kjölfar þess að forseti Íslands synjaði fjölmiðlalögunum staðfestingar rann það upp fyrir mönnum bæði innan þings og utan að það voru ekki til nein lög um það með hvaða hætti ætti að framkvæma slíkar þjóðaratkvæðagreiðslur. Íslensk löggjöf var með öðrum orðum vanbúin þeim aðstæðum sem upp komu árið 2004. Þau voru vanbúin því hvernig ætti að taka á þeirri ákvörðun enda hafði fram að þeim tíma ekki verið búist við því að nokkur forseti mundi grípa fram fyrir hendur Alþingis og synja lögum sem lýðræðislega kjörinn meiri hluti á þingi hafði samþykkt. En það gerðist og í stað þess að boðað yrði til þjóðaratkvæðagreiðslu um fjölmiðlalögin voru þau numin úr gildi eins og alþjóð veit.

Hinn 5. janúar sl. þegar forseti Íslands synjaði lögum nr. 1/2010 staðfestingar og vísaði þeim til þjóðaratkvæðagreiðslu þá voru samþykkt á Alþingi sérstök lög um framkvæmd hennar. Eins og alþjóð man fór þjóðaratkvæðagreiðslan fram þann 6. mars og þrátt fyrir hvatningar hæstv. forsætisráðherra og hæstv. fjármálaráðherra um að þjóðin sniðgengi þjóðaratkvæðagreiðslu þeirra eigin máls varð ríkisstjórninni ekki kápan úr því klæðinu. Góður meiri hluti kosningarbærra manna tók þátt í atkvæðagreiðslunni. 93,2% þeirra sem þátt tóku greiddu atkvæði gegn lögunum, 4,7% skiluðu auðu en einungis 1,8% studdu lögin.

Eins og komið hefur fram í máli okkar sjálfstæðismanna á þessu vor- eða sumarþingi hefði sú ákvörðun undir öllum eðlilegum kringumstæðum í öðrum löndum sem við kjósum að bera okkur saman við leitt til þess að hvaða ríkisstjórn sem væri hefði séð sóma sinn í því að segja af sér eftir að hafa beðið slíkt afhroð í þjóðaratkvæðagreiðslu um eitt helsta baráttumál sitt í stjórnmálum. En það gerði ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur ekki heldur lét eins og ekkert hefði í skorist að lokinni þjóðaratkvæðagreiðslunni. Eins og var rifjað upp í dag undir liðnum um fundarstjórn forseta virðist ríkisstjórnin ekki af baki dottin. Það bárust fréttir frá Reuters-fréttastofunni um það að Hollendingar og Bretar ætluðu ekki að standa í vegi fyrir því að gengið yrði til aðildarviðræðna við Ísland um inngöngu okkar í Evrópusambandið vegna Icesave-málsins. Fulltrúar þjóðanna töldu sig hafa fengið tryggingu frá ríkisstjórninni um það að Íslendingar ætluðu að standa við skuldbindingar sínar. Það verður aðeins skilið þannig að Hollendingar og Bretar líti svo á að íslensk stjórnvöld ætli að fallast á kröfurnar sem Bretar og Hollendingar gera á hendur okkur Íslendingum. Það verða auðvitað ekki þær skuldbindingar sem við teljum að leiði af tilskipun Evrópusambandsins nr. 94/19 um innstæðutryggingar. Við höfum lýst því yfir og ég ítreka þær yfirlýsingar að ég óttast það mjög að núverandi ríkisstjórn ætli að hafa rannsóknarskýrsluna að engu. Ég óttast það mjög að hún sé í einhverju leynimakki að semja við Breta og Hollendinga og fara þar með á bak við þing og þjóð. Þetta var auðvitað útúrdúr.

Það sem skiptir máli er auðvitað að það gildi skýrar reglur um framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslna, ekki síst í ljósi þess ef ríkisstjórnin kýs að halda til streitu umsókn landsins að Evrópusambandinu sem samþykkt var á Alþingi með miklum naumindum að skyldi ráðist í. Eins og við munum var lögð fram þingsályktunartillaga þar sem ríkisstjórninni var falið að sækja um aðild Íslands að Evrópusambandinu og það hefur verið gert. Fyrir þinginu liggur merkileg tillaga um að sú umsókn verði dregin til baka. Ekki verður betur séð en að í samfélaginu sé mikill þrýstingur á að tillagan verði tekin til umræðu og atkvæðagreiðslu. Það er algerlega morgunljóst að meiri hluti þjóðarinnar er á móti því að Ísland gangi í Evrópusambandið. Burt séð frá skoðunum hv. þm. Magnúsar Orra Schrams á því máli. Skoðanakannanir sýna,

þrátt fyrir sjónarmið þingmannsins sem oft leggur gott til málanna, að meiri hluti þjóðarinnar vill að þessi umsókn verði dregin til baka. Ef hæstv. ríkisstjórn ætlar að þráast við og halda umsókninni til streitu er eins gott að Alþingi samþykki frumvarp til laga um þjóðaratkvæðagreiðslur sem mæla fyrir um það hvernig framkvæmdinni skuli háttað. Það er rétt sem hv. þm Ásmundur Einar Daðason vék að í andsvari við hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur, að við sem erum andstæðingar þess að Ísland gangi í Evrópusambandið höfum miklar áhyggjur af framkvæmd þeirrar þjóðaratkvæðagreiðslu fari hún einhvern tímann fram. Dragi hæstv. ríkisstjórn ekki umsókn landsins um aðild að Evrópusambandinu til baka þá höfum við miklar áhyggjur af því að framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslunnar verði ekki sem skyldi. Það er hætta á að engir þröskuldar verði fyrir því að Evrópusambandið geti við framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslunnar komið til landsins með fulla vasa fjár og dælt út áróðri fyrir Evrópusambandsaðild. Það hefur Evrópusambandið svo sannarlega gert. Það hefur í krafti fjármagnsins keypt alls kyns áróður og auglýsingar. Með því hefur það kastað ryki í augu kjósenda með mátulegum fyrirvara í aðdraganda slíkra kosninga. Hv. þm. Ásmundur Einar Daðason nefndi ákveðin dæmi þessu sjónarmiði til stuðnings og ég geri ráð fyrir því að hv. þingmaður muni gera nánari grein fyrir þeim sjónarmiðum sínum í ræðu um þetta mál sem hann mun væntanlega flytja.

Ég tel, frú forseti, að þessu sögðu að það sé mikilvægt að um framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslu

gildi einhverjar reglur. Það hefur tekist ágætlega í þessu máli.

Virðulegi forseti. Hér er verið að ræða frumvarp til laga um þjóðaratkvæðagreiðslur. Þjóðaratkvæðagreiðslur eru mjög spennandi viðfangsefni og eitthvað sem ég hef trú á að við munum sjá meira af á næstu árum og áratugum. Það er svolítið magnað og kannski ekki mikið í umræðunni að þjóðaratkvæðagreiðslur voru praktíseraðar hér nokkuð á fyrri hluta síðustu aldar. Ég veit ekki hvort það segir mikið um íslenska þjóð hvað var nákvæmlega greitt atkvæði um. Í rauninni hafa verið greidd atkvæði um þrennt, það voru fullveldismál, síðan áfengismál og þá hvort löggjöf skyldi sett um skylduvinnu. Þetta eru málin sem íslensk þjóð greiddi atkvæði um frá árinu 1905 til 1944. Það er svolítið merkilegt að það hafi ekki verið mikil pressa á þjóðaratkvæðagreiðslur alveg frá 1944 þangað til við greiddum atkvæði í Icesave-málinu fyrir nokkrum mánuðum.

Það sem við þurfum að taka afstöðu til þegar við ræðum um þjóðaratkvæðagreiðslur eru nokkrir hlutir, kannski í fyrsta lagi: Eiga þessar atkvæðagreiðslur að vera ráðgefandi eða bindandi? Eigum við að hafa þær með þeim hætti að þegar þjóðin er búin að greiða atkvæði sé það endanleg niðurstaða eða á það að vera einhvers konar leiðbeining fyrir löggjafarþingið? Þetta er mjög merkileg spurning og hefur í rauninni ekki verið svarað, t.d. hvað varðar þá atkvæðagreiðslu sem er núna væntanleg ef menn klára ferlið varðandi Evrópusambandið. Þá er ég að vísa til þess ef menn klára aðildarviðræðuferlið og þjóðin fær að sjá hvað það þýðir að ganga í Evrópusambandið þá ákveði Alþingi að ganga þannig til verka að þjóðin fái að kjósa en það væri eingöngu ráðgefandi. Forsvarsmenn stjórnarflokkanna sögðu að það ætti ekki að hafa neinar áhyggjur af því ef þjóðin segði já því að þá mundu forustumenn stjórnarflokkanna sjá til þess að þingmenn segðu já líka.

Nú er það bara þannig, virðulegi forseti, að það er ekki á færi forustumanna stjórnarflokkanna að ákveða hvað hv. þingmenn kjósa. Þeir eru bundnir samkvæmt stjórnarskránni af sinni eigin samvisku og ég held að flestir þeirra sem núna eru hv. þingmenn hafi gefið þá stefnu út fyrir alþingiskosningarnar að þeir vilji ekki að Ísland gangi í Evrópusambandið. Það hefur komið fram hér, virðulegi forseti, í þingsölum að í það minnsta einn hv. þingmaður í stjórnarliðinu hefur sagt að hann muni aldrei greiða atkvæði með því að ganga í Evrópusambandið alveg sama hvernig þessi atkvæðagreiðsla fer.

Þá erum við komin að öðrum þætti sem við höfum kannski ekki mikið rætt en er auðvitað grundvallaratriði og það er: Gildir einu hversu margir taka þátt í þjóðaratkvæðagreiðslunni, gildir hún ávallt? Ef við værum t.d. með þjóðaratkvæðagreiðslu þar sem 10% þjóðarinnar tækju þátt, væri það jafngild þjóðaratkvæðagreiðsla og ef 90% tækju þátt? Einhver mundi segja að það væri mjög fjarlægt að tala um þetta þannig. Til dæmis var atkvæðagreiðsla meðal borgarbúa um hundahald fyrir tveim áratugum, ef ég man rétt, og það tóku held ég um 10 eða 16% þátt í þeirri atkvæðagreiðslu. Það er skemmst frá því að segja að borgarstjórn fór ekki eftir niðurstöðu þeirrar atkvæðagreiðslu heldur þvert á móti var mat borgarstjórnar þannig að sökum þess hve fáir tóku þátt, hve lítill áhugi var á málinu, væri borgarstjórn ekki bundin af þeirri niðurstöðu.

Þegar greidd voru atkvæði um flugvöllinn í Reykjavík tóku, ef ég man rétt, um 30% atkvæðisbærra manna þátt í þeirri atkvæðagreiðslu. Það var samþykkt naumlega að færa flugvöllinn árið 2016 og nú er ekkert sem bendir til þess, virðulegi forseti, nákvæmlega ekki neitt að farið verði eftir þeirri atkvæðagreiðslu. Það skiptir nefnilega máli þegar við setjum reglur sem þessar að þær séu skýrar og allir viti að hverju þeir ganga. Við verðum að taka efnislega og málefnalega umræðu um hvort það skipti máli hversu margir taka þátt í þjóðaratkvæðagreiðslunni. Það gæti meira en verið að við munum horfa upp á atkvæðagreiðslur sem mjög lítill áhugi er fyrir, kannski munu einungis þeir sem hafa mjög sterka skoðun á málinu taka þátt. Erum við tilbúin til að segja að slíkar atkvæðagreiðslur séu ávallt bindandi? Þetta er eitthvað sem við þurfum að taka afstöðu til, ekki bara í lögum sem þessum heldur líka í stjórnarskrá. Ef við ætlum að fara þá leið sem svo sannarlega hefur marga kosti að nýta þjóðaratkvæðagreiðslur meira þá verðum við að fara í gegnum þessa umræðu og komast að niðurstöðu um þessa þætti.

Síðan eru fleiri þættir sem sömuleiðis þarf að ræða. Það er í þriðja lagi kynningarmál. Þegar við ákveðum að bera einhverja hluti undir þjóðina verður það að vera nokkuð skýrt hvernig að kynningarmálum er staðið. Eins og staðan er núna eru völd í þjóðfélaginu kannski að stærstum hluta hjá fjölmiðlum. Þau ráða því hvað er á dagskrá og hvernig það er lagt upp og ef fjölmiðlar hafa ekki áhuga á ákveðnu máli eða þeir meta sem svo að einhver sjónarmið séu ekki þess virði að vekja athygli á þeim eða gefa þeim tækifæri þá mun halla á þann málstað. Við búum í þjóðfélagi þar sem er mikið áreiti á fólki og við sjáum t.d. af síðustu sveitarstjórnarkosningum og alþingiskosningum að það er ýmislegt sem bendir til að erfitt sé að koma málefnum sem snúa að kosningum á dagskrá. Ég vek t.d. athygli á því, burt séð frá hvað mönnum finnst um niðurstöðu kosninganna, að í síðustu sveitarstjórnarkosningum var afskaplega lítið fjallað um hvað væri í raun og veru verið að kjósa um. Menn geta haft allar skoðanir á því hvort niðurstöðurnar séu góðar eða réttar eða ásættanlegar eða eitthvað annað, það er aukaatriði, menn geta haft allar skoðanir á viðkomandi flokkum en ég held að enginn geti sagt sannfærandi að umræðan í fjölmiðlum í þjóðfélaginu hafi gengið út á hvað yrði kosið um fyrir næstu fjögur ár. Ég held að nákvæmlega það sama hafi verið uppi á teningnum hvað varðar alþingiskosningarnar fyrir rúmlega ári. Þetta er ekki vandamál einstakra stjórnmálaflokka eða stjórnmálamanna, þetta er mál sem snertir alla þjóðina. Við verðum að tryggja það, ef við ætlum að hafa hér virkt lýðræði, að þau mál sem við erum að kjósa um séu uppi á borðinu og um þau sé rætt, að það sé nokkuð tryggt. Einhver kynni að segja: Er þetta ekki svo sjálfgefið að það þarf ekki að ræða það? En því fer víðs fjarri. Það er eilífðarverk að halda úti lýðræðisþjóðfélagi. Hlutirnir hafa breyst mjög mikið frá því að menn lögðu upp með og settu upp það stjórnskipulag sem við erum með núna og við verðum að vera meðvituð um þessar breytingar.

Atkvæðagreiðslan um Icesave var hins vegar þess eðlis að við vorum við búin að ræða það mál í fjölmiðlum og í þinginu í marga mánuði þannig að við þurftum ekki að hafa áhyggjur af því að fólk væri ekki upplýst um hvað væri á ferðinni. En það var ekki sjálfgefið. Ef t.d. þingið hefði komist að þeirri niðurstöðu eftir mánaðarumræður að rétt væri að vísa málinu til þjóðarinnar hvernig hefðu menn þá staðið að kynningu? Hvernig ætluðu menn að leysa þann þáttinn? Hverjir áttu að standa og kynna viðkomandi málstað? Voru það stjórnmálaflokkarnir? Áttu þeir að sjá um það? Hvernig áttu þeir að hafa tæki og fjármagn til þess? Þetta er ekki sjálfgefið. Ef menn ætla að fara þessa leið í auknum mæli, sem mér finnst mjög margt mæla með, þá verða menn að átta sig á því hvað það þýðir. Menn hafa talið það vera galla á þjóðaratkvæðagreiðslum og atkvæðagreiðslum meðal almennings almennt að fólk hafi oft og tíðum ekki tækifæri til að setja sig nægilega vel inn í flókna hluti. Í Icesave-málinu er ekki hægt að halda því fram, ég held að það hafi verið útilokað að koma meiri umræðu fyrir um Icesave-málið. Mörgum fannst nóg komið. En það á ekki við, virðulegi forseti, um mál almennt. Ég held að Icesave-málið hafi verið einstakt. Lengsta þingumræða í sögu þingsins var einmitt um Icesave-málið og ég held að við getum ekki kvartað undan því að það hafi ekki verið á dagskrá fjölmiðla. Það var mjög mikið á dagskrá fjölmiðla. En ef við förum þessa leið þurfum við að huga að því hvernig verði staðið að kynningu á þeim málum sem greidd verða atkvæði um. Auðvitað er margt sem hjálpar til, við erum með internetið og ýmislegt annað sem flestir hafa aðgang að sem auðveldar okkur þetta verkefni en þetta er verkefni engu að síður.

Síðan er í fjórða lagi: Hverjir eiga að fá að ákveða að þjóðaratkvæðagreiðsla fari fram? Ég tel að sú umræða sé rétt farin af stað. Eins og staðan er núna er ekki samstaða um það hvernig túlka beri stjórnarskrána þó svo að færa megi rök fyrir því að með því að forseti Íslands hafi tvisvar neitað að skrifa undir lög þá hafi hann sett ákveðið fordæmi sem muni gera það að verkum að ekki verði aftur snúið, þ.e. að forseti lýðveldisins geti þegar svo ber undir neitað að skrifa undir lög og þar af leiðandi skuli greiða atkvæði um hvort þau taki gildi eða ekki. Ég held að við þurfum að fara yfir það hvort okkur finnist rétt að hafa málin með þeim hætti eða hvort við viljum annaðhvort bæta við þeim möguleika að ef ákveðið hlutfall þjóðarinnar fari fram á þjóðaratkvæðagreiðslu um málefni gangi það eftir eða ef ákveðið hlutfall þingmanna fari fram á það gangi það eftir. Þetta er eitthvað sem við erum rétt að byrja að ræða en verðum að komast að niðurstöðu um ef við ætlum að fara þessa leið sem ég held að sé almenn krafa um, að þjóðin greiði oftar atkvæði. Ég held að það sama eigi við á sveitarstjórnarstiginu. Ég held að við þurfum sömuleiðis að fara yfir það hvernig standa eigi að slíkum atkvæðagreiðslum. Áður voru atkvæðagreiðslur í beinum kosningum í sveitarfélögum ýmist um áfengisútsölur eða prestkosningar sem voru kannski annars eðlis en það var í þau skipti sem íbúar sveitarfélaga fengu að kjósa um eitthvað annað en til Alþingis og sveitarstjórna. Ég tel að það sé mikilvægt í það minnsta að þróa þennan möguleika og gefa fólki aukið tækifæri til að kjósa um hina ýmsu hluti. Það má færa rök fyrir því að ýmis skipulagsmál séu þess eðlis að það sé æskilegt að fólk kjósi um þau. Sum eru að vísu erfiðari en önnur, t.d. má færa rök fyrir því að atkvæðagreiðslan um flugvöllinn hafi ekki verið hugsuð alla leið sem náttúrlega sýnir sig í því að það er ekkert sem bendir til þess að flugvöllurinn sé að fara þó að menn hafi kosið það fyrir mörgum árum að hann ætti að fara 2016 og ýmislegt bendir til að sú atkvæðagreiðsla hafi meira verið til að koma meiri hlutanum sem þá var í borgarstjórn Reykjavíkur út úr ákveðnum pólitískum vanda en að menn hafi ætlað sér að láta fara fram atkvæðagreiðslu þar sem átti að taka raunverulega ákvörðun um viðkomandi málefni.

Virðulegi forseti. Þetta er eitt af þeim stóru málum sem þarf að ræða vel. Mér finnst merkilegt í sögulegu samhengi að þjóðin hafi kosið fjórum sinnum á árunum frá 1905 til 1944 og þá hafi þátttakan verið frá 43% upp í 98,4% og síðan höfum við kosið einu sinni núna á árinu 2010. Það er svolítið merkilegt að íslenskir fræðimenn sem hafa oft og tíðum haft allra handa skoðanir á íslenskum stjórnmálum hafi ekki talað um að ríkisstjórnin ætti að segja af sér. Mér finnst það vera mjög merkilegt af því að mér fannst vera annar tónn í sumum fræðimönnum árið 2004 þegar forseti lýðveldisins vildi ekki skrifa undir fjölmiðlalögin. Ég held að það væri mjög æskilegt að fræðimannasamfélagið, þingmenn og þjóðin færu hlutlægt yfir þessi mál. Þetta snýst ekki um núið. Þetta snýst um framtíðina. Hvernig viljum við sjá málum fyrir komið? Ef við viljum fara þessa leið sem ég tel að sé mikill hljómgrunnur fyrir þá þurfum við að svara grundvallarspurningum. Ég ætla, virðulegi forseti, ekki að kveða upp úr um þær sérstaklega hér og nú. Ég ætla fyrst og fremst að vekja athygli á þeim því að mér hefur þótt skorta í umræðuna að menn tali um grundvallaratriðin í þessu máli. Ef við gerum það ekki og ef við komumst ekki að niðurstöðu um það getum við setið uppi með að fara í þjóðaratkvæðagreiðslur sem kalla á deilur að þeim loknum og vanda í stað lausnar. Nú er hins vegar ágætistækifæri, virðulegi forseti, til að fara yfir þessi mál, meta það hvort þjóðaratkvæðagreiðslur eiga að vera ráðgefandi eða lagalega bindandi, meta í öðru lagi hversu hátt hlutfall atkvæðisbærra manna þarf að taka þátt til að niðurstaðan verði marktæk. Það verður að fara yfir kynningarmálin. Hvernig á að standa að kynningarmálum þegar atkvæðagreiðsla er? Það er alveg skýlaus réttur þeirra sem eiga að taka afstöðu, í þessu tilfelli almennings, að þeir fái haldbærar og góðar og traustar upplýsingar. Síðan hitt: Hverjir eigi að geta kallað fram þjóðaratkvæðagreiðslur. Er það forsetinn? Er það almenningur? Er það þingið? Þetta er eitthvað, virðulegi forseti, sem við verðum að svara og þetta eru ekki spurningar sem við getum rætt á einhverjum hlaupum á síðustu klukkutímum þingsins. Þetta eru allt of stórar og merkilegar spurningar til að við getum afgreitt þær með þeim hætti.