Evrópskt efnahagssvæði

Ólafur Ragnar Grímsson: Virðulegi forseti. Snemma á þessu ári birtist viðtal við hæstv. utanrrh. í DV. Það var hátíðarviðtal í laugardagsútgáfu blaðsins. Þar var margt fróðlegt að finna. M.a. gaf hæstv. utanrrh. það mjög rækilega til kynna að hann væri reiðubúinn að verða forsrh. fljótlega, hefði betur hugað að því sumarið 1991 og horfir nú frekar illa með það á næstunni, en í þessu viðtali kom m.a. fram að hæstv. utanrrh. var orðinn leiður á EES, mjög leiður á EES, tók satt að segja meira upp í sig um það efni heldur en flest annað í þessu viðtali, hundleiður á EES. Samt er þetta nú vonarneistinn sá eini sem ríkisstjórnin hefur boðað þjóðinni, en ráðherrann er orðinn mjög leiður á þessum vonarneista.

Það skinu út úr hæstv. ráðherra áðan leiðindin yfir þessu máli og rökin fyrir hinni stuttu framsöguræðu voru mjög skrýtin. Þau voru aðallega þau að þetta væri stutt frv., bara fáeinar greinar. Ég held að ég muni það nú rétt, hæstv. ráðherra, að frv. um EES var ekki mikið lengra. Samt tókst ráðherranum að flytja hér held ég tveggja klukkustunda glæsiræðu þegar hann mælti fyrir því frv. Lengd frv. segir því ekki mikið, hæstv. ráðherra, um mikilvægi efnisins eða er það ekki rétt munað hjá mér, hæstv. ráðherra, að sjálft EES-frv. hafi verið svona álíka langt, gott ef ekki bara færri orð? (Utanrrh.:Lengd ræðunnar segir líka lítið.) Það er út af fyrir sig rétt og hefði þessi stutta ræða hæstv. utanrrh. verið í sama klassa og Gettysborgarávarpið hjá Lincoln, þá var auðvitað ekki ástæða til þess að fara um það þeim orðum sem ég gerði hér, en því miður komst þessi framsöguræða hvergi nálægt Gettysborgarávarpinu, hæstv. utanrrh. En það er út af fyrir sig rétt að gæði ræðu eru oft ekki mæld í lengdinni.

Ég segi þetta nú hér í upphafi vegna þess að ég hélt satt að segja að hæstv. utanrrh. mundi nota þetta tækifæri til þess að flytja þinginu og þjóðinni nokkrar frásagnir af því hvar samskipti Íslands og EFTA-ríkjanna við Evrópubandalagið eru á vegi stödd. Ég tel það vera skyldu ráðherrans að fjalla nokkuð um það í þessum umræðum. Ég minni á það t.d. að rétt áður en við gengum í þingsalinn flutti Ríkisútvarpið þau tíðindi að í dag mundi Evrópubandalagið birta mat sitt á aðildarumsókn Noregs. Jafnframt birti Ríkisútvarpið fréttir af því að Spánn væri kominn með nýja kröfugerð í garð sjávarútvegs Norðmanna og ætlaði sér mikinn í nýrri kröfugerð í þeim efnum. Síðustu vikur hafa verið frásagnir af sífelldri kröfugerð ýmissa ráðherra Evrópubandalagsins, m.a. ef ég man rétt sjútvrh. Breta um það að EFTA-ríkin, sérstaklega Ísland og Noregur, ættu nú að fara að greiða Evrópubandalaginu í formi réttinda EB á sviði sjávarútvegsmála ýmsa nýja tolla. Það er nefnilega þannig að þrátt fyrir það að samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði hafi verið samþykktur í ýmsum aðildarríkjum þess svæðis, þó hvergi nærri öllum, það er nú eitt sem einkennir þetta mál, ég held að það sé rétt munað hjá mér að það séu í hæsta lagi fjögur aðildarríki Evrópubandalagsins sem núna eru búin að samþykkja EES-samninginn, kannski fimm, þá er allt þetta mál upp í loft. Þegar ég segi mál, þá á ég við samskipti Íslands við Evrópubandalagið til frambúðar. Það mál er satt að segja meira upp í loft en það hefur verið um langan tíma. Þess vegna átti ég von á því að hæstv. ráðherra mundi segja a.m.k. nokkur orð varðandi þessa stöðu og mat sitt á því hvaða afleiðingar hin nýja kröfugerð, sem er tvímælalaust komin fram innan Evrópubandalagsins í sjávarútvegi með ýmsum hætti, hefur á samskipti Íslands við Evrópubandalagið og á þróun Evrópska efnahagssvæðisins, en það var ekki neitt slíkt að finna í ræðu hæstv. ráðherra heldur bara almenn orð um að þetta væri nú frekar ómerkilegt, þetta væri stutt frv. og lítið í því o.s.frv.

Hins vegar er það óhjákvæmilegt, hæstv. ráðherra, að líta aðeins á stöðuna nú þegar málið kemur til þingsins aftur. Það er hins vegar skiljanlegt að það var augljóst að hæstv. ráðherra hafði mjög lítinn áhuga á því að hann kæmi með málið til þingsins. Það var greinilegt. Það hafði verið ákveðið á vettvangi ríkisstjórnarflokkanna að best væri að biðja hv. þm. Björn Bjarnason, Geir Haarde, Láru Margréti Ragnarsdóttur, kannski Rannveigu Guðmundsdóttur og nokkra aðra þingmenn að koma með þetta mál hérna til þingsins. Utanrrh. taldi það greinilega mikilvægt að hann kæmist hjá því að koma með þetta mál til þingsins. Það fannst okkur sumum dálítið merkilegt að hæstv. utanrrh. eftir allt það sem hann hefur sagt um Evrópska efnahagssvæðið, eftir allar yfirlýsingar hans um nauðsyn þess að vinnubrögð Íslendinga séu þar með traustum hætti, hann vildi koma sér hjá því að þurfa sjálfur að koma inn í salinn með þetta frv.

Hæstv. ráðherra vék síðan að því áðan í sinni framsöguræðu að hann væri nú eiginlega enn þeirrar skoðunar að ríkisstjórn Íslands hefði ekki borið skylda til þess að koma með þetta mál í þingsali. Í fyrsta lagi hefði ríkisstjórninni ekki borið skylda til þess að koma með þetta sem frv. Það hefði mátt duga að koma með þetta sem þáltill. Alla vega hefði mátt biðja nokkra þingmenn Sjálfstfl. og hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur að koma með þetta hérna inn í salinn.

Það er satt að segja mjög merkileg kenning að þegar framkvæmdarvaldið gerir alþjóðlegar skuldbindingar fyrir hönd íslenska lýðveldisins og í umboði forseta lýðveldisins samkvæmt stjórnarskrá, þá beri framkvæmdarvaldinu ekki skylda til þess að koma með þá alþjóðlegu gjörninga til þjóðþingsins. Það eigi að vera undir vilja einstakra þingmanna komið hvort sá alþjóðlegi gerningur kemur til þjóðþingsins eða ekki. Ég vona nú satt að segja að menn láti af svona firrum og bið menn að hugleiða hvar það kynni að enda ef kenningar af þessu tagi festust í sessi. Auðvitað er það skylda framkvæmdarvaldsins sem gerir alþjóðlega samninga fyrir hönd íslenska lýðveldisins í umboði forseta lýðveldisins samkvæmt stjórnarskrá að koma með það mál inn á þjóðþingið.

Í utanrrn. liggja ýmsir alþjóðlegir samningar sem ekki hefur unnist tími til að flytja inn á þingið. Ber að skilja það svo að utanrrh. sé orðinn þeirrar skoðunar að það komi vel til greina að einstakir þingmenn fari að flytja staðfestingarfrv. á þessum alþjóðlegu samningum? Ég vil spyrja hæstv. ráðherra að því fyrst hann fór í framsöguræðu sinni að viðra þetta viðhorf sitt, það hefði verið eðlilegt að einstakir þingmenn hefðu flutt þetta frv. Ég vil nú biðja hæstv. ráðherra að hugleiða það að jafnvel þótt hann sé þeirrar skoðunar að þetta sé ekki mikilvægt mál, þá er það þó alþjóðlegur samningur sem fer fyrir þjóðþing tæplega 20 ríkja. Svo merkt er skjalið að þjóðþing meginhluta ríkja í Vestur-Evrópu verða að fjalla um það með einum eða öðrum hætti. Og ef það er ekki skylda framkvæmdarvaldsins að flytja slíkan alþjóðlegansamning inn á vettvang þingsins, þá satt að segja veit ég ekki hvað er skylda framkvæmdarvaldsins. Sem betur fer tók hæstv. utanrrh. og ríkisstjórnin rökum, en engu að síður var það athyglisvert að ráðherrann taldi nauðsynlegt að lýsa því úr ræðustólnum að hann væri í fyrsta lagi á móti því að þetta væri frv. og í öðru lagi hefði hann talið réttara að einstakir þingmenn flyttu þetta heldur en hann.

Í því sambandi vaknar auðvitað sú spurning fyrst ráðherrann er að lýsa þessum skoðunum sínum hér, ber að skilja það svo að í framtíðarsamskiptum Íslands við önnur ríki hins Evrópska efnahagssvæðis eigi það að vera verkefni einstakra þingmanna að flytja þau mál hér í þingsalinn sem frv.? Nú getur ráðherrann kannski bent á það að þeir þingmenn sem ég hef hér nafngreint myndi meiri hluta utanrmn. En ég vil spyrja hæstv. ráðherra að því, eru einhver fordæmi fyrir því að hluti utanrmn., jafnvel þótt tölulega sé það meiri hluti, sé að flytja inn á þingið frumvörp um alþjóðlega samninga? Ég þekki ekki slík fordæmi. Það má vera að þau séu til en ég held að það sé nauðsynlegt að reiða þau fram fyrst ráðherrann er að gera að umtalsefni þessar hugmyndir.

Sem betur fer eins og ég sagði áðan tók ríkisstjórnin rökum svo að okkur birtist hér frv. til laga um breytingar á lögum um Evrópska efnahagssvæðið flutt sem stjfrv. og það felur í sér staðfestingar á þeim breytingum sem gera verður á samningnum um Evrópskt efnahagssvæði vegna þess að Sviss verður ekki lengur aðili að svæðinu.

Það gæti verið að ýmsu leyti fróðlegt að rifja upp ýmis ummæli hæstv. utanrrh. í desember og janúarmánuði þar sem hann var að fullvissa þing og þjóð um hvernig yrði tekið á Evrópska efnahagssvæðinu í ljósi þess að Sviss hefði ákveðið að vera ekki með. Ég held að við munum öll ræður ráðherrans um að það væri nú ekki mikið mál, það væri bara að strika út Sviss hér og svona minni háttar atriði. Engu að síður, hæstv. ráðherra, er nú komið hér þingskjal upp á 39 bls. til þess að taka á málinu á Alþingi. Og það kemur í ljós þegar lesinn er sá samningur sem EFTA-ríkin og Evrópubandalagsríkin hafa gert eftir brotthvarf Sviss að þar er ýmislegt flóknara en hæstv. ráðherra lýsti á sínum tíma. Eitt af því snertir t.d. samskipti Liechtensteins og Sviss. Annað snertir fjölmörg ákvæði í bókunum og ákvæðum samningsins sjálfs og það þriðja snertir síðan sjóðinn. Það er líka óneitanlega dálítið sérkennilegt eins og hv. þm. Steingrímur Hermannsson benti á hér áðan að á sama degi og útvarpið flytur þær fréttir að forsrh. Íslands sé þeirrar skoðunar að litlar líkur séu á því að ríkisstjórn Íslands geti aukið fjármuni í atvinnuskapandi aðgerðir innan lands, þá mælir hæstv. utanrrh. fyrir frv. um aukið fjármagn í atvinnuskapandi aðgerðir í Suður-Evrópu. Við erum sem sagt komin með hagkerfi þar sem ríkisstjórn Íslands segir: Nei, það mega ekki vera nein ríkisafskipti af atvinnulífinu hér og engir styrkir til atvinnuskapandi aðgerða á Íslandi en við þurfum umfram allt að taka þátt í því að búa til styrktarsjóði um atvinnuskapandi aðgerðir í Suður-Evrópu, Spáni, Portúgal og annars staðar.

Við fylgdust með því hvernig EFTA-ríkin urðu að gefast upp í þeirri kröfugerð sinni að hlutur Sviss yrði einfaldlega dreginn frá en eins og í mörgu öðru í þessu samningaferli hafði Evrópubandalagið sitt fram. Það er dálítið merkilegt að hæstv. utanrrh. vék ekkert að því í sinni framsöguræðu. Evrópubandalagið hafði sem sagt fram í þessum samningum þann vilja sinn þvert á yfirlýsingar utanrrh. Íslands, þvert á yfirlýsta stefnu EFTA, að EFTA-ríkin ættu að greiða hlut Sviss í þessum sjóði. Þar með, hæstv. utanrrh., er skapað fordæmi og það er það fordæmi sem mig langar að minnast aðeins á.

Fái það að ríkja áfram þegar ljóst er að önnur EFTA-ríki eru búin að sækja um aðild að Evrópubandalaginu og munu þess vegna hverfa frá Evrópska efnahagssvæðinu hvert á fætur öðru á næstu árum, er þá Ísland með staðfestingu þessa frv. búið að viðurkenna það fordæmi að svo eigi bara að hækka greiðslurnar og hækka greiðslurnar í sjóðinn af því að Evrópubandalagið hafi náð því fram í þessum samningum að sú heildrupphæð sem almennt var reiknað með haldi sér í grófum dráttum? Eða er það bara vegna þess að Sviss hefur farið frá sem menn viðurkenna þetta? Auðvitað ekki. Og ég var satt að segja mjög undrandi á því að utanrrh. Íslands skyldi fallast á að þetta fordæmi væri skapað. Hvers vegna? Jú, vegna þess að Ísland er eina landið sem hefur lýst því yfir að það ætli sér að vera áfram í Evrópska efnahagssvæðinu. Við erum eina landið í EFTA sem ekki hefur lýst því yfir að markmið okkar sé að ganga í Evrópubandalagið. Þar með er ljóst að stefna Íslands er sú að það ætli sér að halda við skuldbindingarnar sem fylgja hinu Evrópska efnahagssvæði. Merkir það þá þegar EFTA-ríkin fara að tínast eitt og eitt út úr hinu Evrópska efnahagssvæði inn í Evrópubandalagið að við ættum sífellt að hækka greiðslur okkar í þennan sjóð og lon og don þurfa að koma fyrir þingið með frv. um það að nú þurfi að auka framlög Íslands til atvinnuskapandi aðgerða á Spáni og í Portúgal? Það er alveg nauðsynlegt að utanrrh. Íslands taki það til umfjöllunar hér. Ég varð ekki var við að hann viki að þessu einu einasta orði.

Auðvitað er það stórhættulegt að fallast á það fordæmi að þegar eitt EFTA-ríki hverfur frá skuli greiðslurnar til EB standa óbreyttar en framlag einstakra EFTA-ríkja hækka að sama skapi. Það er kenning sem kemur fyrst og fremst illa við Ísland. Kannski hefur hæstv. ráðherra fallist á þetta fordæmi vegna þess að hann er einnig kominn í hóp allra hinna sem hafa ekki lengur trú á því að hið Evrópska efnahagssvæði endist nokkuð. Það kann að vera skýringin á því hvers vegna hæstv. utanrrh. lét sér svona lítt annt um þessa kröfu Íslands og EFTA að hann sjálfur, hæstv. utanrrh. Jón Baldvin Hannibalsson, hefur ekki lengur trú á sínu eigin afkvæmi, hinu Evrópska efnahagssvæði. Enda, eins og ég vék að í upphafi, búinn að lýsa því yfir í janúarmánuði sl. í einu víðlesnasta dagblaði landsins að hann sé orðinn hundleiður á þessu fyrirbæri. Hafi ráðherrann ekki lengur trú á því að Evrópska efnahagssvæðið vari þá er kannski hægt aðhorfa í gegnum fingur sér á þessi afglöp í samningum sem afglöp væru ef Evrópska efnahagssvæðið ætti að standa en EFTA-ríkin eitt og eitt tínast út úr EFTA og inn í EB.

Hv. þm. Steingrímur Hermannsson vék að því áðan að nauðsynlegt væri að taka afstöðu til þess að formlega verði óskað eftir tvíhliða viðræðum milli Íslands og Evrópubandalagsins. Í júnímánuði í fyrra lýsti Alþb. því yfir að að vandlega athuguðu máli væri það skoðun okkar að Evrópska efnahagssvæðið væri ekki til frambúðar og þess vegna væri nauðsynlegt að hefja þá þegar undirbúning að formlegum tvíhliða viðræðum milli Íslands og Evrópubandalagsins. Ég tók saman með aðstoð sérfræðinga sýnishorn af slíkum samningi sem ýmsir, m.a. hæstv. utanrrh., leyfðu sér að henda gaman að. Ég held þó að sú vinna sé nokkuð gagnleg hæstv. ráðherra og eigi eftir að reynast nokkuð fróðleg í tímans rás. Nú hefur það gerst að formaður og varaformaður Framsfl. hafa flutt hér á Alþingi tillögu sömu ættar. Tillögu um að farið verði í tvíhliða viðræður milli Íslands og Evrópubandalagsins. Ég held ég fari rétt með að þingkonur Kvennalistans séu einnig þeirrar skoðunar að slíkt kunni að vera skynsamlegt.

Forsrh. Íslands, Davíð Oddsson, hefur oftar en einu sinni lýst því yfir á undanförnum mánuðum að hann sé reiðubúinn að ræða það ef ekki stuðla að því að hafnar séu tvíhliða viðræður milli Íslands og Evrópubandalagsins. Séu allar þessar yfirlýsingar lagðar saman þá bendir margt til þess, hæstv. utanrrh., að það sé meiri hluti á Alþingi fyrir því að óska nú þegar eftir formlegum tvíhliða viðræðum milli Íslands og Evrópubandalagsins. Og það er auðvitað mjög nauðsynlegt að láta á það reyna innan tíðar hvort þessi meiri hluti er fyrir hendi. Það er vitað mál að hæstv. utanrrh. Íslands, Jón Baldvin Hannibalsson, hefur verið á móti því. En spurningin er: Hefur hann þingið með sér eða hefur hann þingið á móti sér í þessum efnum? Þess vegna tek ég undir það sem hér var sagt áðan að það hefði verið skynsamlegra að láta fara fram áður en þessi umræða hófst hér umræðu um þáltill. hv. þm. Steingríms Hermannssonar og Halldórs Ásgrímssonar um tvíhliða samning milli Íslands og Evrópubandalagsins.

Nú liggur það fyrir að forseti þingsins hefur gefið formanni þingflokks Framsfl. fyrirheit um að þessi umræða fari fram í þessari viku þannig að bæði málin, bæði þetta sem við erum að ræða nú og tillaga um tvíhliða viðræður milli Íslands og Evrópubandalagsins, geti farið til utanrmn. nánast samtímis. Ég vil lýsa þeirri skoðun minni að ég tel nauðsynlegt að utanrmn. afgreiði bæði málin frá sér einnig samtímis. Þannig verði haldið á málum innan þings að um leið og seinni hluti afgreiðslu þess frv. sem hér liggur fyrir fer fram þá verði tekin til afgreiðslu og atkvæða þáltill. um tvíhliða samning Íslands og Evrópubandalagsins. Það þarf að láta á það reyna í þingsalnum hvort það er þingmeirihluti fyrir slíku eða ekki.

Ég hef í næstum því eitt ár lýst þeirri skoðun minni og Alþb. afdráttarlaust að það sé ábyrgðarhluti að draga það að hefja síkar viðræður. Hvers vegna? Jú, einfaldlega af því að öll önnur EFTA-ríki eru komin á kaf í viðræður við Evrópubandalagið, þ.e. þau EFTA-ríki sem ætla sér aðild að Evrópska efnahagssvæðinu um framtíðarskipan samskipta þeirra og Evrópubandalagsins. Þau hafa sagt skýrt: Evrópska efnahagssvæðið er ekki form framtíðarskipunar okkar við Evrópubandalagið. Þess vegna verða menn auðvitað að gæta hagsmuna Íslands. Menn verða að gæta hagsmuna Íslands. Menn mega ekki vera svo uppteknir af sínu eigin áróðursleikriti eða slíkir fangar eigin yfirlýsinga að þeir séu ekki menn til að horfast í augu við það að þetta ævintýri um EES er bara búið, hæstv. utanrrh., það er bara búið. Það getur verið að það sé gott til einhvers heimabrúks fyrir Alþfl., svokallaðan Jafnaðarmannaflokk Íslands, af því að hann leggur ekki lengur í það að tala um jafnaðarstefnuna og verður að tala um eitthvað annað, að ræða það fram og aftur og skjóta upp flugeldum á Arnarhóli vegna Evrópska efnahagssvæðisins. Hvernig gekk sú flugeldasýning, hæstv. utanrrh.? Ég sá einhverjar myndir af ráðherranum í Alþýðublaðinu við flugeldasýninguna. Voru þetta margir flugeldar, hæstv. utanrrh.? Eða voru þetta einhverjar reykbombur? Stjórnaði Ámundi sýningunni, hæstv. ráðherra? Er þetta svona grín að Ámundi sé látinn sjá um þessi verk? Var mikill mannfjöldi, hæstv. ráðherra, við þessa flugeldasýningu? (HÁ:Sá hann ekki um rauða ljósið?) Jú, hv. þm., Halldór Ásgrímsson, hann sá um rauða ljósið. Það var mjög fróðleg ferð. Það var ferð sem við fórum í ég og hæstv. utanrrh. og ræddum um framtíð íslensku þjóðarinnar og framtíð jafnaðarstefnunnar. (ÓÞÞ:Og Ámundi sá um rauðu ljósin.) Það var stór hópur af ungu fólki sem trúði því að okkur væri alvara. Þeir trúðu því að okkur væri alvara og ég trúði því líka að hæstv. utanrrh. væri alvara.

Nú hefur Ólína Þorvarðardóttir, borgarfulltrúi í Reykjavík, formaður sveitarstjórnarráðs Alþfl., lýst því yfir formlega í viðtali fyrir skömmu síðan að hópur af ungu fólki hafi verið narrað inn í Alþfl. á grundvelli þessara fyrirheita. Og þegar búið var að ná því inn í Alþfl. þá hafi hliðunum verið lokað. Einn af þeim sem var narraður situr hér í þingsalnum fyrir aftan hv. þm. Pál Pétursson, hv. þm. Össur Skarphéðinsson. Hann hefur skriðið undir borðið, hann skammast sín fyrir að vera hér og láta sjá sig. Vegna þess að við munum auðvitað öll yfirlýsingarnar sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson gaf þegar úrslitin í prófkjörinu í Alþfl. í Reykjavík lágu fyrir. Það var sigur fyrir þá sem vildu sameiningu jafnaðarmanna, sem vildu fylgja fram stefnumiðunum um áframhaldandi stjórn jafnaðarmanna á Íslandi og útilokun Sjálfstfl. Og hæstv. utanrrh. átti kost á því að verða forsrh. í áframhaldandi vinstri stjórn. Það er nú tilboð sem enginn formaður Alþfl. hefur fengið í manna minnum. Þingflokkur Alþb. samþykkti það að formaður Alþfl. gæti gegnt forsæti í áframhaldandi slíkri ríkisstjórn. Hv. þm. Steingrímur Hermannsson og Halldór Ásgrímsson voru sammála líka. Gott ef hv. þm. Halldór Ásgrímsson fór ekki og tilkynnti hæstv. utanrrh. það. En nei takk, hæstv. utanrrh. var ekki tilbúinn að framlengja félagsstjórn á Íslandi, honum var svo mikið í mun að mynda ríkisstjórn með Sjálfstfl. að hann fórnaði því eina tækifæri sem Alþfl. hefur haft á seinnihluta 20. aldar að veita forsæti alvöruríkisstjórn á Íslandi. Rökin voru álver og EES. Það vita nú allir hvernig fór með álverið. Við erum að ræða það í dag hvernig er að fara með EES. Þannig að þessi saga er auðvitað öll hin merkilegasta. (KÁ:Sorgarsaga.) Sorgarsaga, já, það er alveg rétt. (Gripið fram í:Harmsaga.) Hefur ekki hæstv. utanrrh. opinberlega líkt Sjálfstfl. við mexíkanskan bófaflokk, ég held að ég fari rétt með að utanrrh. hefur sagt í blaðaviðtali að Sjálfstfl. væri eins og mexíkanskur bófaflokkur. Hann hefur ekki dregið þá yfirlýsingu til baka mér vitanlega. (Gripið fram í:Því ætti hann að gera það?) Hæstv. forsrh. sagði hér í frægri ræðu í flugstöðinni sælla minninga að það væru gangsterar í liðinu. (Gripið fram í.) Hvernig líður hæstv. utanrrh. í ríkisstjórninni með mexíkanska bófaflokknum sem hann kaus að lýsa svo? Hvernig líður honum með álverið út í slíku hafsauga að það kemur ekki á þessari öld og orðinn sjálfur að eigin sögn hundleiður á EES? Hefði ekki verið skemmtilegra, hæstv. utanrrh., að vera forsrh. í almennilegri vinstri stjórn á Íslandi? Fyrstur manna í Alþfl. á seinni helmingi 20. aldar. (Gripið fram í:Þeir eiga nú . . . ) Ætli það hefði nú ekki verið meiri reisn yfir sonum Ísafjarðar í þeirri för heldur en að koma hér og endast ekki til að tala nema í fimm mínútur fyrir þessu frv. um EES. Hins vegar verður bið á því að hæstv. utanrrh. verði boðið aftur forsætisráðherraembættið þó það sé önnur saga sem ég ætla ekki að fara út í hér þó umræðan hafi leiðst út í þetta vegna samspils ræðumanns við þingsalinn. En auðvitað er þetta allt saman mjög merkilegt, hæstv. utanrrh., þetta er allt saman mjög merkilegt. Það fara reyndar ekki miklar sögur af þessari flugeldasýningu sem var á Arnarhóli kvöldið sem fagnað var EES af hálfu Alþfl. Þess vegna væri fróðlegt að utanrrh. upplýsti hvað margir mættu. Það mættu 400, hæstv. utanrrh., á fundi okkar á Akureyri. Hæstv. utanrrh. man það væntanlega þegar við vorum tveir saman, þá mættu 400 bara á Akureyri. En mér er sagt að það hafi ekki komið nema 40 á fugeldasýninguna út af EES á Arnarhóli. Hvort heldur hæstv. utanrrh. að hafi átt meiri hljómgrunn meðal unga fólksins á Íslandi, fyrirheitið um samvinnu jafnaðarmanna og stóra jafnaðarmannaflokkinn eða EES?

Þingtíðindin geyma miklar yfirlýsingar um evrópsku hraðlestina. Um framtíðina sem biði í Evrópu, glæst með auknum hagvexti, bættum lífskjörum og öðru slíku. Það voru nú m.a. ein af meginrökunum fyrir því að hæstv. utanrrh. lagði upp í þessa för. Hvernig eru þau mál stödd nú, hæstv. utanrrh.? Þau eru þannig stödd að samstarf Evrópuríkjanna í efnahagsmálum er í reynd aftar í dag en það var fyrir tveimur árum síðan. Fjöldi ríkja Evrópubandalagsins hefur sagt sig frá myntsamvinnunni, gjaldmiðilsmál Evrópuríkjanna eru í upplausn, atvinnuleysið fer vaxandi og hver forustumaður Evrópubandalagsríkisins á fætur öðrum veltir vöngum yfir því hvernig á því stendur að á sama tíma og Bandaríkin eru að ná sér upp úr kreppunni og ýmis önnur ríki í Asíu geysa fram með miklum krafti þá sé Evrópa að verða hið vanræktasta svæði í hagvexti næstu ára. Ef það er einhver heimshluti sem menn benda á að sé að dragast aftur úr hagvaxtarsvæðum í veröldinni þá er það akkúrat hið Evrópska efnahagssvæði. Forusturíkin á hinu Evrópska efnahagssvæði eru einmitt ríkin sem eru hvað mest að dragast aftur úr framrás ýmissa annarra ríkja bæði í Vesturheimi og í Asíu hvað hagvöxt og aukin lífsgæði snertir. Hæstv. utanrrh. getur hæglega staðið uppi með þann sögulega dóm í kringum næstu aldamót að hann hafi haft forustu um að tengja Ísland órofnum böndum við það svæði sem á síðasta áratug 20. aldarinnar skilaði hvað minnstum hagvexti, hæstv. utanrrh., hvað minnstum hagvexti af hinum iðnþróaða hluta heimsins. Þetta sýnir náttúrlega allt saman hvað spásagnirnar, greiningin, fullyrðingarnar, um þetta allt saman voru á miklum sandi byggðar. Vegna þess að raunsæir menn hljóta auðvitað að horfast í augu við þessar staðreyndir þá er það mjög brýnt að við á Íslandi tökum þessi mál til umræðu og ræðum það af raunsæi hvaða viðskiptastefnu við eigum að hafa til að tryggja hér hagvöxt og aukna velsæld. Utanrrh. hefur sagt: Það er viðskiptastefna sem byggist á meginlandsmarkaðnum í Evrópu. En hefur þróunin á síðustu missirum, hæstv. utanrrh., sýnt það að þessi markaður sé vænlegur? Svarið er nei, hæstv. utanrrh. Þær staðreyndir tala sínu máli.

Ég vil í þessu sambandi rifja upp að ég átti fyrir tveimur árum síðan viðræður við stjórnendur í sjávarútvegsfyrirtæki á Íslandi. Það var á þeim tíma þegar tískuorðið var að sjávarútvegsfyrirtækin ættu öll að stefna inn á Evrópumarkaðinn. Þar er framtíðin, þar eru tækifærin og enginn var jafnduglegur og hæstv. utanrrh. nema ef vera skyldi hæstv. viðskrh. að benda á það. Hvað hef ég setið á mörgum fundum með hæstv. viðskrh. á Suðurnesjum þar sem rætt hefur verið um atvinnuleysið þar sem eina svar viðskrh. hefur verið EES þegar fólkið á Suðurnesjum spurði um ný atvinnutækifæri.

Ég átti fyrir tveimur árum viðræður við forustumenn í einu af öflugustu sjávarútvegsfyrirtækjum landsins og þeir sögðu: Við ætlum ekki að fylgja þessari tískubylgju um að flytja útflutning okkar vöru inn á Evrópumarkaði. Við ætlum að halda okkur við Bandaríkjamarkaðinn. Við höfum byggt þar upp í samvinnu við önnur íslensk fyrirtæki í 40 ár traust markaðskerfi og sölukerfi á Bandaríkjamarkaði. Við ætlum að veðja á það að þrátt fyrir allt muni bandaríska hagkerfið reynast traust í tímans rás. Og við vitum að bandaríska sölukerfið er með þeim hætti að við getum ekki hlaupið frá viðskiptavinum okkar allt í einu vegna þess að okkur kunni að bjóðast einhver betri kjör í Þýskalandi eða Englandi því þegar við viljum koma aftur til viðskiptavina okkar í Bandaríkjunum þá eru þeir búnir að fá sér nýja aðila sem skaffa þeim vöruna. Mér fannst merkilegt að heyra þetta fyrir tveimur árum síðan vegna þess að þetta gekk þvert á það sem hæstv. utanrrh. var að segja, þvert á það sem hæstv. viðskrh. var að segja og þvert á tískubylgjuna sem þá var í umræðunni.

Hver er staðreyndin nú? Staðreyndin er sú að forustumenn í þessu tiltekna fyrirtæki standa mjög vel vegna þess að dollarinn hefur haldið áfram að styrkjast og bara sú þróun ein hefur skilað þeim 15%meiri tekjum á skömmum tíma. Þeir hafa sloppið við það gífurlega tap sem óróleiki á myntmarkaði Evrópu og gengisbreytingarnar í Evrópu, m.a. í Bretlandi, hafa haft í för með sér. Dómur reynslunnar, hæstv. utanrrh., nú í marsmánuði 1993 er því að þau fyrirtæki sem héldu sig á Bandaríkjamarkaðnum standa vel en þau sem fóru að veðja á Evrópumarkaðinn eru í mikilli hættu og hafa sum þeirra orðið gjaldþrota. Dómur reynslunnar er þess vegna sá að þessi einfalda kenning um evrópsku hraðlestina hefur ekki reynst rétt. Það er markaðurinn, hæstv. utanrrh., sem hefur dæmt þá kenningu af.

Hæstv. utanrrh. og hæstv. viðskrh. hafa oft talað um að menn eigi að hafa kraft til að lúta markaðnum, hlusta á dóm hans. Er þá ekki rétt að hlusta á dóm hans í þessu efni líka, hæstv. ráðherra, og hætta þeirri vitleysu að vera sífellt að hvetja íslenska útflytjendur að setja egg sín í þessa Evrópumeginlandskörfu þegar reynslan sýnir okkur að þau fyrirtæki sem héldu sig við Bandaríkjamarkað eru þau sem standa nú vel?

Ég held ég fari rétt með að forsvarmenn sölufyrirtækja Íslendinga í Bandaríkjunum vöruðu eindregið við því fyrir u.þ.b. tveimur árum að þetta meginlands-Evrópuæði, sem væri á nokkrum ráðamönnum á Íslandi, gæti stefnt markaðsstöðu Íslands í Bandaríkjunum í mikla hættu. Þeir bentu réttilega á að ef hlutdeild okkar á Bandaríkjamarkaði færi niður fyrir ákveðin mörk þá gætum við glatað þar stöðu. Þetta er einmitt eitt af því sem er að gerast núna.

Samningur Kanada, Bandaríkjanna og Mexíkó um viðskiptasvæði, sem gengur undir heitinu NAFTA, hefur að vísu ekki enn þá gengið í gildi. En það er mjög athyglisvert að sá samningur opnar mikla möguleika fyrir Íslendinga. Hefur hæstv. utanrrh. haft frumkvæði um að gera Alþingi grein fyrir því? Ekki mér vitanlega. Hefur hæstv. viðskrh. haft frumkvæði að því að gera Íslendingum og Alþingi grein fyirr því? Ekki mér vitanlega. Það er helst að það séu einhverjir framsýnir menn í atvinnulífinu á Íslandi sem eru að skoða þá möguleika.

Hv. þm. Árni Johnsen fór til Kína fyrir nokkru síðan og opnaði lakkrísverksmiðju (Gripið fram í:Og flutti kveðju frá landbrh.) og flutti kveðju frá landbrh. Ég sé að einstaka þingmenn hér í salnum eru eitthvað að gera grín að þessu og eru sposkir á svipinn. Ég geri ekki grín að þessu. Ég tel þetta lofsvert hjá þingmanninum Árna Johnsen og lofsvert hjá landbrh. að senda íslenskan þingmann til Kína til að vera viðstaddur opnun þessarar lakkrísverksmiðju. Það getur nefnilega vel verið að þessi lakkrísverksmiðja í Kína eigi eftir að gefa íslendingum miklu meiri hagnað en EES-ævintýri hæstv. utanrrh. Og þegar upp verður staðið snemma á 21. öldinni muni menn frekar hengja upp myndir af hv. þm. Árna Johnsen en hæstv. utanrrh. Jóni Baldvin Hannibalssyni því að hv. þm. Árni Johnsen hafi haft meira nef fyrir því hvar gróðavonina var að finna en hæstv. utanrrh. Það eru um það bil 1.000 millj. íbúar í Kína. Þeir geta borðað mikið af lakkrís. Íslendingar sem fengju sterka stöðu á þeim markaði geta skilað tekjum og arði til þjóðarbúsins í nánast himinháum stærðum. En hér hlæja menn að þessu og telja þetta eitthvert grín. Gott ef Pressan var ekki að reyna að búa til þann féttaflutning fyrir nokkrum mánuðum að þessi lakkrísverksmiðja væri ekki til. Bærinn sem henni væri ætlað að vera í fyndist ekki á landabréfum og ég veit ekki hvað og hvað. Þannig hefur málflutningurinn verið.

Það má lesa í sjávarútvegsblaði Morgunblaðsins í dag að á sjávarútvegssýningu í Boston fyrir skömmu hafi komið fram að íslensk sjávarútvegsfyrirtæki og íslensk iðnaðarfyrirtæki sem framleiddu vélar og tæki á sviði sjávarútvegs ættu mikla markaðsmöguleika í Suður-Ameríku, í Asíuríkjum og í Vesturheimi. Hefur heyrst eitthvað af því, hæstv. utanrrh., upp á síðkastið að það hafi verið haldin einhver sjávarútvegssýning í Evrópubandalaginu þar sem slíkar jákvæðar fréttir um möguleika Íslendinga hafi komið fram? Ég hef ekki orðið var við það. Þvert á móti hafa dunið hér yfir fréttir um að nú vilji menn fara að loka á íslenskan fisk í Evrópubandalaginu. Nú séu menn með kröfur um að fá meiri veiðikvóta fyrir ríki Evrópubandalagsins. Nú vilji menn hækka tollana á nýjan leik. Það sem blasir við í samskiptum Íslands og Evrópubandalagsins á sviði sjávarútvegs á næstu missirum er þess vegna eintómt vesen, skak, argaþras og glíma.

Uppi á Akranesi situr ungur maður í fyrirtæki sem kennt er við Þorgeir og Ellert. Hún er ekki íburðarmikil skrifstofan hjá þessum unga manni. Ég hugsa að hún sé fátækleg ef hún er borin saman við hina nýju skrifstofu hæstv. viðskrh. þar sem skrifborðsstóllinn kostaði yfir 300 þús. og skrifborðið yfir 1 millj. En í herbergi þessa unga manns hjá Þorgeiri og Ellert á Akranesi hafa verið hannaðar flæðilínur og ýmis ný tæki. Nú berast fréttir af því að kjúklingabændur í Bandaríkjunum hafi mikinn áhuga á að kaupa þessar vélar og þessi tæki, m.a. nýja flokkunarvél sem getur metið í þrívídd bita, hvort sem þeir eru í sjávarfangi eða kjúklingum, og flokkað þá í neytendaumbúðir. Það kynni kannski að vera að þessi ungi maður hjá Þorgeiri og Ellert á Akranesi og það ágæta fyrirtæki eigi eftir að ná mun vænlegri markaðsstöðu og hagnaði í Bandaríkjunum með því að selja íslenska tækni en nokkurn tímann kemur á þessu EES. Hefur verði einhver lúðraþytur og söngur hjá hæstv. utanrrh. eða hæstv. viðskrh. út af þessu? Nei, það hefur ekki verið. Ég efast um að hæstv. utanrrh. eða hæstv. forsrh. hafi einu sinni hitt þennan unga mann. (Gripið fram í.) Nú er hæstv. forsrh., eins og venjulega þegar líður á umræðu í þinginu, orðinn dálítið órólegur. Ég er alveg tilbúinn að taka þá umræðu, hæstv. forsrh., en ég tel ekki að tímanum sé mjög vel varið til þess.

En af því að hæstv. forsrh. kom dálítið seint inn í umræðuna þá var tilefni orða minna það að ég taldi æskilegt, hæstv. forsrh., þegar þetta mál kemur hérna inn að við litum í sameiningu dálítið yfir sviðið og veltum því fyrir okkur: Hvar er líklegast að íslenskt atvinnulíf geti sótt fram á erlendum mörkuðum? Er það innan EES þar sem allt bendir til að verði það markaðssvæði í veröldinni sem muni helst dragast aftur úr öðrum mikilvægum markaðssvæðum á næstu árum að þeirra eigin dómi? Eða eigum við að fara að beina sjónum manna inn á önnur markaðssvæði? Og ég hef verið að nefna hér, hæstv. forsrh., nokkur dæmi um hagnaðarmöguleika sem íslensk útflutningsfyrirtæki á vörum, tækni og kunnáttu geta sótt með því að selja á mörkuðum, hvort sem þeir eru í Bandaríkjunum, í Texas, eða í Kína. Og ég leyfði mér að vekja athygli á því að það væri út í hött hjá ýmsum hv. þm. að hlæja að hv. þm. Árna Johnsen fyrir að fara til Kína og opna lakkrísverksmiðju vegna þess að það gæti orðið svo að það reyndist meiri tekjulind fyrir íslenska þjóðarbúið en allt þetta bjástur í hæstv. utanrrh. og hæstv. viðskrh. um EES. Vegna þess að markaðurinn, hæstv. forsrh., er nefnilega sjálfstæður húsbóndi. Og það getur verið að markaðurinn úrskurði það á næstu árum að það hafi verið meiri vitglóra í hv. þm. Árna Johnsen en í hæstv. utanrrh. Og þá verða auðvitað allir að beygja sig undir þann dóm markaðarins bæði hæstv. utanrrh. sem og hæstv. forsrh.

Ég nefndi hér líka, hæstv. forsrh., dæmi um unga menn sem stýra öflugu sjávarútvegsfyrirtæki sem sögðu það fyrir tveimur árum síðan að þeir ætluðu ekki að taka þátt í því kapphlaupi, sem utanrrh. hvatti menn til á þeim tíma og æ síðan, að flytja útflutning sinn yfir á Evrópska efnahagssvæðið. Þessir ungu menn ákváðu að halda sig við Bandaríkjamarkaðinn. Þeir sögðu: Við höfum í 40 ár byggt upp sölukerfi í Bandaríkjunum og við ætlum að veðja á að það kerfi geti skilað okkur arði í framtíðinni. Nú í dag blasir það við að þetta fyrirtæki hefur verið að taka til sín mikinn hagnað vegna þess að það er einmitt hinn bandaríski markaður sem hefur styrkst, dollarinn hefur hækkað en þeir sem veðjuðu á Þýskalandsmarkaðinn eða Englandsmarkaðinn hafa verið í vanda og jafnvel orðið að loka sínum fyrirtækjum vegna gjaldþrota.

Ég hef þess vegna, hæstv. forsrh., verið að nefna hér nokkur dæmi beint úr atvinnulífinu til að sýna að þessi einfalda sýn hæstv. utanrrh. á það hvar ætti að leita fanga í hagþróun á Íslandi hefur því miður reynst allt of þröng.

Virðulegi forseti. Eins og ég sagði áðan liggur hér fyrir þinginu tillaga um tvíhliða samning milli Íslands og Evrópubandalagsins. Ég ítreka þá skoðun mína að nauðsynlegt sé að taka þá tillögu til afgreiðslu á þinginu hið fyrsta svo í ljós megi koma hvort hér er þingmeirihluti fyrir því að farið skuli í þær viðræður. Ég ítreka þá skoðun, sem ég hef lýst í heilt ár, að það sé hættulegt fyrir Ísland að hefjast ekki handa í þeim efnum þegar öll önnur EFTA-ríki, sem ætla sér að vera innan EES, hafa hafið aðildarviðræður við Evrópubandalagið og ég vona satt að segja að líkt og skynsemin fékk að ráða og ríkisstjórnin féllst á það sjónarmið okkar forustumanna stjórnarandstöðuflokkanna hvernig ætti að flytja þetta frv. á þinginu þá muni skynsemin einnig fá að ráða í því að innan tíðar verði afgreitt hér með meirihlutasamþykkt á Alþingi tillaga um að hefja tafarlaust formlegar viðræður við Evrópubandalagið um varanlegan tvíhliða samning milli Íslands og Evrópubandalagsins.

Kristín Ástgeirsdóttir: Virðulegi forseti. Hér er til umræðu frv. til laga um breytingu á lögum um Evrópska efnahagssvæðið, nr. 2/1993. Verði þetta frv. að lögum er væntanlega komið að lokakafla þessa máls á Alþingi Íslendinga, alla vega umræðunni um sjálfan samninginn og innihald hans þó enn sé reyndar algerlega óljóst hvort þessi samningur verður nokkurn tímann að veruleika. Ég varð ekki vör við að hæstv. utanrrh. velti því mikið fyrir sér hvort sú gildistaka sem hér er gert ráð fyrir verði að veruleika eða hver staðan sé í þessu máli. Honum er kannski vorkunn því eins og hefur komið fram þá er hann orðinn afar leiður á þessu máli og lái honum hver sem vill.

Áður en ég kem að efnisinnihaldi þessa frv. get ég ekki látið hjá líða að velta aðeins vöngum yfir því hvað gerst hefur úti í Evrópu og hver þróunin hefur verið þar á þeim tíma sem liðinn er síðan Alþingi Íslendinga samþykkti samninginn um Evrópskt efnahagssvæði. Það er ekkert lát á umræðunni um þróun Evrópumálanna og gengur þar á ýmsu. Við höfum orðið vör við mikinn óróa á fiskmörkuðum með kröfum um nýjar takmarkanir og vörn í anda Evrópubandalagsins fyrir þá sem stunda fiskveiðar í Evrópu. Það eru enn miklar umræður og viðræður í gangi í kringum Maastricht-samkomulagið sem engan veginn hefur verið til lykta leitt. Mér verður þar sérstaklega starsýnt á þá umræðu sem á sér stað í Englandi en þar hafa komið upp ýmis sjónarmið og allsendis óvíst hvort Maastricht-samkomulagið hefur nauðsynlegan meiri hluta þar í landi. Þar eru nú uppi miklar kröfur um að málið verði lagt í dóm þjóðarinnar en stjórnvöld eru býsna treg.

Ég rakst nýlega á grein í The Times sem er skrifuð af mjög þekktum Englendingi sem heitir sir James Goldsmith, margfaldur milljóner, en þykir afar sérstakur fyrir skoðanir sínar. Hann hefur skrifað og sagt ýmislegt um þróun Evrópu og Bandaríkjanna og ekki síst beint sjónum að þeirri umræðu sem átt hefur sér stað um hagvöxt og hvernig krafa Evrópu um aukinn hagvöxt kemur heim og saman við stefnu Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun og hvert Evrópa sé að stefna með því að ætla að mynda það sem hann kallar ,,superstate`` í Evrópu eða stórveldi. Því nefni ég þetta hér að hans sjónarmið koma að miklu leyti heim og saman við þá umræðu sem við kvennalistakonur höfum haldið uppi í þessu máli sem eru einmitt þau að þessi þróun í átt til hins stóra og sterka markaðar, sem hugsaður er sem mótvægi við markaðinn í Japan og Bandaríkjunum, sé að mörgu leyti mjög óæskileg þróun miðað við þau miklu vandamál sem veröldin hefur við að glíma í umhverfismálum.

Það er nokkuð merkilegt sem fram kemur hjá sir James Goldsmith um viðhorf hans varðandi það hvers konar samfélög eru æskileg og hvers konar samfélög eigi auðveldast með að leysa sín innri vandamál. Þá er ekki verið að hugsa um efnahagsvandamál heldur þau vandamál sem snúa að mannfólkinu. Því þegar allt kemur til alls þá eru hinn eðlilegi og besti mælikvarði á samfélagið það hvernig fólki líður í hverju ríki. Hann segir einmitt að við getum mikið lært af þeirri fyrirmynd sem Evrópubandalagið horfir til, sem eru Bandaríkin, en þar hefur milljörðum á milljarða ofan verið varið til að leysa ýmiss konar vandamál eða fátækravandamál með afar litlum árangri. Þetta segir okkur að þessar stóru einingar, þar sem yfirsýnin er svo lítil, þar sem leiðin frá valdhöfum til einstaklinganna, til fólksins á þessum svæðum, er jafnlöng og raun ber vitni, þar verður einfaldlega miklu erfiðara að leysa vandamálin og kjörin, lífshamingjan virðist vera minni og verða undir í þessum stóru einingum.

Með Evrópska efnahagssvæðinu og samrunaþróuninni í Evrópu er verið að búa til stærri einingu sem á að ýta undir hvers konar flutning þannig að allt sé á ferð og flugi um álfuna, fjármagn, fólk, þjónusta og vörur, eða fjórfrelsið eins og það kallast í þessum samningi. Markmiðið er hreyfanleiki frekar en stöðugleiki. Svo ég vitni enn í þennan enska mann, James Goldsmith, þá telur hann einmitt að sagan kenni okkur að það sé upplausnin, það sé þessi mikli hreyfanleiki sem frekar kveiki vandamál en leysi þau. Allt er þetta mjög umhugsunarvert og spurningin hvort það að stefna að stöðugleika, það að við þekkjum okkar umhverfi, að við ráðum yfir því sem við erum að gera, að við ráðum sjálf för og að völdin séu í okkar höndum sé það sem skipti máli.

Hér á hinu háa Alþingi hefur verið samþykktur samningur um hið Evrópska efnahagssvæði þó reyndar væri fyrir séð að á honum yrði að gera allnokkrar breytingar.

Það frv. sem hér liggur fyrir felur ekki eingöngu í sér tæknilegar breytingar, eins og hér hefur verið nefnt, heldur eru í þessari viðbót örfáar efnislegar breytingar.

Í fyrsta lagi er um það að ræða að gerðar eru breytingar á samningnum vegna þess að Svisslendingar felldu í þjóðaratkvæðagreiðslu að gerast aðilar að EES og þar af leiðandi þarf að taka Sviss alls staðar út úr samningnum og bókunum þar sem það er nefnt á nafn og það kemur ljós við lestur þessa frv. að það er ekki lítið.

Þá hafa komið upp ýmis vandamál varðandi Liechtenstein vegna tengsla þess við Sviss. Menn hafa farið þá leið að gefa Liechtenstein nokkuð lengri aðlögunartíma en öðrum ríkjum til þess að þeir geti gengið frá sínum flóknu málum.

Í þriðja lagi er um það að ræða að Evrópubandalagið krafðist þess að EFTA-ríkin tækju á sínar herðar hlut Sviss í svokölluðum þróunarsjóði, eða þeim sjóði sem á að styðja hin fátækari ríki í Evrópubandalaginu. Þessi krafa minnir okkur einmitt á það hver það er sem ræður för í þessu samstarfi, hver það er sem setur kröfurnar og hver það er sem gengur að þeim því EFTA-ríkin áttu ekki annarra kosta völ en að skipta þessar upphæð á sig með reyndar nokkrum breytingum varðandi vaxtaniðurgreiðslur sem munu eiga sér stað hjá þessum sjóði.

Þá er það síðasta breytingin sem ég tel skipta einhverju máli í þessu samhengi. Það er að bókun 3 skuli ganga í gildi 15. apríl 1993, að því er mér skilst, að kröfu Spánverja. Þetta hefur auðvitað áhrif hér á landi og ég vildi gjarnan fá skýringu hjá hæstv. utanrrh. hvað hér er á ferð. Hvað þýðir þetta? Hvað þýðir þetta fyrir Íslendinga? Hvað þýðir þetta fyrir viðskipti með landbúnaðarvörur? Það kom fram í fréttum að þetta þýðir örlítið tap á tollatekjum en spurningin er sú að ef hér hefst innflutningur á landbúnaðarvörum í samræmi við bókun 3, sem nær þá einkum til sýrðra mjólkurvara, þá er spurningin hvort íslenskur landbúnaður sé undir það búinn. Hafa verið gerðar nauðsynlegar ráðstafanir til þess að mæta þessari opnun sem kemur fyrr en menn áttu von á?

Varðandi þennan samning þá er mín afstaða sú að sem andstæðingur EES-samningsins er ég ekkert sáttari við þessa viðbót en annað það sem fylgdi þessum samningi. Það er náttúrlega ýmislegt að koma í ljós í kjölfar EES-samningsins og við erum farin að sjá lagafrv. í þeim anda sem við eigum eflaust eftir að fá meira af. Lagafrv. sem við verðum að samþykkja en koma hvergi nærri íslenskum veruleika, svo sem um skipgengar vatnaleiðir, ferðir yfir landamæri og fleira. Ég verð að segja að mér finnst heldur nöturlegt á 150 ára afmæli Alþingis að horfa upp á að við skulum neyðast til að afgreiða lagafrv. af þessu tagi. Þetta minnir okkur á það valdaafsal sem var samþykkt með þessum samningi.

Spurningunni um hvað er fram undan er ósvarað. Hvernig meta menn það ástand sem fram undan er? Við vitum að Noregur, Finnland, Svíþjóð og Austurríki hafa lagt inn umsókn hjá Evrópubandalaginu og þegar er farið að meðhöndla þær umsóknir. En það er líka mikil andstaða í þessum löndum, einkanlega í Noregi og Svíþjóð, við aðild að Evrópubandalaginu og þess vegna allsendis óljóst hvort af aðild verður. Því er þeirri spurningu enn þá ósvarað hvort Evrópska efnahagssvæðið er millileikur og hvort við munum standa ein utan Evrópubandalagsins innan örfárra ára ásamt Sviss og Liechtenstein að sinni alla vega eða hvort þróunin verður sú að EES verði varanlegt fyrirbæri.

Ég get ítrekað þá skoðun mína, sem reyndar hefur verið skoðun Kvennalistans frá upphafi, að það hefði verið nær og það sé rétt að hefja tvíhliða viðræður við Evrópubandalagið þar sem fyrst og fremst verði lögð áhersla á viðskipti við Evrópubandalagið en hinn þátturinn, allt það valdaafsal og stjórnunarþátturinn sem felst í þessum samningi, verði látinn lönd og leið. Allt bendir til á þessari stundu að samningurinn við EES verði að veruleika þótt ýmislegt kunni að tefja gildistöku hans en við hljótum að verðaað taka afstöðu til framhaldsins, ekki eingöngu hvernig þróun við höldum að muni eiga sér stað heldur hvernig við viljum þróa þetta samband og þessi viðskipti við Evrópubandalagið. Ég tel affarasælast fyrir okkur að við náum tvíhliða samningi við Evrópubandalagið.

Það gerðist auðvitað, sem maður átti von á í kjölfar þess að umræðunni lauk á Alþingi um Evrópska efnahagssvæðið, að þegar í stað kæmu upp vangaveltur um aðild Íslands að Evrópubandalaginu. Það hefur verið haldið viðskiptaþing þar sem fulltrúar voru spurðir álits á því hvort Íslendingar ættu að sækja um aðild að EB. Þar kom í ljós, sem vænta mátti, að meiri hluti var á móti því að sækja um aðild en vildi gjarnan prófa, vildi senda inn prufuumsókn, og kanna viðbrögðin hjá EB.

Það var haldin ráðstefna um landbúnaðarmál í gær á vegum Evrópubandalagsins og annarra aðila og það er von á því að svokallaður kengúruhópur haldi ráðstefnu. Hvort sem okkur líkar betur eða verr þá er umræðan um aðild að Evrópubandalaginu komin upp á yfirborðið. Þar er ekki síst að minnast yfirlýsinga hæstv. utanrrh. fyrr á þessu ári, í janúar held ég að það hafi verið, þar sem hann lýsti því að Íslendingar væru tíu árum á eftir öðrum í þróuninni. Manni skildist helst að það þýddi að það mundu líða tíu ár þangað til aðild að Evrópubandalaginu kæmist á dagskrá fyrir alvöru. En það voru ekki allir hrifnir af þessum ummælum, m.a. hnýtti Morgunblaðið í hæstv. utanrrh. og fannst að þessi umræða ætti engan rétt á sér.

Mér finnst eðlilegt og það hlýtur að vera eðlilegt að við veltum fyrir okkur öllum þeim möguleikum sem eru uppi í stöðunni og að við gerum okkur grein fyrir því hvað þeir þýða. En það hefur ekkert það gerst í þróun þessara mála sem hefur breytt minni skoðun á því að ég tel að við hefðum átt að velja aðrar leiðir en þá að gerast aðilar að Evrópsku efnahagssvæði og það hefur ekkert það gerst sem breytir þeirri skoðun minni að aðild að Evrópubandalaginu komi ekki til greina fyrir Íslendinga.

Hjörleifur Guttormsson: Virðulegur forseti. Það er nú svo að vanda þegar þetta mál kemur hér til umræðu, Evrópskt efnahagssvæði, að ræðuaðstaða fyrir þingmenn er heldur ófullkomin því að ég ætlaði að taka með mér örfá málsplögg sem snerta þetta mál. Bara rétt til þess að lýsa fyrir mönnum aðstöðunni, þá tók ég með hér einn lítinn viðauka sem að vísu hefur ekki verið gefinn út heldur er úr því 60 sm safni sem hæstv. utanrrh. sendi þingflokkum í einu eintaki líklega 14. des. sl., 60 sm þykkur bunki á ensku máli að langmestu leyti, aðeins 2 sm á íslensku, og ég er hér með viðauka sem heitir Fræ. Þetta eru reglugerðir Evrópubandalagsins undir heitinu Fræ, og er þó annar doðrantur, að vísu með öðru efni jafnframt, fræ og plöntur sem er viðbót við reglugerðasafnið sem snertir fræ í Evrópubandalaginu. Ég veit að hv. þm. Pálmi Jónsson gleðst mjög yfir því þegar hann fer að kynna sér innihaldið í þessum reglugerðum til þess að átta sig á því hvernig eigi að búa í Húnaþingi, (Gripið fram í.) en það er nokkuð torvelt að fletta þessum gögnum á þessu litla borði. Hér er annað, að vísu mun minna að vöxtum, sem er viðauki 20--27 og varðar m.a. það frv. sem er til umræðu og sérstaklega breytingar sem snerta áfenga drykki og ég mun koma að hér síðar í máli mínu.

Virðulegur forseti. Þetta frv. um Evrópskt efnahagssvæði sem hér liggur fyrir þinginu á að vera lokahnykkur í þessu máli af hálfu hæstv. ríkisstjórnar og þeirra sem bera þetta mál fram. Með framlagningu þessa frv. er það staðfest, sem allir vissu þegar skilið var við þetta mál í janúarmánuði, að frv. sem þá hafði verið rætt og verið til meðferðar á þinginu alllengi, dugði engan veginn til að ganga frá þessu máli. Málið var ófullburða þegar það frv. var afgreitt hér í þinginu og samningurinn í uppnámi --- og ekkifjölgar þingmönnum ef hæstv. utanrrh. gengur úr sal, virðulegur forseti, ég sá að hæstv. ráðherra var að telja --- en þá var málið samt afgreitt og fært í atkvæðagreiðslu og afgreidd lög nr. 2/1993 og síðan færð fyrir forseta Íslands og birt síðan í Stjórnartíðindum sem gild lög. En þessi lög voru markleysa eins og þau lágu fyrir og ljóst þau mundu aldrei gilda óbreytt og hér er líka komin breytingatillaga við þetta frv.

Það er óráðin gáta hvers vegna ríkisstjórnin valdi þennan kost að afgreiða málið hér í janúar og láta ganga frá frv. í staðinn fyrir að fresta málinu í 3. umr. eftir að búið var að afgreiða það frá 2. umr. og koma þá með þær breytingar sem samkomulag yrði um hjá samningsaðilum sem breytingar við frv. og eiga þá ekki eftir nema eina umræðu um málið. En um þetta er auðvitað ekki að fást úr því sem komið er og það er fyrst og fremst til óhagræðis fyrir hæstv. ríkisstjórn og þá sem bera þetta mál fram að hafa staðið svona að verki.

Það er líka orðið heldur lítið úr stóru orðunum hæstv. utanrrh. frá því í desember að hér væri eingöngu um tæknileg atriði að ræða ef samningar tækjust um Evrópskt efnahagssvæði. Hér kemur frv. sem tekur á mörgum atriðum. Sum mega teljast tæknilegs eðlis, önnur eru efnisatriði. Og nú er staðan sú að ákvæðið um gildistöku er ekki lengur fastmælum bundið heldur opið og menn tóku eftir því að það var mun varfærnari og hógværari ráðherra sem stóð í ræðustól áðan og mælti fyrir þessu frv. en sá sem mælti upphaflega fyrir frv. sem varð að lögum í janúar. Þar er mjög ólíku saman að jafna. Nú leggur hæstv. ráðherra ekki í það að vera með neina spádóma uppi um það hvenær þessi samningur hljóti staðfestingu þannig að hann taki gildi á Evrópsku efnahagssvæði og Evrópskt efnahagssvæði verði þar með til. Ég vil hrósa hæstv. ráðherra fyrir það að hann skuli hafa lært það af reynslunni í þessum erfiða róðri með þennan samning að hann er ekki uppi með neina spádóma um það og samningurinn liggur þannig fyrir að það er enginn eindagi á honum. Það er að vísu látið að því liggja í orðum ráðherra og greinargerð með þessu frv. að allar líkur séu á því að hann geti tekið gildi fyrir ársbyrjun. Ég ætla ekki að spá neinu ákveðnu um þetta en það kæmi mér ekki á óvart þó að þetta mál þróaðist þannig á þessu ári að enginn EES-samningur væri staðfestur fyrir árslok. Mér finnst satt að segja mjög sennilegt að árið líði án þess að þessi samningur hafi gengið í gildi og ég ætla að ræða það svolítið vegna þess að við hljótum auðvitað þegar við erum að fjalla um þetta frv., spurninguna um staðfestingu á EES-samningi af hálfu Alþingis, að ræða um horfurnar og inn í hvaða stöðu við erum að tefla Íslandi og íslenskum hagsmunum með því að gerast aðilar að þessu svæði eins og mál nú standa. Þar hafa orðið á talsverðar breytingar frá því að þetta mál var rætt á síðasta ári, breytingar sem nauðsynlegt er að menn horfist í augu við.

Það hefur komið fram á síðustu vikum af hálfu talsmanna ríkja innan Evrópubandalagsins að þeir vilja tengja þetta mál og afgreiðslu þessa máls á þjóðþingum landa sinna eða meta málið þannig að það fari eftir því hver verði örlög evrópska samveldisins, þ.e. Maastricht-samkomulagsins í Evrópubandalaginu, hvaða undirtektir og afgreiðslu EES-samningur fái á þingum landanna. Það er alveg sérstaklega Spánn sem hefur haft uppi ítrekað fyrirvara um þessi efni, Evrópumálaráðherrann, áður en gengið var frá samningnum til undirritunar eins og menn muna, og kom það ráðamönnum hér á landi mjög í opna skjöldu sem og víðar. En síðan samningurinn er undirritaður, þá hefur forsætisráðherra Spánar, Felipe González, ítrekað það af sinni hálfu, mælt mjög skýr varnaðarorð í þá átt að menn þurfi ekki að vera hissa á því þó að það dragist á Spánarþingi að staðfesta þennan samning á meðan Maastricht-samkomulagið er í óvissu. Og það geti svo farið að núverandi kjörtímabil Spánarþings renni út án þess að samningurinn hafi verið staðfestur og það verði fyrst að loknum kosningum þar í landi sem á málinu verði tekið til afgreiðslu á Spánarþingi. Það eru nokkrar líkur á því að kosningar verði á Spáni í haust, í októbermánuði eða svo, og það væri þá nýs þings, ef þetta gengur eftir sem þarna hefur verið látið að liggja af hálfu forsætisráðherra Spánar, sósíaldemókratans Felipe González, að á málinu yrði tekið.

En hvernig standa málin að því er varðar Maastricht-samkomulagið? Það sem einkum er horft á í því sambandi er atkvæðagreiðslan í Danmörku 18. maí nk., spurningin um það hvort Danir samþykkja í þjóðaratkvæðagreiðslu Edinborgarsamkomulagið sem svo er kallað og ég ætla ekki að gera það að umtalsefni sérstaklega, þá stöðu. Það er látið að því liggja að líkurnar séu miklar á því að málið gangi fram í þjóðaratkvæðagreiðslu nú öðru sinni þó það liggi í rauninni fyrir alveg óbreytt frá því sem var þegar samningurinn lá fyrir danskri þjóð til afgreiðslu 2. júní í fyrra. En þá hafa orðið þarna málamyndayfirlýsingar og breytingar sem ekki breyta í rauninni neinu efnislega en svo kann að fara að það nægi til að þoka málinu í gegnum þjóðaratkvæðagreiðslu í Danmörku. Það kemur í ljós.

Meiri óvissa er e.t.v. um gang mála í Bretlandi, í breska þinginu. Hver verða örlög Maastricht-samkomulagsins breska þinginu og það er ekki kannski síst til þeirra aðila sem forsætisráðherra Spánar er að tala og mæla viðvörunarorð um að það verði á það horft og að Spánverjar tengi afgreiðslu þessa máls við afgreiðslu Maastricht-samkomulagsins hjá þeim sem þar eru tregastir í taumi. Og eins og málin horfa og staðan er í breska þinginu hjá John Major forsætisráðherra, þá þekkja menn það að uppreisnararmur í Íhaldsflokknum breska hefur tekið höndum saman í andófi gegn Maastricht-samkomulaginu með verkamannaflokksþingmönnunum á breska þinginu sem af taktískum ástæðum a.m.k. fylkja liði á móti samkomulaginu eins og það liggur fyrir þó ég hafi skilið marga úr þeim röðum þannig að í rauninni mundu þeir standa að þessu samkomulagi ef þeir væru við stjórn í Bretlandi og segir það nú ekki mjög fallega sögu út af fyrir sig ef menn eru að meðhöndla stórt mál með þeim hætti út frá spurningunni um að geta velt ríkisstjórn eða ekki. Ég hef oft sagt það að þetta mál eigi að vera hafið yfir allar ríkisstjórnir. Þettaer miklu stærra mál en svo að menn megi leika sér að því út frá stöðunni ríkisstjórn eða stjórnarandstaða. Þetta mál er þannig vaxið. Ég held því að menn þurfi að skoða þetta mál út frá því að það á eftir að líða alllangur tími áður en úrslit ráðast.

En hvað er að gerast EFTA-megin á þessum sama tíma, hvað er að gerast í EFTA-ríkjunum? Það þekkja menn. Öll hin EFTA-ríkin sem nú eru tengd þessu máli eftir að Sviss og Liechtenstein hafa gengið þar frá í bili a.m.k., öll hin EFTA-ríkin fjögur, Austurríki, Noregur, Svíþjóð og Finnland eru að hefja eða hafa hafið formlegar samningaviðræður við Evrópubandalagið um aðild að Evrópubandalaginu. Kostirnir sem þar blasa við væru umræðu virði. En þetta er staðan. Og færi nú svo að Evrópskt efnahagssvæði væri samþykkt og væri komið á fyrir 1. júlí, þá væri staðan í EFTA-hópnum sú að Ísland stæði þarna eitt eftir ríkja sem ekki ætlar inn í Evrópubandalagið með öll hin EFTA-ríkin fjögur sem eftir standa undir hælnum á Evrópubandalaginu, í þrengingum samningaviðræðna við Evrópubandalagið þar sem þau væru að reyna að gæta sinna hagsmuna. Hvaða hald telja menn að sé í slíkum bandamönnum til þess að takast á í því stofnanakerfi sem sett er upp samkvæmt EES-samningnum? (Gripið fram í:Ekkert hald í þeim.) Ég er hræddur um að það verði ansi lítið hald í þeim. Ég er hræddur um að Ísland verði býsna eitt á báti í þeim hópi ef takast ætti á um hagsmuni sem okkur skipta einhverju vegulegu máli þegar hin ríkin, forráðamenn þeirra ríkja eru í þeirri stöðu að vilja umfram allt ljúka sem fyrst samningaviðræðum við Evrópubandalagið og stíga yfir þröskuldinn yfir til þeirra. Það er þetta sem íslenskir ráðamenn verða auðvitað að svara þjóðinni, standa reikningsskil þess. Ætla þeir að fara með okkur inn í þessar aðstæður? Eru nú reyndar hættir að tala um tveggja stoða lausnina vegna þess að hún er ekki frambærileg, hún er ekki lengur til staðar. Menn eru þarna eins og mús undir fjalaketti í þessum málum. Hafa ekki nokkra stöðu gagnvart Evrópubandalaginu eins og náttúrlega kom í ljós þegar var farið að endursemja hér, eins og kemur í ljós í sambandi við þróunarsjóðinn, þá bara taka menn ofan, takk fyrir og borga. Slík er staðan. En þetta er reyndar sú staða sem verður áframhaldandi innan Evrópsks efnahagssvæðis ef það verður til einhverrar frambúðar, til einhvers tíma sem ég tel í rauninni verulegar líkur á að verði reyndin. Að nafninu til verði Evrópskt efnahagssvæði byggt upp af nokkrum ríkjum sem séu EFTA-megin að nafninu til og hins vegar Evrópubandalaginu. Hvers vegna segi ég þetta? Vegna þess að mitt mat er það að hvorki Noregur, Svíþjóð né Finnland gangi inn í Evrópubandalagið á næstu árum hversu mjög sem núverandi stjórnarherrar í þessum löndum vildu vegna þess að þeir komist ekki í gegnum nálarauga þjóðaratkvæðagreiðslu í löndunum. Það er útilokað með Noreg. Ég fullyrði það að Noregur fer ekki inn í Evrópubandalagið á þessari öld, það sem eftir er þessa áratugar. Slík er andstaðan í Noregi. Svo traust er andstaðan þar að það eru ekki neinar líkur á því að mínu mati að aðild að Evrópubandalaginu nái þar samþykki á næstu árum, sama hverjir koma þar að stjórnvelinum í Noregi.

Í Svíþjóð er staðan einnig þannig, sem kemur mjög á óvart fyrir þá sem litu á þessi mál og stóðu að því að sækja um aðild fyrir tveimur árum síðan, en sænska þingið samþykkti sumarið 1990 að sækja um aðild. Þá voru sáralitlar umræður í Svíþjóð um þessi málefni. EES var nú bara í þagnargildi að heita mátti og bæði borgaraarmurinn í stjórnmálum í Svíþjóð sem og sósíaldemókratar sem þá voru enn við stjórn, ef ég man rétt, stóð að þessu --- að sækja um aðild. Nú er hins vegar staðan sú að grunnurinn er hruninn undan flokkunum í þessari afstöðu, undan sósíaldemókrötum sem báru ábyrgð á þessari aðildarumsókn, þar sem meiri hluti stuðningsmanna flokksins tjáir sig nú andsnúinn því að gerast aðili að Evrópubandalaginu. Síðustu skoðanakannanir frá Svíþjóð sem ég hef upplýsingar um voru um 44% að mig minnir sem mundu í dag segja nei við aðild að Evrópubandalaginu, þrjátíu og eitthvað, ég hef þessar tölur hér, virðulegur forseti, einhvers staðar hér á borðinu í þessum safni sem ég tók með mér í ræðustólinn, en það var sem sagt drjúgur meiri hluti sem þar tjáði sig á móti en allnokkur hópur sem ekki hafði gert upp hug sinn. Ég er auðvitað ekki með þessu að segja að þetta endurspegli einhvern veruleika eftir eitt eða eitt og hálft ár, auðvitað geta aðstæður breyst. En ég held að það verði ekki til að styrkja þá sem stefna í aðild að Evrópubandalaginu vegna þess sem nú er að koma í ljós og er að verða veruleiki, opnast sem veruleiki fyrir sænskum almenningi, það að kostirnir eru ekki aðrir heldur en Maastricht, verði Maastricht að veruleika. Kostirnir eru ekki aðrir heldur en að taka Maastricht og tillögur stjórnarskrárnefndar eða nefndar sem hefur verið að skoða stjórnarskrárþátt málsins eru mjög einfaldar. Þið verði að breyta sænsku stjórnarskránni í þá veru að taka inn almennt ákvæði sem segir: Evrópurétturinn hefur algeran forgang þar sem við á fram yfir sænsk lög. Bara einföld yfirlýsing í sænsku stjórnarskrána þess efnis og Evrópudómstólinn að sjálfsögðu líka, bæði sem sagt lagasetning í ráðherraráði Evrópubandalagsins og dómar, allt þetta taki fram sænskum rétti, sænskum lögum, þau koma í þriðja eða fjórða sæti. Þegar þetta blasir við sænskum almenningi þá held ég að fari um marga. Í Finnlandi eru náttúrlega aðstæður þannig eins og menn hafa heyrt að þar er allt mjög á reiki. Andstaðan gegn inngöngu í Evrópubandalagið hefur styrkst mjög mikið. Þeir hafa hins vegar verið í þeirri stöðu efnahagslega að það kann að vera að það ýti undir að einhverju leyti að bjarga sér með einhverjum hætti í land. En fari svo að Svíar hverfi frá þá hef ég ekki trú á að það ýti undir Finna að gerast aðilar. Það mun tíminn leiða í ljós þegar kemur að þjóðaratkvæðagreiðslu ef samningar nást milli ríkisstjórnar Finnlands og EB um niðurstöðu, um inngangsskilmála. Ég ætla ekki að ræða hér Austurríki, ég hef ekki sett mig inn í stöðuna þar nú upp á síðkastið, en þetta leiðir til þess að ég geri ráð fyrir því að sú staða gæti varað hér um nokkurt skeið að í þessum hópi EFTA-megin á Evrópsku efnahagssvæði, verði það að veruleika, verði um sinn nokkur ríki, Norðurlandaríkin, en á þeim buxunum, a.m.k. sterk öfl í löndunum stefni að því við fyrstu hentugleika að komast inn í Evrópubandalagið. Þannig að staðan fyrir okkur sem ætluðum að halda okkur frá Evrópubandalaginu, vonandi, væri eftir sem áður ósköp svipuð og hún er á meðan samningaviðræður standa yfir. Þetta er satt að segja aldeilis skelfileg aðstaða fyrir smáþjóð að tefla hagsmunum Íslendinga inn í þetta samhengi sem þarna blasir við eftir að samningurinn lítur nú út eins og hann gerir að því er snertir okkar hagsmuni. Undanþágur fallnar fyrir róða, í raun eingöngu á öryggisákvæði samningsins að treysta þar sem auðvitað reynir á styrk og stuðning sem flestra ef við ætluðum að reyna að beita öryggisákvæðum til þess að verja okkar hagsmuni ef svo bíður. Þetta finnst mér að hafi ekki verið tekið inn í umræðuna með þeim hætti sem skylt væri.

Það var ekkert fjallað um það af hæstv. utanrrh. að ég gæti heyrt hvernig fór með bréfið sem átti að senda til Brussel til að hugga nokkra hv. framsóknarmenn hér á þingi. Þannig var að forsrh. hafði góð orð um það og meiri hluti utanrmn. færði það inn í nál. við 2. umr. frv. um EES, fyrra frv., að forsrh., eins og segir í nál. meiri hluta utanrmn., með leyfi hæstv. forseta:

,,Forsætisráðherra hefur lýst yfir vilja ríkisstjórnarinnar til að kanna með bréfi og formlega hjá framkvæmdastjórn EB hver staða Íslands yrði á grundvelli EES kæmi til þess að önnur EES-ríki gengu í EB.``

Það væri nú fróðlegt ef það upplýstist við þessa umræðu hvort þetta bréf er farið. Hvort ríkisstjórnin hefur átt fyrir póstburðargjaldinu. Og ég er ekki í vafa um að það getur varðað nokkru fyrir hv. framsóknarmenn hvað hefur gerst í þessu máli. Sé bréfið ekki farið, þá hvort búið sé að gera uppkast að því. En það snertir þessa tillögu sem mér skilst að eigi að ræða hér í framhaldi af þessu máli og er á dagskrá fundarins um að hefja tvíhliða viðræður við Evrópubandalagið. Málaleitan sem ég hef nú ekki alveg fengið botn í með hvaða hætti menn ætla að standa í slíku á sama tíma og þeir eru að stefna inn í Evrópskt efnahagssvæði. En það er sjálfsagt að ræða þegar það mál kemur á dagskrá og blanda því ekki mikið saman við þetta frv. En ég verð að segja að skelfing er það nú veikur þráður sem framsóknarmenn, sem bera fram þessa tillögu, eru að rétta fram til fólks í sínum flokki og sem hefur stutt þá ef það á að vera einhver huggun, einhver réttlæting gagnvart þeim hópi sem í raun hefur stutt framgang þessa máls í þinginu og ætlar sér væntanlega að innsigla það með ríkisstjórnarmeirihlutanum hér á Alþingi, þessi hópur sem kallaður var hjásetuliðið fyrr á þinginu.

Það hefur verið rætt í tengslum við þetta mál og það var nefnt hér af hv. 18. þm. Reykv., Kristínu Ástgeirsdóttur, rifjað aðeins upp hvers eðlis þetta bandalag er sem þarna er verið að ganga inn í með tilliti til umhverfismála. Ég vil eindregið taka undir þau sjónarmið sem hv. þm. nefndi hér í ræðu sinni og ég hef oft rifjað það upp og rakið það í mínum málflutningi varðandi þetta mál hversu öfugsnúið það kerfi er sem Evrópskt efnahagssvæði byggist á, kerfi fjórfrelsisins, gagnvart þeim framtíðarsjónarmiðum, sem við ættum að horfa til og styðja að því er varðar umhverfismál. Stóra málaflokkinn, eitt meginviðfangsefni mannkyns á komandi öld, einn meginvandi sem mannkynið stendur nú frammi fyrir, þ.e. hvernig menn ætla að komast úr úr þeim vanda, mæta þeim dimma bakka sem blasir við við sjónhring og er sumpart kominn yfir okkur að því er varðar aðstæður í umhverfismálum. Aðstæður sem enginn fær undan vikist. Þar er ekki ráðið að ganga undir lögmál fjórfrelsisins og líta á það sem meginviðfangsefni að auka framleiðslu efnislegra gæða, auka vöruframleiðslu og láta dreifingu vörunnar njóta forgangs, fylgja hinni blindu hagvaxtarbraut eins og hún er skilgreind og vörðuð með aukinni mengun, með aukinni eyðingu náttúrulegra auðlinda, með spillingu umhverfis. En það er afleiðingin af þessu kapphlaupi sem menn ætla að fylkja sér um til þátttöku innan Evrópsks efnahagssvæðis. Kapphlaupi við stóru viðskiptablokkirnar, Norður-Ameríku og Japan. Það er hinn tryllti dans í kringum gullkálfinn sem mun magna upp þann vanda sem við er að fást í umhverfismálum. Ég ætla ekki að fara lengra út í þá sálma í tilefni þessa frv. núna en vil eindregið minna á þessi atriði vegna þess að það er veruleikinn sem við okkur blasir og það er vandinn sem við okkur og öllu mannkyni blasir á komandi árum og þá er það algert óráð að halda þá braut sem hér er verið að leggja inn á.

Virðulegur forseti. Það eru nokkur atriði hér í frv. sem við ræðum hér sem ég vildi aðeins víkja að frekar. Það var dálítið athyglisvert þegar hæstv. utanrrh. var að tala um hvað hann hefði gert mikið fyrir stjórnarandstöðuna í sambandi við þetta mál. Það var satt að segja afar kynlegur málflutningur en að vísu ekki alveg óskemmtilegt á að hlýða vegna þess að það var svo mikið sem hæstv. utanrrh. hafði gert fyrir stjórnarandstöðuna. Ég heyrði ekki betur en formaður Framsfl. væri bara ánægður með þetta, honum fyndist að það hafi bara verið gert dálítið fyrir þá. En ég er nú alveg handviss um að það var ekki dýru verði keypt sem hæstv. utanrrh. var að reiða fram fyrir foringja stjórnarandstöðunnar og formenn stjórnarandstöðuflokkannan eins og hann orðar það held ég. Það var m.a. að ríkisstjórnin skyldi leggja þennan pappír hér fram á Alþingi og hafa horfið frá því að láta þáltill. um málið nægja eða að utanrmn. legði málið fram á sínum vegum. Þetta er slíkur tilbúningur að mínu mati að það gat náttúrlega aldrei gengið upp. Auðvitað sá hæstv. utanrrh. og veit það, auðvitað gat aldrei neitt annað gengið upp en það kæmi hér fram lagafrv. Að ímynda sér og ætla að fara að telja okkur trú um að það hefði komið til greina að fara að leggja hér fram þáltill. til að ganga frá þessu máli og breyta þeim lögum sem Alþingi er búið að samþykkja. Það er náttúrlega svo fjarstæðukennt að ég er alveg hissa á hæstv. utanrrh. þó hann hafi gaman af að reyna að lítillækka stjórnarandstöðuna með þessum hætti að hann skuli bera þetta fram hér.

Það er ýmislegt sem fylgir fráhvarfi Sviss. Það eru ýmis fráhvarfseinkenni sem koma fram í þessumáli. Það er ljóst að það verður að taka upp lagasetninguna varðandi EFTA-dómstól og eftirlitsstofnun EFTA og það er ljóst að það verður nokkur breyting á dómstólnum, m.a. samkvæmt því sem segir um bókunina um breytingu á samningnum milli EFTA-ríkjanna og stofnun eftirlitsstofnunar og dómstóls að það getur komið til þess að einn dómari þurfi að víkja í hverju máli til að ákvæðin um oddatölu gangi upp. Ég er ekki að segja að þetta vegi þungt en það er þó breyting frá því sem var samkvæmt hinu fyrra kerfi ef ég hef skilið það rétt.

Síðan hef ég nefnt að það er látið að því liggja í athugasemdum við 3. gr. frv. að samningurinn öðlist að öllum líkindum gildi 1. júlí. Það er kátbroslegt að vera að bera það fram hér í frv. á Alþingi, komið fram undir marslok, að þessi samningur sem ekki hefur fengið staðfestingu í rauninni á neinu þingi enn sem komið er í breyttu formi, muni að öllum líkindum ganga í gildi 1. júlí 1993.

Ég þarf ekki annað en vísa til þess sem ég hef þegar sagt um þetta efni. Það er mjög ólíklegt, það segi ég líka við hæstv. forsrh., það er mjög ólíklegt að þetta mál verði komið á koppinn fyrir árslok. Í rauninni auðvitað algjör óvissa um að þetta verði nokkurn tímann barn í brók, fullkomin óvissa um það.

Í viðaukunum og breytingum á viðaukunum koma fram atriði sem vert er að vekja aðeins athygli á þó ekki geti stórvægileg talist. Það er t.d. á bls. 10 í þessu þingskjali varðandi bókunina þá er þar tekið fram í 8. gr. að í 2. neðanmálsgrein V. viðbæti og 3. neðanmálsgrein VI. viðbætis við bókun 4 um upprunareglur komi orðin ,,Svíþjóð og ,,sænska í stað ,,Sviss og ,,svissneska. Þetta kemur manni svolítið spánskt fyrir sjónir. Ég veit ekki hvort ríkisstjórnin hefur alveg sett sig inn í málið. Ég ætla aðeins að nefna það sem lesa má um þessi atriði þar sem hér er verið að breyta. Það segir í þessari neðanmálsgrein, með leyfi forseta: ,,Einungis skal gefa þær upplýsingar sem krafist er í þessum dálkum. Þá verður nú að nefna tölul. 1 í þessu neðanmálsskrifi. ,,Ef vörureikningur, afhendingarseðill eða annað viðskiptaskjal sem yfirlýsingin er fest við tekur til ýmissa vörutegunda eða vara sem innihalda ekki efni sem eru ekki upprunaefni að sama leyti verður birgir að greina vandlega á milli þeirra. Þetta fæ ég nú að vísu ekki skilið, þetta er einhver ritvilla sem þarna er á ferðinni, verður birgir að greina vanlega á milli þeirra. Kannski hæstv. utanrrh. skilji þetta, mér heyrist að forsrh. hafi náð þessu þó ég nái ekki alveg sambandi við þennan texta. Þar segir í framhaldinu: ,,Einungis skal gefa þær upplýsingar sem krafist er í þessum dálkum ef nauðsyn krefst þess. Það er athyglisvert. Síðan kemur dæmi: ,,Í reglu um fatnað úr 62. kafla segir að nota megi garn sem er ekki upprunavara. Ef framleiðandi á slíkum fatnaði í Frakklandi notar innflutta vefnaðarvöru frá Sviss sem fengist hefur þar með því að vefa úr garni sem er ekki upprunavara, nægir svissneska birginum --- þarna kemur þessi birgir aftur --- ,,að lýsa í yfirlýsingu sinni efninu sem er ekki upprunaefni sem garni, án þess að nauðsyn beri til að gefa upplýsingar um ST-númer og verðmæti garnsins.`` Hér sjá menn það hefur verið tekið dæmi af Sviss hér sem það væri innflutt vefnaðarvara frá Sviss og einhver svissneskur birgir --- sem er hugtak sem ég átta mig ekki á hvað táknar. Þetta gengur auðvitað ekki upp eftir að búið er að fella í þjóðaratkvæðagreiðslu að Sviss verði aðili að þessum samningi og nú er verið að breyta þessu að í staðinn fyrir Sviss komi Svíþjóð og sænska í staðinn fyrir svissneska. Nú væri fróðlegt að vita: Hvað gerist nú ef Svíþjóð gengur inn í Evrópubandalagið? Þurfum við þá eða eigum við von á að hér þurfi að koma fram sérstakt frv. á Alþingi Íslendinga til að leita nú að enn einu dæmi og ríki sem stæði enn í lappirnar sem aðili EFTA-megin að EES til að þessi samningur félli ekki. Þetta er 2. neðanmálsgrein við V. viðbæti. Það er fleira sem varðar þetta mál þar sem þetta kemur aftur. Á bls. 245 er þetta einnig með vefnaðarvöruna og svissneska birginn. Þessu er sérkennilega fyrir komið þessu máli hér og og hæstv. utanrrh. er auðvitað afar ókátur yfir þeirri stöðu að vera enn með þetta mál í tösku sinni á faraldsfæti.

En fleira er hér sem mætti nefna í þessum viðaukum. Ég leyfi mér, virðulegur forseti og hæstv. utanrrh., að grípa niður á bls. 17 í frv. Þar kem ég að viðauka, sem ekki hefur verið þýddur á íslenskt mál nema ágrip upp á eina blaðsíðu sem eru viðaukar 20--27 um frjálsa vöruflutninga, byggingavörur, persónuhlífar --- hvað svo sem það nú er --- leikföng, vélar, tóbak, orku og áfenga drykki. Það mun einmitt vera í þessum XXVII. kafla sem verið er að fella niður í þessari lexíu hér á bls. 17 í frv. töluliður 389R1576: Reglugerð ráðsins (EBE) nr. 1576/89 --- aðlögunarliður h). --- Hvað lesum við þar, hæstv. ráðherra? Jú, við lesum að þar beri m.a. að fella niður þrúguhratsbrennivín. Ég veit ekki hvaða hv. þm. kannast við þann vökva en kannski hefur hæstv. utanrrh. fengið aðeins að bergja á þessu þrúguhratsbrennivíni á mörgum ferðum sínum erlendis, sem nú á að fella niður úr þessum samningi út af ákvörðun svissnesku þjóðarinnar. En það er ekki bara þrúguhratsbrennivín heldur líka ávaxtabrennivín og hljómar það orð kunnuglegar. Undir þeim lið eru m.a. ,,Baselbieter Zwetschgenwasser og ég nefni þetta hér vegna þess að þetta hefði verið kjörið framburðarverkefni í þýsku á stúdentsprófi að komast fram úr þessu sveskjuvatni sem þarna á að fella niður. Það er líka ,,Bernbieter Zwetschgenwasser sem á að fella niður og fleira mætti nefna úr þessum lista eins og ,,Freiämter Theilersbirnenbranntwein --- hvernig lýst mönnum á? --- og ,,Luzerner Birnenträsch og ,,Luzerner Theilersbirnenbranntwein o.s.frv. (Utanrrh.:Öndvegisdrykkir.) Hæstv. ráðherra sér eftir þessu öllu saman út úr textunum. En síðan kemur orð sem ég held að ég verði að biðja hæstv. ráðherra um að liðsinna mér við framburðinn á og treysti því að hæstv. ráðherra komi til þess að hafa það yfir landslýðnum en það er skrifað ,,Urschwyzerkirsch. ,,Kirsch`` kannast ég við en hitt orðið ræð ég ekki við í framburði og bið hæstv. utanrrh. að leysa úr þessum vanda og koma Alþingi í skilning um hvaða vökvi er á ferðinni. Þetta er á bls. 18, líklega í u.þ.b. tíundu línu, svo þingmenn geti kynnt sér ritháttinn á þessum drykk.

Margt fleira er þarna upp talið eins og brenndir drykkir bragðbættir með einiberjum og brenndir drykkir eins og ,,Eau-de-vie d'herbes du Jura`` og verður nú hæstv. ráðherra hugsi eðlilega ef málið er þannig vaxið að einnig þessum vökva beri að hella niður með þeim breytingum sem hér eru fyrir lagðar á þessu merka máli.

Virðulegur forseti. Alvara þessa máls er hins vegar hitt sem yfir skyggir það sem hægt er að hafa gaman af úr þessum textum. Bak við þetta mál allt saman standa hugmyndir, ég vil ekki segja draumurinn því mér er ekki gert að nota það nema í jákvæða átt, hugmyndir manna um að ná inn í hin heilögu vé Evrópubandalagsins. Þeim er að fjölga þingmönnunum í stjórnarflokkunum sem eru orðnir mjög óþolinmóðir að sjá það skref stigið. Við höfum verið að fá áherðingar frá gildum mönnum, nú síðast úr Sjálfstfl., þar sem er hv. þm. Vilhjálmur Egilsson sem hefur í þessum mánuði skrifað tvær kjallaragreinar í DV með áherðingum um að nú sé mál til komið að stíga skrefið. Hv. 1. þm. Norðurl. v. vitnaði til þess texta sem lesa má í kjallaragrein formanns efh.- og viðskn. Alþingis í dag. Það er ekkert tæpitungumál sem þar er fram mælt. En það var önnur grein sem var birt eftir sama þingmann, 8. mars, um Ísland og EB þar sem einnig er talað alveg í sömu átt og mjög eindregið mælt með því að nú herði menn sig upp og leggi inn umsókn. Það er í rauninni engin yfirbreiðsla á þeirri hugsun sem fram er borin af þessum þingmanni sem er einn af burðarásunum í Sjálfstfl. og er auðvitað að tala þar fyrir munn margra. Þeim er því farið að fjölga sem koma fram með þessar áherslur. Nú var þessi hv. þm., framkvæmdastjóri Verslunarráðsins, framkvæmdastjóri Vinnuveitendasambandsins, sem situr ekki á Alþingi, í för fyrir allnokkru síðan og fékk þá m.a. stuðning frá hv. 10. þm. Reykv., ef ég man rétt, í sambandi við hugmyndirnar um að fara að horfa inn framtíðarlandið í þessum efnum.

Það sem mun gerast á næstu missirum er að þessar fylkingar munu herða róðurinn, leita samstöðu um þetta og knýja á hver á sínum bæ. Ég vil út af fyrir sig ekkert spá um leikslok í þeim efnum og auðvitað vona ég að það verði ekki liðstyrkur til þess að þessar hugmyndir hljóti einhvern teljandi byr á Alþingi, hvað þá að það verði meirihlutasjónarmið hér að þetta beri að gera. En ég er nokkuð viss um að hæstv. utanrrh., formaður Alþfl., á eftir að mæla fyrir þessu sem flokksstefnu áður en mjög langt um líður. Hann lagði þetta mál fyrir út frá sínum bæjardyrum í mars í fyrra og það var nokkuð ljóst hvaða hugsanir voru þar ráðandi í þeim skrifum. Það verður spennandi að sjá skýrslu hæstv. ráðherra núna um utanríkismál, að hve miklu leyti hún endurspeglar hina sömu hugrenningar og uppi voru fyrir ári síðan.

En það sem er uggvænlegra er það sem er að koma fram innan Sjálfstfl. í vaxandi mæli frá þingmönnum sem vilja láta taka mark á sér með því að skrifa trekk í trekk áherðingargreinar um að nú beri að sækja um aðild að Evrópubandalaginu.

Ég er mjög smeykur um að í tengslum við hugmyndir um að fara nú að leita eftir formlegum samningum um stöðu okkar gagnvart Evrópubandalaginu þá muni þessi öfl reyna að snara slíkum viðræðum yfir í það að þar verði um aðildarviðræður að ræða, a.m.k. könnunarviðræður um aðild að Evrópubandalaginu. (Gripið fram í.) (ÖS:Við stöndum gegn því.) Formaður þingflokks Alþfl. segist munu standa gegn því og kannski er það bjarghellan sem getur munað um í þessu máli. Það væri sannarlega gott og engum stuðningi ber að hafna í þessum efnum. Við skulum alveg átta okkur á því að þessi liðsafnaður sem er að skríða saman og kominn er inn í þingsali og mælir með að sæki um aðild að Evrópubandalaginu er lið sem ber að taka alvarlega.

Það er ekki eingöngu innan ríkisstjórnarflokkanna heldur er það einnig úr öðrum flokkum. Við þekkjum sjónarmið hv. 10. þm. Reykv. í þessum efnum. Hún hefur ekkert til sparað að koma því á framfæri í máli og nefndarálitum hvert hennar hugur stefnir í þessu máli. Sem betur fer hefur það ekki hlotið mikinn byr í hennar flokki. Við skulum vona að á því verði ekki breyting. En ég tók eftir því áðan þegar hv. 1. þm. Norðurl. v. var að tala og ég spurði hann um hvort allir í hans flokki yrðu með í andstöðunni, þá vísaði formaður þingflokks Framsfl. á að það yrði að spyrja hvern og einn. Ég er ekki svo svartsýnn í rauninni að það þurfi að fara í grafgötur um það. Ég vona a.m.k. að svo sé ekki. En það var athyglisvert, þetta svar frá formanni þingflokks Framsfl. Ég hafði vænst þess að það yrði ótvíræðara en þar kom fram í ljósi þeirra svardaga sem gefnir voru fyrir síðustu kosningar af forustu Framsfl. í aðdraganda kosninga.

Það eru öfl innan Evrópubandalagsins sem hafa hug á því að leggja í landvinninga í norðurátt eins og hefur komið fram í þessari umræðu nú þegar. Þegar við ræddum skýrslu EFTA-nefndarinnar á dögunum þá var frá því greint að sá merki félagsskapur ,,kengúruhópurinn sem heitir á ensku ,,The Kangaroo Group --- The Movement for Free Movement --- hreyfingin um frjálsa hreyfingu --- ætlar að efna til fundar undir kjörorðinu ,,Útfærsla Evrópubandalagsins til norðurs`` í maímánuði. Hv. þm. Páll Pétursson upplýsti að meðal þeirra sem þar kæmu við sögu í dagskrá væri m.a. hv. 10. þm. Reykv., sem væri þátttakandi á þeirri ráðstefnu í sérstökum panel, leidd til öndvegis í kengúruhópnum, komin niður af girðingunni og yfir hana. Það er því víða róið á miðum þeirra sem eru sígandi að fylkja liði um kröfuna um að sótt verði um aðild að Evrópubandalaginu.

Þetta mál er nátengt því vegna þess að Evrópskt efnahagssvæði hefur sennilega aldrei verið hugsað þannig að það entist til langframa. Það er til orðið sem taktískt bragð, sem leikflétta af hálfu stjórnmálamanna á Norðurlöndum og víðar innan EFTA sem hafa átt í erfiðleikum með að ná fylgi við hugmyndir sínar um að sækja um aðild að Evrópubandalaginu. Gott dæmi um það er forusta Verkamannaflokksins í Noregi sem hafði mikið að segja þegar upp var lagt í samninga um Evrópskt efnahagssvæði og ætlaði að nota það sem krókaleið til þess að ná fylgi við inngöngu í Evrópubandalagið sem Norðmenn eru að hefja samninga um á allra næstu vikum.

Virðulegur forseti. Þetta frv. sem á að reka smiðshöggið á staðfestingu Alþingis á þessum samningi er til 1. umr. Þetta mál fær væntanlega vandlega athugun í þingnefnd, bæði sá frumvarpstexti sem fyrir liggur sem og þau efnisatriði sem því tengjast og kemur síðan trúlega til 2. umr. einhvern tímann fyrir vorið þannig að við eigum eftir að ræða þetta mál betur. En hitt er nokkuð ljóst að það liggur ekkert á. Við getum þess vegna geymt það til næsta þings að lögfesta þennan gjörning jafnvel þó að meiri hluti væri fyrir því og væri skynsamlegt að bíða til næsta þings með það og sjá hvernig málin líta út síðsumars eða á haustdögum í þessu efni þannig að menn séu ekki að flýta sér í frágangi á máli sem er í rauninni ófrágengið og algjör óvissa er um, enn sem komið er, hvaða niðurstöðu muni fá.

Ingibjörg Sólrún Gísladóttir(andsvar): Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að vera að þrefa mikið um EES-málið við þann þingmann sem hér talaði síðast, hv. 4. þm. Austurl., Hjörleif Guttormsson. Í mínum huga er það svipað og að tala við vegginn að reyna að gera það. Ég hins vegar hlýt að spyrja þingmanninn að því hvaða dulda eða opinskáa pólitíska merking felst í því að vera í panel hjá hinum svokallaða kengúruhóp. Ég vil spyrja þingmanninn hvort í því felst einhver meiri pólitísk merking og dýpri en t.d. það að sitja í panel og segja skoðun sína á einhverju máli hjá Verslunarráði Íslands eða taka þátt í fundi hjá Verslunarráði Íslands sem ég reikna með að menn úr hans flokki hafi gert og geri, standi þeim það yfirleitt til boða. Ég reikna með að þeir hefðu ekki fúlsað við því að sitja í panel hjá kengúruhópnum hefði þeim staðið það til boða.

Þá vil ég líka spyrja hvaða pólitíska merking felist í því að hv. þingflokksformaður og mikill andstæðingur EES, Páll Pétursson, hefur mér vitanlega verið sá eini ásamt Vilhjálmi Egilssyni úr hópi þingmanna sem hafa sótt fundi hjá kengúruhópnum. Hvaða djúpa pólitíska merking felst í því, virðulegur þingmaður?

Hjörleifur Guttormsson(andsvar): Virðulegur forseti. Hér er hv. 10. þm. Reykv. að leggja fyrir mig spurningar sem þingmaðurinn hlýtur að þurfa að svara sjálf. Ég átta mig ekki á því hvernig í ósköpunum ég á að fara að greiða úr sálarflækjunum hjá hv. 10. þm. Reykv. í þessu efni sem sat mánuðum saman klofvega á girðingu og lýsti því fyrir alþjóð þangað til hún tók afstöðu í málinu. (Gripið fram í.)

Þessi kengúruhópur og þessi fundur, sem á að vera í maímánuði og þar sem forustuliðið í ríkisstjórn Íslands kemur við sögu og eindregnir stuðningsmenn Evrópska efnahagssvæðis og menn sem hafa verið að gæla við inngöngu í Evrópubandalagið eru þátttakendur í, er haldinn undir kjörorðinu að færa Evrópubandalagið til norðurs. Það er inn í slíka dagskrá, inn í slíkt samhengi sem hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir ætlar að ganga og eiga hlut að þeirri dagskrá. Það er auðvitað hennar val. Hún notar vafalaust það tækifæri til þess að lýsa ítarlega stefnu Kvennalistans í málinu. Ég geri alveg ráð fyrir því að hún geri skilmerkilega grein fyrir stefnu Kvennalistans á þeim fundi. (Utanrrh.:Eru þetta einhvers konar heimskautakengúrur eða hvað?) Það er nú það. Það ætla ég ekki út af fyrir sig að skilgreina frekar en úr suðri eru þær ættaðar greinilega.

Ingibjörg Sólrún Gísladóttir(andsvar): Virðulegur forseti. Það er rétt hjá hv. þm. að þarna á að ræða þá staðreynd að það er verið að færa EB til norðurs. Það á ekki að koma neinum á óvart. Það er ekki nein uppfinning kengúruhópsins. Það er staðreynd að það er verið að færa EB til norðurs og það hafa þau ríki, sem hafa sótt um aðild, staðfest. Það er auðvitað hægt að ræða það mál frá ýmsum hliðum, hv. þm., og leggja ýmislegt inn í þá umræðu. Það geta bæði stuðningsmenn og andstæðingar Evrópska efnahagssvæðisins og Efnahagsbandalagsins gert.

Þingmaðurinn sagði að ég væri þarna ásamt ýmsum forustumönnum í íslenskum stjórnmálum sem væru að gæla við aðild að Evrópubandalaginu. Nú er einn af þeim sem þarna talar hæstv. sjútvrh. Er Hjörleifur Guttormsson að halda því fram að sjútvrh. Þorsteinn Pálsson sé í þeim hópi sem gælir við aðild að Evrópubandalaginu? Mér vitanlega hefur það aldrei komið fram. Það væri gott ef þingmaðurinn vildi staðfesta það.

Hjörleifur Guttormsson(andsvar): Virðulegur forseti. Ég held að hv. 10. þm. Reykv. sé alveg fullsæmd af þeim liðsafnaði sem er á þessari landvinningaráðstefnu Evrópubandalagsins. Ég sé ekki annað en þátttaka hennar í þessari dagskrá falli alveg prýðilega að þeirri stefnu sem hún hefur verið að kynna sem sín sjónarmið og sína stefnu og þarf engum að koma á óvart að svo sé. Ekki er ég undrandi á nokkurn hátt að hv. þm. hefur verið boðin þátttaka í ráðstefnunni og hefur þegið boðið. Þingmaðurinn sem hefur sagt að Evrópubandalagið sé síbreytileg skepna og því erfitt að taka afstöðu til þess í eitt skipti fyrir öll nema maður sé í grundvallaratriðum á móti viðskiptabandalögum eða hvers konar framsali á fullveldi. Þingaðurinn sem hefur klofið sig frá sínum flokki og lýst algjörri andstöðu við yfirlýsta stefnu síns flokks og leggur það á sig að ganga í liðsveit með þeim sem ætla sér að keyra Ísland inn í Evrópubandalagið. (ISG:Hvað með Þorstein Pálsson?) Hv. þm. getur auðvitað reynt og notað tækifærið til þess að sannfæra Þorstein Pálsson um ágæti sinnar stefnu.

Frsm. 2. minni hluta utanrmn. (Hjörleifur Guttormsson): Virðulegur forseti. Það er nokkuð sögulegur dagur hér á Alþingi Íslendinga þegar rætt er um frv. um breytingu á ólögum sem samþykkt voru á þinginu í janúarmánuði, að vísu marklítil vegna þess að sá samningur sem þá lá fyrir, var enginn samningur, ekki fullbúinn. En síðan hefur það gerst að mál þetta hefur verið til lykta leitt á vettvangi samningsaðila um Evrópskt efnahagssvæði og hér liggur fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um Evrópskt efnahagssvæði, komið frá hv. utanrmn. þar sem meiri hluti nefndarinnar leggur til að málið verði samþykkt.

Ef þetta gengur eftir, þá mun það gerast innan ekki langs tíma að meiri hluti á Alþingi Íslendinga stígur það mikla ógæfuspor að tengja Ísland við viðskiptabandalag og pólitískt bandalag eins og flokka má Evrópubandalagið og þá útvíkkun þess sem felst í Evrópsku efnahagssvæði. Þetta er að vísu skref ef tekið verður sem ekki er óafturkræft og það getur orðið verkefni okkar hér á Alþingi á næstu árum, vonandi ekki allt of mörgum, að berjast um í þessu neti, varast það að við verðum flækt í enn þéttriðnara net Evrópubandalagsins og leitast við að losa Íslendinga undan þessum samningi. Það kæmi mér ekki á óvart þó að þeim fjölgaði hér á Alþingi sem innan nokkurs tíma, að fenginni reynslu af þessum samningi, óskuðu þess að önnur spor hefðu verið stigin en þau sem hér eru í undirbúningi með því að tengja okkur inn í Evrópskt efnahagssvæði. Það er mikil ábyrgð þeirra alþingismanna sem kunna að verða þess valdandi að þessi verði niðurstaðan og það getur orðið þungur dómur sem sagan kveður upp yfir þeim sem eru þátttakendur í þeirri ferð.

Það er mikil ábyrgð sem fylgir því að tefla gegn íslensku stjórnarskránni og ákvæðum hennar, að gera samning sem að góðra manna yfirsýn stangast á við fjölmörg atriði íslensku stjórnarskrárinnar með beinum og augljósum hætti gegn nokkrum ákvæðum hennar og óvissa er aftur um aðra þætti sem bætast þar við. Það er mikil ógæfa í því fólgin að ætla að svipta Alþingi Íslendinga í reynd möguleikum til mótun löggjafar á þýðingarmiklum sviðum þjóðmála eins og verið er að gera ef þessi samningur á að ganga yfir. Það er fátt sem er ógeðfelldara en þegar menn eru að verja gerðir sínar með því eins og talsmenn þessa samnings, málsvarar, eru að gera með því að vísa til þess að Alþing haldi eftir formlegu valdi til neitunar á þeim lögum og reglum sem Evrópubandalagð mótar og berast hér inn á borð þingsins á færibandi í skjóli þessa samnings. Það er auðvitað öllum ljóst að þannig er um hnútana búið að hér er um hreint formsatriði að ræða sem ekki verður unnt að nota í reynd fyrir Alþingi Íslendinga nema í hreinum undantekningartilvikum, enda auðvitað ekki til efnahagssvæðisins stofnað með það fyrir augum að Alþingi leggi sjálfstætt mat á löggjöf, á ákvarðair, heldur þvert á móti. Það er verið að setja Ísland og þau málasvið öll, mikilvægustu málasvið íslenskra efnahagsmála, atvinnumála og ýmissa þátta félagsmála inn í gangverk þar sem við erum jafnfest inn í það og tannhjól, eins og lítil tönn í miklu gangverki og þar sem hlutur alþingismanna gæti minnt á leikarann í Nútíma Chaplins sem fékkst við það að viðhalda vélinni og gangverkinu. Að uppfylla formið, að stimpla ákvarðanirnar sem teknar verða á fjölþjóðlegum vettvangi, undirbúnar af fjölda embættismanna frá löndunum 17 sem þarna eiga að vera þátttakendur. Það sem hér er að gerast er að það er verið að þrengja stórkostlega að lýðræði í landinu með þessum samningi og fela embættismönnum undirbúning ákvarðana og við aðstæður sem veita þeim í raun fáa möguleika til þess að koma íslenskum sjónarmiðum og íslenskum hagsmunum á framfæri, hvað þá að halda þeim til haga í nefndunum sem eiga að undirbúa málsgögnin til framlags og það sem embættismannaliðið frá EFTA-ríkjunum 6 eða 5 eins og þau nú eru sem fyrst þá yrðu aðilar að þessum samningi þar sem þeir eru í hlutverki áheyrandans, þar sem valdið liggur hjá embættismannagengi Evrópubandalagsins og að lokum hjáráðherraráði Evrópubandalagsins. Það er þetta samhengi sem um er að ræða, það er þetta sem felst að því er Alþingi Íslendinga varðar í þessum samningi.

Menn eru svona að fá rétt fyrsta forsmekkinn að því hvernig það verður þó ekki væri nema fylgjast með og halda áttum fyrir embættismennina í þessu flókna gangvirki. Menn sjá það á afsökunum stjórnmálamanna fyrir hinum svokölluðu mistökum sem þó eru kannski með vilja gerð í sambandi við þýðingarmikla þætti sem varða aðdraganda málsins og undirbúning samninga og birtast m.a. í þeirri afgreiðslu sem fyrir liggur að því er varðar íslenska hagsmuni á sviði landbúnaðarmála og mjög hafa verið til umræðu nú að undanförnu. Eitt lítið sýnishorn af því hvernig á þessum málum hefur verið haldið og þar á margt eftir að bætast í það safn því að við þyrftum að vera liðmargir og með mörg augu á vettvangi nefndanna 2.000 sem talað var um eitt sinn að stofnað yrði til í skjóli þessa samnings og til þess að tryggja viðgang hans og það verður ekki lítil straumur íslenskra embættismanna og stjórnmálamanna út á þennan fjölþjóðlega vettvang til þess að taka þátt í þessu gangverki. Það blikna nú allmjög kostnaðartölurnar í sambandi við utanferðir á vegum íslensku stjórnsýslunnar ef þessi samningur verður að veruleika. Það þýðir lítið að tala um að það eigi að skera það niður á þeim vettvangi eins og mjög hefur verið reynt, eðlilega, að veita aðhald á því sviði því að þá er ekkert um annað að ræða en segja: Við bara gefumst upp við það að reyna að fylgjast með, við bara gefumst upp við það að reyna að halda áttum. Við látum þetta bara koma óséð hér inn á borðin, tökum við því sem að okkur er rétt og það er kannski úrræði sem er ekki jafnfjarstæðukennt og ætla mætti vegna þess að aðstaða okkar til áhrifa í þessu kerfi til að halda til haga okkar hagsmunum er svo sáraveik sem raun ber vitni. Úrslitavaldið í öllum tilvikum í löggjöf og reglugerðarsetningu á þessu svæði samkvæmt þessum samningi liggur hjá Evrópubandalaginu.

En það er nú kannski óþarflega mikil svartsýni að bóka það hér með að þessi verði niðurstaðan. Ég hef að vísu ekki von um það úr þessu að það verði meiri hluti á Alþingi til að vísa þessu máli frá. Hann er ekki í sjónmáli. En það er samt margháttuð óvissa tengd við afgreiðslu þessa máls áður en samningurinn öðlaðist gildi og fullnaðarstaðfestingu. Sem betur fer er enn von, kannski veik von, en alltént von til þess að þetta mál verði aldrei að veruleika. Það er að vísu illt til þess að vita að það verði ekki Alþingi Íslendinga sem aftengi þennan samning heldur einhver önnur þing sem hugsanlega koma þar við sögu og við eigum eftir að fylgast með því nú á næstu mánuðum hver verði niðurstaðan í því sambandi, hver verði afgreiðslan á vettvangi annarra þjóðþinga og þá er sérstaklega horft til þinga innan Evrópubandalagsins þar sem áhugi á þessu máli er misjafnlega mikill og ljóst er að ýmsir tengja afgreiðslu þessa samnings, þessarar útvíkkunar Evrópubandalagsins til norðurs sem hér er verið að framkvæma með vissum hætti, framgangi og afdrifum Maastricht-sáttmálans á vettvangi Evrópubandalagsins, þeirra þróunar og þeirra ákvarðana sem honum fylgja í átt til ríkisstofnunar á grundvelli núverandi EB. Það er nefnilega langt frá því að veruleikinn sé sá sem ýmsir láta í skína, að samrunaþróunin innan Evrópubandalagsins sé nánast stöðvuð, samrunaþróunin í átt að sambandsríki eða ríkisheild sé komin í strand. Það er að vísu rétt, það er talsverð óvissa um það hversu hratt það ferli muni ganga og hver afdrifin munu verða. En allur liggur straumurinn enn sem komið er frá ráðamönnum í þessum löndum í þá átt að knýja fram þennan samruna, knýja Maastricht-samkomulagið fram til samþykktar og framkvæmda. Og í því felst að með því, ef eftir gengur, er komið allt annað EB, allt annar aðili sem hefur undirtökin innan Evrópsks efnahagssvæðis heldur en nú er um að ræða, allt annað Evrópubandalag. Og menn eru eðlilega að kalla það öðru nafni, Evrópusamband held ég að hafi verið í skýrslu utanrrh. hér á dögunum, Evrópusamveldi tala aðrir um. Á erlendu máli er þetta Union eins og var notað um Sovétríkin, Sovét Union, European Union á enskunni sem þarna er á ferðinni, þetta nýja væntanlega Evrópustórveldi. Og það er sá aðili ef eftir gengur sem hefur öll undirtök gagnvart Íslendingum sem öðrum þeim sem undririta og gerast þátttakendur í samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Það er þetta Union sem ætlar sér að stofna sjálfstæðan her, reka sjálfstæða utanríkisstefnu og er þegar komið á leið með samræmingu sinnar utanríkisstefnu og fylgir henni eftir með samræmdri stefnu á sviði öryggismála ogsjálfstæðum her. Og það var hér verið á Alþingi í gær að tengja Ísland inn við þetta hernaðarbandalag Evrópubandalagsis, virðulegur forseti. Það voru þær ákvarðanir sem teknar voru hér í gær á Alþingi Íslendinga að gera Ísland að svokölluðum aukaaðila, viðhengi við þetta hernaðarbandalag Evrópubandalagsins svo að það er náttúrlega alveg ljóst að hverju er stefnt, hvert straumar liggja hjá þeim meiri hluta sem ræður ferðinni á Alþingi Íslendinga og ætlar með þessum samningi ekki aðeins að veikja stórkostlega löggjafarvaldið heldur jafnframt að tengja okkur við Evrópubandalagið í sambandi við þess hernaðarumsvif og hernaðarstefnu þar sem við fáum engu ráðið um það hvert kastið lendir hverju sinni. Kylfa verður látin ráða kasti að því er okkur varðar í þeim efnum og er það satt að segja ömurlegt hlutskipti sem okkur er þannig ætlað. En það er sem sagt enn þá von til þess að þetta steyti á skeri, þessi samningur og það yrðu söguleg tíðindi ef svo færi, en fram til þessa hafa skerin verið býsna mörg en þó losnað um skútuna og þess vegna erum við stödd þar sem við erum stödd í dag varðandi þetta stóra mál.

Það hefur verið staðið með afar ólýðræðislegum hætti að þessu máli, að undirbúningi um þetta mál og ákvörðunum um það. Þessi samningur lá ekki fyrir þegar gengið var til kosninga á Íslandi vorið 1991, virðulegur forseti. Þá lá enginn samningur fyrir. Þessi samningur var ekki hátt uppi í hugum Íslendinga þegar gengið var að kjörborðinu 1991. Þrátt fyrir það hafnaði meiri hluti þeirra, sem eru að knýja þetta mál fram, þjóðaratkvæðagreiðslu um málið. Það mátti ekki gerast að íslenska þjóðin fengi að segja álit sitt á þessu máli. Slík er nú lýðræðisástin hjá því liði sem er að knýja þetta mál fram á Alþingi Íslendinga, gegn íslensku stjórnarskránni, gegn íslenska lýðveldinu, hornsteinum þess. Það er ljóta lestin og aumt á að líta.

En það er víðar sem þannig er staðið að málum. Ef litið er til Noregs, nágrannaríkis okkar, þá er það nú kannski enn þá átakanlegra. Þar var síðast kosið ef ég man rétt 1989 áður en farið var að festa nokkuð á blað varðandi þetta mál, nokkuð á blað. Norskir kjósendur höfðu ekki heyrt minnst á þetta svæði nema kannski rétt í aðdraganda þess að farið væri að fjalla um það, undirbúa könnunarviðræður. Og staða er þannig að á þessum degi er norska Stórþingið í sömu sporum og Alþingi Íslendinga að ræða þetta mál, komið frá utanríkismálanefnd norska Stórþingsins og þar munu atkvæði væntanlega ganga í dag af þingmönnum sem eru umboðslausir að því er varðar þetta mál og hafa hafnað eins og hinn naumi meiri hluti hér á Alþingi Íslendinga að veita norsku þjóðinni aðgang að málinu. Þó eru ekki nema örfáir mánuðir þangað til norska þjóðin samkvæmt sínum lögum og reglum gengur að kjörborði í septembermánuði nk. og það liggur alveg fyrir, það eru allar vísbendingar í þá átt, virðulegur forseti, samkvæmt skoðanakönnunum þar í landi að sá aukni meiri hluti sem þarf að vera fyrir samþykkt svona máls verði ekki til staðar að kosningum loknum að hausti í Noregi. Þess vegna leggur það lið sem er að knýja þetta mál fram þar í landi höfuðkapp á það að afgreiðslan verði fyrir kosningar tekin af umboðslausum þingmönnum að því er þetta mál snertir. Allt bendir til þess að forustuflokkar þessa máls í Noregi, virðulegur forseti, norski krataflokkurinn í fararbroddi í nánu bandalagi við hægri flokkinn eins og hér á Íslandi, gjaldi afhroð í kosningunum þar og þeir flokkar sem einbeittastir eru í andstöðunni við þetta mál fái aukið brautargengi sem nægði til þess ef það biði úrslitakosninga til þess að samningurinn hlyti ekki samþykki eftir norskum reglum með3/4meiri hluta sem krafist er í Stórþinginu fyrir samþykkt máls sem felur sér framsal grundvallarréttinda, landsréttindi í Noregi en ekki 50% eða einfalds meiri hluta eins og hér á Alþingi Íslendinga. Það er fróðlegt fyrir Alþfl. hér á landi, kratana hér á landi að virða fyrir sér stöðuna hjá flokksbræðrum og flokkssystrum í Noregi eins og horfurnar eru núna í þeim hlutum Noregs sem m.a. byggja mest á sjávarútvegi, norðurhlutanum þar sem staðan er nú sú eftir vísbendingum að sósíalíski vinstri flokkurinn er kominn vel yfir kratana í þremur nyrstu fylkjum Noregs. Það segir kannski svolítið um eðli þessa máls varðandi dreifbýlið, varðandi hagsmuni dreifbýlis og varðandi hagsmuni sjávarútvegs. Það segir kannski eitthvað um það því að það er einmitt dreifbýlið á Íslandi, það er landsbyggðin á Íslandi sem fyrst mun gjalda fyrir þetta mál þó að blóðið eigi eftir að streyma frá þjóðarheildinni í efnahagslegu tilliti vegna þessa samnings svo að ekki sé nú talað umþróttinn sem tengist því að viðhalda sjálfstæði, taka sjálfstæðar ákvarðanir. Það verður landsbyggðin hér sem mun fyrst lenda í útsoginu en auðvitað mun það bitna fyrr en varir á þjóðarheildinni.

Við erum farin að sjá móta fyrir afleiðingum þessa samnings því að það er svo að þeir hafa verið svo kappsfullir, ráðherrar í ríkisstjórninni og meiri hluti hér á Alþingi, að innleiða leikreglur fjórfrelsisins sem er undirstaða þessa máls áður en samningurinn gengur í gildi. Sú stefna, sem samningurinn felur í sér, er þegar búin að hafa áhrif á íslenska löggjöf og ákvarðanir íslensks framkvæmdarvalds, t.d. í sambandi við gjaldeyrismál og í sambandi við fjármagnsflutninga og menn eru þegar farnir að verða varir við áhrifin og þau eiga auðvitað eftir að magnast. Í hvaða átt ætli sá straumur muni liggja varðandi sparifé landsmanna? Hvað halda menn um það? Halda menn að það streymi hér inn fjármagnið í bankastofnanirnar erlendis frá? Haldið þið að menn hamist við að ávaxta sitt pund hér í bönkunum uppi á Íslandi, lífeyrissjóðirnir, aðrir sem yfir fjármagni ráða? Ætli þeir fylgi ekki ráðunum um að dreifa áhættunni og ætli fari ekki að lækka á reikningunum hér innan lands og þrengjast um varðandi takmarkaða möguleika Íslendinga til að byggja upp eigið atvinnulíf í krafti þess litla fjármagns sem við búum yfir.

Með mestum fádæmum varðandi þetta mál er það sem snýr að fyrirheitum stjórnarflokkanna sjálfra og forustumannsins á skútunni, Jóns Hannibalssonar, hæstv. utanrrh. Að því er varðar þær lagasetningar sem átti þó að halda til haga varðandi íslenska hagsmuni, varðandi íslenskar náttúruauðlindir, sem áttu að tryggja að það yrði reynt að verjast í þeim efnum og tryggja a.m.k. að það liggi fyrir sæmilega skýrar leikreglur að því er það varðar. Einn fylgiþáttur þessa samnings varðar aðgang skipa frá Evrópubandalaginu að íslenskri fiskveiðilögsögu, mál sem þegar er búið að afgreiða hér á Alþingi Íslendinga þó að dokað sé við með staðfestingu þess, sem er þannig í sniðum, er þannig í stakk búið að með miklum fádæmum er þar sem látið er að því liggja að um sé að ræða skipti á hagsmunum en ekki einhliða yfirgang sem er reyndin í þessu máli, einhliða gjöf til Evrópubandalagsins að því er varðar aðgang að íslenskum fiskimiðum og ekkert kemur á móti. Einhver pappírsloðna norður í höfum sem Evrópubandalagið hefur ekki reynt að hagnýta sér í bráðum áratug og sýnir engan lit á að ætla að reyna að nýta og sem Íslendingar hefðu þar með fullan aðgang að, viðurkennt af öllum sem líta á málið og liggur fyrir hvernig þeim málum hefur verið hagað. Á móti koma svo svardagar, eini fyrirvarinn sem menn stóðu þó á varðandi samninginn. Það er fjárfestingin í fiskiskipum og frumvinnslu sjávarafurða, fyrirtækin sem vinna sjávarafurðir í frumvinnslu. En ætli það sé nú hugmyndin hjá stjórnarflokkunum að standa fast á þeirri löggjöf sem þar liggur fyrir? Nei. Ef marka má tillögur þeirrar endemis nefndar sem stjórnarflokkarnir settu á laggirnar og hlaut heitið tvíhöfði, tvíhöfða skrímsli ríkisstjórnarinnar, þá má lesa í tillögum hennar sem eitt af hinum brýnu atriðum að rýmka um fjárfestingaheimildir útlendinga á sviði sjávarútvegsmála í fiskiskipum og í vinnslustöðvum, að eitt verði látið yfir atvinnuvegina ganga að því leyti að aðgengi útlendinga verði hið sama að því er snýr að sjávarútveginum væntanlega innan tíðar eins og varðandi aðra atvinnuvegi. Þetta er staðan með þann fyrirvara eins og tillögur liggja fyrir frá þessari nefnd skipaðri undir forustu trúnaðarmanna stjórnarflokkanna tveggja.

Á sviði jarðnæðis liggur fyrir frv. sem hefur ekki mikið heyrst um upp á síðkastið í þinginu. Þetta er frv. frá landbrh. sem ætlað var til þess að þrengja möguleika útlendinga til þess að eignast jarðnæði, kaupa lendur á Íslandi, kaupa upp land. Ekki hefur heyrst mikið um það mál upp á síðkastið, frv. til laga um breytingu á jarðalögum sem er þannig í stakk búið að þegar átti að fara að þrengja að kom auðvitað í ljós, virðulegi forseti, að samkvæmt grundvallarleikreglum EES yrði eitt yfir útlendingana og Íslendinga að ganga. Einn grundvallarþáttur þessa máls er að ekki má mismuna eftir þjóðerni. Það gæti farið að þrengjast um á hinum húnvetnsku heiðum áður en langt um líður, virðulegi forseti og í dölum Húnavatnssýslu, dölum norðan lands, á eyjum og útskögum við Ísland þegar aðilar í Evrópsku efnahagssvæði, fjársterkir aðilar í Evrópubandalaginu, Þjóðverjar í fararbroddi, fara að kemba möguleikana til þess að komast yfir jörð og land á Íslandi til afnota í frístundum sínum og hugsanlegra nytja því að enn er ekki búið að loka á það að þeir geti notað hlunnindin og auðlindirnar sem tengjast landinu. Hafa menn sett sig í spor þeirra í þéttsetnum löndum Mið-Evrópu sem líta á óbyggt eða fábyggt land sem eftirsótt gæði til að nýta og hafa aðgang að í tómstundum sínum fyrir sig því að auðvitað mun viðleitni þeirra beitast að því að útiloka aðra fyrir aðgangi á slíkar lendur. Þeir Íslendingar og þau íslensk fyrirtæki verða vafalaust til, sem sjá sér hag í því að gerast umboðsaðilar til þess að finna þetta jarðnæði fyrir þá aðila sem hafa fullar hendur fjár. Hverjir eiga svo að standa á móti? Fátækar og lítils megnugar sveitarstjórnir með forkaupsrétt þegar veifað er fullum höndum fjár? Það er ójafn leikur, virðulegi forseti. En það er sú staða sem verið er að bjóða upp á í þessu máli að því er varðar landið. Hvað um orkulindirnar? Hvað með auðlindirnar sem landinu tengjast? Hvar eru frumvörpin, virðlegur forseti, sem heitið var af ráðherrum ríkisstjórnarinnar, iðnrh., á haustdögum að væru að koma hér inn í þingið að því er varðar jarðhitaréttindi, eignar- og umráðarétt yfir jarðhita, eignarrétt á orkulindum fallvatna? Þetta voru frumvörp sem komu í haust og átti að lögfesta fyrir jól hér í þinginu. Hvorki hefur sést tangur né tetur af þessum málum. Þau eru einhvers staðar strand. Virðulegur forseti er kannski í þeim hópi sem hefur einhverjar hugmyndir um hvers vegna.

Þjóðin er farin að gjalda þess að Alþingi Íslendinga hefur ekki tekið á þessum málum á undanförnum árum út frá almennum forsendum burt séð frá þessu Evrópska efnahagssvæði. Í áratug hafa legið fyrir þinginu frv. um það að staðfesta eignarrétt íslenska ríkisins að þessum auðlindum okkar tengdum landi þar sem meiri hluti á Alþingi hefur ekki borið gæfu til að taka undir. Nú þegar eru ekki 250 þús. manns komin í spilið, ekki 250 millj. heldur 380 millj., virðulegur forseti, sem hafa jafnræði að keppa um auðlindirnar við hvern sem er í þessu landi. Hver stendur gegn því að á þessum málum verði tekið? Hver stendur gegn því að á Alþingi Íslendinga komi efndir á fyrirheitum um það að hér eigi að reyna að reisa hönd við? Hvar er þá þingmenn að finna? Hvar er á valdamenn að finna? Hvar er hæstv. iðnrh., virðulegur forseti? (Gripið fram í.) Ég óska eftir því að hann verði sóttur áður en þetta mál og þessi umræða er til lykta leidd. Við krefjumst að sjálfsögðu þess að hæstv. iðnrh. svari fyrir um það, hvar eru efndirnar varðandi þessi frumvörp? Ætla menn bara að horfa fram hjá því og ana út í fenið með þessi mál eins og margt annað ófrágengið að því er leikreglurnar varðar? --- Er það rétt sem ég heyrði að hæstv. iðnrh. væri kominn á fund í æðsta klúbbi hinna ríku, Bilderbergklúbbnum? Kannski veit hæstv. utanrrh. eitthvað um það. Er hugsanlegt að hæstv. iðnrh. hafi hlotið þá upphefð og staðfestingu á frábærum framgangi í þágu hinna ríku að hann hafi fengið boð og þegið boð Bilderbergsamtakanna? Það verður væntanlega upplýst hér en ég óska, virðulegur forseti, eftir því að hæstv. iðnrh. verði kvaddur til fundar áður en umræðu um þetta mál lýkur. Það verður þó dokað við ef hæstv. ráðherra hefur brugðið sér bæjarleið.

Virðulegur forseti. Á sl. vori fyrir um það bil ári var boðað að ganga ætti frá allri löggjöf sem tengdist þessum samningi í síðasta lagi í nóvembermánuði 1992. Hver er staðan varðandi þessi mál nú? Hvar er meiri hlutinn á Alþingi staddur með þessi mál sem hann ætlaði að koma fram með í formi lagafrumvarpa og löggjafar gegnum þingið í nóvembermánuði í síðasta lagi? Samkvæmt lista ríkisstjórnarinnar á síðasta ári voru þetta 68 tilgreind frumvörp sem átti að lögfesta á síðasta ári vegna þessa samnings. 57 frv. yrðu skilyrðislaust að vera frágengin áður en samningurinn yrði staðfestur og 8 frumvörp mættu kannski bíða eitthvað aðeins lengur vegna þess að á þeim sviðum hefðu Íslendingar aðlögunarfrest um nokkurt skeið en 68 frumvörp samtals. Hver ætli sé staðan varðandi lögfestingu þessara mála, hæstv. utanrrh.? 26 frumvörp af 68 hafa verið afgreidd af Alþingi sem lög til þessa dags. Það er verulegur minni hluti þeirra frumvarpa og nokkur eru ókomin til þings. Hvorki hefur sést tangur né tetur af þeim, þar á meðal varðandi yfirráð yfir náttúruauðlindum landsdins, jarðhita og fallvötnum. Þetta er hagsmunagæslan af hálfu hæstv. ríkisstjórnar og meiri hluta hennar á Alþingi eða hitt þó heldur.

Kæruleysi er það sem einkennir meðferð íslenskra stjórnvalda á þessu máli öllu. Kæruleysi varðandi langatímahagsmuni þjóðarinnar, kæruleysi að því er varðar eigin orð og fyrirheit setur mark sitt á málafylgju þess liðs sem ætlar að knýja málið fram á Alþingi Íslendinga innan skamms. Þar blasir við ófögur sjón og satt að segja, virðulegur forseti, er heldur óskemmtilegt að þurfa að rekja þennan feril í tengslum við þetta mál en alltaf er þessi endemis afrekaskrá ríkisstjórnarinnar að lengjast, þessi hraklega hagsmunagæsla af hálfu stjórnvalda að því er varðar íslenska hagsmuni.

Þessi samningur sem hér á að lögfesta var undirritaður fyrsta sinn síðla í júnímánuði 1991 með fangamarki þáverandi aðalsamningamanns Íslendinga. Það var að vísu þá nokkru eftir að átti að ganga frá samningnum því að allnokkru fyrr átti að ganga frá honum en þá var punkturinn settur aftan við yfirferð embættismannanna og samningamannanna varðandi þau lög og reglur Evrópubandalagsins sem kallaðar eru samþykktir einu nafni og það er það sem fylgir þessu máli í dag. Klukkan var sett á miðnætti um hásumarið 1991, mánaðamótin júlí/ágúst, en hún stöðvaðist ekki hjá Evrópubandalaginu við það þó að hægt væri af hálfu samningamanna að fjalla um löggjöf sem tengdust þessu málasviði. Síðan hefur Evrópubandalagið að sjálfsögðu haldið áfram á fullri ferð að móta löggjöf sína, gefa út ,,direktív`` sín stór og smá, undirbúa önnur og hefur á þessum tíma sem síðan er liðinn undirbúið nálægt 250 samþykktir og útgefið frágengnar samþykktir sem hæstv. utanrrh. hefur af mildi sinni veitt okkur alþingismönnum yfirlit yfir hverjar séu þó ekki sé þar allt talið því að alltaf er að bætast við þennan lista dag hvern. Þetta safn stórra og smárra samþykkta Evrópubandalagsins sem er fyrsta viðfangsefni EES-kerfisins ef það fer í gang að taka á að semja um og flytja inn í ábyrgðarpósti inn á þjóðþing landanna sem eiga að stimpla þessar gerðir. 250, þær verða vafalaust orðnar 300, ef allt fer að óskum utanrrh. um framgang málsins og staðfestingu þá verða samþykktirnar samt orðnar 350 sem munu berast hér inn sem pakki, EES-pakki II, eins og það er kallað á tæknimáli til meðferðar í einum bunka fyrir íslenska stjórnkerfið að glíma við, fyrir Alþingi Íslendinga að stimpla. Menn verða kannski farnir að átta sig betur á hvert svigrúmið er til þess að breyta þar einhverjum stafkrók í þessum pakka 300 samþykkta sem er bara afleiðing og ekkert verður undan vikist og þannig, virðulegur forseti, heldur færibandið áfram. Þetta eru dálítið einhliða skipti. Að vísu eru embættismenn sendir út til að kíkja á blöðin yfir axlirnar hjá þeim sem eru að undirrita þau og ganga frá þeim hjá Evrópubandalaginu og í EES-kerfinu en heim til Íslands koma gerðirnar og gjörningarnir fullfrágengnir og Alþingi á þann kost einan að segja já eða nei við kjarnanum í þeim.

Þetta er það sem við blasir ef EES kemst á koppinn, verður til einhverrar frambúðar sem margt bendir til að geti orðið, virðulegur forseti, geti orðið veruleiki sá sem Íslendingum er ætlaður að búa við um nokkurra ára bil í það minnsta, þá verður þessi færibandaflutningur á löggjöf á sviði atvinnumála, fjármála og félagsmála í fullum gangi og þetta berst hér inn á borð alþingismanna fyrst og fremst til formlegs frágangs. Ef menn ætla að reyna að hafa áhrif mun það ekki aðeins kosta fyrirhöfn, það mun einnig kosta fé og það ærið þó ekki væri nema í litlu. Þannig eru möguleikarnir, þannig eru kostnirnir sem okkur eru búnir í sambandi við málið.

Það er nokkuð fróðlegt og er að því vikið í sambandi við annað þingmál sem er á dagskrá þessa fundar að átta sig á því hvernig veruleikinn er að renna upp fyrir þeim stjórnmálamönnum og almenningi á Norðurlöndum sem er ásjáandi eða þátttakandi í umræðum varðandi aðildarumsókn þessara landa að Evrópubandalaginu. Á sama hátt og hér varðandi þennan samning var þar reynt að smeygja beislinu upp á þjóðþingin á alröngum forsendum með yfirlýsingum um að ekki þyrfti að breyta þessu eða hinu, hægt sé að fá undanþágur frá mikilsverðustu atriðum hvort sem það var um hlutleysi varðandi Svía eða fiskveiðar varðandi Norðmenn o.s.frv. Í dag er farið að renna upp fyrir mönnum að þannig eru mál ekki vaxin.

Vesalings frændur vorir Danir --- fyrirgefið orðbragðið um þá góðu þjóð sem ég met mikils --- eru í þeirri stöðu að ganga til kosninga núna í næsta mánuði. Ég veit að hæstv. utanrrh. mun fylgjast með að morgni hins 19. maí hvað kemur upp úr kössunum í Danmörku. En það er einhver sá ömurlegasti blekkingaleikur sem settur hefur verið á svið. Edinborgarsamkomulagið sem verið er að smala Dönum til að greiða atkvæði um er reitt fram með þeim hætti að þar séu einhverjar breytingar á ferðinni sem skipta einhverju máli. Égveit að hæstv. utanrrh. veit nákvæmlega að það eru nýju fötin keisarans sem þar eru fram reidd í þessu svokallaða samkomulagi sem átti að tryggja dönsku fyrirvarana úr málamiðlum flokka sem ætluðu að andæfa gegn Maastricht og er hismið eitt þar reitt fram. Það eiga þeir eftir að upplifa hver svo sem niðurstaðan verður í sambandi við þá afgreiðslu. Hún gæti hins vegar haft óbein áhrif og að sjálfsögðu veruleg áhrif ef þeir sem hafna yrðu í meiri hluta þvert gegn vilja flokksforustu sjö eða átta stjórnmálaflokka á danska Fólksþinginu. En hið sama er uppi á þjóðþingum þeirra landa sem eru að sækja um aðild að Evrópubandalaginu í Svíþjóð, í Noregi, í Finnlandi. Alls staðar eru þeir að vakna við þann veruleika að undan Maastricht skulu þeir ekki komast. Gegnum það nálarauga skulu þeir ganga. Sérstök nefnd á vegum sænska Ríkisdagsins hefur gert tillögu um breytingar á sænsku stjórnarskránni til að aðlaga hana EB-rétti og þar er komin tillaga um almenna reglu sem er svipaðs eðlis en þó miklu kjarnmeiri en það sem lesa má í bókunum með EES-samningnum að því er varðar spurninguna um stöðu löggjafar sem samþykkt er á þjóðþingum gegn reglum Evrópubandalagsins. Er það ekki bókun 34 eða 35 sem þar er á ferðinni varðandi þennan samning? En í sænsku tillögunni um þetta efni er alveg ótvírætt gengið hreint til verka um að setja skal inn í sænsku stjórnarskrána almennt ákvæði um það að Evrópurétturinn hafi yfirhöndina í samanburði við sænska löggjöf þannig að ekkert fari á milli mála. En sem betur fer, virðulegi forseti, eru menn ekki alveg komnir í þeirra spor og einhver viðleitni er í gangi hjá forustumönnum ríkisstjórnarinnar sem eru hálfskelfdir yfir því að samningurinn fær ekki allt of góða dóma hjá þjóðinni. Ýmsir eru efins um það vítamín sem er í boði, það er ljós í myrkri, svo að notuð séu orð hæstv. iðnrh., sem samningurinn á að vera fyrir íslenska þjóð í svartnætti þeirrar stjórnarstefnu sem nú er við lýði.

Virðulegi forseti. Þetta mál hefur það margar hliðar að því verða ekki gerð nein skil í stuttri þingræðu og ég ætla mér ekki að fara yfir mörg atriði til viðbótar. Ég minni þó á það sem snýr að hinum opinberu þjónustufyrirtækjum í landinu sem nú á að breyta og aðlaga að Evrópurétti, fyrirtækjum eins og Póst og síma svo að dæmi sé tekið. Mælistika EES er lögð á það fyrirtæki. Nýlega hefur verið tekin saman skýrsla um það til hvers er ætlað í þeim efnum. Þessu þjónustufyrirtæki almennings í landinu á að breyta í hlutafélag. Stóra þætti, sem það hefur sinnt, á að einkavæða og menn spyrja m.a.: Hvað verður um jöfnun innan þess kerfis sem þar er verið að innleiða? Hvaða möguleikar eru þar að grípa inn í og tryggja jöfnun óháð búsetu í landinu þannig að allir Íslendingar sitji við sama borð í þjónustu sem því miður hefur ekki verið niðurstaðan, ekki í því kerfi sem við búum við nema að takmörkuðu leyti, en þó verið bæði kröfur og að vissu leyti nokkru þokað í þá átt þegar við völd hafa verið stjórnvöld sem sinnt hafa kalli í þeim efnum. Það sama er uppi varðandi opinber fyrirtæki eins og Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins svo að annað dæmi sé nefnt. Það skal nú einkavætt. Að vísu er ekki búið að ganga frá því. Skýrsla er ekki komin en hæstv. fjmrh. hefur þegar kunngert sína stefnu og sú stefna er það sem koma skal samkvæmt Evrópurétti og þar á blessuð samkeppnin að fá að njóta sín í því efni burt séð frá almennum óskum varðandi heilbrigðisstefnu og áfengisstefnu. Það sama er uppi á öðrum sviðum varðandi lyfjamál, Lyfjaverslun ríkisins, sölu og dreifingu lyfja. Allt skal þetta falla undir mælistiku fjórfrelsisins og lúta að þeirri reglu sem hér er verið að innleiða.

Virðulegur forseti. Sá sem hér mælir hefur horft álengdar á þetta mál og verið þátttakandi í athugun þess á ýmsum stigum. Ég hef fylgst með því sem varamaður Alþb. í utanrmn. Nú á síðasta sprettinum ekki sem virkur þátttakandi í yfirferð þar en getað fylgst með því sem hefur komið fram á þeim vettvangi. Ég er nú í þeirri aðstöðu að flytja nál. fyrir hönd 2. minni hluta utanrmn. sem fulltrúi Alþb. í nefndinni, en aðalmaður Alþb. er ekki á þingi þessa stundina. Á þskj. 1054 liggur fyrir nál. sem ég ætla hér að lokum að lesa, með leyfi forseta:

,, Með afgreiðslu fyrirliggjandi frumvarps ræðst afstaða Alþingis til samningsins um Evrópskt efnahagssvæði.

Samningurinn brýtur gegn ákvæðum íslensku stjórnarskrárinnar. Með honum skerðist stórlega raunverulegt löggjafarvald Alþingis. Til þingsins munu streyma lög og reglugerðir frá Evrópubandalaginu sem Alþingi hefur engan þátt átt í að móta. Um 250 slíkar samþykktir EB, sem gengið hefur verið frá í Brussel frá því megintexti EES-samningsins var frágenginn 1. ágúst 1991, bíða afgreiðslu. Sá pakki mundi berast inn á borð alþingismanna eftir að samningurinn hefði tekið gildi.

Með EES-samningnum og því sem honum fylgir er verið að veita útlendingum aðgang að íslenskum náttúruauðlindum, fiskimiðum, orkulindum og landi.

Með samningnum væru Íslendingar að kasta fyrir borð helstu stjórntækjum í efnahagsmálum og gefa sig á vald ákvörðunum sem teknar eru án tillits til íslenskra hagsmuna.

Það stjórnkerfi sem byggja á upp til að þjóna EES-kerfinu er í senn ólýðræðislegt og kostnaðarsamt. Verið er að flytja ákvarðanatöku um íslensk málefni á fjölmörgum sviðum úr landi. Kostnaður við stjórnkerfi landsins mun vaxa til mikilla muna og nú þegar er byrjað að byggja upp í Brussel skrifstofur á vegum Stjórnarráðsins við tilkomu EES. Utanferðir íslenskra embættismanna og ráðherra mundu margfaldast.

Aðild Íslendinga að EES auðveldar mjög þeim öflum eftirleikinn sem knýja leynt og ljóst á um aðild Íslands að Evrópubandalaginu.

Alþýðubandalagið er andvígt aðild Íslands að Evrópsku efnahagssvæði og telur að ekki komi til greina að Íslendingar sæki um aðild að Evrópubandalaginu.

Þessi afstaða kom skýrt fram við umræðu um frumvarp til lögfestingar á EES-samningnum sem afgreitt var í janúar 1993.

Frá því að frumvarpið um staðfestingu á EES-samningi var samþykkt af meiri hluta á Alþingi í janúar sl. hefur ýmislegt komið í ljós sem staðfestir aðvaranir andstæðinga samningsins.

Utanríkisráðherra hefur kosið, í þeim samningum sem síðan fóru fram, að ganga gegn íslenskum hagsmunum á sviði landbúnaðar að því er varðar innflutning.

Fullyrðingar ráðherrans um efnahagslegan ábata af EES-aðild hafa reynst stórlega ýktar og með framkomnum breytingum á samningnum er Íslandi ætlað að greiða enn stærri hlut í fjárhagsaðstoð til svæða innan EES.

Enn er óafgreiddur fjöldi frumvarpa sem ríkisstjórnin telur að lögfesta þurfi vegna samningsins. Einnig hafa ekki verið lögð fram frumvörp sem boðuð voru á síðasta ári, m.a. varðandi eignarrétt á auðlindum, svo sem jarðhita og orku fallvatna.

Enn er óvissa um afdrif EES-samningsins. Aðeins þrjú EB-ríki höfðu tekið samninginn til afgreiðslu eins og hann lá fyrir sl. haust. Þá hefur komið fram að Spánn og e.t.v. fleiri EB-ríki tengja afstöðu til EES-samningsins við afgreiðslu Maastricht-samningsins innan Evrópubandalagsins.

Alþingi á að hafna þessum samningi og hefja undirbúning að bættum samskiptum við umheiminn út frá íslenskum forsendum. Það verður best gert með því að landið skipi sér utan stórra efnahagsheilda þar sem hagsmunir stórvelda og fjölþjóðafyrirtækja ráða ferðinni.``

Virðulegi forseti. Ég hef gert grein fyrir minni afstöðu og Alþb. til þessa máls.

Frsm. 3. minni hluta utanrmn. (Ingibjörg Sólrún Gísladóttir): Virðulegur forseti. Á þskj. 1055 er að finna nál. frá 3. minni hluta utanrmn. um frv. til laga. um breytingar á lögum um Evrópskt efnahagssvæði. 3. minni hluta utanrmn. myndar sú sem hér stendur og skrifar hún undir nál. Nál. er svohljóðandi:

,,Þegar frumvarp til laga um staðfestingu á EES-samningnum var afgreitt á Alþingií janúar sl. lá fyrir að Sviss yrði ekki aðili að samningnum. Það var því fyrirséð að málinu væri ekki lokið og að á yfirstandandi þingi þyrfti að breyta lögunum til samræmis við veruleikann. Sú breyting er nú gerð með þessu frumvarpi og þó að fyrst og fremst sé um tæknilegar breytingar á samningnum að ræða má segja að frumvarpið marki engu að síður lokaafgreiðslu EES-málsins af hálfu Alþingis.

Þau rök og þær forsendur, sem lágu til grundvallar umræðunni í janúar sl., eiga því enn við og sú afstaða, sem þingmenn tóku, stendur óhögguð. Á sömu forsendum og þá telur 3. minni hluti að ríkisstjórnin og stjórnarflokkarnir verði að bera hina pólitísku ábyrgð á þeirri samningsniðurstöðu sem fyrir liggur og meðferð málsins gagnvart þingi og þjóð á undangengnum mánuðum.

Þriðji minni hluti bendir á að mikil óvissa ríkir nú um afdrif EES-samningsins þar sem einstök aðildarríki EB, svo sem Spánn, hafa látið þá skoðun í ljós að örlög EES-samningsins ráðist m.a. af niðurstöðum í atkvæðagreiðslu um Maastricht-samninginn í Danmörku og Bretlandi. Mikilvægt er að þessari óvissu verði eytt hið fyrsta og tryggt að hún komi ekki niður á aðgangi íslenskra sjávarafurða að mörkuðum EB.

Um afstöðu til samningsins að öðru leyti vísar 3. minni hluti í nefndarálit sitt frá því í janúar sl. sem birt var á þskj. 411.

Með tilvísun til þess sem að ofan greinir mun 3. minni hluti sitja hjá við afgreiðslu þessa frumvarps á Alþingi.``

Virðulegi forseti. Ég lít raunar svo á að hinni pólitísku umræðu um sjálfan samninginn um hið Evrópska efnahagssvæði sé lokið á Alþingi, að lokaþáttur umræðunnar hafi í raun farið fram í janúar sl. þegar atkvæði voru greidd um aðildina að hinu Evrópska efnahagssvæði. Þá voru helstu rök og mótrök leidd fram og þau hafa í sjálfu sér ekkert breyst á þeim tíma sem liðinn er og ég reikna fastlega með að afstaða einstakra þingmanna til málsins hafi ekkert breyst frá þeim tíma. Þegar þetta var var mikil óvissa ríkjandi um framtíð samningsins í kjölfar þess að Sviss hafnaði í þjóðaratkvæðagreiðslu aðild að samningum og eins og segir í nál. mínu var ljóst að samningstextinn eins og hann lá fyrir var ekki í samræmi við þann veruleika sem við blasti. Síðan hefur verið samið um þennan þátt málsins og aðild alls staðar þar sem getið er um Sviss í samningnum hefur það verið tekið út. Þá hefur þetta þýtt að Íslendingar verði vissulega að taka á sig auknar fjárhagsskuldbindingar vegna sjóðsins sem stofnað var til og framlag Sviss datt út þegar samningnum var hafnað í þjóðaratkvæði.

Þrátt fyrir að samið hafi verið um málið á nýjan leik með Sviss fyrir utan er ekki þar með sagt að óvissan í málinu sé eitthvað minni nú en hún var þá. Það er því ekki alveg ljóst hvernig þetta mál mun fara á næstu mánuðum. Bæði hefur þess orðið vart að það er takmarkaður áhugi á sjálfu EB-þinginu á samningnum og svo er að heyra sem það sé spurning um það hvort það takist að fá nægilega marga þingmenn til þess að mæta til atkvæðagreiðslu þegar þessi viðbót verður afgreidd.

Þá er líka ljóst að Spánverjar hafa haft lítinn áhuga á samningnum, bæði vegna þess að þeir líta svo á að samningurinn eins og hann liggur fyrir gefi EFTA-ríkjunum vissa viðspyrnu, þ.e. geri aðild að Evrópubandalaginu ekki eins fýsilega í augum margra í þessum ríkjum. Þá óttast þeir líka að EES-samningurinn geti leitt til þess að Efnahagsbandalagið þróist í átt til fríverslunarsamnings, það þróist til norðurs og EFTA-ríkin ásamt með Þýskalandi og jafnvel Bretlandi nái saman og geti leitt til þess að EB þróist í átt til fríverslunarsvæðis. Spánverjar og Suður-Evrópuríkin leggja mikla áherslu á það að hinn pólitíski samruni verði aukinn í Evrópu.

Þá vilja Spánverjar líka tengja EES-samninginn Maastricht-samningnum og segja í rauninni að þetta sé kaup kaups. Ef Danir samþykkja ekki Maastricht í þjóðaratkvæðagreiðslu og Bretar samþykkja ekki samninginn á breska þinginu þá sé málið upp í loft og engin ástæða til þess að samþykkja samninginn um hið Evrópska efnahagssvæði og allt ferlið þurfi í rauninni að byrja upp á nýtt. Þetta er sú afstaða sem hefur komið fram frá Spánverjum til málsins.

Í ljósi þessa liggur náttúrlega fyrir að það getur brugðið til beggja átta í þessu máliog mikil óvissa er ríkjandi og þessi óvissa hefur m.a. verið staðfest af utanrrh. í umræðum um málið. Ég held að öllum hljóti að vera talsvert kappsmál að þessari óvissu fari að linna og það þurfi að taka á málunum ef afstaða EB skýrist ekki nú hið fyrsta og í síðasta lagi í sumar. Skýrist afstaða EB í sumar verða íslensk stjórnvöld að snúa sér að því að tryggja hagsmuni Íslendinga á mörkuðum EB, ekki síst með tilliti til sjávarfangsins og það mætti þá hugsanlega gerast með einhvers konar endurbótum á bókun 6 við fríverslunarsamninginn frá 1972. Ég er að tala um sumarið í sumar ef mál fara á þann veg að óvissa verði enn ríkjandi um framtíð samningsins. Eins og ég segi held ég að öllum hljóti að vera ljóst að þessi óvissa er mjög skaðleg vegna þess að það er erfitt fyrir fyrirtæki og einstaklinga að búa sig undir eitthvað sem ekki liggur fyrir hvort verði að veruleika og búa sig undir einhverja framtíð sem að vissu leyti er óljós.

Kristín Einarsdóttir: Herra forseti. Við erum komin að lokasprettinum í umfjöllun um EES-samninginn, a.m.k. í bili því að eins og öllum er ljóst verða eilífar samningaviðræður í gangi varðandi ýmsa þætti þessa samnings. Það er því langt frá því að við séum búin að fjalla um málið þó að þessi partur af því verði e.t.v. afgreiddur á næstu dögum.

Frá því að EES-málið var samþykkt, þ.e. I. kaflinn, þá hefur komið æ betur í ljós hve rangt það var og er að Ísland gerist aðili að Evrópsku efnahagssvæði. Það er langt frá því að neitt hafi skýrst betur eða eitthvað komið í ljós af þeim miklu ávinningum sem talað var um sérstaklega af hálfu utanrrh. og þeim sem lögðu fram þennan samning. Fjárhagslegur ávinningur er langtum minni, ef hann er þá nokkur, af þessum samningi og allir aðrir þættir hans eru hið versta mál eins og kannski hefur komið betur í ljós. Nú eru menn t.d. að berjast í landbúnaðarkaflanum, þ.e. bókun 3, og komið hefur í ljós að því sem haldið var fram, m.a. af þeirri sem hér stendur og reyndar mörgum fleirum, að þeir fyrirvarar sem þar voru koma Íslendingum ekki að gagni í þá veru sem talað var um. T.d. var talað um að hægt væri að leggja jöfnunargjald og ýmislegt fleira á innfluttar, unnar landbúnaðarvörur. Það var ekkert hlustað á það sem hér var sagt, þau varnaðarorð sem hér voru borin fram. Af hálfu t.d. utanrrh. og landbrh. og viðskrh. var einungis talað um að þetta væri ekkert mál, en það er auðvitað ekki rétt. Núna eru menn að hamast við það kófsveittir að reyna að negla fyrir þessar rifur sem þeir tóku þátt í að búa til fyrr í vetur. Það er eiginlega ekki hægt annað en að vorkenna þeim sem taka þátt í svona vitleysu.

Það er auðvitað ömurlegt til þess að vita að menn hafi kannski með opin augu gengið í þessa gryfju og haldið að þeir gætu kraflað sig upp úr henni aftur, en ég held að það verði mjög erfitt. Það á örugglega eftir að koma ýmislegt fleira í ljós varðandi þennan samning. Það þýðir ekkert að gera samninga eins og t.d. þennan EES-samning, sem er auðvitað einn stærsti samningur sem Íslendingar hafa gert um langt árabil, og reyna svo að koma á eftir og finna leiðir til að þurfa ekki að standa við hann, en það eru menn byrjaðir að gera nú þegar. Það er auðvitað miklu betra að hafna þessum gjörningi eins og ég teldi miklu eðlilegra og fara í tvíhliða viðræður við Evrópubandalagið um okkar hagsmunamál og vera ekki að þessu brölti.

Auðvitað er eðlilegt að reyna eftir megni að minnka skaðann af EES ef það verður þá að veruleika, en það er miklu betra að vísa þessum samningi frá meðan enn er tími til þess.

Hér hefur verið rakið að allsendis óvíst er að EES verði að veruleika. Þess vegna er ég alveg undrandi á því að hæstv. utanrrh. hafi leyft sér að skrifa undir landbúnaðarpakka samningsins án þess að hafa nokkurt samráð við Alþingi Íslendinga. Þann 15. apríl átti landbúnaðarpakki samningsins að taka gildi að því er Ísland varðar og reyndar öll EFTA-ríkin gerðu það. Utanrrh. tekur þá ákvörðun einhliða að hluti þessa EES-samnings taki gildi án þess að ljóst sé að þessi samningur verði að veruleika. Hann var meira að segja búinn að segja sjálfur að það væri allsendis óvíst. Ég botna ekkert í því að meiri hluti Alþingis skuli láta þetta yfir sig ganga. Hér hefur verið talað um að nú sé bara um tæknilegar breytingar að ræða á þessum samningi. Ég er því alls ekki sammála að þetta séueingöngu tæknilegar breytingar. Ég er búin að nefna einn þáttinn sem tengist þessu, þ.e. landbúnaðarþáttinn, en einnig er um að ræða að Íslendingar þurfi að bera meiri kostnað af þessum samningi þrátt fyrir miklar heitstrengingar þess efnis í upphafi að auðvitað mundu hin EFTA-ríkin alls ekki greiða hlut Sviss í þessu máli. Það þótti hrein fjarstæða og íslenski utanrrh. gekk fram í því máli bæði hér og annars staðar að auðvitað kæmi það ekki til greina. En hver var niðurstaðan? Auðvitað það sem EB vildi og kemur þar vel í ljós hver ræður ferðinni í þessu máli. Þetta er bara forsmekkurinn af því sem koma skal, auðvitað er það EB sem ræður öllu. Það ræður öllu að því er varðar lagasetningu á gildissviði samningsins og er tómt mál að tala um að það skipti einhverju máli þótt Íslendingar geti hugsanlega komið með puttana einhvers staðar þar inn í á einhverju löngu ferli varðandi lagasetningu. Það er auðvitað ekki nokkur einasta hemja að Alþingi skuli láta það yfir sig ganga að EB eigi að hafa allt frumkvæði á lagasetningu á gildissviði samningsins hér eftir.

Það eru fjölmargir þættir sem hægt væri að taka hér til og benda á hversu óhagstæðir eru Íslendingum. Ég hef oft gert það í þessum ræðustól og væri hægt að nota langan tíma til þess og veitti víst ekki af að tíunda það fyrir a.m.k. sumum. Það er auðvitað eins og fyrri daginn að það fólk sem helst þyrfti að hlusta á þau rök sem eru gegn því að Íslendingar gerist aðilar að EES, situr auðvitað ekki í salnum, það hlustar ekki á það sem hér er fram borið. Það hefði verið ágætt fyrir ýmsa sem eru að reyna, eins og ég sagði áðan, kófsveittir að stinga upp í þessi göt, að vera hér og hlusta á þau varnaðarorð sem þingmenn hafa varðandi þennan samning í staðinn fyrir að reyna einhvers staðar að negla upp í götin úti í bæ eða í öðrum sölum Alþingis.

Það eru ekki bara einstaka þættir þessa samnings sem sýna hvað hann er óhagstæður heldur finnst mér skipta mestu máli sú stefnumörkun sem felst í samningnum. Sú stefnumörkun sem felst í því að peningarnir eru þar í aðalhlutverki. Það er raunverulega verið að skrifa upp að þeir stjórni öllu, þ.e. það er verið að skrifa upp á hina illræmdu frjálshyggju. Það á að opna öll landamæri fyrir peningum en í raun að loka þeim fyrir fólkinu. Sú hugmyndafræði og stefna sem liggur til grundvallar EB og þar af leiðandi EES er stefna sem ég get alls ekki aðhyllst. Það er einmitt þess vegna sem ég get ekki greitt þessum samningi atkvæði mitt og ætla að greiða atkvæði á móti honum, hef gert hingað til og mun gera það áfram.

Ef við horfum á heiminn í heild þá lít ég svo á að myndun Evrópsks efnahagssvæðis sé mjög mikil öfugþróun í því sem ég vil sjá heiminn þróast í, þ.e. að ríkar þjóðir taki sig saman og myndi eins konar stórríki með meira eða að minna leyti sameiginlegri stjórn á mörgum sviðum og loki á aðrar þjóðir. Þær vilja auka viðskipti sín á milli, þessar ríku iðnaðarþjóðir, þetta gildir bæði um Evrópubandalagið og EES og það sama gerist í Ameríku og síðan í Japan. Auðvitað eru það peningarnir sem alltaf hafa verið undirrótin en núna tala allir hátt um það. Það er markaðskerfið sem á að ríkja, það eru peningarnir sem eiga að stjórna og síðan á að loka okkur af gagnvart fátækari ríkjunum. Það er nú þegar farið að bera mikið á þessu og margir kvarta t.d. varðandi Evrópubandalagið. Ríki bandalagsins eru að auka viðskipti sín á milli og raunverulega koma í veg fyrir viðskipti við önnur ríki. Það er frægt mál sem núna gengur og er umtalað, þó sérstaklega fyrr í vetur, hið svokallaða bananamál. Evrópubandalagið leggur höfuðáherslu á að ekki séu fluttir inn bananar utan svæðisins og vilja neyða, sérstaklega Austur-Þjóðverja eftir að Þýskaland sameinaðist, til þess að borða fyrst og fremst banana frá Frakklandi. Þeir vilja það helst ekki því þeir vilja borða aðra tegund af banönum en þar er ræktuð og hafa hingað til flutt inn banana bæði frá Mið-Ameríku og Afríku. Núna á að leggja toll á þá þannig að nánast verður útilokað fyrir þessar þjóðir að flytja inn banana í samkeppni við þessa EB-banana. Þetta er bara dæmi um hvernig þeirra stefna er, þ.e. að útiloka aðra frá þeirra mörkuðum sem kemur sér auðvitað mjög illa fyrir hinar fátækari þjóðir. Síðan er þetta kallað frelsi, frelsi í viðskiptum. En þetta frelsi nær auðvitað bara til þeirra en ekki út fyrir það. Þetta kalla ég mikla öfugþróun og hef verulegar áhyggjur af því að með þessu móti sé verið að etja ákveðnum svæðum hverju á móti öðru. Ég hef verulegar áhyggjur af þvíað við tökum þátt í þessu ferli.

Það er ekki bara þannig að ríkar þjóðir séu að hópa sig saman í viðskiptabandalag með sameiginlegt stjórnkerfi, miðstýrt kerfi sem er langt frá fólkinu og það á mjög erfitt með að nálgast, heldur er einnig verið að búa til kerfi sem hyglir þeim sem betur mega sín og lætur þá eiga sig sem minna mega sín, þá sem fátækari eru og því miður þá kemur þetta enn þá verr við konur heldur en karla. Það kemur auðvitað verr við alla þá sem ekki eru með mikla peninga milli handanna.

Í ræðu minni þann 15. des. sl. fjallaði ég nokkuð ítarlega um þá neikvæðu þætti sem fylgja aðild að Evrópsku efnahagssvæði að því er varðaði konur sérstaklega. Ég ætla ekki að endurtaka það allt saman heldur vísa til þess sem ég sagði þá en mig langar þó aðeins að vitna í eitt atriði og benda á tiltölulega nýja könnun sem gerð hefur verið á stöðu kvenna í tengslum við Evrópusamrunann. Inga Persson, sem er prófessor í þjóðhagfræði við háskólann í Lundi í Svíþjóð, hefur nýlega birt rannsóknir sínar á þessu sviði. Ég ætla ekki að rekja nákvæmlega hvað felst í hennar niðurstöðum en í stuttu máli þá segir prófessorinn að Evrópustefnan og það sem henni fylgir, þ.e. að fyrirtæki, peningar og vinnuafl geti flust án hindrana yfir landamæri, muni hafa þau áhrif að laun láglaunakvenna muni lækka en laun þeirra kvenna sem hafa hærri laun muni hækka. Þetta getur þá komið sér vel fyrir menntaðar konur sem hafa há laun, þó það gildi ekki að þær hafi neitt sérstaklega há laun á Íslandi, þá munu þær kannski fá hærri laun en láglaunakonurnar munu fara verr út úr þessu. Þetta er hennar niðurstaða.

Einnig segir hún, sem er merkilegt líka, að þótt þær konur sem hafi há laun fái eitthvað meira þá muni það ekki auka jafnréttið, þar sem karlarnir muni fá enn meira eins og venjulega. Launbilið mun aukast enn meira, segir prófessorinn, og að hennar mati þá mun það aukast enn meira en launabilið milli kvenna og karla, þ.e. bilið milli þeirra sem lág laun hafa og hinna með há laun muni aukast meira heldur en milli kvenna og karla.

Það er ekki glæsilegt sem blasir við bæði konum og körlum ef ég tek þá sérstaklega þær konur sem hafa lægri launin.

Þessu vildi ég bæta við það sem ég hafði áður sagt hvað þetta atriði varðar því þetta er alveg ný könnun sem þessi prófessor í Lundi birti fyrr í vetur. Ég hafði hana ekki undir höndum við fyrri umræðu þessa máls, en fannst eðlilegt að minnast aðeins á þetta því mér þóttu niðurstöðurnar hrikalegar.

Ef litið er á málin frá því fyrr í vetur lítur það enn verr út en þá. Það er þá ekki síst að í janúar hafa sjálfsagt margir haldið að fljótlega kæmi fram frv. sem varðaði kaup á landi og auðlindirnar, svo sem orkulindir, vatn o.fl. sem því fylgir. Þá var talað um það og hefur reyndar verið talað um það í alllangan tíma að ekkert mál sé að setja girðingar í lög að því er þetta varðar og alltaf fullyrti hæstv. utanrrh. og reyndar fleiri ráðherrar og fleiri þingmenn það. Svo kom auðvitað fljótlega í ljós að það var ekki alveg eins auðvelt og talað var um en það átti samt að gera það. Hæstv. iðnrh. taldi að það væri minnsta mál að setja eitthvað varðandi orkulindirnar og auðlindir svo og heitt vatn og fleira. Ekkert mál. En auðvitað hefur ekkert komið fram af þessum málum og menn eru algjörlega hættir að tala um þetta ofan í kaupið. Mér finnst þetta mjög sérkennilegt. Málið er raunverulega enn verr statt heldur en fyrr í vetur, a.m.k. að því er varðar þá sem töldu að það væri hægt að setja einhverjar girðingar í lög sem halda mundu.

En það er auðvitað hægt að snúa við og enn er hægt að hafna þessum samningi.

Á þskj. 1060 er frávísunartillaga frá þingflokksformönnum stjórnarandstöðuflokkanna sem ég styð að sjálfsögðu. Best hefði auðvitað verið að vísa málinu endanlega frá en með því að vísa því til ríkisstjórnarinnar ættu fleiri að geta sameinast um það því bæði stjórn og stjórnarandstaða, eða a.m.k. stjórnarliðar gætu treyst ríkisstjórninni til að fara með málið. Ég tel mjög mikilvæga síðastu setninguna sem kemur fram í frávísunartillögunni, þ.e. að samningurinn verði ekki lagður á ný fyrir Alþingi til staðfestingar nema að undangenginni þjóðaratkvæðagreiðslu. Þetta þykir mér mjög mikilvægt atriði og vona að þessi tillaga verði samþykkt. En eins og ég segi, auðvitað hefði verið best að vísa þessu máli endanlega frá. Þetta er auðvitað leið í málinu því ég tel að það sé mikilvægast að þjóðin fái að segja álit sitt á þessu máli.

Mér þykir í raun nöturlegt að við þurfum á þessum tímum, þegar við erum nýbúin að fagna 150 ára afmæli endurreisnar Alþingis og á næsta ári verða 50 ár frá stofnun lýðveldisins, að vera að fjalla um það að færa gífurlegt vald á mikilvægum sviðum út úr landinu. Ég el enn þá von í brjósti að við getum hafnað þessu frv. og þar með hafnað því að Ísland gerist aðili að Evrópsku efnahagssvæði.

Svavar Gestsson: Virðulegi forseti. Hv. 4. þm. Austurl. hefur í ræðu sinni gert grein fyrir viðhorfum okkar alþýðubandalagsmanna til þess máls sem liggur fyrir og sömuleiðis í nál. 2. minni hluta utanrmn. sem lýkur með þessum orðum, með leyfi forseta:

,,Alþingi á að hafna þessum samningi og hefja undirbúning að bættum samskiptum við umheiminn út frá íslenskum forsendum. Það verður best gert með því að landið skipi sér utan stórra efnahagsheilda þar sem hagsmunir stórvelda og fjölþjóðafyrirtækja ráða ferðinni.``

Þá hefur formaður þingflokks Alþb. ásamt formönnum annarra þingflokka stjórnarandstöðunnar lagt fram frávtill. á þskj. 1060 þar sem lagt er til að þessum samningi og frv. verði vísað frá og jafnframt samþykki Alþingi, eins og þar stendur, með leyfi forseta,,,að samningurinn verði ekki lagður fram á ný á Alþingi til staðfestingar nema að undangenginni þjóðaratkvæðagreiðslu.``

Út af fyrir sig hefur flestum efnisatriðum málsins á þessu stigi verið haldið til skila þó að margt væri hægt að segja um málið í heild, sérstaklega á þessari stundu því að nú er verið að ljúka meðferðinni á EES-samningnum á Alþingi þannig að það má segja að við séum komin að ákveðnum kaflaskilum í málinu. Auðvitað er það þannig eins og margir hv. ræðumenn hafa sagt á undan mér í umræðunni að þetta mál mun koma aftur og aftur á næstu missirum, næstu árum ef svo fer að samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði verður að veruleika. Samt sem áður er það þannig að hin formlegu lok málsins á Alþingi í bili eru núna með því frv. sem hér er til umræðu á fundinum. Þess vegna er ekkert óeðlilegt við það, virðulegi forseti, að einmitt á þessum fundi sé farið dálítið yfir málið og menn reyni að skyggnast um og skoða hvert erum við eiginlega að fara, hvert er utanrrh. að fara með því að leggja þetta ofurkapp á að málið verði að lögum. Hvert er ríkisstjórnin að fara og hvert ætlar hún með þjóðina og hvernig má gera ráð fyrir að hlutirnir þróist á næstu árum?

Þegar samningsdrögin um Evrópskt efnahagssvæði voru fyrst rædd á sínum tíma gerðu ýmsir aðilar, og einkum og sér í lagi framsóknarmenn, mjög mikið úr því að kannski væri hægt að koma í veg fyrir helstu vandamálin sem af þessu hljótast með því að setja upp það sem kallað er girðingar. Í miðstjórnarsamþykkt Framsfl. í maí 1992 var mikið talað um girðingar og menn þyrftu að setja girðingar til þess að koma í veg fyrir það að þessi og hin plágan riði yfir landið í framhaldi af samningnum um Evrópskt efnahagssvæði. Nú hefur girðingatalið af einhverjum ástæðum hljóðnað mjög mikið og það er auðvitað fyrst og fremst vegna þess að menn átta sig á því að ekki er hægt að koma þeim við. Ekki er hægt að setja girðingar sem gilda bara um Íslendinga. Samkvæmt þessum samningi er bannað að gera neitt sem upphefur íslenskan ríkisborgararétt á samningssviðinu. Í raun og veru er búið að ákveða það ef menn verða aðilar að þessum samningi og ef hann verður að veruleika að íslenskur ríkisborgararéttur gildir bara eins og ríkisborgararéttur Þýskalands, Danmerkur eða Portúgals á samningssviðunum fjórum. Þetta er sérstaklega alvarlegt með hliðsjón af því að ríkisstjórnin lofaði því, eins og hv. 4. þm. Austurl. tók áðan fram að ganga frá ýmsum málum í lögum áður en af þessum samningi yrði. Áður en hann yrði afgreiddur. Það á auðvitað sérstaklega við um orkumál og þær auðlindir sem hér eru í jörðu, háhita og jarðhita af ýmsu tagi.

Ég hlýt að nota þetta tækifæri, virðulegi forseti, til að spyrja hæstv. utanrrh. hvernig hann sér þau mál fyrir sér. --- Ætli hæstv. utanrrh. sé langt í burtu, hæstv. forseti? Ég hefði viljað beina einni spurningu til hæstv. utanrrh. Er hann kannski ekki í húsinu? (Forseti:Forseti getur upplýst að hæstv. utanrrh. er í húsinu og ráðstafanir verða gerðar til þess að hann gangi í salinn.) Það gleður mig óumræðilega, virðulegi forseti, að hann skuli vera í húsinu og sömuleiðis að hann skuli ganga í salinn.

Ég held að nauðsynlegt sé að fá upplýsingar um hvernig hæstv. utanrrh. hefur hugsað sér að verja þessar íslensku orkulindir á landi með lagasetningu. En eins og kunnugt er hefur legið fyrir Alþingi í um 10 ár frv. um hvernig á að fara að því að tryggja eignarrétt þjóðarinnar á þessum orkulindum, háhitasvæðunum og fleiru. Frv. hefur aftur og aftur verið lagt fyrir Alþingi og aftur og aftur verið lagt fyrir iðnn. Aftur og aftur hefur það komið fram að ýmsir fulltrúar á Alþingi, aðallega úr Sjálfstfl. og einn og einn maður úr Framsfl. hafa verið á móti því að reglur eða lög væru sett um það að þjóðin ætti þessar auðlindir. Sl. haust, þegar hv. 4. þm. Austurl. mælti fyrir þessu frv., lofaði hæstv. iðnrh. því að fljótlega kæmi frv. frá ríkisstjórninni til þess að tryggja eignarrétt þjóðarinnar á þessum auðlindum. Fyrirspurn mín til hæstv. utanrrh. er þessi: Hvar er þetta frv.? Hvar er málið? Er það rétt að það sé strand í stjórnarflokkunum og ef það er strand í stjórnarflokkunum hvernig ætlar utanrrh. þá að tryggja eignarrétt þjóðarinnar á þessum auðlindum andspænis þeim veruleika sem við stæðum frammi fyrir ef Íslendingar verða aðilar að hinu Evrópska efnahagssvæði?

Þetta er fyrirspurnin: Hvar er þetta frv., hvenær kemur það og hvaða ráðstafanir ætlar ráðherrann að gera í þessum efnum?

Hv. 4. þm. Austurl. og fleiri , t.d. hv. 15. þm. Reykv. hafa rakið mjög rækilega hvernig verður þrengt að öllu lýðræði og þingræði með því að við verðum aðilar að hinu Evrópska efnahagssvæði. Þegar þingræðið varð fyrst til á Íslandi og menn ræddu um það fyrst þá hafði orðið þingræði alveg sérstakan bjartan hljóm. Ég man eftir að Jón Ólafsson, sem var framarlega í sjálfstæðisbaráttu okkar á 19. öldinni og orti margt sem ekki þótti fallegt um Danakonung, kallaði þetta sigurhróp sem fælist í orðinu þingræðið.

Spurningin er hvaða hljómur verður í sigurhrópinu þingræðið eftir að við erum búin að breyta okkur í færiband eða kannski frekar flæðilínu svo ég miði við nútímatækni í sjávarútvegi. Breyta Alþingi Íslendinga í flæðilínu fyrir Evrópubandalagið. Frv. verður rúllað inn dag eftir dag og menn samþykkja eitt í dag og vita svo sem ekki mjög mikið hvað þeir eru að samþykkja. Það sérkennilega er að við höfum þegar í í þessum sal og það í gær, staðið frammi fyrir mjög sérkennilegri lífsreynslu sem við munum oft kynnast á næstu árum ef við verðum aðilar að Evrópska efnahagssvæðinu. Þannig var að hér var til meðferðar frv. um samgöngumál á EES-sviðinu, held ég það heiti, eða eitthvað þess háttar, og á sama tíma var hér til meðferðar frv. til laga um eftirlit með skipum. Svo var líka til meðferðar frv. til laga um leiðsögu skipa ef ég man rétt. Í báðum þessum frv., EES-frv. og skipafrv., var verið að breyta sömu lögunum á sama þingfundinum. Þingmenn úr stjórnarandstöðunni, hv. 6. þm. Vestf. og fleiri, spurðu hvernig bæri að skoða þessi mál. Ef við erum búin að breyta lögunum um eftirlit með skipum en erum svo að breyta lögum sem við vorum að afnema með öðru frv. sem var 12. eða 13. dagskrármálið þar sem hið fyrra var 6. eða 7. dagskrármálið. Minn ágæti vin, Pálmi Jónsson, er formaður samgn. og forseti þingsins, og það vafðist nokkuð fyrir mönnum að taka á þessu máli. Hver varð niðurstaðan af þessari flækju? Niðurstaðan varð sú að þessu máli um samgöngur á EES-svæðinu eða hvað það nú heitir var frestað í dag. Af hverju var því frestað í dag? Það var til þess að það væri hægt að gefa út að nýju lögin um eftirlit með skipum og lögin um leiðsögu skipa með nýjum númerum, með Stjórnartíðindum prentuðum í dag þannig að þegar samgöngumál á EES-svæðinu verða tekin fyrir á morgun breyti þau hinum nýju lögum sem voru samþykkt í gær. Okkar prýðilega lið í þinginu sem á auðvitað að halda utan um alla þessa speki ræður náttúrlega ekki við öll þessi ósköp vegna þess að hlutirnir eru í meira og minna rugli. Ég óttast það, virðulegi forseti, tæknilega séð að oft verði ákaflega erfitt fyrir stofnunina að fóta sig við þessa flæðilínu Evrópubandalagsins sem utanrrh. hefur ákveðið að setja í gang.

Þessi mál, virðulegi forseti, voru rædd ítarlega í kosningunum 1991. Ég man að ég komst þannig að orði á vinnustaðarfundi í kaffistofu Áburðarverksmiðjunnar að þetta væru kannski síðustu kosningarnar þar sem við værum að takast á um það hvort við værum að leggja af stað inn í Evrópubandalagsferlið. Stórvinir mínir í Alþfl. eins og hæstv. utanrrh. töldu að þetta væri til marks um það að þarna væru menn að snúa öllum hlutum á hvolf. Auðvitað færum við ekkert í Evrópubandalagið á því kjörtímabili sem þá fór í hönd, þ.e. á því kjörtímabili sem nú er. Staðreyndin er auðvitað sú að við erum á þessari leið. Það er meginástæðan til þess að mjög mörg okkar hafa snúist öndverð gegn samningnum um Evrópskt efnahagssvæði að við teljum að með því sé verið að leggja af stað inn í Evrópubandalagið þó ég sé jafnviss um það að fjöldinn allur af þingmönnum sem studdu aðild að EES vilja ekki fara inn í Evrópubandalagið. En þá er það þannig eins og segir í kvæðinu að ,,enginn stöðvar tímans þunga nið``. Það er hætt við því að menn muni eiga erfitt með að fóta sig í þessum þunga straumi þegar þar að kemur og menn segi sem svo: Við skulum ekki vera að stríða á móti tímanum. Tíminn og samtíðin dregur okkur inn í þetta ferli.

Við höfum líka upplifað nú þegar mjög áþreifanlegar sannanir fyrir því að við erum á þessari braut. Það gerðist líka í gær. Samþykkt var að Ísland yrði aukaaðili að Vestur-Evrópubandalaginu. Hvað er Vestur-Evrópubandalagið? Það er hernaðarhliðin á Evrópubandalaginu og ekkert annað. Það er ekkert annað. Einu rökin sem hæstv. ríkisstjórn hefur flutt fyrir aukaaðild að Vestur-Evrópubandalaginu eru þau að við þurfum að geta hlustað á það samráð sem fer fram milli Evrópuríkjanna um hernaðarmálefni þannig að við einangrumst ekki frá þeim í hugsanlegum átökum sem gætu orðið á milli þeirra annars vegar og Bandaríkjanna hins vegar um skipan þessara hernaðarmálefna á rústum kalda stríðsins á næstu árum þegar Atlantshafsbandalagið verður lagt niður.

Engin önnur rök höfum við heyrt í þessu efni og það liggur við að þessi rök séu rökin af-því-bara vegna þess að engin önnur rök hafa komið fram fyrir því að Íslendingar eigi að verða aukaaðilar að hernaðarbandalagi Evrópubandalagsins.

Ég vil þess vegna segja það, virðulegi forseti, að því miður er það svo að við erum núna einmitt um þessar mundir að stíga skref hvert á fætur öðru sem leiða til þess að við förum þarna inn. Ég spyr: Voru stórar fyrirsagnirnar í blöðunum í morgun um að Íslandi væri að verða aukaaðili að Vestur-Evrópubandalaginu? Voru fréttirnar á ljósvakamiðlunum um þetta mál stórar í gærkvöldi eða í morgun eða í hádeginu --- eða hvað? Nei. Ég efast um að það sé nema örlítið brot af þjóðinni sem átti sig á því að þeir hv. 3. þm. Reykv., sem er yfirhershöfðingi íhaldsins, og hæstv. utanrrh. hafa lagt af stað með Íslendinga inn í Vestur-Evrópubandalagið. Þetta sýnir okkur auðvitað, virðulegi forseti, líka það hvað við erum vanmegna í þessari stofnun, ekki aðeins að vekja athygli á málum heldur sporna við. Við erum þegar farin að finna lyktina af stimpilpúðunum sem við verðum látin nota þegar og ef Íslendingar verða aðilar að Evrópsku efnahagssvæði.

1. apríl 1873 var efnt til mótmælastöðu í miðbænum í Reykjavík og það var fyrsta mótmælastaðan sem var efnt til í miðbænum í Reykjavík. Það var haft svo mikið við að það var búið til sérstakt spjald og þótti alveg undur og menn drógu fram ritblý og skrifuðu á spjaldið. Hvað skrifuðu menn á spjaldið, þessum fyrstu mótmælum Íslendinga og fyrsta sinn sem menn voru með spjald í mótmælum? Það var ,,Niður með landshöfðingjann. Í tengslum við þetta og stofnun landshöfðingjaembættisins og aðdragandi þess voru stöðulögin sem voru sett í febrúar 1870. Ég geri ráð fyrir því að flestir þingmenn kannist eitthvað við stöðulögin og muni t.d. fyrstu málsgrein stöðulaganna. (Gripið fram í.) Nei, ég heyri það að það þarf að rifja það upp, en þar stendur, með leyfi forseta: ,,Ísland er óaðskiljanlegur hluti Danaveldis með sérstökum landsréttindum.

Getur verið að við, með þessum EES-lögum sem hér á að samþykkja og hugsanlega því að menn kalli okkur inn í Evrópubandalagið með einhverjum hætti, séum að setja löggjöf sem er einhvern veginn þannig að Ísland er óaðskiljanlegur hluti Evrópuveldisins með sérstökum landsréttindum. Það er útilokað að neita því að við munum hafa nokkur sérstök landsréttindi þó við verðum aðilar jafnvel að Evrópubandalaginu og Evrópsku efnahagssvæði. T.d. er nokkuð gefið mál að við munum hafa þau sérstöku forréttindi í þessu landi að hafa Alþfl. og ég tala nú ekki um Framsfl. sem er alveg einstakt ,,fenomen`` eins og menn þekkja í flóru flokkanna í heiminum.

Við erum með öðrum orðum að ganga inn í kerfi, inn í samfélag sem við höfum ekki miklar spurnir af og vitum ekki hvernig mun þróast. Þó vitum við dálítið um þetta samfélag. (Forseti:Forseti vill leyfa sér að trufla hv. þm. í ræðunni en það hafði verið gert um það samkomulag að gera hlé á þingfundi klukkan hálfsjö til klukkan hálfníu í kvöld og þingfundur hefst þá aftur. Þess vegna vill forseti kanna hvort hv. þm. er að ljúka ræðu sinni eða hvort hann er tilbúinn til þess að gera hlé á ræðunni.) Þingmaðurinn er tilbúinn til að gera hlé á ræðunni. --- [Fundarhlé.]

Virðulegi forseti. Ég held að ástæða sé til þess í lok umræðunnar um Evrópskt efnahagssvæði að velta því aðeins fyrir sér inn í hvers konar þjóðfélag við erum að ganga og hvort það er endilega það þjóðfélag sem við viljum sjá þróast í okkar landi. Hvernig er Evrópuþjóðfélag sem menn eru sem óðast að sameinast? Þar eru 17 millj. manna á atvinnuleysisskrá í Evrópu um þessar mundir, í löndum Evrópubandalagsins. Þá eru þar fyrir utan atvinnulausir í EFTA-löndunum, þ.e. í Finnlandi, Svíþjóð, Noregi, Austurríki, Sviss og Íslandi, en það eru 17 millj. bara í Evrópubandalagslöndunum. Það er langt til svipaður fjöldi og býr á öllum Norðurlöndunum. Það er sennilega ámóta fjöldi og nemur vinnufæru fólki á öllum Norðurlöndunum. Þetta fólk hefur ekkert að gera, eins og það heitir, það fær ekki vinnu. Þannig er ástandið að þjóðfélögin hafa komið sér upp svofelldu hagkerfiað þetta fólk getur ekki selt vinnuafl sitt. Enginn er tilbúinn að kaupa vinnuafl þessa fólks og vinnuaflið er það eina sem þetta fólk á eins og kunnugt er og vinnuaflið verður aldrei tekið frá hraustum manni, ekki einu sinni með gjaldþrotaúrskurðum. En þessi þjóðfélög eru þannig vaxin að þetta fólk, 17 millj. manna, fær enga vinnu. --- Er ráðherra að koma? (Forseti:Forseti hefur upplýsingar um það að ráðherra sé rétt ókominn.) 17 millj. manna í þessum þjóðfélögum hafa enga vinnu og spurningin er hvort við eigum endilega að sameinast þessum þjóðfélögum, hvort þetta er það kerfi sem við viljum í landi okkar.

Nú er það þannig að forustumenn Evrópubandalagsins hafa áhyggjur af þessari þróun. Því er ekki að neita og ástæðulaust að draga fjöður yfir það að þar eru haldnir margir fundir um ráðstafanir til þess að draga úr atvinnuleysi. Fundir eru haldnir um það að efna til sérstaks átaks til þess að draga úr atvinnuleysi og nýlega var greint frá því að í löndum Evrópubandalagsins hefði verið ákveðið að verja um 42 milljörðum dollara til þess að hressa við atvinnulífið í löndum Evrópubandalagsins og talið er að þessar ráðstafanir geti aukið þjóðarframleiðslu í þessum löndum samanlagt upp á 0,6% og það séu u.þ.b. 450 þús. ný störf sem geta komið út úr þessum aðgerðum. Það er ekki lítið. Þessi ríki standa hins vegar frammi fyrir því að á sama tíma er það að gerast sem betur fer í heiminum að ríkin eru að afvopnast og verið er að fækka mjög verulega bæði í hergagnaiðnaði og í herjum Evrópubandalagslandanna þannig að þessi 450 þús. nýju störf sem er verið að tala um að skapa í Evrópubandalaginu með sérstöku átaki eru nokkurn veginn alveg jafnmörg og mun fækka í hergagnaiðnaði og herjum Vestur-Evrópu núna á allra næstu árum. Þannig að þetta sérstaka atvinnuátak upp á 450 þús. manna er nokkurn veginn bara til að taka við því fólki sem hættir vinnu í hergagnaiðnaði víðs vegar í Evrópubandalaginu núna á allra næstu árum. Úttekt hefur verið gerð á því hvernig hægt er að samræma þessa hluti og þróa þá saman þar sem hefur verið farið yfir hverja einustu borg þar sem um verulega vopnaframleiðslu hefur verið að ræða, m.a. Flensborg, og allt suður eftir Spáni og Ítalíu. Þetta er þjóðfélagið sem við erum að fara inn í þar sem allt þetta atvinnuleysi er og við höfum fengið smjörþefinn af þessu á Íslandi. Hér er atvinnuleysi meira en það hefur nokkurn tímann áður verið, við þekkjum ekki hliðstætt atvinnuleysi því sem nú er hér á landi. Talað er um að atvinnuleysið telji hér 7--8 þús. manna.

Virðulegi forseti. Mér finnst þá ástæða til þess að spyrja að minnsta kosti sjálfan sig: Erum við örugglega á réttri leið? Er það örugglega rétt fyrir okkur að fara inn í þetta þjóðfélag sem er þannig að það gengur út frá því og byggist upp á því að tíundi hver maður sé atvinnulaus? Er alveg öruggt mál að það sé þetta þjóðfélag sem við kærum okkur um?

Hér hefur verið sagt, m.a. af hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni, aftur og aftur í þessum umræðum um EES-málið að sósíaldemókrataflokkarnir og annað alþjóðasambandið eigi mikinn þátt í þróun þessa Evrópusamruna. Út af fyrir sig er það rétt að mjög margir áberandi forustumenn eru í Evrópubandalaginu og m.a. í þessum Evrópuumræðum sem eru úr sósíaldemókrataflokkunum. Það er mjög sérkennilegt að virða það fyrir sér hvernig stendur á því. Þetta eru jafnaðarmannaflokkar og jafnaðarmannaflokkur er flokkur sem vill jafna lífskjör. (Gripið fram í.) Nei, það er ekki misskilningur. Jafnaðarmannaflokkur er flokkur sem vill jafna lífskjör. Það er rétt. Jafnaðarmannaflokkur sem ekki vill jafna lífskjör er ekki jafnaðarmannaflokkur. Jafnaðarmannaflokkur vill ekki auka launamismun en launamismunur hefur aukist, t.d. á Íslandi hefur launamismunur aukist talsvert mikið. Ég er nokkurn veginn sannfærður um það að kjaramismunur á Íslandi vex mjög hröðum skrefum einmitt um þessar mundir vegna þess að atvinnuleysið eitt út af fyrir sig hefur það í för með sér að framleiðslukostnaður vöru og þjónustu lækkar sem kemur okkur til góða sem höfum miklar tekjur. Það þýðir að þeir sem eru með góð kjör og hátt kaup eru að bæta sín lífskjör á kostnað hinna atvinnulausu. Ekki er það að skapi jafnaðarmannaflokks að auka launamun. Ef við lítum yfir Evrópu að öðru leyti þá sjáum við að þar eru jafnaðarmannaflokkar við forustu. Það er jafnaðarmannaflokkur við forustu á Spáni. Þar er verið að tala um atvinnuleysi upp á 15--20%. Það hefur verið jafnaðarmannaflokkur við forustu í Frakklandi. Jafnaðarmannaflokkur kom við sögu í hinni sælu stjórn Ítalíu sem nú er gengin á vitsögunnar, guði sé lof.

Spurningin er þá sú: Er hérna um að ræða ástand, allt þetta atvinnuleysi, sem ekkert verður við ráðið? Ég trúi ekki öðru en að þeir sem eru í forustu fyrir jafnaðarmannaflokkum, hvort sem það er á Íslandi, Ítalíu eða á Spáni, í Frakklandi, Danmörku eða Þýskalandi, hafi áhyggjur af þessari þróun Þeir hafi áhyggjur af því að þeir eru með þjóðfélög í höndunum, þeir eru að stjórna þjóðfélögum þar sem tíundi hver maður hefur enga vinnu. Auðvitað hefur maður heyrt í mörgum teknókrötum úr forustu þessara jafnaðarmannaflokka, sósíaldemókrataflokka og stjórnarflokka, vinstri flokka af ýmsu tagi sem stjórna þessum löndum Evrópu sem mæla árangur sinn í þessum venjulegum tölum. Þeir segja viðskiptahallinn, þeir segja hallinn á ríkissjóði, þeir segja verðbólgan og alla þessa hluti. Þetta kunna menn utan að. En þessir menn bæta aldrei við: Já, en það er atvinnuleysi. Staðreyndin er sú að atvinnuleysi hlýtur að vera og á að vera alveg óþolandi fyrir jafnaðarmannaflokk, að það sé þannig að fjöldi manns, 10% þjóðanna, séu á hraklegum kjörum eða eins og er hjá okkur, þar sem hópur fólks er kannski með 40 þús. kr. á mánuði í atvinnuleysisbætur og auk þess nokkur þúsund manns sem hafa ekki neitt samkvæmt þeim lögum sem enn eru í gildi í landinu.

Launamunurinn hefur aukist, lífskjaramunurinn hefur aukist. Munurinn eftir landshlutum hefur líka aukist, t.d. hér á landi. Öryggisleysið á landsbyggðinni fer vaxandi. Spurningin er þá sú: Viljum við þetta þjóðfélag eða viljum við eitthvert annað þjóðfélag?

Fyrir 60 eða 70 árum hefðu t.d. forustumenn jafnaðarmannaflokka, t.d. Alþfl. á Íslandi, kunnað alveg skýrt svar við þessu. Í stefnuskrám, sem voru gefnar út af Alþfl. á árunum 1930--1940, höfðu menn alveg skýrt svar við þessu. Það var þjóðnýting og það voru bæjarútgerðir. Nú er það svo, verð ég að segja fyrir mitt leyti, virðulegi forseti, að ég fagna því út af fyrir sig að menn eru lausir út úr þessum þjóðnýtingarflækjum vegna þess að það er fullljóst að sú allsherjaráhersla sem menn í áratugi lögðu á þjóðnýtingu af einhverju tagi gengur ekki. Hún kemur í hausinn á mönnum aftur þó menn kunni að hafa lagt af stað með góðar hugsjónir þá endar það yfirleitt með ósköpum. Við þekkjum mörg dæmi þess. Sem betur fer er staðreyndin auðvitað sú að með hruni Sovétríkjanna eru þær hugmyndir allar í raun og veru meira og minna dauðar og það er gott að þær eru farnar. En það breytir ekki hinu að hitt kerfið, þ.e. hið alfrjálsa, ofstækisfulla, einkavædda markaðskerfi, er að skila þessari félagslegu neyð og þessari ofboðslegu misskiptingu. Þeir flokkar, sem sitja við völd einungis valdanna vegna og láta sér nægja hina teknokratísku mælikvarða hagvaxtarins, viðskiptahallans, hallans á ríkissjóði og allt þetta, hafa auðvitað í staðinn fyrir hugsjónirnar í seinni tíð hver á fætur öðrum lent í spillingarfeni eða í stjórnarandstöðu í hugmyndalausri stjórnarandstöðuútlegð. Spillingarfenin eru Ítalía og Frakkland. Hrun sósíalista í Frakklandi stafaði ekki af því að Fransmenn yrðu allt í einu svo hægri sinnaðir og borgaralegir í viðhorfum. Það stafaði auðvitað fyrst og fremst af því að menn voru þeirrar skoðunar að stjórn sósíalista í Frakklandi væri spillt og þess vegna þyrfti hún að víkja og auk þess voru menn hræddir við atvinnuleysið. Svipað má auðvitað segja um Ítalíu þó þar séu hlutirnir nokkuð öðruvísi. Dæmi um hugmyndalausa stjórnarandstöðuútlegð er svo þýski sósíaldemókrataflokkurinn.

Með öðrum orðum hefur vinstri flokkum í Vestur-Evrópu eða í okkar heimshluta á þeim tímum sem við lifum ekki tekist að reisa hugmyndafræði, svör, flögg, fána, merki, sem sýna fram á það hvernig er hægt að breyta þessum þjóðfélögum þannig að þau skapi forsendur fyrir upprétta tilveru fyrir hvern einasta mann án þess að lenda inni í ofstjórnarfari þjóðnýtingarinnar. Þeim hefur ekki tekist sem skyldi að bera fram svör í þessum efnum. Af hverju er það? Ég held að það sé að einhverju leyti vegna þess að það sé endurkast frá ofstjórnartilhneigingunum sem menn voru haldnir um langt árabil. Það sé endurkast vegna þess að menn hurfu frá þessum ofstjórnarkröfum og töldu að samkeppnisþjóðfélagið væri lausn á öllum vanda. Að jafnaðarmannaflokkum eða vinstri flokkum væri fyrst og fremst skylt að tryggja það að fólk fengi sem ódýrastar vörur þá og þá og sem ódýrasta þjónustu þá og þá sem næðist best fram á forsendum samkeppninnar þó það þýði oft og tíðum að fyrirtæki fari á hausinn í stórum stíl og landshlutar leggjast í eyði. Með öðrumorðum, menn hafa að mínu mati verið hræddir við að trufla markaðinn. Menn hafa verið hræddir við að trufla markaðinn og ekki fengist til þess að beita félagslegum úrræðum til að trufla yfirgang markaðsaflanna. Ég er alveg sannfærður um að áður en langur tími líður mun renna upp fyrir fleirum en örfáum hrópendum í eyðimörkinni að það er útilokað að reka markaðsþjóðfélagið á þeim forsendum sem við rekum það á í dag af því að það leiðir til ómannúðlegrar niðurstöðu.

Mín skoðun er þess vegna sú að ekki sé eftirsóknarvert að ganga inn í hina atvinnulausu Evrópu um þessar mundir fyrir okkur. Við eigum að leita leiða í landinu til þess að skapa mannúðlegt þjóðfélag þar sem allir hafa atvinnu. Ég er reyndar þeirrar skoðunar að í þessu landi séu forsendur til þess að skapa þjóðfélag betra en í nokkru öðru landi af því að við erum í fyrsta lagi tiltölulega rík, í öðru lagi erum við fá og þar af leiðandi eru möguleikar á því hér á landi að vera með tiltölulega gagnsæja þjóðfélagsgerð þar sem menn vita vel hver af öðrum og þar sem misrétti er ekki liðið, þar sem menn krefjast jafnaðar í lífskjörum og aðbúnaði frá degi til dags.

Ef menn rífa sig upp úr vælinu og minnimáttarkenndinni sem er uppivaðandi hér held ég að hér á landi sé hægt að búa til fyrirmyndarþjóðfélag að mörgu leyti. Önnur þjóðfélög og aðrar þjóðfélagsgerðir gætu lært mjög margt af því þjóðfélagi ef menn hefðu metnað til þess að reisa hér einhver önnur merki en þau að flýja í fangið á þessari atvinnulausu Evrópu eins og hún er á sig komin.

Virðulegi forseti. Vandinn er svo líka sá, sem við hljótum að velta fyrir okkur á þessari stundu, hvort það er þannig að það þjóni þeirri almennu þróun í heiminum sem við viljum sjá, að við göngum inn í þetta Evrópukerfi. Auðvitað er alveg hárrétt sem hv. 15. þm. Reykv. sagði áðan. Það sem er að gerast er að nokkru leyti það að ríku þjóðirnar eru að mynda um sig múr og búa hér til, ekki bara fyrsta heldur fyrsta lúxusfarrými í heiminum. Það er auðvitað líka augljóst, virðulegi forseti, að ekki heldur það að setjast á fyrsta lúxusfarrýmið samræmist þeim almennu jafnaðarhugsjónum sem jafnaðarmannaflokkar eiga að hafa, hver svo sem reynslan kann að vera af þeim einhvers staðar. Þannig að hvort sem við lítum á málin út frá okkur sjálfum eða við lítum á þau í alþjóðlegu samhengi og mælum þau á kvarða mannúðarstefnu, þá er alveg ljóst að við höfum ekkert að gera í þetta Evrópufélag eins og sakir standa. Þess vegna er það, virðulegi forseti, að við höfum tekið þá afstöðu sem menn þekkja og liggur fyrir.

Nú er það hins vegar svo að talsmenn EES-aðildarinnar hafa talið að þetta mundi lyfta aðeins efnahagslífinu á Íslandi um tíma. Og hæstv. utanrrh. fór með í frægum útvarpsumræðum tölur um það að þetta mundi nú laga hér allt í efnahagslífinu. Þá rifjuðust upp fyrir mér ræður sem fluttar voru af forvera hans, formanni Alþfl., fyrir allmörgum árum þegar ég sat uppi á þessum palli sem blaðamaður og fylgdist með umræðum um annað mál fyrir 20 árum eða svo sem ungur drengur. Þá var fram undan gullöld og gleðitíð. Það hét 100 milljóna markaðurinn. Skrifaðir voru leiðarar í Alþýðublaðið og þverar opnurnar, (Utanrrh.:Hve ungur var drengurinn fyrir 20 árum?) fyrir 20 árum var hann 28 vetra, nokkru yngri en sá sem kallaði fram í, og það var uppmálað sem gullöld og gleðitíð sem væri fram undan, 100 milljóna markaðurinn. Ég man að við héldum ágætan fund úti í Sigtúni á þeim tíma þar sem ég ræddi við þáv. ritstjóra Morgunblaðsins einmitt um þetta og hann talaði um þennan 100 milljóna markað. Það væri allt hér í fínu lagi þegar við værum komnir í hann. Og það eru sömu ræðurnar sem hæstv. utanrrh. heldur núna.

Hvað hefur gerst í þeim málum? Hvað hefur gerst í okkar iðnaði á þessum tíma, þessum 20 árum? Ég held að óhætt sé að skoða það vegna þess að það er líka til sannindamerkis um að þessar hugmyndir um EES munu ekki leysa neinn vanda.

Ef við skoðum t.d. ársverk í iðnaði og þróun þeirra frá 1970 þá hefur þeim ekki fjölgað, þeim hefur fækkað. Ársverkum í vefjariðnaði, skógerð, fatagerð hefur fækkað frá 1970. Ársverkum í trjávöruiðnaði hefur fækkað. Ársverkum í ýmsum öðrum iðngreinum hefur fækkað eins og t.d. í málm- og skipasmíðaiðnaði og menn munu segja sem svo: Já, þetta er eitthvað sem var alveg óhjákvæmilegt af því að við urðum að taka þátt í samkeppninni til að fá sem ódýrastar vörur hingað inn þannig að framfærsluvísitalan hækkaði ekki allt of mikið og fólkið hefði sæmilega kaupgetu. Markaðshlutdeild nokkurra innlendra iðnaðarvara sýnir líka að íslenskum iðnaði hefur farið stöðugt aftur síðan þá. Þessi samkeppni, þessi hundrað milljóna markaður, hefur því ekki aukið getu okkar í iðnaðinum. Það hefur versnað og þrengt að.

Það er líka alveg ljóst, virðulegi forseti, að sú leið sem við erum að halda inn á núna er sú sama. Samkeppnistrúin, ofsatrúin á samkeppnina, á einkavæðinguna, mun ekki leysa allan okkar vanda. Það er alveg augljóst mál að ef við höldum áfram á þessari braut, þá mun enn þá myljast úr okkar íslenska iðnaði. Og það er ekki síst alvarlegt, virðulegi forseti, vegna þess að núv. hæstv. iðnrh. hefur engar hugmyndir og engar tillögur um það hvað mætti gera samhliða til þess að styrkja íslenskan iðnað sem þó voru uppi þegar menn gengu í EFTA á sinni tíð. Þá voru uppi tillögur um nýja stefnu að því er varðaði eflingu íslensks iðnaðar. Þegar upp er staðið, virðulegi forseti, þá leysir þetta ekki neitt, ekki okkar atvinnumál að neinu leyti. Það mun ekki stuðla að því að fleira fólk fái vinnu á Íslandi. Þvert á móti eru líkur á því að ef við verðum enn frekari partur af þessu kerfi, þá verði fleiri atvinnulausir á Íslandi. Það mun í raun og veru ekki setja okkur í þá stöðu sem er eðlilegt að krefjast í hinu alþjóðlega umhverfi. Og hvað er þá eftir? Ég velti því oft fyrir mér.

Hvernig stendur á því, jafngott fólk og margir þingmenn eru í hópi stjórnarliðsins sem að þessu standa, að hlutirnir eru að þróast svona, að menn eru samt sem áður að tefla okkur inn í þetta kerfi? Þegar ég segi að margir þingmenn stjórnarliðsins standi örugglega að þessu með jákvæðum hætti, þá tala ég af reynslu. Ég hef hlustað á margar ræður þeirra hér. Ég hef t.d. hlustað á ræður hv. 11. þm. Reykn. sem skýrði þetta fyrst og fremst af því, sína afstöðu, að menn væru annars vegar að verjast EB-aðildinni, ef ég skildi hana rétt, og hins vegar væri verið að efla atvinnulífið í landinu til þess að efnahagslífið stæði betur með tilliti til atvinnuþróunar. Ég held að það sé alveg augljóst mál að hvorugt gerist og ég spyr mig, hvað er það sem rekur menn áfram með þessa hluti? Ég verð að játa það að ég hef ekki fengið nein nægilega skýr svör við því. Ég tel ekki að af hálfu hæstv. utanrrh. eða þeirra manna sem eru með honum í verkum geti verið neinar hugmyndir á bak við þetta af því tagi sem þeim eru stundum gerðar upp varðandi neikvæða afstöðu til almennrar, íslenskrar þjóðfélagsþróunar. Ég tel það ekki vera.

Niðurstaðan er í raun og veru sú að þegar allt þetta er skoðað, þá hljóta menn, þ.e. ef þeir aðhyllast vinstri stefnu, jafnaðarstefnu eða mannúðarstefnu í stjórnmálum, að komast að því að hér erum við á villigötum. Við höfum ekkert í þetta kompaní að gera, virðulegi forseti.

Kristín Einarsdóttir(andsvar): Herra forseti. Það er kannski helst þegar maður ætlar að taka undir eða skýra eitthvað í máli annarra að manni finnst orðið andsvar sérkennilegt af því að ekki ætla ég að fara að andmæla því sem hv. síðasti ræðumaður sagði. Ég ætla hins vegar að benda á eitt atriði, sérstaklega með tilliti til þess sem hann sagði um færibandavinnuna sem yrði hér á Alþingi ef af þessu Evrópska efnahagssvæði verður, þ.e. að Alþingi muni afgreiða lög á færibandi. Hann talaði reyndar um flæðilínu í því sambandi og tók dæmi um frv. til laga um eftirlit með skipum og ræddi það sérstaklega. Af því að hann tók einmitt það dæmi vildi ég benda honum á að það verður kannski ekki svo mikið um að frv. komi vegna þessa. Það sem stendur til að samþykkja hér, að því er þetta atriði varðar, er heimild til samgrh. til að setja reglugerðir á grundvelli þessa samnings þannig að það fer fram hjá færibandinu. Þetta dettur allt saman niður, Alþingi fær ekki einu sinni að sjá það sem verið er að gera, heldur er það eingöngu gert hjá framkvæmdarvaldinu. Það kemur ekki einu sinni hérna inn þannig að þess flæðilína verður kannski fljótlega tóm ef meiningin er að fara svona að í fleiri málum. Sem betur fer hafa nefndir víða fellt þessa reglugerðarheimild til ráðherrans niður, sem þó kom frá framkvæmdarvaldinu, þ.e. hér komu inn mörg frv. með tillögu um mjög víðtækar heimildir til handa ráðherrum, en víða hefur tekist að afnema það. Í því tilviki sem þingmaðurinn nefndi er það ekki gert, því miður.

Anna Ólafsdóttir Björnsson: Virðulegi forseti. Það er alveg á mörkunum að ég hafi geð í mér til þess að komaupp í þessari umræðu svo ósátt er ég við það að við skulum hér á Alþingi vera enn og aftur að fjalla um EES-málin án þess að hafa haft tök á því að spyrja þjóðina. Í þetta sinn erum við að fjalla um lokaafgreiðslu ef ríkisstjórninni verður að óskum sínum. Það sem á eftir kemur er vissulega mikið, en hér er samt úrslitaákvörðunin, lokahnúturinn hnýttur á þennan pakka sem við vitum ekkert um hvert innihald verður að ári, eftir tvö ár, eftir þrjú ár. Þetta er stórt mál. Um það eru bæði þing og þjóð sammála. Samt sem áður hefur verið amast við því að málið fékk mikla umræðu á Alþingi í vetur, þrátt fyrir þá staðreynd að alla vega í orði kveðnu er ekki búist við því að við göngum lengra til Evrópusamrunans. Þar af leiðandi er þetta lokaumfjöllun okkar ef stjórnvöld segja satt í þeim efnum.

Í öðrum löndum háttar svo til að þar er lokaumfjöllunin í rauninni fram undan þar sem önnur EFTA-ríki hafa sótt um aðild að EB, þ.e. stjórnvöld þar. Þessi lokaumræða er þar eftir. Ég ætla ekki að fara mikið efnislega í þetta mál, slík efnisumræða sem varð hér í vetur, en ég vil benda á það að við höfum hér breyttar aðstæður nú. Jafnvel utanrrh. viðurkennir að dragast muni að EES-samningurinn taki gildi, ef hann tekur gildi, hvað svo sem hann óskar, þráir og vonar. Þessar breyttu aðstæður ættum við að sjálfsögðu að nota og nýta það svigrúm sem er. Þessar beyttu aðstæður eru líka þær að síðan í vetur hefur liðið tími og hafi það komið glöggt fram í vetur að ekki var fýsilegur kostur að ganga til þessa samstarfs, Evrópusamruna, þá er það enn augljósara nú. Ég held að það séu afskaplega fáir sem gera sér ekki grein fyrir því að Evrópuglýjan er farin að tapa mjög ljóma sínum, jafnvel í augum þeirra sem sáu þar mestan glansinn.

Þessar breyttu aðstæður hafa verið mjög til umfjöllunar í tímaritum. Gert var ráð fyrir því að um síðustu áramót rynni evrópskt draumaríki renna upp, innri markaðurinn, en fjölmörg tímarit og dagblöð hafa fjallað um það hvað blasir við og hversu mjög vonir manna hafa brugðist. Ekki ætla ég að efast um heilindi þeirra sem sáu einlæglega þarna kost. Ég er ekki sammála. Ég deili ekki þeirra skoðunum, en ég virði það að menn hafi séð þarna ákveðin góðan valkost. Mér er það hins vegar óskiljanlegt að menn geti enn verið svo blindir. Ég held að það sé tímanna tákn hversu vaxandi umfjöllun er í fjölmiðlum um atvinnuleysið, um vonirnar sem brugðust í Evrópu. Með tilkomu innri markaðarins jókst atvinnuleysi en minnkaði ekki. Reyndar voru nú afskaplega margir sem bentu á að svo mundi verða, en ég held að í lengstu lög hafi menn neitað að horfast í augu við þann veruleika. Nú horfast menn í augu við þann veruleika. Menn eru farnir að spyrja í auknum mæli áleitinna spurninga eins og í hverra þágu er Evrópusamruninn, EES eða EB? Ég held að engum detti það í hug að þetta sé í þágu þeirra ríkja sem verið er að loka á með innflutningshömlum og tollmúrum. Heldur ekki að einhver reyni að halda því fram í fullri alvöru að þetta sé í þágu kvenna. Ég held að æ fleiri séu að gera sér það ljóst að þetta Evrópuríki er heldur ekki í þágu þeirra sem minna mega sín innan Evrópu og þar á ég ekki síst við atvinnuleysingjana, en atvinnuleysi á Evrópusvæðinu mælist nú um 10% og það er spáð að þar getum við fengið hrikalegri tölur. Í einstökum ríkjum blasa þessar hrikalegri tölur nú þegar við.

Atvinnuleysið er mest meðal ungs fólks. Það er kannski nöturlegt að góðkunnur teiknari hjá dagblaði sem hefur nú lengst af verið tengt öðrum stjórnarflokkanna heilsaði árinu með skopteikningu þar sem íslensku atvinnuleysingjarnir 5.000 mættu 15 millj. atvinnuleysingja í Evrópu og það var sagt gleðilegt EES-ár. Auðvitað blasir þetta við. Við höfum að mörgu leyti blekkt unga fólkið á því að möguleikarnir væru svo miklir innan Evrópusamstarfsins. Vissulega eru alltaf miklir möguleikar í fjölþjóðasamstarfi en það er ljóst að flestir mikilvægustu samningar t.d. um samvinnu milli háskóla eru meira og minna óháðir því hvort við göngum til þessa samstarfs og á þetta hefur fyrrv. háskólarektor Sigmundur Guðbjarnason bent á og ég hef ekki séð það hrakið. Þetta er hreinlega ekki sæmandi og ég er afskaplega hrygg yfir því að við skulum ekki hafa náð því að benda á þetta, a.m.k. ekki þannig að virkaði vel.

Ég vil líka benda á að viss deyfð eða vonleysi er í samfélaginu og ekki bara í umræðum um alþjóðamál. Fólk er vonlaust um að það geti haft nokkur áhrif á tilveru sína ogþetta vonleysi er því miður að mínu mati stjórnvaldstæki. Það að draga kjark úr fólki, það að gera fólk vonlaust um að hafa nokkur áhrif gefur valdhöfum svigrúm til þess að drottna og það er gert. Ég tel ekkert annað en valdbeitingu stjórnvalda að knýja fram afgreiðslu á ófullbúnu frv. eins og gert var í vetur, svo og fiskveiðisamningi Íslands og EB þegar ekkert lá á. Ég tel það ekkert nema valdbeitingu og ofríki gagnvart fólki að heimila ekki þjóðaratkvæðagreiðslu, ekki einu sinni ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu. Þetta er ekkert annað en sú valdbeiting sem stjórnvöld eru þráfaldlega að gera sig sek um og þau sem hér eru á landinu eru svo sannarlega ekki þau einu. Þetta er líka sama valdbeitingin og beitt er gegn verkalýðsfélögum þegar lög eru sett á verkföll og kjarasamninga. Þetta er sama valdbeitingin og ráðherra beitir er hann skipar einkavin annars ráðherra í stöðu þar sem ljóst er að ekki getur orðið friður um hann og þar sem sá maður hefur að margra mati ekkert erindi umfram það að þjóna vilja annarra sem eru í aðstöðu. Þetta er það sem fyrst og fremst rekur mig enn og aftur í ræðustól um þetta mál. Ég tel að óhjákvæmilega muni verða umræða áfram um Evrópumálefni og ég er afskaplega hrædd um að sú umræða verði í skugga þess að við getum ekkert gert vegna þess að búið er að draga okkur inn í ferli þar sem við getum ekki snúið aftur. Ef við lendum inni í þessu ferli munum við reyna að hafa áhrif. Vissulega óska ég þess að við munum geta það ef við lendum þar inni. En ég get ekki staðið hér og hræsnað og sagt að ég trúi því. Ég trúi því ekki en ég hef a.m.k. leyfi til þess að vona það að ef þetta verður það sem okkur verður boðið munum við gera það og ég geri ráð fyrir því að þar liggi enginn á liði sínu.

Ég sé ekki ástæðu til þess að hafa hér lengra mál. Í mínum huga skiptir þetta einstaka mál okkur jafnvel enn meira en það karp sem við stöndum nú í varðandi fiskveiðistjórnunina og er það þó mjög stórt mál.

Í kvöld hafði ég hugsað mér að vera á fundi úti á Hótel Sögu vegna þess að þar eru tvíhöfðar að funda með Reykvíkingum og nærsveitarmönnum og ég átti erfitt með að velja. En engu að síður gat ég ekki annað en valið það að vera hér og segja skoðun mína í þessum fáu orðum. Það er nefnilega þannig að kannski í því eina máli þar sem stjórn fiskveiða er, þar eru þó öflugar raddir. Þar virðist vera hægt að hafa áhrif, það virðist vera hægt að breyta einhverju. Þar er fólk ekki svona lamað og þar er þó a.m.k. eins og staðan er núna komið upp það að stjórnvöld hafast ekki að meðan ekki er komin sátt í þjóðfélaginu. En hvers vegna í ósköpunum er gefið lítið fyrir það þó ekki náist sátt í þessu máli í þjóðfélaginu? Ég tel ekki að sú sátt hafi orðið og ég tel að sú þögn sem er um málið núna sé vegna máttleysis fólks en óánægjan kraumar undir.

Frsm. 2. minni hluta utanrmn. (Hjörleifur Guttormsson)(andsvar): Virðulegur forseti. Út af fyrir sig var fróðlegt að heyra svör hæstv. utanrrh. um þetta efni. Mér datt í hug yfirklór í sambandi við svarið. Þegar vísað er til þess að kannski hafi þurft að athuga betur stjórnarskrárbundin ákvæði og eignarréttarákvæði og það standi í Sjálfstfl. í þessu máli er það mjög ljúfmannlega gert af hæstv. utanrrh. að bera það fram, mjög ljúfmannlega. Sannleikurinn er sá að þessi mál hafa verið til umræðu á undanförnum þingum og þar hafa verið kvaddir til aðilar einmitt til þess að fara nákvæmlega yfir þessi efni og það með samkomlagi við núv. hæstv. iðnrh. vegna frv. sem lá í iðnn. fyrir tveimur árum og fyrir einu ári. En síðan urðu þau stórmerki að hæstv. iðnrh. réði annan af tveimur sérfræðingum sem iðnn. hafði fengið til að líta á þessi mál yfir til sín og hefur vafalaust borgað betur en það hefur ekki borið meiri árangur en þetta.

Hitt efnið er það sem hæstv. ráðherra nefnir sér eða ríkisstjórninni til málsbóta og er það að hér sé tímabundinn frestur í sambandi við málið og að ekki reyni á þetta. Það sé svo sem allt í lagi þó þetta hafi dregist. Málið tengist ekki spurningunni um rekstrarform á orkuveitum sem slíkum. Málið snýst um eignarrétt á náttúruauðlind alveg óháð því hvert rekstrarformið yrði ef viðkomandi fær að hagnýta sér hann. Þetta snýst um það hvort samhliða kaup á jarðeign á fasteign og landi eru keypt réttindi, eru keypt þau auðæfi sem í jörðu eru í formi jarðhita eða orka fallvatna. Ég spyr hæstv. ráðherra: Er það þannig í sambandi við fasteignakaupin að þar sé tímabundin undanþága og þess vegna sé einnig allt í lagi að því er snertir þessi atriði? (SvG:Hver á Ísland?)

Kristín Einarsdóttir: Frú forseti. Nú er samningurinn um hið Evrópska efnahagssvæði líklega kominn til endanlegrar afgreiðslu hér á Alþingi. Frá því að fjallað var um EES í vetur hefur enn betur komið í ljós hve óráðlegt væri fyrir Íslendinga að gerast aðilar að þessu svæði. Öll þau varnaðarorð sem þá voru höfð í frammi voru síst of mikil. Það er nöturlegt að á sama tíma og þess er minnst að 150 ár eru liðin frá endurreisn Alþingis og lýðveldið verður 50 ára skuli Alþingi ætla að flytja vald í mikilvægum málum úr landi. Aðild Íslands að Evrópsku efnahagssvæði og sú stefna sem ákvörðuð er með þeirri aðild stríðir gegn grundvallarhugmyndum mínum á fjölmörgum sviðum. Ég segi nei.

Ragnar Arnalds: Virðulegi forseti. Þingflokkur Alþb. greiddi atkvæði gegn aðild Íslands að Evrópska efnahagssvæðinu með mörgum skýrum rökum. Þau rök eru enn í fullu gildi. Það er eftirtektarvert nú þegar endanleg afgreiðsla fer fram á þessu máli að flest bendir til þess að samningurinn taki ekki gildi á þessu ári. Þá er einmitt ágætt að rifja það upp hvílíkt óðagot var hér uppi af hálfu hæstv. ríkisstjórnar þegar því var haldið fram að stjórnarandstaðan væri um það bil að tefja og kollvarpa þessum samningi vegna þess að hún var ekki tilbúin að afgreiða hann án þess að taka hann til eðlilegrar umfjöllunar hér í þinginu. Ég segi nei.

Hjörleifur Guttormsson: Virðulegur forseti. Við afgreiðslu fyrirliggjandi frv. ræðst afstaða Alþingis til samningsins um Evrópskt efnahagssvæði. Samningurinn brýtur gegn ákvæðum íslensku stjórnarskrárinnar. Með honum skerðist stórlega raunverulegt löggjafarvald Alþingis. Til þingsins munu streyma lög og reglugerðir frá Evrópubandalaginu sem Alþingi hefur engan þátt átt í að móta. Um 340 slíkar samþykktir Evrópubandalagsins, sem gengið hefur verið frá í Brussel frá því megintexti EES-samningsins var frágenginn 1. ágúst 1991, bíða afgreiðslu. Sá pakki mun berast inn á borð alþingismanna eftir að samningurinn tekur gildi.

Með EES-samningnum og því sem honum fylgir er verið að veita útlendingum aðgang að íslenskum náttúruauðlindum, fiskimiðum, orkulindum og landi. Með samningnum væru Íslendingar að kasta fyrir borð helstu stjórntækjum í efnahagsmálum og gefa sig á vald ákvörðunum sem teknar eru án tillits tilíslenskra hagsmuna. Það stjórnkerfi sem byggja á upp til að þjóna EES-kerfinu er í senn ólýðræðislegt og kostnaðarsamt. Verið er að flytja ákvarðanatöku um íslensk málefni á fjölmörgum sviðum úr landi. Kostnaður við stjórnkerfi landsins mun vaxa til mikilla muna og nú þegar er byrjað að byggja upp í Brussel skrifstofur á vegum Stjórnarráðsins við tilkomu EES. Utanferðir íslenskra embættismanna og ráðherra munu margfaldast. Aðild Íslendinga að EES auðveldar mjög þeim öflum eftirleikinn sem knýja leynt og ljóst á um aðild Íslands að Evrópubandalaginu. Alþb. er andvígt aðild Íslands að Evrópsku efnahagssvæði og telur að ekki komi til greina að Íslendingar sæki um aðild að Evrópubandalaginu. Þessi afstaða kom skýrt fram við umræðu um frv. til lögfestingar á EES-samningnum sem afgreitt var í janúar 1993. Efnislegar breytingar samkvæmt þessu frv. bæta gráu ofan á svart. Ég segi nei.

Frsm. 2. minni hluta utanrmn. (Hjörleifur Guttormsson): Virðulegur forseti. Hér er komið til 3. umr. frv. til laga um Evrópskt efnahagssvæði, breyting á því frv. sem afgreitt var frá þinginu um miðjan janúar sl. Við þessa lokaumræðu málsins, sem gera verður ráð fyrir að þessi umræða sé, er rétt að nefna nokkur atriði sem tengjast þessu máli. Það sem hlýtur að vera okkur hv. alþm. efst í huga varðandi þetta mál er sú staða sem Alþingi Íslendinga er sett í með þeim samningi sem hér á að lögfesta. Það er verið að taka raunverulegt löggjafarvald úr hendi þessarar samkomu, Alþingis, sem stofnað var 1840 og efnt var til að nýju 1845, og þingið sett í þá dæmalausu aðstöðu að verða ómyndugt á fjölmörgum sviðum þjóðmála, sviðum sem telja verður þýðingarmikil og í rauninni skipta mestu máli fyrir þjóðina, afkomu hennar og framtíð, þ.e. efnahagsmál og atvinnumál og ýmsir þættir félagsmála sem og mörg atriði sem tengjast þessum málum. Þannig má með sanni segja að það sé þjóðlífið allt sem þessi samningur varðar og flest löggjafarsvið þótt með óbeinum hætti sé um suma þætti.

Ástæðan fyrir því að málið liggur þannig er sú að samkvæmt samningnum og stöðu málsins er það aðeins Evrópubandalagið sem getur haft frumkvæði um lagasetningu og mótað löggjöf þó að aðrir aðilar að samningnum úr röðum EFTA-ríkjanna geti komið fram með frómar óskir þar að lútandi. Það er þannig Evrópubandalagið sem er að taka yfir raunverulegt löggjafarvald á samningssviðinu sem hér á að lögfesta. Eina ráðið, sem þessi samkoma hefur þegar hún fær mótaða löggjöf aðsenda frá ráðherraráði Evrópsks efnahagssvæðis, er að beita neitunarvaldi. Verði það gert þá er þannig um hnúta búið í samningnum að aðrir aðilar að honum áskilja sér rétt um gagnráðstafanir sem gert er ráð fyrir að séu ekki veigaminni heldur en það sem verið er að hafna af hálfu Alþingis.

Þetta er sú staða sem þjóðþinginu er búin með þessu máli og við eigum eflaust eftir að minnast hennar hér ef samningurinn í raun gengur fram og verður staðfestur af öðrum en Alþingi Íslendinga og tekur þannig gildi. Þá eigum við eftir að minnast þeirrar aðstöðu sem meiri hluti Alþingis, ef að líkum lætur, hefur mótað fyrir þessa samkomu, þingið, og látið yfir sig ganga. Og það er ekki aðeins að við fáum löggjöfina fullbúna og aðsenda, forsendur fyrir löggjöf á þessari samkomu, þjóðþinginu, heldur er það auðvitað borin von fyrir þingmenn að hafa frumkvæði að lagasetningu sem á einhvern hátt gengur gegn ákvæðum þessa samnings. Menn geta auðvitað sýnt slíka pappíra hér í þinginu en það væri að brjóta þau lög sem setja á, þennan lögfesta samning, ef menn dirfðust að taka undir slíkan tillöguflutning. Það verður ekki lítið verk fyrir þá þingmenn sem taka hér sæti að setja sig inn í þessar aðstæður og átta sig á því hver markalínan liggur í þessum efnum hvað það er sem þýðir að hreyfa hér á samkomunni vegna þeirra laga sem í gildi eru, ef þessi samnningur verður lögfestur. Allt samningssviðið er þar undir. Samkvæmt 119. gr. samningsins er verið að lögfesta í raun viðaukana og öll fylgiskjölin á þessum tugþúsundum blaðsíðna sem liggja í þeim pakka sem hér er undir.

Það er með öllu óskiljanlegt fyrir mig hvernig það má verða, virðulegur forseti, að Alþingi ætlar að leggja á sig þessa hlekki og standa þannig að máli fyrir nú utan það hvernig gengið er gegn sjálfri stjórnarskrá lýðveldisins, hvernig hún er brotin með þessum samningi sem hér er hugmyndin að lögfesta.

Menn vísa til þess að hér sé ekki verið að binda hendur Íslendinga óafturkræft og það er rétt. Það er hægt að segja þessum samningi upp með árs fyrirvara að formi til. En hvernig halda menn að það verði í raun, virðulegur forseti, að komast út úr því neti, því þéttriðna neti sem hér er riðið og hér á að fanga í íslenskt efnahagslíf, hvernig halda menn að það verði að losna út úr gangvirkinu ef menn festast í því á annað borð? Það verður ekki auðvelt verk en það er þó það verk sem við hljótum að reyna að vinna, andstæðingar þessa samnings, að losa þjóðina út úr þessu neti fyrr en seinna, áður en hún festist svo í því að það liggi engin leið til baka.

Hér gengur því miður fjöldi alþingismanna hálfblindur til leiks án þess í raun að hafa gert sér grein fyrir því hvað í þessu máli felst. Það er mín tilfinning, virðulegur forseti, að því miður sé staðan sú að ýmsir þeir, sem styðja þennan samning með atkvæði sínu, hafi sumir hverjir ekki gert sér grein fyrir því hvað í honum felst en hlutur þeirra er þó samt engu betri fyrir það því auðvitað eiga þingmenn skilyrðislaust að vita hvað er á ferðinni, ég tala nú ekki um í stórmáli sem þessu.

Það var gert ráð fyrir því þegar samningurinn fyrst lá hér fyrir, málsgögn hans, um öndverðan maímánuð fyrir réttu ári síðan, að þetta mál gengi fyrr fram og alveg sérstaklega að lögin, lagabreytingarnar, sem gera yrði fyrir utan samninginn sjálfan og lögfesta hér, yrðu afgreiddar með öruggum hætti áður en samningurinn tæki gildi og miðað var við að það gerðist ekki síðar en í nóvember 1992, virðulegur forseti. Nú er maí 1993 og hver er staðan þá? Samkvæmt yfirliti sem ég hef fengið frá þingmáladeild þingsins er staðan sú 29. apríl sl. að af 68 boðuðum stjfrv. til breytinga á íslenskri löggjöf vegna þessa samnings höfðu aðeins verið lögfest 26 frv. á þeim tíma, verulegur minni hluti þeirra frv. sem ríkisstjórnin hafðiboðað um málið, þeirra 68 frv. sem boðuð höfðu verið og enn voru nokkur frv. ókomin til þingsins sem voru á þeim skrám sem reiddar voru fram, ekki bara í fyrra heldur á þessu ári, þann 30. mars sl. samkvæmt yfirliti sem fyrir liggur.

Ég vil biðja virðulegan forseta að kalla hingað í þingsal hæstv. iðnrh. því ég þarf að eiga orðastað við ráðherrann vegna þessa máls og þeirrar stöðu sem liggur fyrir að því er varðar hans málasvið.

Samkvæmt þessu, virðulegur forseti, er meiri hluti þeirra lagafrv., sem lögfesta átti á síðasta ári samkvæmt áformum ríkisstjórnarinnar, óafgreiddur í þinginu. Auðvitað er þetta þeim mun alvarlegra þar sem að í ýmsum tilvikum var af hálfu ríkisstjórnarinnar vísað til þess að í stað þeirra fyrirvara, sem kröfur voru uppi um af hálfu íslenskra stjórnvalda þegar þetta mál var á samningastigi, væri hugmyndin að koma vörnum við í íslenskri löggjöf samkvæmt heimildum og svigrúmi sem talsmenn þessa samnings fullyrtu að væri til staðar. En þetta svigrúm er ekki notað með skilmerkilegri hætti en hér liggur fyrir enda auðvitað í raun allt saman þrengra og minna heldur en orð var á gert.

Eins og menn muna var það hugmyndin þegar þetta mál var til umræðu á undirbúningsstigi að koma við undanþágum varðandi ýmis málasvið, þar á meðal varðandi sjálfar náttúruauðlindir þjóðarinnar og landið sjálft. En hvernig hefur verið haldið á þeim málum? Jú, það er, virðulegur forseti, einn einasti fyrirvari sem sagður er tryggður samkvæmt gildandi íslenskri löggjöf sem fái náðarsamlegast að standa þrátt fyrir ákvæði þessa samnings, þ.e. lög varðandi fjárfestingu í fiskiskipum og frumvinnslufyrirtækjum sjávarafurða. En þessi eini fyrirvari er ekki meira í friði og hefur ekki meira skjól en svo að í nýlegu áliti stjórnskipaðrar nefndar, sem fræg hefur orðið undir nafninu tvíhöfða nefndin, er það eitt af aðaláhersluatriðum að rýmkað verði um íslenska löggjöf að því er varðar erlenda fjárfestingu einmitt á þessu sviði í sambandi við sjávarútveginn --- rýmkað verulega um það --- og þar mæla trúnaðarmenn stjórnarflokkanna og undir það er tekið af einum og öðrum í þessum atvinnurekstri í fyrirtækjum sem verið er að knésetja með þeirri stjórnarstefnu sem nú er uppi og bitnar á sjávarútveginum með þeim hætti sem tölur sýna, uppgjör síðasta árs með 8 milljarða beinan halla hjá fyrirtækjum í þessum greinum.

Aðrir fyrirvarar varðandi náttúruauðlindir eru þannig að því er varðar landið og orkulindirnar að þá hafa frv. ekki sést. Engin frv. komið fram sem varða jarðhita í iðrum jarðar, sem varða virkjunarrétt fallvatna, frv. sem hæstv. iðnrh. staðhæfði að yrðu sýnd hér og afgreidd í þinginu fyrir síðustu áramót. Þau eru ekki enn þá komin frá ríkisstjórninni. Menn eru enn þá að gæla við það að þessi samningur hljóti staðfestingu áður en nýtt þing kemur saman, reglulegt Alþingi 1. okt. nk. Það er þannig meining ríkisstjórnarinnar sem stefnir hér að þinglokum þó ekkert liggi á um það að ljúka störfum Alþingis með fjölda óafgreiddra og óræddra mála og þá stöðu uppi sem þjóðin þekkir í atvinnumálum, í atvinnuleysinu sem ríður húsum víða um land, þá er það hugmyndin að senda þingið heim með þessa löggjöf óafgreidda í þýðingarmestu málum sem snerta þann óheillasamning sem hér á að gera. Samt á að senda þingið heim og gleyma þessu, gleyma þessum fyrirvörum sem þó áttu að fylgja og lögfesta hér í þinginu. Það er staðan, það eru efndirnar, þetta er allt saman á eina bók lært, virðulegur forseti, með miklum fádæmum. (Forseti:Forseti vill upplýsa hv. þm. um að það hafa verið gerð boð eftir hæstv. iðnrh. svo hann kemur væntanlega innan tíðar.) Virðulegi forseti, ég vænti þess að ráðherrann birtist fljótlega. Ég hef ekki lokið máli mínu og vænti þess að hæstv. ráðherra verði kominn til fundar áður en það verður enda gerist það innan ekki langs tíma.

Ég hef, virðulegur forseti, nefnt þá þætti sem blasa við Alþingi Íslendinga sérstaklega en það eru vissulega margir aðrir þættir sem snúa að þessu máli og þá er auðvitað nærtækast að víkja að því sem snertir kröfuna sem vísað var hér frá í raun öðru sinni af meiri hluta á Alþingi, kröfuna um það að þjóðin sjálf fái að segja álit sitt á þessum samningi sem hún hefur aldrei átt kost á í almennum kosningum þannig að alþingismenn, fyrir þá atkvæðagreiðslu sem hér er fram undan, viti um hug þjóðarinnar til þessa stórmáls. Verði það ekki gert, og því miður horfir svo að það gerist ekki fyrir lokaafgreiðslu þessa máls, þá er hér verið að ganga gegn lýðræði í landinu, eðlilegum sjónarmiðum, í raun stjórnarskrárvörðum rétti eða a.m.k. rétti sem stjórnarskráin gerir ráð fyrir að þjóðin geti haft í stórum málum. Þannig blasir það við að það á að hneppa þjóðina í fjötra þessa samnings án þess að hún fái að tjá hug sinn. Ég hef sagt það ítrekað og ég endurtek það hér enn að ég er sannfærður um það að fyrir þessum samningi er enginn meirihlutavilji meðal kjósenda í landinu. Það liggja fyrir vísbendingar um það, virðulegur forseti, í mögrum skoðanakönnunum sem gerðar hafa verið og þar við bætist að það er alveg ljóst að ef heimiluð hefði verið almenn þjóðaratkvæðagreiðsla um þetta mál þá hefði það orðið enn fleirum ljóst hvert innihaldið er í þeim pakka sem hér á að lögfesta, hvaða áhrif þessi samningur mun hafa fyrir mikilverðustu málefni þjóðarinnar í framtíðinni þannig að ég er ekki í nokkrum minnsta vafa um það að sá meiri hluti, sem ætlar sér að lögfesta þetta mál og staðfesta þennan samning, hefur í raun ekki neitt umboð til þess. Það er auðvitað fráleitt, virðulegur forseti, að vísa til síðustu alþingiskosninga í þessu sambandi og telja að þeir sem nú standa að ríkisstjórn og sá meiri hluti sem hún styðst við hafi fengið eitthvert umboð til að ganga frá þessu máli í sambandi við úrslit síðustu kosninga. Það er svo langt frá því að það þarf í rauninni ekki að færa að því rök, málið var þá aðeins í deiglu, málið hafði þá engan veginn skýrst, uppi voru skýrir fyrirvarar af hálfu einstakra flokka um niðurstöðu samningaviðræðna sem þá stóðu enn yfir og málið var sáralítið á dagskrá eða mjög takmarkað a.m.k. í sambandi við almenna umræðu fyrir síðustu kosningar.

Það eru því í raun, virðulegur forseti, út frá lýðræðislegum sjónarmiðum ólög sem verið er að innleiða hér með því að staðfesta þennan samning af hálfu þingsins, af meiri hluta á Alþingi Íslendinga sem ekki hefur fengið neitt sérstakt umboð til þess og sem veit ekki um hug þjóðarinnar og hefur lagst gegn því að hún fái að segja sitt orð í sambandi við þetta mál.

Það er illt til þess að vita, virðulegur forseti, að það er ekki eingöngu sá hópur sem styður núv. ríkisstjórn sem greiðir götu þessa máls í gegnum þingið og er sá hópur þó ekki heill því þar eru meðal þingmanna, í því sem við köllum stjórnarliðið hér á Alþingi, einstaklingar sem sýnt hafa framsýni, kjark og þor til að ganga gegn þessu máli. Þeir þingmenn sem þar eiga hlut að máli eiga allan heiður skilið því þeir hafa breytt samkvæmt sannfæringu sinni, þeir hafa sýnt hetjuskap í þessu máli með því að leyfa sér að hafa sjálfstæða afstöðu í undirstöðuatriði sem varðar stöðu þjóðarinnar, sjálfstæði þjóðarinnar og þar hafa þeir gengið gegn þungum straumi og miklum þrýstingi í forustu þeirrar ríkisstjórnar sem hér situr enn í landinu. Við hljótum að minnast þess sérstaklega um leið og við hörmum það sem í stjórnarandstöðu erum að það skuli vera einstaklingar í röðum þingflokka í stjórnarandstöðunni sem í raun hafa greitt götu þessa máls og auðveldað ríkisstjórninni leikinn að koma þeim böndum á þjóðina sem felast í þessum samningi og það verður væntanlega geymt en ekki gleymt þegar mál verða gerð upp í komandi kosningum, hvort sem þær verða í lok reglulegs kjörtímabils eða fyrr.

Það er, virðulegur forseti, rétt að hafa það í huga að það er einmitt í málum sem þessum, í stórmálum sem þessum sem reynir á og sem fram kemur í raun afstaða manna hér á Alþingi að því er varðar framtíðarmálefni þjóðarinnar. Þetta er ekki mál sem hverfur af sjónarsviðinu, þetta er ekki mál sem menn geta gleymt eftir atkvæðagreiðsluna og sem geymt er hjá einhverjum smáhluta framkvæmdarvaldsins á Íslandi. Þetta er mál sem mun minna á sig dag hvern héðan í frá ef það verður lögfesta vegna þess að fram hjá því verður ekki gengið, fram hjá því verður ekki komist. Það mun minna á sig í þeim aðsendu lögum og reglum sem framkvæmdarvaldinu er ætlað að hlíta og sem Alþingi Íslendinga er ætlað að stimpla inn í sambandi við afgreiðslu þingmála sem við fáum hér inn á okkar borð. Það er þessi afstaða, það er afstaða til þessarar stöðu mála sem kemur fram í atkvæðagreiðslum um þetta mál í stöðu flokka og í stöðu einstaklinga innan þingflokkanna.

Vissulega ber okkur, virðulegur forseti, að hafa það í huga að þó að þetta mál sé langt fram gengið á Alþingi Íslendinga þá eru sund ekki lokuð, þá hafa þau ekki ráðist til hlítar á þingum annarra þjóðlanda sem ætlað er að taka afstöðu til samningsins og þurfa að staðfesta hann. Við höfum farið yfir það, virðulegur forseti, fyrr í umræðum hver staðan sé og hvaða líkur séu á því að þetta mál fái þá afgreiðslu hjá þeim 17 þjóðþingum sem þurfa að staðfesta það og ég ætla ekki að fara yfir það efni í mörgum orðum. Ég vil aðeins minna á að það er enn þá óvíst hver afgreiðslan verður. Það er aðeins á örfáum þingum ríkja innan Evrópubandalagsins sem mál þetta hefur fengið afgreiðslu, sennilega hefur ekkert þinga tekið afstöðu til þeirra breytinga sem fyrir liggja og fyrir áramótin síðustu voru það aðeins þrjú þing í ríkjum Evrópubandalagsins sem höfðu tekið afstöðu til samningsins eins og hann þá lá fyrir. Það mun því dragast nokkuð að samningur þessi gangi í gildi ef hann þá hlýtur staðfestingu.

Virðulegur forseti. Ég inni eftir því hvort von er á því að hæstv. iðnrh. komi til þingfundar og ég átel það um leið að ráðherrar ríkisstjórnarinnar skuli ekki láta svo lítið að vera hér viðstaddir í þinginu þegar þetta mál er til lokaafgreiðslu. --- Getur virðulegur forseti upplýst það hvort hæstv. iðnrh. ætlar að ómaka sig til að koma í þingsal og hvort hann er væntanlegur? (Forseti:Vegna orða hv. þm. um ríkisstjórnina vill forseti benda á að hæstv. utanrrh. er staddur hér og hlýðir á umræðuna. Það hafa verið send boð eftir hæstv. iðnrh. en forseti hefur ekki af honum frekari fréttir. Hann hefur örugglega fengið boðin og forseti getur lítið annað gert en að bíða eftir því hvort hæstv. ráðherra kemur. Ég vil benda hv. þm. á að hann á auðvitað rétt á að taka til máls að nýju ef ráðherra kemur.) Virðulegur forseti. Það vill nú svo til að við hæstv. utanrrh. höfum átt nokkur orðaskipti út af þeim frv. sem ég ætlaði að ganga eftir hjá hæstv. iðnrh., hvernig standi á því og hvernig hann meti stöðuna í sambandi við þau efni. Hæstv. utanrrh. veitti þá úrlausn sennilega sem hann treysti sér til í umræðu nýlega varðandi þessi efni. Þar kom það fram og fékkst staðfest að ekki hefði enn þá tekist að afgreiða þau mál sem hér um ræðir frá ríkisstjórninni, frv. varðandi jarðhitaréttindi og varðandi orku fallvatna og reyndar almennt um auðlindir í jörðu. Ég ætlaði að fá hér fram fyrir lok þessarar umræðu álit hæstv. iðnrh. á þeim efnum og vænti þess að kostur verði á því áður en umræðu þessari lýkur. Ég vil hins vegar ekki, vegna þeirra þingmanna sem hér eiga eftir að taka til máls, fara lengra út í efnisþætti málsins. Ég hef oft gert grein fyrir minni afstöðu til þessa stóra máls og ég vil aðeins segja það að lokum, virðulegi forseti, að það er mikið verk sem við eigum fyrir höndum, andstæðingar þessa samnings, að hnekkja honum fyrr en seinna því það verður okkar verkefni og það er okkar skylda að beita okkur að því ekki síðar heldur en þegar þetta frv. hefur hlotið staðfestingu.

Kristín Einarsdóttir: Frú forseti. Við erum nú komin að síðustu umræðu um sjálfan samninginn um Evrópskt efnahagssvæði og eru eiginlega sorglega fáir sem hér ætla að hlýða á umræðuna eða taka þátt í henni við þessa síðustu umræðu. Hefði verið fróðlegt að heyra álit þeirra þingmanna sem greiddu þessum samningi atkvæði sitt á því hvernig þeir líta á málið einmitt nú. Mér er kunnugt um það að alla vega einhverjir þingmenn Sjálfstfl. hafa verið að uppgötva að ýmislegt felst í þessum samningi sem þeir gerðu sér ekki grein fyrir á ýmsum sviðum. Ég ætla ekki að fjalla frekar um það við þessa umræðu svo oft sem ég hef gert þaðað umræðuefni og merkilegt er fyrir okkur sem höfum haft uppi varnaðarorð varðandi aðild Íslands að Evrópsku efnahagssvæði að sjá hvað það kemur mörgum í opna skjöldu að ýmis ákvæði samningsins eru að taka gildi hér og nú, m.a. þau ákvæði sem hæstv. utanrrh. flýtti varðandi t.d. landbúnaðarmál.

Þó að umræðu um þennan samning sé að ljúka hér og nú er langt frá því að umfjöllun um þetta mál sé lokið. Ef samningurinn verður að veruleika, þ.e. ef hið Evrópska efnahagssvæði verður einhvern tímann að veruleika, sem allsendis er óvíst eins og menn vita, þá munu hér streyma inn lagafrv. frá Evrópubandalaginu sem við verðum að staðfesta hvort sem okkur líkar betur eða verr. Því er haldið fram að við höfum einhverja möguleika á því að hafna frv. sem frá þeim koma en það er í raun ekki hægt nema þá um leið að segja sig frá samningnum. Þó að ég syrgði það ekki sérstaklega þá held ég að það sé ekki innifalið í samþykkt þessa samnings að ef hér komi eitthvert lagafrv. sem okkur líkar ekki þá sé ætlunin að fella það og þar með að segja okkur frá samningnum. Þannig eigum við að taka við á færibandi lagafrv. frá Brussel án þess að hafa þar nokkur áhrif á þeim sviðum sem samningurinn tekur til sem er ekki neitt lítið.

Strax þegar samningurinn var í undirbúningi og ljóst varð nokkurn veginn hvernig hann mundi líta út, þá var því haldið fram af hæstv. utanrrh. sem og öðrum að það væri ekkert mál að setja girðingar í lög að því er varðaði eignarhald á landi og auðlindir á landi. Það væri ekki mikið mál að setja í lög ákvæði sem kæmi í veg fyrir það að erlendir aðilar gætu fest hér kaup á landi með öllum þeim hlunnindum sem í því fælist. Það hefðu t.d. Grikkir gert og það hefðu Írar gert. Þrátt fyrir að ég og fleiri mótmæltum þessu og teldum að þetta væri ekki eins auðvelt og ráðherra vildi vera láta þá var því haldið fram með miklum hávaða og talað um hversu illa að okkur við værum, þar á meðal undirrituð, við vissum bara ekkert um hvað málið snerist. Auðvitað kom í ljós að það var ekki hægt að gera þetta. Auðvitað kemur í ljós að það liggja ekki nokkur einustu frv. fyrir um það hvernig hægt er að koma í veg fyrir að erlendir aðilar komi og geti eignast auðlindir, heitt vatn, kalt vatn og fleiri auðlindir sem eru í jörðu. Við getum ekki komið í veg fyrir það. Ég hef ekki séð nein frv. á borðum þingmanna frá ríkisstjórninni sem í eru þessar girðingar sem talað var um. Við höfum að vísu í iðnn. haft í allan vetur frv. sem fjallaði um þetta mál en það hefur ekki verið tekið til meðferðar af formanni nefndarinnar, m.a. vegna þess að sagt hefur verið að það sé von á frv. frá ríkisstjórninni. Það virðist vera djúpt á þessum girðingum sem menn töluðu um og kannski ekki ætlunin að reyna að koma í veg fyrir það að erlendir aðilar geta komist í auðlindir okkar Íslendinga.

Ég fullyrði að hér á Íslandi er almenningur í landinu alls ekki í takt við stjórnmálamenn varðandi þetta mál. Meiri hluti almennings vill fá að segja álit sitt á þessum samningi og ég er viss um það að ef farið væri ofan í saumana á málinu þá er meiri hluti Íslendinga ekki samþykkur því að Ísland gerðist aðili að Evrópsku efnahagssvæði. Og því síður vilja Íslendingar að við gerumst aðilar að Evrópubandalaginu. En það er ekki bara á Íslandi sem stjórnmálamenn eru ekki í takt við almenning. Ég hef oft gert það að umræðuefni að stjórnmálamenn, bæði á Norðurlöndum og reyndar víðar, hafa ákveðið að sækja um aðild að Evrópubandalaginu í blóra við skoðun almennings í löndunum. Það sem mér þykir merkilegast t.d. við skoðanakannanir sem gerðar hafa verið í Svíþjóð og ein sem er nýbirt, sem birtist 2. maí í Politiken þar sem í ljós kemur að 45% þeirra sem spurðir eru eru á móti aðild Svíþjóðar að Evrópubandalaginu, aðeins 31% eru með. En það sem vakti athygli mína við niðurstöðu þessarar skoðanakönnunar var að aðeins 21% af kjósendum sósíaldemókrata í Svíþjóð studdu aðildarumsókn Svíþjóðar að Evrópubandalaginu. Það er því ekki bara á Íslandi sem stjórnmálamenn eru ekki í takt við almenning í landinu.

Það hafa ekki verið gerðar skoðanakannanir nýlega varðandi EES þannig að það er erfitt að segja til um nákvæmlega hvaða skoðun Íslendingar hafa á málinu einmitt nú. Hingað til hafa konur verið í meiri hluta þeirra sem hafa verið andvígir aðild Íslands að Evrópsku efnahagssvæði og er það í góðu samræmi við þær skoðanakannanir erlendis þar sem konur eru yfirleitt á móti því að löndin gerist aðilar að miðstýrðum og ólýðræðislegum kerfum eins og t.d. Evrópubandalaginu en þar hafa konur alltaf miklu minni rétt.

Ástæður þess að ég er á móti aðild Íslands að Evrópsku efnahagssvæði eru fjölmargar og hef ég gert mjög nána grein fyrir því í fyrri ræðum mínum og ætla ég ekki að fara yfir alla þá þætti hér og nú. En grundvallarhugmyndin að baki Evrópubandalaginu er sú að peningarnir séu þar allsráðandi, það eru peningarnir sem ráða för, og þar er frjálshyggjan ríkjandi. Það er stefna sem ég get alls ekki aðhyllst og það er kannski það sem er meginmálið, það er sú grundvallarstefna sem felst í stefnu Evrópubandalagsins og þar með Evrópska efnahagssvæðisins.

Ég er líka algjörlega á móti þeirri einangrunarstefnu sem felst í myndun svæða eins og Evrópubandalagsins og Evrópska efnahagssvæðisins. Í nafni frelsis eru leyfðir frjálsir flutningar á vörum, þjónustu, peningum og vinnuafli yfir landamæri en síðan eru búnir til tollamúrar, ytri tollamúrar þannig að það er komið í veg fyrir að vörur séu fluttar inn á svæði í samkeppni við þá vöru sem þar er framleidd. Þetta þykir mér mjög einkennilegt frelsi, sérstaklega þegar það bitnar illa á þriðja heims ríkjum og eru dæmi til þess að t.d. Evrópubandalagið hafi lagt allt upp í 170% toll á ákveðnar vörur til þess að koma í veg fyrir að fólk keypti þær. Nýlega var ákveðið að setja 170% toll á innflutta banana til þess að reyna að fá fólk til að borða franska banana. Þetta gildir auðvitað ekki um Evrópska efnahagssvæðið þar sem ekki eru sameiginlegir ytri tollar en þetta er sú tilhneiging sem þarna ríkir, þ.e. að ríku þjóðirnar myndi með sér bandalag og útiloki svo hinar. Slíka einangrunarstefnu get ég ómögulega aðhyllst og ég held að það sé mjög hæpið gagnvart heimsfriðnum að skipta heiminum upp í slík svæði og geti frekar leitt til ófriðar heldur en þess friðar sem menn stefna nú að.

En eftir hverju er verið að slægjast að tengjast þessu svæði? Jú, talað er um að við fáum niðurfellingu á tollum á sjávarafurðum og það er auðvitað mjög mikils virði. Það eru að vísu ekki eins miklir peningar og hingað til hefur verið talað um, það hefur margoft verið rakið og stórlega ýktar þær tölur sem talað er um að okkar ávinningur sé af þessari niðurfellingu á tollum en ég ætla ekki að fara nánar út í það hér. Það er búið að hrekja svo oft þær fullyrðingar sem hér hafa verið bornar á borð fyrir alþingismenn og almenning í landinu.

Við erum að tengjast svæði þar sem atvinnuleysi er gífurlega mikið og lífskjör fara síversnandi. Eins og ég hef talað um áður þá bitnar sú stefna sem þarna er verið að leiða okkur inn í fyrst og fremst á láglaunafólki og þeim sem minna mega sín og þá auðvitað sérstaklega á láglaunakonum enn verr en á láglaunakörlum. Þetta get ég ómögulega aðhyllst og get ekki samþykkt eða greitt því atkvæði mitt að Ísland tengist slíku svæði.

Það er alveg ljóst að aðild að Evrópsku efnahagssvæði er áfangi og leið inn í EB. Með aðild að Evrópsku efnahagssvæði eru sjálfstæðar þjóðir ekki að mynda með sér viðskiptabandalag, heldur er það miklu meira. Það eru pólitísk samtök með yfirþjóðlegum stofnunum, sameiginlegum dómstól á ýmsum sviðum og fleira og fleira sem því fylgir.

Allt þetta er í andstöðu við íslensku stjórnarskrána að mati færustu sérfræðinga og ég vil endurtaka það sem ég sagði áðan, ofan í kaupið má ekki bera samninginn undir þjóðaratkvæði. Þetta eru grundvallarástæður þess að ég get ekki fallist á aðild.

Frú forseti. Ég ætla ekki að fara í smáatriði út í galla þessa samnings, svo oft hefur það verið gert bæði af mér og öðrum, enda virðist það ekki hrína á mönnum --- og sé ég að genginn er í sal einn af þeim sem hafa verið kófsveittir hér í hliðarsölum að reyna að negla upp í rifurnar sem búnar voru til með samningnum síðast, þ.e. það var búið að opna fyrir innflutning, t.d. á landbúnaðarvörum, og síðan er landbn. kófsveitt við að negla upp í rifurnar sem voru opnaðar fyrr í vetur. Og hefði verið eðlilegra að menn sæju að sér og greiddu þessum samningi ekki atkvæði sitt heldur greiddu atkvæði gegn honum.

Ég hefði óskað þjóðinni annars og miklu meira og betra á 50 ára afmæli lýðveldisins en að á því ári muni Ísland gerast aðili að Evrópsku efnahagssvæði og afsala sér með því verulegum hluta af sjálfsákvörðunarrétti sínum. En það er ekki alveg öll von úti þótt atkvæðagreiðslur hingað til um málið geri mig ekki bjartsýna á að hægt verði að koma í veg fyrir að tekið verði þetta stóra skref inn í Evrópubandalagið sem aðildin að Evrópsku efnahagssvæði óneitanlega er.

Frsm. 2. minni hluta utanrmn. (Hjörleifur Guttormsson): Virðulegur forseti. Ég hafði raunar ekki ætlað mér að halda margar ræður, en vegna fjarveru hæstv. ráðherra þá nota ég hér rétt minn til að taka aftur til máls og spyrja hæstv. iðnrh. sem er kominn í þingsal um það efni sem ég ætlaði að beina til hans fyrirspurn um áður.

Þannig er mál með vexti að frá hæstv. iðnrh. hafa ekki borist inn í þingið boðuð frv. sem tengjast samningnum um Evrópskt efnahagssvæði. Þar hef ég í huga sérstaklega frv. um eignarhald á auðlindum í jörðu, jarðhita sérstaklega, og frv. um virkjunarrétt fallvatna en þau frv. staðhæfði hæstv. ráðherra að væru á leiðinni frá ríkisstjórninni þegar í haust og mundu væntanlega hljóta afgreiðslu fyrir síðustu áramót. Af þessum frv. hefur ekki sést tangur né tetur hér í þinginu þrátt fyrir þessa svardaga hæstv. ráðherra og hér er lokaumræða um frv. til laga um staðfestingu á samningnum um Evrópskt efnahagssvæði og það er alveg ljóst að eins og staða mála er þá er með málatilbúnaði ríkisstjórnarinnar og hvernig á þessum málum hefur verið haldið fullkomin óvissa um það hvernig okkur reiðir af hvað þessar náttúruauðlindir snertir að því er varðar þau réttindi sem útlendingar fá samkvæmt samningnum um Evrópskt efnahagssvæði og möguleika á að ná tangarhaldi á þeim auðlindum sem hér um ræðir.

Hugmynd ráðherrans var, að ég best veit, að girða fyrir slíkt með því að lögfest yrði á Alþingi að þessar auðlindir yrðu lýstar þjóðareign. Við höfum rætt það á fyrri þingum, ég og hæstv. ráðherra, að reyna að hafa um það samstöðu að svo mætti verða og raunar óháð því hvort samningur sem þessi sem hér á að lögfesta verði gerður. Ég gæti vitnað til beinna ummæla hæstv. ráðherra um þetta efni en ég veit að hæstv. ráðherra man það fullvel hvaða upplýsingar hann veitti í þinginu á haustdögum og ég vænti þess að fá nú frá hæstv. ráðherra upplýsingar um stöðu málsins og ótvírætt hvort það sé hugmyndin að ganga frá löggjöf um þetta efni áður en samningurinn um EES tekur hugsanlega gildi sem við vitum auðvitað ekki nákvæmlega hvernig verður því hér er um eitt af stærri málunum að ræða sem tengjast þessum óheillasamningi.

Frsm. 2. minni hluta utanrmn. (Hjörleifur Guttormsson)(andsvar): Virðulegur forseti. Það er sannarlega raunaleg staða sem hæstv. iðnrh. er í varðandi þetta mál og ekki aðeins hæstv. ráðherra heldur þjóðin öll vegna þess að ríkisstjórnin hefur ekki náð saman um þetta undirstöðumál, þetta stóra mál sem nú er komið inn í nýtt samhengi með þeim samningi sem hér er hugmyndin að lögfesta. Nú hefur hæstv. ráðherra svardaga uppi um það að málin komi fram í haust í þingbyrjun og vill hugga okkur með því að svo muni verða og við höfum ráðrúm til ársins 1995 til þess að ganga frá málum að því er hæstv. ráðherra staðhæfir.

Þetta er auðvitað ekki fullnægjandi á neinn hátt því að sjálfsögðu ætti að vera búið að ganga frá málum með heldum og ákvarðandi hætti þegar verið er að leiða mál til lykta eins og það sem hugmyndin er að greiða um atkvæði í dag. Ég vil inna hæstv. iðnrh. eftir því hvaða atriði það eru sem fyrirstaða er um af hálfu samstarfsaðila hæstv. ráðherra í ríkisstjórn. Hvaða atriði eru það hjá Sjálfstfl. --- því ég les það á milli línanna að þar sé fyrirstaðan, ég geri ráð fyrir því að flokkur hæstv. iðnrh. standi heill að baki honum í þessu máli --- hvaða atriði eru það sem valda fyrirstöðu hjá Sjálfstfl. í þessum efnum? Mér finnst knýjandi nauðsyn að fá það fram. Ég held að hæstv. ráðherra hefði fyrir lifandis löngu átt að taka undir í sambandi við þau frv. sem flutt hafa verið um þetta efni, og tvö slík liggja í iðnn. þingsins í líklega fimmta eða áttunda sinn, ég hef ekki alveg tölu á því hversu oft þau hafa verið flutt síðan ég ásamt fleiri þingmönnum fyrst flutti frv. um þetta mál í ársbyrjun 1982 eða 1983. Ég vænti þess að hæstv. ráðherra greini okkur frá því í hverju ágreiningurinn er fólginn því ég held að það sé nauðsynlegt að almenn umræða geti farið fram um þetta grundvallaratriði sem gæti kannski orðið til þess að hnekkja þeirri andstöðu sem virðist vera í sambandi við málið.

Frsm. 2. minni hluta utanrmn. (Hjörleifur Guttormsson)(andsvar): Virðulegur forseti. Mér fannst sannfæringin hjá hæstv. iðnrh. ekki vera jafnrík nú í annað sinn sem hann sté í stólinn eins og í hið fyrra sinn. Hann heldur að á þessu finnist viðunandi lausn. Áður staðhæfði hann að hann mundi reiða þetta fram í þingbyrjun sem stjfrv. en nú hefur hæstv. ráðherra slegið þarna varnagla. Það hryggir mig að baklandið sé svo ótraust og flækjan svo mikil sem hæstv. ráðherra gefur til kynna.

En ég vil nefna það til viðbótar, virðulegur forseti, að hæstv. ráðherra talaði sérstaklega um almenninga í þessu sambandi, eignar- og yfirráðarétt yfir lendum á hálendinu og ég vil minna á það að auðæfi finnast einnig undir löndum með einkaeignarrétti og að EES-samningurinn opnar fyrir kaup útlendinga á jarðeignum sem hluta fasteigna og við þekkjum þann málatilbúnað sem fyrir liggur frá hæstv. landbrh. þar að lútandi þannig að málið er auðvitað miklu víðtækara en svo að það tengist eingöngu spurningunni um eignar- og yfirráðarétt afrétta og almenninga í landinu.

Svavar Gestsson: Virðulegi forseti. Það eru mjög mikilvæg mál sem hv. 4. þm. Austurl. hefur hreyft núna í þessari umræðu, þ.e. hvað verður um eignarhald á virkjunarrétti fallvatna og orku í jörðu þegar samningur um Evrópskt efnahagssvæði hefði tekið gildi og hefði verið samþykktur. Hv. 4. þm. Austurl. hefur á undanförnum árum hvað eftir annað flutt frv. af þessu tagi hér á Alþingi og um þau hefur verið allgóð samstaða við marga þingmenn, t.d. hygg ég þingmenn Alþfl.

Alþfl. flutti fyrir allmörgum árum, 15--20 árum eða svo, hvað eftir annað tillögur og ég hygg frumvörp líka um að treysta eignarhald þjóðarinnar á almenningum af ýmsu tagi. Ég þykist muna það rétt að í þeirri umræðu hafi það aftur og aftur komið fram að þeir alþýðuflokksmenn hafi lagt mjög mikla áherslu á það að eignarhald þjóðarinnar á virkjunarrétti fallvatna og orku í iðrum jarðar yrði líka lögfest með ótvíræðum hætti.

Nú er mér auðvitað kunnugt um það eins og öðrum þingmönnum sem hér hafa verið einhvern tíma að um þessi mál hafa verið deilur og menn hafa iðkað þar þrætubókarlist af ótrúlegri hugvitsemi satt best að segja og gerst að mínu mati þeim mun betri í sagnfræði sem þeir hafa átt verri málstað að verja. Staðreyndin er þess vegna sú að mönnum hefur tekist með þessari þrætubókarlist að stöðva framgang þessara mála og nú liggur það fyrir að hæstv. iðnrh. lýsti því yfir í haust að hann gerði ráð fyrir því að fyrir jól yrðu lögfest frv. um þetta efni frá hæstv. ríkisstjórn. Ég man ekki betur en hann hafi dreift frumvarpsdrögum í hv. iðnn. í fyrrasumar um þetta mál sem við iðnaðarnefndarmenn vorum síðan beðnir um að skila aftur af því að þau voru ekki fullunnin og við gerðum það og vorum meira að segja svo samviskusamir að við lásum þau ekki í þaula áður en við skiluðum þeim. --- Í þaula sagði ég. (Gripið fram í:Já.) Nú háttar hins vegar þannig til að það er komið að lokameðferð EES-málsins í þinginu og þá er auðvitað spurningin hvernig á að halda á þessum málum áfram og hæstv. utanrrh., sem talar þá fyrir hönd Alþfl., segir að málin verði lögð fram í haust. Út af fyrir sig er gott að sú yfirlýsing liggi fyrir en ég held þó að það sé óhjákvæmilegt að fara fram á það að þau frumvarpsdrög sem eru til verði kynnt í iðnn. Ég hef óskað eftir fundi í iðnn. núna áður en þingi lýkur. Formaður iðnn., hv. þm. Össur Skarphéðinsson, hefur fallist á það að haldinn verði fundur í iðnn. einhvern tímann áður en þingi lýkur þar sem farið verði yfir þessi mál alveg sérstaklega og sömuleiðis yfir stöðuna að því er varðar svokallaðan orkusáttmála Evrópu. Þessi sérstaki fundur iðnn. verður með öðrum orðum haldinn einhvern tímann núna á næstu sólarhringum.

Með hliðsjón af því að þessi frv. eru til, með hliðsjón af því að reynslan er sú að stjórnarandstaðan gætir trúnaðar þegar hún er beðin um það, þá vil ég fara fram á það við hæstv. iðnrh. sem iðnaðarnefndarmaður Alþb. að þessi frumvarpsdrög verði lögð fram í iðnn. þannig að iðnaðarnefndarmenn megi sjá þær afurðir sem liggja fyrir.

Hæstv. iðnrh. sagði áðan að það væru ekki flokkamörk í þessu máli, það væri erfitt að kenna flokkamörk í þessu máli. Þetta þykir mér satt að segja mjög skrýtið. Ég hygg að andstæðingar þessa máls séu í tveimur flokkum, þ.e. í Framsfl. og í Sjálfstfl. Það má finna fylgjendur þess að þjóðin eigi auðlindir í orku í iðrum jarðar og virkjunarrétt fallvatna í Framsfl. og í Sjálfstfl. Ég hygg að að því er varðar Alþb., Alþfl. og Kvennalistann þá hátti hlutum þannig til að þar sé um að ræða stuðning við þau sjónarmið sem t.d. hv. 4. þm. Austurl. hefur mjög oft kynnt hér á Alþingi í þessum efnum. Þess vegna hygg ég að það sé yfirgnæfandi meiri hluti fyrir þeim sjónarmiðum á Alþingi. Það er satt að segja hart --- að ég segi ekki andskoti hart, með leyfi forseta, --- að standa frammi fyrir því að lítill minni hluti stöðvi þjóðþrifamál af þessu tagi árum saman, jafnvel áratugum, eftir að farið er að flytja mál eins og hv. þm. Hjörleifur Guttormsson minnti á hér áðan.

Nú er það þannig t.d. að áberandi og traustir forustumenn Sjálfstfl. hafa hvað eftir annað tekið undir þessi sjónarmið og eru reyndar frumkvöðlar má segja að þeim sjónarmiðum sem gera kröfu til almannaeignar á þessum réttindum. Ég nefni þar t.d. Bjarna Benediktsson. Ég nefni ítarlegar lögfræðilegar greinargerðir sem hann skrifaði um þessi mál á árunum 1945 til 1950, um það að þjóðin ætti orkuna í iðrum jarðar undir tilteknum mörkum. Deilurnar hafa snúist um það hversu langt niður einkaeignarrétturinn næði. Nær hann niður í 100 m eða nær hann niður í 200 m?

Nú hefur það verið þannig með þessa menn sem hafa heimtað það að eiga allt það sem kemur upp af verðmætum á þessum svæðum hugsanlega, þ.e. jarðhita, að þeir hafa að sama skapi neitað harðlega að borga allan skaða sem kynni að verða af þessum sömu svæðum ef þar yrði t.d. eldgos. Tvískinnungurinn hefur auðvitað verið gegndarlaus í þessu liði sem hefur haldið krumlunni um þröngt eignarhald lítils hluta þjóðarinnar á þessum mikilvægu eignum. Í rauninni eru þetta einhverjar mikilvægustu eignir þjóðarinnar. Horfum aðeins til framtíðar, veltum því fyrir okkur á hverju mun þessi þjóð aðallega geta lifað fyrir utan auðvitað hugvit, menntun og þroska á næstu árum og áratugum. Það er ekki síst orkan. Það er sérstaklega orkan. Við skulum vona að okkur takist að nýta fiskinn með skynsamlegum og skilmerkilegum hætti og að við göngum ekki í óhófi á fiskstofnana, en við skulum gera okkur grein fyrir því að í þjóðfélagi framtíðarinnar er orkan tvímælalaust lykillinn að velmegun þjóðarinnar. Þess vegna er það brýnt að á þessu máli verði tekið og ég skora á hæstv. iðnrh. að koma þó þannig til móts við okkur í stjórnarandstöðunni að iðnn. fái þessi frumvörp núna til athugunar þannig að við eigum þar óskiptan hlut því að mér segir svo hugur um að hvort sem hæstv. ráðherra eða hæstv. utanrrh. kunni að stofna til stjórnarsamstarfs við Framsfl. eða Sjálfstfl. og jafnvel án Alþb. þá muni þeim ekki veita af stuðningi Alþb. í þessum málum þegar kollhríðin gengur yfir og að úrslitum dregur.

Svavar Gestsson(andsvar): Virðulegi forseti. Varðandi starfáætlun iðnn. þá liggja þar ekki fyrir mörg óafgreidd mál nema svæðislýsingar smárása í hálfleiðurum sem vakti hér litla hrifningu í vetur. Að öðru leyti hefur hún nokkurn veginn hreint borð. Ég vil láta það koma fram að hv. formaður iðnn. hefur fallist á að það verði haldinn fundur núna einmitt til að fara yfir þessi eignarréttarmál sem við höfum verið að ræða um, þ.e. varðandi orku fallvatna og orkuna í iðrum jarðar. Ég mundi meta það mjög mikils ef hæstv. iðnrh. sæi sér fært að koma þessum gögnum á framfæri við nefndarmenn.

Auðvitað er það alveg fráleitt að ætla sér að loka mál af þessu tagi inni hjá stjórnarliðinu einu. Það er alveg fráleitt. Þetta er mál þjóðarinnar allrar og stjórnarandstaða í dag verður gjarnan stjórn á morgun eins og menn þekkja þannig að ég held að menn eigi að átta sig á því að það er í raun og veru ekki við hæfi að vinna mál eins og þessi þannig að stjórnarandstaðan komi þar hvergi nálægt. Menn sjá auðvitað ,,fallíttið`` í sjávarútvegsmálunum sem víti til varnaðar í þeim efnum þar sem menn eru að fjalla um eina stærstu og merkustu auðlind þjóðarinnar og koma síðan á felgunni í mark að lokum með sprungið á öllum hjólum.

Virðulegi forseti. Ég held það væri skynsamlegt af hæstv. iðnrh. að læra af þessu ,,fallitti`` í sjávarútvegsmálunum og kalla stjórnarandstöðuna til samstarfs að því er varðar umfjöllun um þau frv. sem hér hefur verið spurt um.

Steingrímur J. Sigfússon: Hæstv. forseti. Ég biðst velvirðingar á því að ég mun ekki hafa verið í þingsalnum þegar röðin var komin að mér á mælendaskrá áðan en sú er skýring á að í annríkinu þessa daga er fundað í flestum hornum og afkimum þinghússins og ég var á einum slíkum fundi skammt undan og var þess vegna ekki viðlátinn þegar röðin kom að mér.

Ég hafði hugsað mér að fara yfir nokkur meginatriði þessara Evrópumála við þetta síðasta tækifæri á þessu þingi sem tengist umræðu um eitt af dagskrármálum Evrópska efnahagssvæðisins. Það er kunnara en frá þurfi að segja að þetta er orðin býsna löng lota frá því að hér hófust fundahöld um málið í ágústmánuði sl. og mikið vatn til sjávar runnið síðan. Reyndar er fróðlegt að fara yfir yfirlýsingar og heitstrengingar manna um gildistöku samningsins þá sem átti að vera fyrir sl. áramót og áform hæstv. þáv. ríkisstjórnar um það að hafa lokið meira og minna lögfestingu allra mála sem tengdust afgreiðslu samningsins um Evrópskt efnahagssvæði fyrir nóvemberlok ef ég man rétt, eins og það var áformað í ágústmánuði sl. Þá lá lífið við að sögn hæstv. utanrrh. og ríkisstjórnarinnar og hér var fundað nætur og daga til þess að ljúka umræðum. Reyndin hefur síðan orðið önnur og margt af því sem sagt var gengið eftir varðandi óvissuna í þessu máli og næsta hlálegar eru t.d. samningaviðræðurnar í desembermánuði sl., rétt fyrir áramótin, þegar lífið virtist liggja við, og lá við að sögn hæstv. utanrrh., að ljúka afgreiðslu allra málanna fyrir áramót, þar á meðal samningnum við Evrópubandalagið um fiskveiðar. Ekkert af þessu er komið í gildi og allt er þetta enn þá í óvissu fyrir utan þetta eina sem hæstv. utanrrh. ákvað að gefa Evrópubandalaginu í forgjöf og tók gildi 15. apríl sl., þ.e. aukið frelsi í innflutningi á ýmsum landbúnaðarvörum og er auðvitað mikil endemi hvernig að því öllu saman var staðið.

Það má margt segja um þessa sögu alla, allt frá því að snemma árs 1989 var ákveðið að fara sameiginlega í könnunarviðræður við Evrópubandalagið af hálfu EFTA-ríkjanna á fundi leiðtoga EFTA-ríkjanna í Ósló eins og kunnugt er. En sú braut öllsömul hefur reynst hlykkjóttari og hólóttari heldur en þá var spáð fyrir og sér reyndar ekki fyrir endann á henni enn. Enginn einasti spotti hefur þar reynst vera með bundnu slitlagi eða sæmilega beinn og breiður og hrakningasaga þessa máls í gegnum samningaviðræðurnar, í gegnum meðferð þess hér á þingi, í gegnum samskipti samningsaðilanna er með ólíkindum. Sennilega hefur annað fordæmi hliðstætt aldrei birst okkur Íslendingum í viðræðum sem við höfum tekið þátt í nema ef vera skyldi þrengingarnar í Uruguay-umferð GATT-viðræðnanna.

Það er rétt að rifja það upp og minna á það við lokaafgreiðslu málsins að um eitt hafa menn lengst af verið sammála í þessu máli og það er það að þetta er eitt stærsta og í raun og veru óumdeilanlega stærsta milliríkjamál sem við Íslendingar höfum haft til umfjöllunar á okkar vegum á lýðveldistímanum. Um það hafa menn verið sammála. Þess vegna hafa mér alltaf þótt einkennilegar þverstæður í málflutningi þeirra manna sem hafa á hinn bóginn neitað hvoru tveggja, að horfast í augu við stjórnarskrárþátt málsins en eins og kunnugt er liggja fyrir mjög rökstuddar skoðanir sem ganga í þá átt að löggilding þessa samnings standist ekki ákvæði stjórnarskrárinnar. Hitt er þó enn sérkennilegra að þeir hinir sömu menn sem í öðru orðinu tala um mikilvægi málsins og þýðingu og stærð, og það sé það mikilvægasta og stærsta á lýðveldistímanum, skuli í hinu orðinu leggjast gegn því að þjóðin fái þá að segja álit sitt á því í þjóðaratkvæðagreiðslu. Enn furðulegra er það nú þegar í hlut eiga heittrúaðir menn, sanntrúaðir menn eins og hæstv. utanrrh. sem eins og kunnugt er fyrir mörgum missirum síðan tók trú á þetta mál og hefur ekki gengið af henni síðan, virðist trúa því betur en nokkru öðru hér í heimi að þarna sé lausnarorðið fundið, þarna sé frelsunarvegurinn, þarna sé vegabréfið inn í 21. öldina og guð má vita hvað sem út úr hæstv. ráðherra hefur oltið. Enn furðulegra er það að þessi sanntrúaði og sannfærði maður skuli þá ekki fagna því tækifæri að láta þjóðina segja sitt álit á sköpunarverkinu. Ég hef aldrei fengið það til að ganga upp, annars vegar þennan málflutning boðenda trúarinnar, hæstv. utanrrh. og hans fylgisveina, að hér sé á ferðinni þetta stóra og mikla hagsmunamál og jafneinboðið fyrir íslenska hagsmuni og þeir vilja vera láta en hins vegar sé ekki nokkurt vit í því að þjóðin fái að segja sitt álit.

Ég er alveg sannfærður um það að þetta er einhver ólánlegasta afstaða sem lengi hefur verið tekin í stórmáli á okkar utanríkismálasviði varðandi okkar utanríkishagsmuni. Það er ekki nokkur vafi á því í mínum huga að íslenska þjóðin hefði unað niðurstöðunni í þessu máli miklu betur en ella hver sem hún hefði orðið, hvort sem samningurinn hefði reynst njóta meirihlutastuðnings eða ekki ef þjóðin hefði sjálf fengið að dæma í því máli. Þannig hefðu menn helst getað orðið á eitt sáttir um að una niðurstöðunni að það hefði þó legið fyrir að meiri hlutinn hefði fengið að ráða. Þessi óvissa, sem mun verða áfram við lýði og fylgja okkur á komandi árum ef svo fer sem horfir að þessi samningur verði að veruleika og m.a. blandast inn í áframhaldandi umræður um það hvort þessi gjörningur standist stjórnarskrá lýðveldisins óbreytta, mun verða okkur til vandræða. Hún mun kljúfa þjóðina upp í fylkingar og gera það að verkum að það tekur mun lengri tíma en ella hefði þurft að vera að jafna sig á átökum um þetta mál.

Ég er fyrir mitt leyti alveg sannfærður um það að sú réttaróvissa, sem er stofnað til með lögfestingu samningsins um Evrópskt efnahagssvæði án þess að breyta íslensku stjórnarskránni, mun hafa alvarlegar afleiðingar í för með sér. Það liggur í hlutarins eðli vegna þess refsivalds sem erlendar stofnanir fá með samningnum að þegar að því kemur að beita því með íþyngjandi hætti gagnvart t.d. íslenskum lögaðilum þá munu þeir reyna að koma sér undan þeirri refsingu með því að láta reyna á lögmæti samningsins. Hvaða íslenskt fyrirtæki, sem sæti uppi t.d. með skaðabótagreiðslur upp á einhverja tugi milljóna kr. hafandi fengið á sig sekt frá eftirlitsstofnun Evrópska efnahagssvæðisins eða dómstóli, sem fá vald til þessað sekta menn og framkvæma aðfararhæfa úrskurði hér uppi á Íslandi, mun ekki reyna að verja sig fyrir slíkri hegningu, reyna að losna undan því t.d. að borga slíkar sektir? Telja menn ekki líklegt að menn muni þá láta reyna á lögmæti samningsins? Jú, það tel ég vera og þá mun að sjálfsögðu reyna á það fyrir Hæstarétti, því þangað munu menn skjóta spurningunni um stjórnarskrárþátt málsins, hvort samningurinn, lögfesting samningsins að óbreyttri stjórnarskránni hafi staðist og þá mun að sjálfsögðu engu breyta þar um ræðuhöld eða heitstrengingar manna á Alþingi, dómendurnir fara ekki eftir því, þeir dæma samkvæmt lögunum en ekki einhverjum skoðunum þeirra manna sem stóðu að lagasetningunni á sínum tíma. Í þessu tilviki verður það íslenska stjórnarskráin og túlkun á ákvæðum hennar sem mun ráða úrslitum.

Ég skil ekki hvers vegna t.d. þeir, sem trúa á þennan samning sem einhverja varanlega lausn í samskiptamálum Íslands og Evrópubandalagsins, tóku ekki það ráð að eyða fyrir fram þessari óvissu ef þeir þá meina það sem þeir segja að þeir hafi reiknað með því og ætlist til að þessi samningur standi um langa framtíð. Að manni læðist auðvitað sá grunur að hér sé um einn blekkingavef að ræða og þessu fyrirbæri sé ekki ætlað langt líf af hálfu þeirra sem þó eru að reyna að selja það þannig hér uppi á Íslandi.

Í hinum EFTA-ríkjunum, flestum ef ekki öllum, óx þeirri skoðun mjög hratt fylgi þegar leið á samningaviðræðurnar um Evrópskt efnahagssvæði að sú niðurlægjandi staða, sem þátttakendum í svæðinu eða aðilum að samningnum EFTA-megin frá væri ætluð, gæti auðvitað ekki gengið sem eitthvert framtíðarfyrirkomulag fyrir fullvalda ríki, sjálfstætt ríki. Menn gætu ekki látið bjóða sér þá hjáleiguaðstöðu sem fælist í því að taka við lagafyrirmælunum og tilskipununum frá Evrópubandalaginu án þess að hafa nokkurt frumkvæði við gerð þeirra sömu lagaákvæða og vera skuldbundnir til þess samkvæmt samningi að láta þau ganga óbreytt í gildi í sínum heimalöndum. Það er ekki nokkur vafi á því að þegar samningaviðræðurnar höfðu tekið þessa stefnu þá óx þeim byr á t.d. hinum Norðurlöndunum þremur sem sögðu: Af tvennu illu er þá skárra að ganga bara í EB. Þá höfum við þó a.m.k. einhvern pínulítinn möguleika til þess að hafa einhver áhrif á það sem þarna er verið að ráðslaga.

Það er svo annað mál hvort það var og er rétt mat hvort sem heldur er fyrir þá svo ekki sé talað um okkur Íslendinga. Samt sem áður er það nú svona að þó að þetta liggi fyrir og hafi haft áhrif á gang mála hjá hinum Norðurlöndunum, þó það liggi fyrir þar að þar þurftu menn að beita þeim ákvæðum stjórnarskrárinnar sem kalla á aukinn meiri hluta og/eða þjóðaratkvæði til þess að lögfesta samninginn, þá berja talsmenn hans hér höfðinu við steininn og neita öllum slíkum óskum, hvort sem heldur er kröfum tugþúsunda Íslendinga með undirskriftum um þjóðaratkvæði eða réttmætum kröfum bæði stjórnarandstöðunnar og fjölmargra löglærðra manna um að öruggara sé eða beinlínis nauðsynlegt að breyta stjórnarskránni.

Þetta er allt saman heldur nöturlegt, hæstv. forseti, og verður víst seint sagt að vel hafi tekist til um lögfestingu þessara þátta hér uppi á Íslandi enda ein afleiðingin sú að þjóðin er þverklofin í málinu. Um þetta eru, hafa verið og verða eflaust því miður áfram mjög harðar deilur eins og að málinu hefur verið staðið af hálfu hæstv. ríkisstjórnar. Það er ekki hægt að kalla farsæla niðurstöðu. Vegabréf inn í nýja öld sem þjóðin er þverklofin um, það er ekki mjög gæfulegur pappír fyrir þá hina sömu þjóð að ætla að byggja framtíð sína á. Auðvitað liggur það alveg ljóst fyrir að þeim þætti málsins hefur ríkisstjórnin með öllu klúðrað að ná að skapa um þetta einhverja samstöðu.

Það eru ekki efni til, hæstv. forseti, að fara að eyða löngum tíma í efnisþætti málsins jafnþrautræddir og þeir eru orðnir hér í þinginu og ég mun ekki gera það en koma þó lítilega að einstökum þáttum fyrst og fremst vegna þess að nauðsyn beri til að ræða stöðu þeirra nú.

Þá kem ég að sjávarútvegssamningnum og stöðu þeirra mála. Eins og kunnugt er lagði hæstv. utanrrh. ofurkapp á það að fá sjávarútvegssamninginn staðfestan hér um sl. áramót þó það lægi þá þegar fyrir að af lögfestingu eða gildistöku EES-samningsins í heild yrði ekki fyrr en í fyrsta lagi á miðju þessu ári og fljótlega upp úr því kom í ljós að því mundi enn seinka. Ég spurði hæstv. utanrrh., það mun hafa verið í marsmánuði, hvar þessi sami sjávarútvegssamningur sem lífið lá á að afgreiða um áramótin væri nú staddur. Í ljós kom að hæstv. utanrrh. hafði legið á skjölunum, fullgildingarskjölunum, og Ísland og Evrópubandalagið höfðu ekki skipst á fullgildingarskjölum þannig að sjávarútvegssamningurinn gengi í gildi. Nú óska ég eftir því að hæstv. utanrrh. svari á nýjan leik þessari spurningu á þessum drottins degi sem mun vera 5. maí, anno domini 1993: Hvar er sjávarútvegssamningurinn við EB staddur nú? Hvar eru skjölin? Á Evrópubandalagið að fá sín 3.000 tonn af karfa hér á þessu sumri eða þessu hausti hvað sem líður gildistöku samningsins um Evrópskt efnahagssvæði þó ekkert bendi nú til þess að hann komi yfirleitt í gildi á þessu ári? --- Hæstv. forseti, er hæstv. utanrrh. ekki viðstaddur umræðuna? Eða er hugmyndin að halda þessu áfram án þess að hæstv. utanrrh. láti svo lítið að vera viðstaddur? (Forseti:Forseti vill fyrst taka fram að ekki er ætlast til þess að háreysti sé á þingpöllum eða afskipti af störfum í þingsal. Í annan stað skal forseti gæta að því hvort utanrrh. getur verið við umræðuna --- hann er þegar kominn í salinn þannig að hv. ræðumaður getur haldið áfram sinni ræðu.)

Hæstv. forseti. Ég vildi fá að leggja þessa spurningu fyrir hæstv. utanrrh.: Hvar er tvíhliða samningur Íslands og Evrópubandalagsins um samskipti á sviði sjávarútvegsmála og samningsákvæði um skipti á svokölluðum gagnkvæmum veiðiheimildum, sem reyndar alls ekki eru það, á vegi staddur? Hefur verið skipst á fullgildingarskjölum? Fær Evrópubandalagið sín 3.000 tonn af karfa á þessu sumri eða þessu hausti eða ekki? Getur hæstv. utanrrh. svarað því endanlega fyrir hvað varðar yfirstandandi ár í ljósi þess að ekkert bendir til að samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði gangi í gildi á þessu ári yfir höfuð?

Það er ástæða til að spyrja m.a. vegna þess að hæstv. utanrrh. hefur tekið það upp á sína eik að því er ég best veit, selt sér algjört sjálfdæmi í því að láta einhverja afmarkaða þætti þessa samnings ,,de facto`` ganga í gildi gagnvart Evrópubandalaginu. Þá á ég við þau ákvæði samningsins eða bókana með honum sem varða t.d. viðskipti með landbúnaðarvörur eða innflutning á ávöxtum eða grænmeti eða hvað það nú er. Þau furðutíðindi hafa nefnilega borist að hæstv. utanrrh. hafi af sérstakri greiðasemi og velvild í garð Evrópubandalagsins ákveðið að gefa þeim í forgjöf gildistöku á afmörkuðum þætti þessarar samningagerðar. Auðvitað dettur manni þá í hug að greiðasemi hæstv. utanrrh. ríði ekki við einteyming og hann hafi ákveðið að gefa Evrópubandalaginu karfann líka í öllu falli á þessu ári. Því ekki það? Enga fengum við loðnuna eins og kunnugt er. Þrátt fyrir allar heitstrengingarnar og loforðin um annað, þá fór það nú svo að yfir 100 þús. tonn af loðnukvótanum sem við Íslendingar áttum sjálfir urðu eftir óveidd í sjónum, hvað þá grænlenski kvótinn, það þarf nú ekki að minnast á hann. Það er því alla vega ljóst að á þessari vertíð urðu okkur ekki miklar hagsbætur úr þessum samskiptum við Evrópubandalagið ef þeir eiga eftir að fá sinn karfa.

Reyndar er það svo að annað hvort við þetta tækifæri eða annað sem kann að gefast þegar frv. til laga á verksviði landbrh. um viðskipti með landbúnaðarvörur eða innflutningsmálefni þess koma á dagskrá, ef síðar verður hér fyrir þinglok, þá þurfum við að ræða saman um það mál, ég, hæstv. utanrrh. og hæstv. núv. landbrh. sem hefur farið með fleipur og ósannindi um það hvernig staðið var að samningaviðræðum um landbúnaðarmál, m.a. fullyrti hann hér úr þessum ræðustóli fyrir ekki löngu síðan að það hafi verið tekin um það sérstök ákvörðun í tíð fyrri ríkisstjórnar að sinna ekki þeim þætti samningaviðræðnanna um EES sem sneri að landbúnaðarmálum og borið það upp á landbrn. að það hafi ekki sinnt þeim málum sem er lygi, rakalaus lygi. Um þann þátt sem snýr að utanrrn., sem eins og var stundum minnt á fór með forræði málsins, stjórnskipulega séð, þá er auðvitað hæstv. utanrrh. til svara um það.

Ég hef aflað gagna um það hvernig þessi landbúnaðarþáttur samningaviðræðnanna um EES kom inn í málið og hef m.a. í því skyni ritað landbrn. bréf og óskað eftir greinargerð frá landbrn. um þátttöku þess í öllu samningaferlinu. Nú er það auðvitað ljóst að landbrn. tók þátt í því á ýmsan hátt, nánast frá byrjun, t.d. sinnti embætti yfirdýralæknis ýmsum þáttum þessa máls sem varða heilbrigðismál og sjúkdómavarnir og annað því um líkt. Sömuleiðis tók landbrn. þátt í ákveðnum starfshópum sem settir voru upp í stjórnkerfinu varðandi málið. Þannig að halda því fram að það hafi verið tekin um það einhver prinsippákvörðun að sinna ekki þessum viðræðum af hálfu landbrn. er auðvitað fráleitt.

Svo er það líka kunnara en frá þurfi að segja að lengst af framan af viðræðunum stóð alls ekki til að landbúnaðarmál yrðu hluti af samningagerðinni. Þannig er það síðast á fundi í júní 1990 sem samningamenn Íslands og Samningamaður Íslands --- með stórum staf --- Hannes Hafstein, fullvissa embættismenn í landbrn. um það að ekki standi til að samningurinn taki til landbúnaðarmála. Þetta höfum við skjalfest. Það er fyrst í október 1990 sem svonefndur ,,cohesion-listi`` kemur fram og um hann verður uppljóst. Frá og með þeim tíma fylgdust að sjálfsögðu bæði ráðuneytin mjög grannt með gangi mála og þetta veit ég að hæstv. utanrrh. getur staðfest. Fyrir samningatæknina, eins og henni var síðan beitt í aðalsamninganefnd, svarar að sjálfsögðu hæstv. utanrrh. og mér er að meinalausu þó að starfsfélagi hans í ríkisstjórninni, hæstv. núv. landbrh., ráðist á hann með dylgjum í því sambandi.

Þessu vildi ég koma á framfæri, hæstv. forseti, hvað varðar landbúnaðarþátt þessa máls og bera til baka og vísa til föðurhúsanna leiðindarógburði hæstv. núv. landbrh. um að þeim málum hafi ekki verið sinnt sem skyldi í tíð fyrri ríkisstjórnar. Reyndar er það æðihvimleitt að hæstv. núv. landbrh. á sér yfirleitt ekki aðrar málsbætur eða annað erindi í ræðustól, hvorki á Alþingi né á fundum annars staðar á landinu, en að reyna að skjóta sér í skjól af því að þessu eða hinu hafi verið klúðrað í tíð fyrri ríkisstjórnar sem er svo sem skiljanlegt því að af litlu hefur hæstv. landbrh. að státa hvað varðar eigin afrek.

Ég tel hins vegar að hæstv. utanrrh. hafi á ýmsan hátt með fullkomlega ósæmilegum hætti verslað með hagsmuni landbúnaðarins í þessum samningum og það liggur auðvitað alveg ljóst fyrir að hæstv. utanrrh., með opnum augum, seldi vissa hagsmuni landbúnaðarins fyrir það sem hann taldi vera mögulega ávinninga á sviði sjávarútvegs, þ.e. hugmyndafræðin gekk út á það að stinga dúsu upp í suðurríki Evrópubandalagsins með rýmkuðum viðskiptareglum fyrir m.a. suðrænar landbúnaðarvörur gegn því að þau létu þá frekar yfir sig ganga þá þætti samninganna sem vörðuðu sjávarútvegsmál. Það tekur auðvitað steininn úr þegar hæstv. utanrrh. ákveður svo að láta þennan þátt samningagerðarinnar sem varðar viðskipti með grænmeti ganga í gildi í forgjöf gagnvart Evrópubandalaginu og sagan segir að það hafi verið gert án þess að hæstv. landbrh. hefði hugmynd um það. Það væri fróðlegt ef hæstv. utanrrh. gæti í öðru lagi svarað því --- sem er þá önnur spurningin af því það er gott að hafa þetta tölusett, ekki satt, hæstv. utanrrh., í fyrsta lagi, í öðru lagi o.s.frv. --- ef hæstv. ráðherra vildi í öðru lagi svara því hvort það sé rétt sem mér hefur borist til eyrna að hæstv. utanrrh. hafi ákveðið að þessi þáttur samningagerðarinnar gengi í gildi 15. apríl sl. án þess að hafa um það samráð við hæstv. landbrh. Það væri upplýsandi um andrúmsloftið í hæstv. núv. ríkisstjórn hvort svo sé.

Það er svo, hæstv. forseti, auðvitað dálítið merkilegt að skoða stöðu mála nú í ljósi þess hver þróunin hefur orðið í Evrópuumræðunni allri saman, bæði hér uppi á Íslandi og ekki síður þó úti á meginlandi Evrópu. Auðvitað erum við að tala um þetta að mörgu leyti í gjörbreyttu umhverfi frá því sem var fyrir tæpu ári síðan, þ.e. áður en hin sögulega atkvæðagreiðsla fór fram í Danmörku um Maastricht-samkomulagið. Það hafa auðvitað orðið geysilegar breytingar á öllum aðstæðum og öllum viðhorfum manna á þessum tíma og ber þar auðvitað margt til. Í fyrsta lagi hefur almenningur í Evrópu vaknað til stóraukinnar vitundar um þessi mál og stóraukin andstaða hefur auðvitað komið fram, bæði í Evrópubandalagsríkjunum, svo sem í Bretlandi og Danmörku, við samrunaferlið og Maastricht-áætlunina en líka í EFTA-ríkjunum, t.d. á hinum Norðurlöndunum þar sem skoðanakannanir sýna hver á fætur annarri að á öllum Norðurlöndunum þremur sem eru í EFTA fyrir utan Ísland, þ.e. í Finnlandi, Svíþjóð og Noregi, hefur andstaðan við það að taka þátt í eða ganga inn í Evrópubandalagið og Evrópusamrunaferlið stóraukist. Mönnum er það auðvitað mjög til efs að það fáist nokkurn tímann samþykkt í þjóðaratkvæðagreiðslu í Noregi svo dæmi sé tekið að þeir verði aðilar að þessu batteríi.

Auðvitað er fáránlegt að tala um þessa hluti nú án þess að taka þessa gjörbreyttu mynd inn í dæmið. Svo langt voru menn gengnir hér á fyrri hluta sl. árs að menn töluðu meira og minna um það að norrænt samstarf væri að líða undir lok, þ.e. í þeirri mynd sem við höfum þekkt það, í formi samráðs Norðurlandaþjóðanna fimm sem færi fram á norrænum vettvangi og menn töluðu um það fullum fetum að það gáfulegasta sem Norðurlandaþjóðirnar gerðu væri að fara að leita sér að húsnæði niðri í Brussel til þess að geta haldið sína fundi þar þegar þær hittust allar á þeim vettvangi. Menn tala ekki lengur þannig. Menn eru sem betur fer búnir að læra það af reynslunni sl. ár að menn gefa sér ekki lengur hlutina fyrir fram, jafnvel ekki hinir hrokafyllstu í hópi evrópskra stjórnmálamanna sem hafa þó orðið sekir um og uppvísir að ótrúlegu dómgreindarleysi hvað varðar viðhorf almennings til þessara mála. Auðvitað er það sögulegt hvernig evrópskir stjórnmálamenn í Danmörku, Frakklandi, Bretlandi og auðvitað á Íslandi, hafa fengið á kjaftinn í gegnum almenningsálitið sem hefur reynst á allt annarri bylgjulengd heldur en þeir sjálfir. Það er auðvitað sögulegt að þegar allt batteríið í Danmörku, allir stjórnmálaflokkarnir sem komast á blað fyrir utan einn, allt ,,establishmentið`` telur einboðið að ganga í Maastricht, þá fellir danska þjóðin það. Sömuleiðis var það auðvitað sögulegt í Sviss að þar skyldi meiri hluti, bæði í kantónunum og meiri hluti þjóðarinnar í atkvæðagreiðslu fella aðild að EES. Sömuleiðis var það sögulegt að í Frakklandi, forusturíki Evrópusamrunans, skyldi muna örfáum kommum að sjálft Maastricht-samkomulagið félli. Allir vita um andstöðuna í Bretlandi. Það liggur fyrir að fengi breska þjóðin að segja sitt álit yrði Maastricht-samkomulagið kolfellt. Það er fyrst og fremst á bláþræði, á örmjóum meiri hluta í breska þinginu sem það mál hangir þar. Og svo yrði hér á Íslandi að mínu mati, fengi þjóðin að segja sitt álit. Ég held reyndar að hún sé að gera það á vissan hátt með því að gefa núverandi hæstv. ríkisstjórn og forustumönnum stjórnarflokkanna einhverjar lægstu einkunnir sem sést hafa í skoðanakönnunum hér á landi frá upphafi vega.

Þannig er nú það og þess vegna eru þessi mál að sjálfsögðu ekki til neinnar endanlegrar afgreiðslu hér, það er auðvitað ekki svo. Hér er ekki verið að setja punktinn aftan við umræðu um þessi Evrópumál eða þróun þeirra til langs tíma litið, það er ég sannfærður um. Þær forsendur eru ekki fyrir hendi, málin hafa ekki verið undirbyggð þannig og svo margt er enn á huldu, svo margt er enn í fulkominni óvissu varðandi framtíðina að jafnvel hinir hrokafyllstu í hópi evrópskra stjórnmálamanna eru hættir að gefa sér hlutina fyrir fram, ganga að þeim sem gefnum.

Enn sem komið er hefur einungis mikill minni hluti EB-ríkjanna samþykkt samninginn um Evrópskt efnahagssvæði. Ef ég man rétt voru það þrjú ríki um síðustu áramót eða þangað til fyrir skemmstu síðan og reyndar hef ég ekki heyrt að nein hafi bæst við í þann hóp. Sum þeirra, eins og til að mynda Spánn, hafa beinlínis tekið samninginn af dagskrá sinna þjóðþinga. Spænska ríkisstjórnin kallaði eins og kunnugt er til baka staðfestingarfrumvarp um samninginn um Evrópskt efnahagssvæði fyrir síðustu jól og mér er ekki kunnugt um að það frv. hafi verið lagt þar fram á nýjan leik. Þvert á móti hefur spænska stjórnin og spænska þingið mótað þá afstöðu að þeir muni ekki snerta á samningnum um Evrópskt efnahagssvæði fyrr en þá að búið er að afgreiða Maastricht-samninginn innan Evrópubandalagsins í öllum ríkjunum. Og það er langt í land með það eins og kunnugt er. Þannig er málið enn í fullkominni óvissu. Sömuleiðis eru aðildarumsóknir hinna EFTA-ríkjanna í mikilli óvissu, a.m.k. Noregs og væntanlega einnig staða Sviss. Úr því að Sviss tók sér það fyrir hendur að fella samninginn um Evrópskt efnahagssvæði á það væntanlega nokkuð erfitt með að kyngja inngöngu í Evrópubandalagið sjálft. Þannig er auðvitað vindurinn nú allur á móti þessari þróun og þess vegna væri það langskynsamlegast af okkur Íslendingum að fara okkur hægt og gera ekkert það í þessum efnum sem í ljósi þróunarinnar næstu mánuði eða missiri yrði bersýnilega orðið óskynsamlegt eða okkur óhagstætt.

Það er enginn vafi á því í mínum huga að það sem þjónaði okkar hagsmunum best og það sem íslenska þjóðin vill er einfaldur viðskiptasamningur við Evrópubandalagið um okkar viðskipti og síðan samvinna við þau lönd og það bandalag á þeim sviðum sem við óskum eftir að vera í samstarfi við. Þannig er auðvitað fyrir eina smáþjóð með mikla sérstöðu eins og okkur Íslendinga langfarsælast að leysa þessi mál. Með einföldum viðskiptasamningi sem er framkvæmdur þannig að yfir honum er engin yfirbygging önnur en samráð samningsaðilanna og eftirlit með framkvæmd hans á svæði hvors um sig. Síðan gætum við eftir atvikum gert samstarfssamninga eða verið þátttakendur í áætlunum ríkja Evrópubandalagsins á sviði menningar, vísinda og menntunar eftir því sem við óskuðum eftir eða teldum okkur hagstætt. Í þannig farvegi hafa þessi samskipti verið og það með ágætum. Mér er t.d. ekki kunnugt um að í nokkurt skipti hafi strandað á því að við Íslendingar gætum gerst aðilar að einhverjum áætlunum eða verkefnum ríkja Evrópubandalagsins á sviði menntunar, menningar eða vísinda ef við höfum óskað eftir því og leitað eftir því.Ég veit ekki annað en því hafi jafnan verið tekið fagnandi að Ísland gerðist aðili að slíku. Við höfum yfirleitt notið þar skilnings og velvildar og að mörgu leyti náð kjörum sem eru okkur hagstæð og með vissum hætti notið þar smæðar okkar og sérstöðu og þó þeirrar virðingar sem við þrátt fyrir allt höfum notið sem sjálfstæð lýðræðisþjóð. Ég er alveg sannfærður um að í þeim farvegi væri best að þróa þessi samskipti áfram.

Margt hefur verið merkilegt sagt um kostina sem fylgdu þessari samningagerð og er ég þá ekki síður að tala um hina óbeinu hagsmuni sem af því hljótist, t.d. þá að þetta sé gott vegna þess að margt sé ágætt í löggjöf og tilskipunum Evrópubandalagsins og það sé þarft fyrir okkur að taka það hér upp, að þetta verði til þess að við förum í gegnum lagasafnið og endurbætum þar ýmislegt, tökum upp réttindaákvæði á sviði vinnumarkaðar og neytendamála o.s.frv. Ég verð að segja alveg eins og er að mér finnast þetta harla sérkennileg rök. Hvað hefur komið í veg fyrir eða hvað mundi koma í veg fyrir að við tækjum hvað eina það upp úr löggjöf Evrópubandalagsins eða nágrannaríkjanna sem okkur sýndist okkur verða til hagsbóta? Hefur það ekki verið þannig að við höfum iðulega og reyndar oftast leitað fordæma t.d. á hinum Norðurlöndunum þegar við höfum verið að endurskoða og yngja upp okkar lagaákvæði? Ég hélt það. Auðvitað skiptir það nákvæmlega engu máli í þessu sambandi hvort við erum aðilar að samningi um Evrópskt efnahagssvæði eða hvað þá heldur aðilar að Evrópubandalaginu. Við getum að sjálfsögðu leitað þangað fordæma um atriði í okkar löggjöf og varðandi okkar réttindamál hvers konar, öll sem okkur sýnist rétt eins og við getum leitað þeirra til Bandaríkja Norður-Ameríku eða hvert þangað sem skynsamleg ákvæði er að finna á meðan við höfum fullt sjálfstæði í þeim efnum. Því lýkur hins vegar með aðild okkar að samningnum um Evrópskt efnahagssvæði. Eftir það getum við ekki valið og hafnað og haft sumt eins og það er í Danmörku, annað eins og það er í Finnlandi, enn annað eins og það er í Þýskalandi og það fjórða eins og það er í Bandaríkjunum. Það mun ekki verða hægt vegna þess að við skuldbindum okkur til að búa við hinn evrópska rétt og annað ekki. Auðvitað eru þetta engin rök og ef eitthvað er öfugsönnun. Okkar staða takmarkast mjög mikið hvað þetta snertir. Þannig er það þegar farið er yfir það í lokin, hæstv. forseti, sem um þetta hefur verið sagt að margt orkar það harla kynlega á mann.

Um hina efnislegu þætti, þ.e. þær hagsbætur sem við Íslendingar njótum af t.d. tollalækkunum og að vega það á móti öðrum ákvæðum sem okkur eru síður eða miður hagstæð, geta menn svo endalaust rætt og reiknað og hefur reyndar verið gert. Hæstv. utanrrh. hefur m.a. orðið frægur að endemum í sambandi við talnameðferð sína á því sviði. Það er sá þáttur málsins sem mér finnst fullkomlega eðlilegt að menn séu ósammála um og leggi mismunandi mat á og auðvitað er það þannig að einungis reynslan getur svarað því að hve miklu leyti þessar breytingar verða okkur til hagsbóta og að hve miklu leyti þær verða okkur óhagstæðar. Hvort verða þær hagsbætur, sem allir viðurkenna að í vissum mæli eru að því fyrir sjávarútveginn að fá þennan samning, þ.e. tollalækkunarhlið hans, meiri eða minni, hvort vega þær þyngra eða léttara en fórnarkostnaðurinn sem við stöndum frammi fyrir og munum þurfa að taka á okkur á sviði landbúnaðar, iðnaðar og í ýmiss konar þjónustustarfsemi? Og hvernig á svo að meta inn í það samhengi þá hluti sem ekki verða metnir til fjár eins og fullveldi og sjálfstæði þjóðarinnar, forræði okkar yfir ýmsum málum sem takmarkast með þessum samningi?

Hæstv. forseti. Eftir vandlega skoðun á þessu máli um mitt sl. ár komst ég að þeirri niðurstöðu eins og aðrir í mínum þingflokki að þessi samningur væri okkur Íslendingum ekki nógu hagstæður. Hann væri ekki rétta fyrirkomulagið á framtíðarsamskiptum okkar við Evrópubandalagið og því væri rétt að hafna honum og leita eftir viðræðum um að ganga frá þeim málum með öðrum hætti.

Nú hillir að vísu undir það að Alþingi viðurkenni það í reynd ef svo fer með afgreiðslu á ályktun um nauðsyn þess að taka upp tvíhliða viðræður um samskipti Íslands og Evrópubandalagsins sem er auðvitað nokkuð merkilegt að skuli koma hér fram a.m.k. í formi nál. jafnvel áður en endanlegri afgreiðslu EES-samningsins er lokið á þinginu og mörgum mánuðum áður en hann gengur í gildi. Það segir kannski meira en mörg orð um það að þessi passi hæstv. utanrrh. inn í 21. öldina er ekki með langan gildistíma í hugum margra, að það skuli þegar vera farið að tala um hvernig eigi að bjarga málum þegar hann er fallinn úr gildi, áður en hann er gefinn út eða gengur í gildi.

Jafnsannfærður og ég var orðinn um mitt sl. ár, hæstv. forseti, hvað þetta snertir að þessum samningi bæri að hafna og leita annarra leiða til að tryggja góð samskipti okkar og nauðsynlega viðskiptahagsmuni gagnvart Evrópu, þá er ég það enn frekar í dag. Ég tel að öll þróun mála á síðari hluta sl. árs og það sem af er þessu hafi bætt í og þyngt röksemdir okkar sem höfum varað við þessum samningi og flutt þann málstað að leggjast beri gegn því að lögfesta hann, hvað þá þegar horft er til þess að ákvæði hans samrýmast ekki íslensku stjórnarskránni og þjóðinni hefur verið neitað um að láta í ljós sitt álit. Sá blettur á meðferð hæstv. núv. ríkisstjórnar á þessu máli mun verða lengi uppi.

Steingrímur J. Sigfússon(andsvar): Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. svarið. Það er gott að það liggi fyrir. Það svarar væntanlega þá líka því að óðagotið í sambandi við afgreiðslu málsins hér á Alþingi sl. vetur um áramótin var auðvitað með öllu ástæðulaust og þarf ekki að ræða það frekar. Ég spurði hins vegar hæstv. utarnrrh. annarrar spurningar sem hann ekki svaraði. Ég tek það þannig að hæstv. ráðherra ætli að gera það í lok umræðunnar þegar hann kveður sér væntanlega hljóðs og svarar almennt því sem hér hefur verið spurt um eða fram hefur komið og þá er það í góðu lagi af minni hálfu. En ég minni hæstv. ráðherra á það að hann fékk frá mér aðra spurningu.

Steingrímur J. Sigfússon(andsvar): Ég vek athygli hæstv. utanrrh. á því að ég talaði jafnan um samningagerðina og átti þá við viðauka og annað það sem þessu fylgdi. Mér er það vel ljóst að landbúnaðarþátturinn er ekki inni í EES-samningnum sjálfum heldur á formi tvíhliða samninga milli EFTA-ríkjanna og Evrópubandalagsins.

Það er fróðlegt að hæstv. utanrrh. staðfestir það að enn einu sinni hafi landbúnaðurinn verið látinn færa fórnarkostnaðinn í samningunum við Evrópubandalagið. Að þessu sinni hafi hæstv. landbrh. fallist á að flýta gildistöku ákvæðanna um viðskipti með tilteknar landbúnaðarvörur til þess að sleppa undan kröfum Evrópubandalagsins um hærri framlög í þróunarsjóð. Þá er þetta í annað ef ekki þriðja skipti sem landbúnaðarþátturinn --- sem í upphafi átti alls ekki að vera inni í þessum viðræðum, inni í þessari samningagerð, og það var fullyrt af öllum --- er látinn borga herkostnaðinn af einhverri niðurstöðu. (Gripið fram í.) Hæstv. utanrrh. veit nú betur en svo að fullyrða að hér sé ekki á ferðinni hlutur sem menn hafi áhyggjur af fyrir hönd íslensks landbúnaðar. Hæstv. utanrrh. á að vita betur. Ég held að allir séu sammála um það að fátt valdi mönnum meiri ugg nú um stundir en til að mynda hver útkoma og afdrif garðyrkjunnar verða í framhaldi af þeim breytingum sem verið er að gera á innflutningsmálum. Ég tel að það sé mikilsvert að það liggi fyrir yfirlýst af hálfu hæstv. utanrrh. að þarna hafi landbúnaðurinn enn verið látinn borga herkostnaðinn, fórnarkostnaðinn, hagsmunir hans seldir fyrir ímyndaða ávinninga hæstv. utanrrh. á öðrum sviðum.

Ég spurði svo hæstv. utanrrh. sérstaklega eftir því hvort rétt væri að hann hefði fallist á að láta þetta ganga í gildi 15. apríl sl. án samráðs við hæstv. landbrh. Sú saga gengur um bæinn, hæstv. utanrrh., að þetta hafi verið gert án samráðs við landbrh. Ég vænti þess að hæstv. utanrrh. geti svarað því hvort það sé rétt. (Utanrrh.:Í fullu samráði við landbrn.) Í fullu samráði. Það er gott að heyra það.

Anna Ólafsdóttir Björnsson: Virðulegi forseti. Það er aðeins eitt atriði sem ég hef hugsað mér að ræða við þessa þriðju umræðu þessa máls sem jafnframt er lokaafgreiðsla EES-málsins hér og það er það að við skulum yfir höfuð þurfa að gera breytingu á þeim texta sem við höfum verið að fjalla um meira og minna í allan vetur undir því yfirskyni að hann væri fullbúinn. Það er jafnframt eitt af þeim atriðum sem hnykkir á um það að þetta er ekki fullbúinn samningur. Það má vera að þetta verði hinn endanlegi texti, það má vera að þessi samningur verði tekinn í gildi með þessum hætti en það er svo sannarlega ekki víst eða klárt. Og brotthvarf Sviss úr þessu samningaferli er jafnframt skýr skilaboð um að það eru fleiri en almenningur á Íslandi sem geta hugsað sér Evrópusamstarf með öðrum hætti. Ég vil vekja sérstaka athygli á því að núna þegar þessir miklu ólgutímar eru í Evrópu þá er miklu skynsamlegra að doka við og reyna að koma sér niður á jörðina og komast í tengsl við þann veruleika sem er í þessari álfu sem við tengjumst sterkustum böndum. Við þurfum að meta ástandið í Evrópu í ljósi alþjóðlegrar samskipta og við þurfum jafnframt að meta þetta ástand í ljósi samskiptanna við fjórða heiminn, þ.e. þjóðernisminnihluta og smáþjóðir innan Evrópu og annars staðar í heiminum.

Ég get ekki betur séð en að reynslan frá því um áramót og þar til núna staðfesti mjög að hér er við afskaplega máttugt alþjóðlegt afl að eiga eða fjölþjóðlegt a.m.k. sem vill koma á hvað sem það kostar öflugu markaðsbandalagi í þágu stórfyrirtækja sem hafa hag af því að hafa hið frjálsa flæði þjónustu, vöru og fólks og allt þetta fjórfrelsi innan Evrópu sem mér er ekkert sérlega annt um undir þeim formerkjum sem það hefur verið kynnt. Ég er hlynnt frelsi í samskiptum þjóða en það verður þá að vera frelsi allra, það má ekki bara að vera frelsi þeirra sem hafa komið ár sinni þannig fyrir borð að þeir geti tryggt sér áhrif í viðskiptum og verslun sem ræður ferðinni innan Evrópubandalagsins og mun gera það sjálfsagt innan hins Evrópska efnahagssvæðis. Ég vil taka það dæmi t.d. sem vakti töluverða athygli um síðustu helgi þegar á kreik komst bréf þar sem því var haldið fram að sá kattarþvottur sem dönsk stjórnvöld höfðu í frammi varðandi Edinborgarbókunina, um að það ætti að taka tillit til sérstöðu Danmerkur vegna Maastricht, væri í rauninni marklaust plagg. Þetta eru óneitanlega skýr skilaboð. Danmörk er í hópi smáþjóða innan Evrópubandalagsins, þjóða sem hafa átt undir högg að sækja. Þó er það þjóð sem er mun öflugri heldur en við í slíkum samskiptum. En nú á að fara að leggja Maastricht-samkomulagið enn á ný fyrir dönsku þjóðina með Edinborgaryfirlýsingunum og á sama tíma kemst það á kreik að í rauninni sé þetta bara allt í plati það sem gert var í Edinborg og til þess eins að róa Dani. Og það er kannski engin tilviljun að stuðningur við jáyrði í Danmörku hefur skroppið saman úr 75% niður í 45% og að nei-atkvæðahópurinn er um 30% en óákveðnir eru stór hópur líka og það er ekki meiri hluti. Línan er sú í Danmörku að menn eru sífellt að verða gagnrýnni á það sem er að gerast þar. Mér þykir það eðlilegt.

Ég ber virðingu fyrir frændum okkar Dönum fyrir að hafa sýnt þó ákveðið sjálfstæði í þessu máli og ég yrði ekkert hissa þó þeir gerðu það áfram. Ég vek þá athygli á því líka að þetta hefur fært andstöðunni innan breska þingsins byr undir báða vængi. Þetta segir okkur það að því meira sem við vitum um vinnubrögðin innan Evrópubandalagsins, og þar með innan Evrópska efnahagssvæðisins, því meira sem upplýsist af því þeim mun meiri verða efasemdir bæði Evrópubandalagsríkjanna og annarra ríkja gagnvart því afli sem þarna er. Þetta eru þau skilaboð sem ég vil koma á framfæri í lokin. Þetta eru svo sannarlega ekki einu rökin sem ég hef fram að færa í þessu máli en það hefur verið hér ítarleg umræða fyrr. Þau rök eru öll í fullu gildi og ef eitthvað er hafa þau sannað gildi sitt á þeim tíma sem liðinn er síðan við tókum hina mestu umræðu um þetta mál og brotthvarf Sviss út úr þessu ferli öllu saman segir okkur að það er hægt að velja fleiri leiðir. Við stöndum frammi fyrir því núna að það er verið að bregðast við þessu og láta sem þetta þýði svo sem ekki neitt. Þetta þýði ekkert annað en að eitt ríki hafi ákveðið að snúa baki við þessu samningaferli og myndun þessa Evrópska efnahagssvæðis en auðvitað eru það skýr skilaboð. Og það þýðir ekkert að skella skuldinni á afturhaldssama Svisslendinga vegna þess einfaldlega að mjög framarlega í flokki andspyrnuhreyfingar í Sviss voru umhverfisverndarsinnar og lýðræðissinnar, það var fólk sem hefur stutt mjög ýmsar lýðræðishreyfingar innan Evrópu. Þetta er fólk sem ég tel að við eigum fulla samstöðu með og samleið með. Þetta er fólk sem vill vinna að auknu Evrópusamstarfi á öðrum grunni heldur en gert hefur verið. Því segi ég það enn og aftur: Brotthvarf Sviss þýðir ekki það að við séum að gera formlegar heldur efnislegar breytingar á þessu samstarfi og ég tel að enn sé tækifæri til að hafna því rétt eins og Svisslendingar báru gæfu til að gera.

Hjörleifur Guttormsson: Virðulegur forseti. Þetta er dimmur dagur í sögu Alþingis Íslendinga. Verði það frv. sem hér eru greidd atkvæði um samþykkt af þinginu og þar með sá samningur staðfestur með öllu sem honum fylgir er Alþingi að afsala sér frumkvæði í mótun löggjafar á þýðingarmestu sviðum þjóðmála. Þá mun slík löggjöf vera mótuð og ákvörðuð af framkvæmdastjórn Evrópubandalagsins og ráðherraráði Evrópubandalagsins og berast hér inn á borð alþingismanna þar sem kostirnir eru fáir aðrir en að beygja sig. Fyrir þá sem eru andvígir þessum samningi, fyrir þá sem treysta vilja sjálfstæði þjóðarinnar til frambúðar verður það verkefni frá þeim degi sem þessi samningur gengi í gildi að vinna gegn honum og losa íslenska þjóð úr þeim fjötrum sem á að reyra hana í með þessum samningi. Ég segi nei.

Ingibjörg Sólrún Gísladóttir: Virðulegi forseti. Frv. það sem hér liggur fyrir felur í raun aðeins í sér tæknilega breytingu á þegar samþykktum lögum um hið Evrópska efnahagssvæði. Engu að síður má segja að fyrir okkur þingmenn marki það lokaafgreiðslu EES-samningsins hér á þingi. Sú afstaða sem ég tók til málsins á sínum tíma stendur þó óbreytt, þ.e. ég mun ekki greiða atkvæði.

Ég vil engu að síður nota þetta tækifæri til að koma á framfæri óánægju minni og í raun hryggð yfir því hvernig á þessu máli hefur verið haldið af hálfu ríkisstjórnarinnar og stjórnarmeirihlutans hér á þingi. Þau vinnubrögð hafa valdið sárum hjá stórum hópi fólks sem seint munu gróa. Þessu fólki finnst að troðið hafi verið á lýðræðislegum rétti þess sem þjóðfélagsþegna til að velja sér framtíð og stöðu í heiminum.

Í nóvember sl. felldi stjórnarmeirihlutinn á þingi þáltill. sem ég flutti ásamt öðrum fulltrúm stjórnarandstöðunnar um að samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið yrði borinn undir þjóðina í ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu. Nú nýverið felldi þessi sami stjórnarmeirihluti tillögu um að vísa því frv. sem nú er til afgreiðslu til ríkisstjórnarinnar, m.a. til að hún gæti notað þann tíma sem enn er til stefnu og borið málið í heild sinni undir þjóðina. Alþingi hefur brugðist verulegum hluta þjóðarinnar með því að afskrifa þjóðaratkvæðagreiðslu með þessum hætti. Það birtist m.a. í því að nú berast forseta Íslands öðru sinni áskoranir um að skrifa ekki undir lög sem varða aðildina að Evrópsku efnahagssvæði. Að þessu sinni lög sem breyta gildandi lögum um Evrópska efnahagssvæðið en koma ekki í þeirra stað. Að baki þessum áskorunum liggja einlægar skoðanir og virðingarverður baráttuvilji fjölmargra einstaklinga. Það fær þó ekki breytt þeirri staðreynd að nú þegar eru í gildi lög um aðild Íslands að Evrópsku efnahagssvæði. Þau lög voru samþykkt og staðfest í janúar sl.

Á þetta vil ég leggja sérstaka áherslu hér, virðulegi forseti, vegna þess að mér finnst mjög miður ef ríkisstjórninni og Alþingi tekst að flytja kastljósið og ábyrgðina á þessu máli af sér og yfir á forseta Íslands. Alþingi og ríkisstjórn bera fulla og óskoraða pólitíska ábyrgð á inntaki og meðferð þessa máls.

Kristín Ástgeirsdóttir: Virðulegi forseti. Nú er komið að lokaafgreiðslu samningsins um hið Evrópska efnahagssvæði, þessa mikla og mikilvæga máls sem hér hefur verið til umræðu frá því í ágústmánuði. Það hefur fátt breyst á þessum mánuðum sem geti orðið til þess að breyta minni afstöðu til þessa samnings. Það leikur enn sem fyrr vafi á því að samningurinn standist íslensku stjórnarskrána, vinnubrögð ríkisstjórnarinnar hafa verið og eru ámælisverð í þessu máli, landbúnaðarþáttur samningsins er enn ófrágenginn og það ríkir fullkomin óvissa um það hvort þessi samningur verður nokkurn tímann að veruleika. Með samþykkt þessa samningserum við Íslendingar að afsala okkur valdi til stofnana hins Evrópska efnahagssvæðis og þar með erum við að minnka möguleika okkar til að móta okkar framtíðarstefnu á okkar eigin forsendum. Ég segi nei.

Kristín Einarsdóttir: Frú forseti. Með aðild Íslands að Evrópsku efnahagssvæði er verið að færa verulegt vald á mikilvægum sviðum til yfirþjóðlegra stofnana í Brussel. Með aðild að Evrópsku efnahagssvæði er verið að undirgangast efnahagsstefnu sem tekur fyrst og fremst mið af hagsmunum stórfyrirtækja en hagsmunir fólksins mæta afgangi. Slíka efnahagsstefnu aðhyllist ég ekki. Slík stefna er sérstaklega óhagstæð konum. Með aðild að Evrópsku efnahagssvæði væri tekið stórt skref inn í sjálft Evrópubandalagið. Ég segi nei.

Steingrímur J. Sigfússon: Hæstv. forseti. Það er sannfæring mín að þessi samningur sé ekki hagfelldur okkur Íslendingum og sömuleiðis að í honum felist ekki nein frambúðarlausn á samskiptum okkar við aðrar Evrópuþjóðir. Það er óhjákvæmilegt að nota þetta síðasta tækifæri til þess að mótmæla vinnubrögðum ríkisstjórnarinnar í þessu máli. Stofnað er til óþolandi réttaróvissu í landinu með því að lögfesta þennan samning án þess að gera breytingar á stjórnarskránni. Kröfu tugþúsunda Íslendinga og kröfu sameinaðrar stjórnarandstöðu um þjóðaratkvæðagreiðslu er hafnað. Þjóðin og þingið eru þverklofin í þessu máli. Þannig eru aðstæður við afgreiðslu málsins nú á lokastigi.

Þá er einnig óhjákvæmilegt að mótmæla endurteknum rangfærslum og blekkingum talsmanna þessa samnings, sérstaklega hæstv. utanrrh. sem hefur gert sig beran að ótrúlegum málflutningi oft og tíðum í þessu sambandi. Málið er í upplausn og óvissu og í því felst ekki á nokkurn hátt sú vísan til framtíðar sem mjög nauðsynlegt hefði þó verið að hafa fyrir okkur Íslendinga á óvissutímum í þessum efnum. Ég segi nei.

Svavar Gestsson: Virðulegi forseti. Á þessum degi, 5. maí 1993, er verið að taka sögulega ákvörðun á Alþingi Íslendinga. Það er verið að taka ákvörðun sem hefur í för með sér eigindabreytingar á lýðveldinu Íslandi, vinnubrögðum Alþingis t.d. þar sem verið er að taka frumkvæðisréttinn og flytja hann út til annarra manna að því er varðar nýja löggjöf í landinu. Það er verið að reyna á þolrifin í stjórnarskrá lýðveldisins Íslands. Það er verið að stíga skref sem gæti leitt til þess ásamt aukaaðildinni að Vestur-Evrópubandalaginu að ákveðnir aðilar krefjist þess fljótlega að Íslandi verði aðili að Evrópubandalaginu. Það er verið að hunsa undirskriftir tugþúsunda Íslendinga og kröfur stjórnarandstöðunnar allrar um það að efnt verði til þjóðaratkvæðis um þetta mikilvæga mál. Samt liggur það fyrir á þessari stundu að mikilvæg mál hafa ekki verið afgreidd þannig að menn hafa ekki einu sinni gætt sín í að ganga formlega og eðlilega frá hlutunum eins og því að eignarréttur þjóðarinnar á virkjunarrétti fallvatna og orku í jörð hefur ekki verið festur í lög. Hér er efnislega og formlega illa að málum staðið. Þetta er dökkur dagur í sögu íslensku þjóðarinnar. Ég segi nei.