Aukaaðild að Vestur-Evrópusambandinu

Ólafur Ragnar Grímsson: Virðulegi forseti. Það þarf ekki að lýsa því hér að á undanförnum árum hafa orðið gífurlegar breytingar á heimsmyndnni. Nokkur atriði er þó rétt að rifja upp í upphafi þessarar umræðu.

Í fyrsta lagi er Varsjárbandalagið, höfuðandstæðingur Atlantshafsbandalagsins, horfið.

Í öðru lagi eru Sovétríkin hrunin.

Í þriðja lagi hafa forsetar Bandaríkjanna og forseti Rússlands undirritað formlega yfirlýsingu um það að kalda stríðinu sé lokið og Bandaríkin og Rússland séu nú vinátturíki.

Í fjórða lagi hefur verið stofnað sérstakt samstarfsráð ríkjanna í Austur-Evrópu og aðildarríkja Atlantshafsbandalagsins og nýlega var t.d. haldinn fundur utanríkisráðherra eða annarra forustumanna þessara ríkja sem mynda hið nýja Atlantshafsráð þar sem forusturíki Austur-Evrópu og Atlantshafsbandalagsins komu saman.

Í fimmta lagi er rætt er um það að rússneskir hermenn komi ásamt hermönnum Atlantshafsbandalagsins til friðargæslustarfa á vettvangi Sameinuðu þjóðanna til þess að reyna að koma á friði og síðan viðhalda honum í fyrrverandi ríkjum Júgóslavíu.

Hvert eitt af þessum atriðum sem ég hef hér nefnt hefði nánast verið óhugsandi í rúm 40 ár. Þegar þau öll koma saman, þá sjá menn hve afgerandi grundvallarbreyting hefur orðið á þeirri heimsmynd sem hlýtur að hvíla á bak við hernaðarsamvinnu af hvaða tagi sem hún annars er.

Hernaðarbandalög eru ekki markmið í sjálfu sér. Stundum finnst mér menn tala um hernaðarbandalög og þar með talið Atlantshafsbandalagið eins og það sé markmið í sjálfu sér. Hernaðarbandalög hljóta einungis að vera myndbirting ákveðinna hugmyndalegra og stjórnmálalegra forsendna sem menn vilja fylgja.

Þegar afstaða er tekin til þess hvort ríki tekur þátt í slíkri samvinnu, þá er eiginlega nauðsynlegt að fram fari áður nokkuð ítarleg athugun á því hverjar eru hinar pólitísku og hugmyndalegu forsendur.

Það þarf heldur ekki, virðulegi forseti, að rifja það upp hér í þessum sal að í rúm 40 ár hefur þessi þjóð verið klofin í andstæðar fylkingar í utanríkis- og varnarmálum. Það hefur e.t.v. verið eitt af erfiðustu málunum hjá okkar litlu þjóð að ágreiningurinn í utanríkis- og varnarmálum hefur verið slíkur að hann hefur slitið í sundur önnur friðarbönd í okkar þjóðfélagi, skipt mönnum í andstæðar fylkingar, jafnvel í menningarmálum hvað þá heldur í stjórnmálum og þjóðfélagið allt hefur um langt skeið verið undirlagt af þessum ágreiningi.

Nú er það þannig sem betur fer að þær forsendur sem í upphafi og lengst af lágu til grundvallar þessum ágreiningi, og ætla ég þá ekkert að skipta því upp hvorum megin menn hafa verið í þeim ágreiningi, en þær forsendur sem lágu til grundvallar ágreiningnum hvort sem menn tóku afstöðu með Atlantshafsbandalaginu eða á móti, með varnarsamningnum eða á móti, þessar forsendur eru ekki lengur til. Þá stöndum við hér í þessum þingsal og ríkisstjórn Íslands frammi fyrir því verkefni sem ég tel vera það mikilvægasta um þessar mundir, það er að hefja viðræður um það milli allra flokka og stjórnmálahreyfinga í landinu. Er grundvöllur fyrir því við þessar gerbreyttu aðstæður sem orðnar eru í veröldinni, einkum í okkar heimshluta, að hér geti náðst mjög breið og varanleg samstaða um meginþætti í utanríkisstefnu Íslendinga?

Ég tel það þess vegna mjög miður að ríkisstjórn Íslands skyldi kjósa tvennt: Í fyrsta lagi að ákveða sjálf að beita sér fyrir aukaaðild Íslands að Vestur-Evrópusambandinu án þess að fram færu ítarlegar samræður milli stjórnmálaflokkanna í landinu um þessa nýju stöðu. Í öðru lagi að ríkisstjórnin skyldi kjósa að setja upp nefnd, svokallaða öryggismálanefnd sem eingöngu var skipuð fulltrúum ríkisstjórnarflokkanna og nokkrum embættismönnum. Sú nefnd hefur skilað skýrslu. Það má margt um þá skýrslu segja. Margt er aðfinnsluvert, margt er líka athyglisvert í skýrslunni. Það er afstaða þingflokks Alþb. að við teljum nauðsynlegt að fram fari sérstök umræða hér í þinginu um þá skýrslu. Við höfum ákveðið það í okkar þingflokki að beita okkur fyrir því og formaður þingflokksins, hv. þm. Ragnar Arnalds, mun koma því sjónarmiði á framfæri við forustu þingsins. Skýrslan er að vísu ekki sérstakt þingskjal en hún hefur verið lögð hér fram til þingmanna og það eru ýmis fordæmi fyrir því að slíkar skýrslur séu teknar sérstaklega til umræðu. Og ég vil hér að gefnu tilefni lýsa því yfir að við munum beita okkur fyrir því að sérstök umræða fari fram um þá skýrslu.

Ég vil ekki þrátt fyrir það að ég sé ekki alveg sáttur við það hvernig sú nefnd varð til blanda umræðu um þá skýrslu inn í umræðurnar um aukaaðild að Vestur-Evrópusambandinu nema að mjög litlu leyti og mun þess vegna ekki hér við þessa umræðu víkja nánar að þessari sérstöku skýrslu. Ég vil hins vegar segja við virðulegan utanrrh. að ég vona að hann og forustumenn ríkisstjórnarflokkanna hugleiði með vinsemd og í alvöru þá ábendingu að það kunni nú að vera skynsamlegt að skapa vettvang þar sem fulltrúar allra flokka geta farið yfir þær miklu breytingar sem orðið hafa í heimsmyndinni á síðustu árum og reynt að draga saman þær ályktanir sem af því má draga og einangra þá þættina sem hugsanlega yrði ágreiningur um í ályktunum manna. Ég tel ekki að það sé hægt fyrir nokkurn ábyrgan stjórnmálamann að gefa sér það fyrir fram áður en slík umræða fer fram, umræða sem er byggð á þessum nýju aðstæðum, að gefa sér það fyrir fram um hvað ágreiningur yrði. Það getur enginn ábyrgur stjórnmálamaður gert vegna þess að breytingarnar eru svo afgerandi að það hljóta allir að nálgast þessa umræðu með opnum huga.

Til viðbótar við þá miklu gerjun sem verið hefur í málefnum Evrópu á þessum tímum hefur auðvitað einnig orðið mikil gerjun á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Þar hafa komið fram margvíslegar tillögur um aukna hlutdeild Sameinuðu þjóðanna í öryggisgæslu og friðargæslu víða um heim. Aðalritari Sameinuðu þjóðanna hefur samkvæmt sérstakri ósk leiðtogafundar öryggisráðsins, leiðtogafundar sem haldinn var í janúar 1992 ef ég man rétt, sent frá sér sérstaka skýrslu sem birt var fyrir tæpu ári síðan. Og öryggisráðið hefur það núna sem verkefni að mánaðarlega taka aðildarríki öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna fyrir einstaka tillögu úr þessari skýrslu aðalritarans og reyna að meta hana og taka afstöðu til þess. Það er því alveg ljóst að á vettvangi Sameinuðu þjóðanna fer núna fram miklu nákvæmari, ítarlegri og efnismeiri umræða um öryggismál heldur en nokkru sinni frá stofnun samtakanna. Og þó ekki væri nema vegna þess máls eins, hæstv. utanrrh., er nokkuð sérkennilegt að Ísland skuli kjósa einmitt þessi missirin til þess að hafa ekki fastskipaðan fastafulltrúa Íslands hjá Sameinuðu þjóðunum. Það má mistúlka slíka skipan með ýmsum hætti og þótt eðlilegt geti verið að um einhvern tíma sé ekki formlegur fastafulltrúi ríkis hjá Sameinuðu þjóðunum þá virkar það nokkuð sérkennilegt ef um langa hríð er ekki skipað í það sæti. Ég held þvert á móti að svo mikið sé að gerast bæði í hinum opinberu sölum Sameinuðu þjóðanna og eins í því samráði sem fram fer milli ríkja á vettvangi stofnunarinnar að mjög nauðsynlegt sé fyrir okkur Íslendinga að geta fylgst þar grannt með og er það von mín að úr því verði bætt innan tíðar.

Í þessari umræðu sem verið hefur, hefur margt komið fram á vettvangi Sameinuðu þjóðanna eins og ég nefndi. Þeir sem velt hafa fyrir sér þróun öryggismála og hlutverki Sameinuðu þjóðanna í þeirri þróun hafa einkum velt fyrir sér tveimur leiðum. Það er ljóst að það mun taka nokkuð langan tíma ef það verður þá nokkurn tíma gerlegt að einstök aðildarríki Sameinuðu þjóðanna láti þeim í té nægilegan herafla og fallist á yfirstjórn þess herafla undir t.d. þeirri stofnun Sameinuðu þjóðanna sem gengur venjulega undir heitinu Military Committee og hefur verið til frá stofnun samtakanna þó hún hafi aldrei verið mjög virk og ýmsir draga það í efa að t.d. Bandaríkin mundu fallast á að láta yfirstjórn bandarískra hermanna, ef þeir gætu átt það á hættu að lenda í orrustu, í hendur slíks fjölskipaðs stjórnvalds. Þess vegna telja ýmsir að þessi leið kunni að verða nokkuð seinfær.

Það er þess vegna m.a. sem ýmsir hafa bent á aðra leið sem ýjað er aðeins að í því þingskjali sem hér liggur fyrir og felur í sér að þau svæðisbundnu samtök sem til eru á sviði hermála í Evrópu, t.d. NATO, t.d. Ráðstefnan um öryggi og samvinnu í Evrópu, t.d. Vestur-Evrópusambandið, taki að sér þessa hlutverk í umboði og samkvæmt nánari endurskilgreiningu á hlutverki þeirra. Allt eru þetta auðvitað mjög merkilegar hugmyndir, merkilegar m.a. vegna þess að við Evrópubúar stöndum frammi fyrir þeirri staðreynd að í okkar heimshluta hefur nú um nokkur missiri verið háð miskunnarlaust stríð, grimmt stríð þar sem mikill fjöldi saklausra borgara, barna og kvenna, hefur orðið fórnarlamb þessara styrjaldarátaka. Og þau samvinnuform sem við höfum haft hingað til í Evrópu hvort sem það er Atlantshafsbandalagið, Vestur-Evrópubandalagið eða hin nýja skipan sem kennd er við Ráðstefnu um öryggi og samvinnu hafa ekki reynst vera nægilega kraftmikil eða virk tæki til þess að geta náð þeim markmiðum að forða þessum átökum. Við stöndum þess vegna frammi fyrir því, Evrópubúar, sem staðreynd, hvort sem okkur líkar betur eða verr að við höfum ekki getað megnað af eigin rammleik að sjá til þess að þessum átökum linni og sæmileg sáttargjörð mundi ríkja í þessum löndum sem tilheyra fyrrverandi ríkinu Júgóslavíu.

Ég nefni þetta hér í upphafi, virðulegi forseti, vegna þess að mér finnst að það hefði verið meira við hæfi að koma til þingsins og það jafnvel á síðasta ári og biðja þingið um að fara yfir þessi mál, gera tilraun, hvort sem það yrði á vettvangi utanrmn. eða í sérstakri samráðsnefnd flokkanna, fara yfir það hvort stjórnmálaöflin í landinu gætu náð hér varanlegu samkomulagi um vissar meginforsendur.

Við skulum nefna eitt atriði sem aðeins er ýjað að í þeirri skýrslu sem gerð var á vegum þeirrar nefndar sem ríkisstjórnin skipaði í fyrra, svokölluð öryggisnefnd, sem að vísu hefur kannski ekki það heiti, mér er nú ekki alveg ljóst hvað nefndin heitir. En það er spurningin um það að sá varnarviðbúnaður sem Bandaríkin hafa haft hér á Íslandi yrði tengdur þessu nýja hlutverki Sameinuðu þjóðanna. Jú, þetta er vissulega athyglisverð hugmynd en hún vekur auðvitað upp ýmsar spurningar. Segjum nú að sú leið yrði farin. Samrýmist það þá því að Ísland gerist með þeim hætti sem hér er lögð áhersla á aðili að Vestur-Evrópubandalaginu? Það er ekki alveg sjálfgefið.

Vestur-Evrópusambandið er eins og við vitum öll hér annars vegar fyrirbæri sem engu máli hefur skipt um langan tíma. Áratugi var það nánast til sem bréfhaus og málamyndafundavettvangur fyrir ráðherra, þingmenn og embættismenn sem satt að segja engu máli skipti. Aftur á móti hefur það nýlega fengið það hlutverk að verða vettvangur fyrir hið nýja hernaðarsamvinnuform Evrópubandalagsins.

Þess vegna er kannski eðlilegt að ríki eins og Noregur og Tyrkland sem hafa ákveðið að sækja um aðild og hafa sótt um aðild að Evrópubandalaginu lýsi sig reiðubúin til þess að taka þátt í þessu hernaðarsamstarfi. Rökin sem ríkisstjórnin færir fyrir því að Ísland eigi að gera það einnig eru að Ísland muni einangrast innan Atlantshafsbandalagsins frá því samráði sem yrði innan veggja Atlantshafsbandalagsins, milli væntanlega Bandaríkjanna og Kanada annars vegar og Evrópuríkjanna hins vegar. Þetta er fullyrðing sem mér finnst í raun og veru engin rök vera færð fyrir, hvorki í greinargerð né ræðu hæstv. ráðherra hér áðan.

Ísland hefur ekki tekið þátt í hernaðarsamvinnu Atlantshafsbandalagsins. Það er kannski dálítið sérkennilegt að standa hér og segja það en engu að síður er að nú þannig að þegar þær stofnanir Atlantshafsbandalagsins sem fást við hernaðarmálefni koma saman til fundar, þá situr yfirleitt fulltrúi Bandaríkjanna í sæti Íslands. Ástæðan er sú að Bandaríkin hafa tekið að sér í tvíhliða samvinnu að reka hér herstöð. Sá samningur er að vísu þannig að hann er ekki beint háður tilveru Atlantshafsbandalagsins. Atlantshafsbandalagið gæti horfið eins og ýmis önnur hernaðarbandalög og tvíhliða samningurinn við Bandaríkin staðið eftir.

Er það alveg sjálfgefið ef menn telja skynsamlegt að Ísland gegni einhverju sérstöku hlutverki í stjórnmálalegu samráði Atlantshafsbandalagsins að það verði formlega hluti af Vestur-Evrópuhópnum? Mér finnst það ekki vera sjálfgefið. Það er hægt að færa ýmis rök fyrir því að það gæti þjónað hagsmunum Íslands svo lengi sem Ísland er aðili að Atlantshafsbandalaginu að vera smáríki sem tilheyri hvorugum hópnum. Það er nú einu sinni algengt lögmál í stjórnmálum og hafa ýmsir rannsakað það sér til skemmtunar og öðrum til fróðleiks að lítill aðili getur í samspili við stóra fengið miklu meiri áhrif ef hann heldur sérstöðu sinni. Gott dæmi um það hér á landi er Alþfl. á viðreisnarárunum sem fékk auðvitað mikla hlutdeild af ríkiskerfinu þótt smæðin gæfi það nú ekki til kynna, en hann nýtti sér smæð sína og sérstöðu. Og ef gert er ráð fyrir því að innan Atlantshafsbandalagsins, sem mér finnst vera eins konar dulin forsenda í þessum rökstuðningi, sé í uppsiglingu togstreita milli Evrópuríkjanna annars vegar sem eru aðilar að Vestur-Evrópubandalaginu og Bandaríkjanna og kannski Kanada hins vegar, þá er hér sagt að nauðsynlegt sé að Ísland skipi sér í upphafi í þann þingflokk, ef ég má orða það svo, sem er Evrópuþingflokkurinn innan NATO.

Það eru engin rök færð fyrir því hér að slík spenna milli Evrópuríkjanna og Bandaríkjanna og Kanada innan NATO sé í uppsiglingu og væri auðvitað athyglisvert að utanrrh. færi aðeins um það fleiri orðum. Nú vitum við auðvitað um þýska og franska herinn. Við vitum einnig um vilja Frakka til þess að efla sérstöðu sína á þessum vettvangi og við vitum reyndar einnig að í öryggisráði Sameinuðu þjóðanna leggja bæði Bretland og Frakkland mikið kapp á það að halda sæti sínu. Almennt er þó talið skynsamlegt að stækka öryggisráðið og taka t.d. Þýskaland og Japan og hugsanlega Indland og Brasilíu inn í öryggisráðið. Ýmsum finnst þá skrýtið að þrjú af ríkjum Evrópubandalagsins eigi sæti í öryggisráðinu, tvö af þeim með neitunarvald sérstaklega í ljósi þess að almennt séð innan Sameinuðu þjóðanna fer forsætisríki Evrópubandalagsins með málefni og stefnumótun Evrópubandalagsins að öðru leyti á vettvangi Sameinuðu þjóðanna og þá er óeðlilegt að þegar allt í einu er komið inn í öryggisráðsherbergið sitji þar þrjú aðildarríki Evrópubandalagsins, þar af tvö með neitunarvald. Þess vegna er það nokkuð víðtæk skoðun að þessi skipun gangi ekki upp til frambúðar. En það eru hins vegar töluverðir hagsmunir, stjórnmálalegir og hugsanlega af öðru tagi, fyrir Bretland og Frakkland að reyna að viðhalda þeirri skipan. Þess vegna kynnu þeir að vilja efla vissa sérstöðu án þess að fyrir því séu efnisleg rök.

Virðulegi forseti. Ég hef kosið að fara hér mjög breitt yfir þetta svið. Ástæðan er ekki sú að ég telji tíma eða tóm til þess hér seint á þessum eftirmiðdegi að fara jafnítarlega í þessa umræðu og nauðsynlegt væri. En ég nefni þetta vegna þess að mér finnst þetta frv. í raun og veru vera angi af miklu stærra máli og það sé rangt í málið farið að byrja á því að svara því hvort menn ætli að gerast aðilar að Vestur-Evrópusambandinu eða ekki án þess að láta þá umræðu, sem ég hef hér verið að fara yfir, eiga sér stað.

Ég vil líka nefna það hér að eins og allir vita er ríkjandi sú stefna í Bandaríkjunum að skera niður fjárframlög til herstöðva. Ég hef heyrt þær fullyrðingar að ýmsir segja: Herstöðin á Íslandi er svo mikilvæg fyrir Bandaríkin að það verður ekki skorið niður þar. Ég segi hins vegar að þeir menn, sem treysta því að í Washington sé að finna einhverja tryggingu fyrir því að einn góðan veðurdag verði ekki skorið bara mjög myndarlega í þessari herstöð hér, þeir þekkja ekki mikið til í Washington. Það getur enginn fullyrt það í dag hvar niðurskurðarhnífur þings og forseta kann að lenda í þessum málum, ekki nokkur maður, ekki einu sinni þeir sjálfir geta fullyrt það því að þau efnahagslegu markmið sem hin nýja ríkisstjórn í Washington hefur sett sér eru hennar aðalmarkmið. Og að mínum dómi mun hún láta öll önnur markmið víkja og vera reiðubúin að skera niður framkvæmdir í hernaði og framlög til herstöðva svo lengi sem það ógnar ekki öryggi Bandaríkjanna í bráð og ég legg áherslu á það, í bráð. Þeim er alveg ljóst að sveigjanleiki bandarísks herafla verður hins vegar að vera þannig að þeir geti á tiltölulega skömmum tíma flutt hann til í veröldinni ef ástæður vera með þeim hætti. En ég hugsa að þeir muni flestir draga þá ályktun að ef friðsamleg sambúð Rússlands og Bandaríkjanna heldur áfram, og við sáum nú nýjasta dæmið um styrkleika hennar fyrir nokkrum dögum síðan, þá séu engin sérstök rök fyrir því að verja áfram töluverðu fjármagni til herstöðvarinnar hér. Flugvélar frá Rússlandi fljúga ekki hér um lengur. Það fer ekki miklum sögum af kafbátunum og þess vegna geti herstöðin hér fokið kannski bara á einum degi að mestu leyti vegna þess að hin nýja stjórn í Bandaríkjunum veit að hún verður að öllum líkindum í næstu kosningum dæmd af efnahagsstefnu sinni innan lands, aðgerðum sínum í heilbrigðismálum, aðgerðum sínum í menntamálum og aðgerðum sínum í málefnum stórborganna. Og allir hagsmunir varðandi hernaðarútgjöld sem ekki snerta öryggi Bandaríkjanna í þröngum skilningi verða að mínum dómi að víkja í þeirri glímu.

Þess vegna kann það vel að vera að þeir sem hafa áhuga á að starfrækja þá starfsemi sem hér hefur verið, og þá á ég við þessa herstöð, geti velt því fyrir sér hvort hún eigi kannski vænlegri framtíð, ef það má nota það orðalag, sem hluti af nýju öryggiskerfi tengdu Sameinuðu þjóðunum og breiðri samvinnu milli kannski Vesturheims annars vegar og Evrópu hins vegar og síðan hinna heimshlutanna heldur en sem skipulagsbundinn hluti af því stofnanaverki sem Evrópubandalagið hefur komið sér upp. Það er alls ekkert sjálfgefið að jafnvel þótt menn líti á þetta út frá hagsmunum og sjónarhóli þeirra sem vilja viðhalda herstöðinni út frá einhverjum sjónarmiðum, öryggissjónarmiðum, atvinnusjónarmiðum o.s.frv., þá sé það rökrétt að tengja þau við Vestur-Evrópusambandið.

Virðulegi forseti. Eins og hér hefur komið fram í mínu máli, þá tel ég ekki skynsamlegt fyrir Alþingi að álykta nú um það að lýsa stuðningi við ákvörðun ríkisstjórnarinnar um að Ísland gerist aukaaðili að Vestur-Evrópusambandinu. Ég tel að það séu ekki forsendur fyrir því að hægt sé að draga þá ályktun með rökréttum hætti og það þurfi að fara fram hér á landi miklu víðtækari umræður um málið áður en hægt er að taka afstöðu til þess sem hér er. Hitt er svo kannski rétt, sem ýjað hefur verið að, að það breytist ekki svo mikið við það að Ísland gerist aðili að Vestur-Evrópusambandinu nema það verða aðeins fleiri fundir sem menn fara á, vegna þess að í aukaaðildinni felst hvorki skuldbinding af hálfu Íslands að taka þátt í varnarhagsmunum hinna ríkjanna né skuldbinding af hálfu Vestur-Evrópusambandsins að tryggja eitthvað öryggishagsmuni Íslands. Og það er auðvitað dálítið merkilegt að það skuli vera gerð hér tillaga um það að Ísland gerist aðili að hernaðarbandalagi þegar fyrir liggur að það hernaðarbandalag ætlar sér ekki í neinu að tryggja öryggishagsmuni Íslands. Það er þá eingöngu verið að færa svona almenn pólitísk rök fyrir því að vera í þessum klúbbi. Og eins og menn þekkja nú í þessum sal, þá geta sviptivindir hinna pólitísku raka breyst ansi mikið á skömmum tíma.

Í bæði greinargerðinni og í hinum formlegu skjölum kemur það alveg skýrt fram að Ísland hefur enga beina öryggishagsmuni af því að tengjast þessu nýja sambandi. Hefur Ísland þá efnahagslega hagsmuni af því? Ég held ekki. Ég held að það sé ekki hægt að færa fyrir því nein rök. Hefur Ísland pólitíska hagsmuni af því? Ég tel ekki að það sé hægt að svara þeirri spurningu fyrr en menn hafa farið ítarlega yfir þessa umræðu. Og ég vil segja við virðulegan utanrrh. að mér finnst nú ekki neitt samhengi í því að leggja kapp á það að við göngum í þennan klúbb og hafa síðan engan fastafulltrúa þar sem víðtækasta umræðan um nýskipun öryggismála í heiminum fer fram. Það er bara ekki ,,prófessjónelt``, virðulegi utanrrh. (Utanrrh.:Við verðum að laga það.) Ja, það er ágætt að laga það. Ég vona að ráðherrann finni einhverja góða menn í það. En mér er það mikil alvara vegna þess að ég tel að það sé ekki við hæfi að gera þetta svona með þessum hætti og það vekur upp spurningar um það hvort það er yfir höfuð nokkurt samhengi í því sem þarna er verið að gera.

Eins og menn heyra á þessari ræðu er ég í dag kannski ekki í miklu skapi til þess að fara að hjóla mikið í þetta. Ég tel að við getum farið yfir þetta í utanrmn. og rætt það fram og aftur og svo getum við haldið þessari umræðu áfram. Hitt hins vegar finnst mér aðalatriðið að ríkisstjórnin velti því fyrir er hvort hún er í raun og veru tilbúin til víðtækrar umræðu hér á vettvangi þings eða flokkanna um nýskipan í utanríkisstefnu Íslendinga.

Ingibjörg Sólrún Gísladóttir: Virðulegi forseti. Við erum hér í dag í rauninni komin í umræðu sem ef allt hefði verið með felldu hefði átt að fara fram í nóvember sl. áður en hæstv. umhvrh., staðgengill utanrrh., hélt utan og undirritaði skjal um aukaaðild að Vestur-Evrópusambandinu. Það hefði að mínu mati verið eðlilegra að leita eftir vilja fyrir fram á því sem hér er til umræðu heldur en eftir á, því að eins og við sjáum á tillögunni sem hér liggur fyrir er hér einfaldlega um viljayfirlýsingu að ræða en ekki neina fullgildingu á aukaaðildarskjali eða öðru slíku, þannig að ég fæ ekki séð að það sé nokkur formleg hlið á málinu sem hefði átt að hindra ríkisstjórnina í því að leita eftir vilja Alþingis fyrir fram. Mér finnst þetta mjög alvarlegt mál vegna þess að eins og hefur komið fram í máli annarra erum við að tala um aðild að hernaðarbandalagi en ekki einhverjum Rotary- eða Lions-klúbbi. Og það er í rauninni í andstöðu, finnst mér, við allt sem við getum kallað þingræði og lýðræði að gera slíkt án þess að bera það undir þingið. Ég mótmælti þessu í nóvember sl. og ég vil ítreka þau mótmæli núna að það skuli farið með þetta mál með þessum hætti.

Að mínu mati hefur aðildin að Vestur-Evrópusambandinu aldrei verið rökstudd af neinu viti út frá öryggishagsmunum Íslendinga. Aðalatriðið hér í nóvember þegar við ræddum málið utan dagskrár að beiðni Steingríms Hermannssonar og aðalatriðið a.m.k. í tillögunni eins og hún liggur hér fyrir finnst mér vera það að sjónarmið Íslands geti heyrst í þessum samtökum, að það sé svo mikilvægt að sjónarmið Íslands og Íslendinga heyrist í þessum samtökum. Í sjálfu sér finnst mér þetta ekki vera rök fyrir aðild að þessum samtökum fremur en öðrum. Það verða aðrir hagsmunir að koma þar til heldur en bara þeir að rödd okkar heyrist.

Það má kannski segja að það hafi verið bætt úr þessum skorti á rökum með sérstakri skýrslu sem nefnd á vegum ríkisstjórnarinnar hefur sent frá sér og sem hefur verið dreift hér á þinginu þó ekki sé í formi sérstaks þingskjals. Sú skýrsla ber það greinilega með sér að hún er skrifuð með það fyrir augum að rökstyðja veru hers hér á landi og aðild Íslands að Vestur-Evrópusambandinu. Með öðrum orðum virðist sem nefndin hafi átt að greina og leggja mat á stöðu Íslands með tilliti til þessara niðurstaðna, þ.e. niðurstöðurnar voru gefnar fyrir fram og síðan átti að rökstyðja þær í þessari skýrslu. Ég hygg að það sé þess vegna sem stjórnarandstöðunni var ekki boðin aðild að þessari skýrslugerð vegna þess að niðurstöðurnar voru gefnar fyrir fram. Það átti ekki að leggja hlutlægt mat á stöðu mála og stöðu Íslands í samfélagi þjóðanna í dag heldur að koma með réttlætingu á tilteknum niðurstöðum sem gefnar voru fyrir fram.

Ég heyrði það á þeim þingmanni sem talaði hér á undan mér, hv. 8. þm. Reykn., Ólafi Ragnari Grímssyni að hann tók ekki skýrsluna sem slíka til umfjöllunar hér og sagði að þingflokkur Alþb. hygðist beita sér fyrir sérstakri umræðu um þessa skýrslu. Mér var ekki kunnugt um að þeir vildu standa þannig að málum og ég leit á þessa skýrslu sem nánast óaðskiljanlegan hlut af þeirri þáltill. sem hér er og mun því fara nokkrum orðum um skýrsluna.

Að mínu mati eru mjög sérkennilegar þversagnir í skýrslunni. Annars vegar er viðurkennt í henni að endalok kalda stríðsins breyti aðstæðum í heiminum. Þau breyti öryggishagsmunum þjóða og breyti öryggishugtakinu. Í skýrslunni er að finna ákveðna skilgreiningu á öryggishagsmunum og þeir eru tíundaðir. Það eru náttúrlega landvarnirnar sem skipa stærstan sess í þessari skýrslu en þar að auki er nefnt sem öryggishagsmunir: yfirráð yfir auðlindum, traust stjórn efnahagsmála, lýðræðislegir stjórnarhættir, innra öryggi, almannavarnir, umhverfisvernd og orðstír Íslands.

Mér finnst að með þessu sé verið að opna á ákveðna umræðu þó hún sé vissulega háð takmörkunum og þó ekki sé í sjálfu sér mikið gert með þessa öryggishagsmuni í skýrslunni sem slíkri því höfuðáherslan í skýrslunni er á landvarnirnar en ekki á þessa svokölluða aðra öryggishagsmuni sem að mínu mati vega mjög þungt. En þarna er ákveðin opnun sem menn sjá í þessum málum og skoða með tilliti til breyttrar heimsmyndar en um leið og þetta er viðurkennt í skýrslunni þá virðist nefndina bresta kjark til að takast á við þær breytingar sem orðið hafa í heiminum, takast á við breytta heimsmynd. Nefndin eyðir, eins og ég sagði, öllu sínu púðri í hefðbundin landvarnarsjónarmið. Hún eyðir öllu sínu púðri í að réttlæta veru hers hér á landi og réttlæta aðild að Vestur-Evrópusambandinu.

Mér sýnist að með þessari miklu áherslu á veru hers og aðild að Vestur-Evrópusambandinu sé verið að fegra, getum við sagt, þá staðreynd að við erum svo efnahagslega háð hernum að íslensk stjórnvöld mega greinilega ekki til þess hugsa að herinn fari. Síst af öllu við þær aðstæður sem nú eru í íslenskum efnahagsmálum og atvinnulífi. Þetta er í sjálfu sér ekkert skrýtið vegna þess að á undanförnum árum hefur um 10% af útflutningstekjum okkar komið af viðskiptum við herinn. Þetta eru svona 7--10 milljarðar á ári hverju og ef margfeldisáhrifin af þessu eru skoðuð þá erum við að tala um miklu stærri upphæðir. Á það var m.a. bent í úttekt sem gerð var hjá Frjálsri verslun að með margfeldisáhrifunum mætti hugsanlega reikna þetta upp í 35 milljarða ísl. kr., þ.e. 35 milljarða ísl. kr. af þjóðarframleiðslunni megi rekja til beins eða óbeins arðs af hernum. Hér eru því miklir hagsmunir á ferðinni. Á þessu sést það svart á hvítu hversu hættuleg þessi efnahagslegu tengsl við erlendan her eru því þau brengla í dag raunsætt mat á öryggishagsmunum þjóðarinnar.

Þetta finnst mér víða koma fram í skýrslunni og að oft á tíðum sé eins og menn rembist eins og rjúpan við staurinn að sjá einhverja hernaðarógn sem í raun er ekki lengur fyrir hendi. T.d. er sagt í skýrslunni: ,,Breyttar pólitískar ástæður valda því að hernaðarógn er ekki fyrir hendi í Norður-Atlantshafi. Hún gæti hins vegar magnast á nýjan leik því norðurfloti Rússa er, þrátt fyrir umtalsverða fækkun, enn stór og öflugur.``

En það er ekki nóg að hafa stóran og öflugan flota. Hann verður að hafa eitthvert mótív. Hann verður að hafa eitthvert viðfang og það verður ekki beint séð hvað floti Rússa ætti að gera hér við þær aðstæður sem eru í heiminum í dag.

Þá sýnist mér líka að öryggishagsmunir okkar og þá landvarnarhagsmunir séu skilgreindir ekki út frá okkar öryggishagsmunum heldur út frá öryggishagsmunum Bandaríkjanna. Það sé reynt með einhverjum hætti að benda á að það sé Bandaríkjamönnum mikill hagur að hafa hér herstöð. Þannig er t.d. sagt að Keflavíkurstöðin sé enn þá mjög mikilvæg fyrir millilendingar vegna loftflutninga frá Norður-Ameríku til átakastaða í og utan Evrópu. Ég fæ ekki séð að það þjóni okkar öryggishagsmunum eða landvarnarhagsmunum þó stöðin sé mikilvæg fyrir millilendingar fyrir Bandaríkjamenn.

Þá er sagt líka að nú sé lögð áhersla á að til reiðu séu hersveitir sem brugðist geti hratt við yfirvofandi hættu. ,,Fækkun í bandarískum hersveitum í Evrópu úr um 300 þús. fyrir örfáum árum í 100 þús. árið 1996 veldur því að leiðin yfir hafið verður hernaðarlega mikilvægari en áður.`` --- Hernaðarlega mikilvægari fyrir hvern? Sú spurning hlýtur að vakna.

Mér sýnist með þessu að öryggishagsmunir okkar séu skilgreindir út frá þörfum annarra.

Ég var að tala um hin efnahagslegu tengsl við herinn og hversu herstöðin og þær tekjur sem við höfum af henni skipta miklu máli fyrir íslenskt efnahags- og atvinnulíf.

Einn af þeim sem sat í nefndinni sem vann skýrsluna er þingmaðurinn Karl Steinar Guðnason og það hefur komið fram í viðtölum við hann að hann hefur af þessu nokkrar áhyggjur sem fyrrverandi verkalýðsforingi á Suðurnesjum. T.d. birtist við hann viðtal í Frjálsri verslun ekki alls fyrir löngu. Það viðtal var m.a. gert að umfjöllunarefni í leiðara Morgunblaðsins, 8. ágúst 1991. Þar er vitnað í orð Karls Steinars --- ég vitna hér í leiðara Morgunblaðsins þar sem Karl Steinar er að tala um fækkun starfsfólks varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli. Hann segir:

,,Við höfum ævinlega fengið það upphafið en núna hefur það ekki fengist. Breytingarnar í Evrópu hafa gert það að verkum að það hefur orðið ,,gengisfall á stöðinni hér. Verkalýðsfélagið hefur reynt að fá þessu breytt því eftir því sem starfsfólki fækkar verður meira álag á fjölda vinnustaða. Okkur hefur ekki tekist að koma í veg fyrir þetta og það lítur út fyrir að breytingarnar, sem ég var að minnast á, geri það að verkum að þetta verði látið halda áfram enn um sinn að einhverju ráði.

Með öðrum orðum hefur verkalýðsforinginn Karl Steinar Guðnason áhyggjur af fækkun starfsfólks hjá hernum. Auðvitað getur maður skilið það út frá hreinu atvinnusjónarmiði en hins vegar er það ekki mjög stórmannlegt út frá öðrum sjónarmiðum.

Morgunblaðið segir í leiðaranum: ,,Í tilefni af þessum ummælum Karls Steinars Guðnasonar er ástæða til að undirstrika nokkur grundvallaratriði varðandi varnarliðið á Keflavíkurflugvelli: Það kom hingað árið 1951 vegna þess að mikil hætta var á ófriði í heiminum og að Kóreustríðið mundi breiðast út. --- Svo segir: ,,Dvöl varnarliðsins hér á landi var framlag okkar Íslendinga til sameiginlegra varna hins frjálsa heims gegn þeirri ógnun sem stafaði frá Sovétríkjunum. --- Þetta eru náttúrlega hefðbundin Moggafræði. Síðan segir:

,,Af augljósum ástæðum má búast við umtalsverðum samdrætti í umsvifum varnarliðsins á næstu árum og minnkandi framkvæmdum. Þetta er eðlileg þróun vegna þess að friðarhorfur í okkar heimshluta hafa batnað og samskipti aðildarríkja Atlantshafsbandalagsins og Sovétríkjanna eru með allt öðrum hætti en áður var.``

Síðan segir í leiðaranum: ,,Það er beinlínis hættulegt fyrir íslensku þjóðina að verða háð veru varnarliðsins hér vegna þeirrar atvinnu sem það veitir og vegna þeirra tekna sem við höfum haft af dvöl þess hér.``

Þannig sér Morgunblaðið þetta fyrir sér og undir þetta sjónarmið get ég tekið núna. Ég tel hættulegt fyrir íslensku þjóðina, og það er auðvitað ekkert ný saga, að vera of efnahagslega háð varnarliðinu og það þarf að reyna með öllum tiltækum ráðum að snúa þessu til betri vegar.

Ég held að það sé enginn vafi á því að mikilvægi herstöðvarinnar hér, þó reynt sé að segja það í skýrslunni að hún muni vera mikilvæg í framtíðinni og skipta verulegu máli fyrir Bandaríkjamenn, muni minnka talsvert á komandi árum.

Nýlega var ítarleg umfjöllun í The Economist um varnarkerfi 21. aldarinnar eins og sú úttekt hét. Þar er einmitt bent á og lögð á það áhersla að flotar og varnir á úthöfunum munu skipta mun minna máli á 21. öldinni en þeir gerðu á þessari öld. Og einmitt af þeim sökum held ég að hernaðarlegt mikilvægi Íslands muni minnka verulega. Við munum ekki þurfa á hefðbundnum landvörnum að halda í nánustu framtíð, þá er ég að tala um hefðbundnar landvarnir, og ég held að aðild að Vestur-Evrópusambandinu þjóni engum slíkum tilgangi fyrir okkur.

Fyrir þessu eru auðvitað ýmsar ástæður. Ein sú stærsta er að endalok Sovétríkjanna þýddu að það er ekkert ríki til lengur sem getur ógnað eða valdið vestrænum ríkjum búsifjum á hernaðarsviðinu á einhvern hnattrænan mælikvarða. Það er ekkert það veldi til sem gæti lagt undir sig meginland Evrópu eins og var alltaf talin yfirvofandi hætta á að Sovétríkin mundu reyna. Það er ekkert það ríki til lengur sem getur gert þetta. Það er ekkert það ríki til lengur sem getur lagt Bandaríkin í rúst með kjarnorkuvopnum sínum, haft flota á öllum helstu úthöfum eða stutt við bakið á vinveittum þjóðum í flestum álfum með fjármagni eða vopnum. Slíkt ríki er ekki til lengur, þ.e. eina ríkið í heiminum í dag sem hefur eitthvert slíkt vald eru Bandaríkin. Hinn póllinn, sem voru Sovétríkin til skamms tíma, er úr sögunni og ég held að við þurfum tæpast að verjast Bandaríkjunum, ekki er það inni í myndinni, eða hvað?

Það breytir ekki því að Rússland er enn næstöflugasta kjarnorkuveldið. Í Rússlandi eru í dag efnahagsleg og pólitísk upplausn sem vissulega gæti leitt til svæðisbundinna átaka og þessi svæðisbundnu átök geta auðvitað smitað út frá sér. En jafnvel þó að þjóðernissinnar og flokksjálkar í Sovétríkjunum næðu undirtökunum þar á morgun þá ógnar það ekki íslenskum öryggishagsmunum. Það ógnar ekki íslensku fullveldi og íslenskri lögsögu. Efnahagskerfi og pólitískt stjórnkerfi í Sovétríkjunum eru í molum. Þar eru innanlandsátök og yrðu væntalega líka í kjölfar einhvers konar valdatöku þjóðernissinna og íhaldsmanna. Ég held að þeir sem þar næðu völdum gætu aldrei haft fullt vald á hernum þó þeir gjarnan vildu og það tæki þá þó nokkur ár að ná fyrri styrk þannig að, eins og ég segi, jafnvel þó að þetta gerðist á morgun þá væri það ekki ógnun við íslenska öryggishagsmuni.

Þrátt fyrir þá breytingu að Sovétríkin séu úr sögunni sem það stórveldi sem þau voru og kalda stríðinu sé lokið er ekki þar með sagt að heimurinn sé einhver friðarins staður. Arfleifð kalda stríðsins er m.a. gífurlegt safn vopna í höndum alls kyns ríkisstjórna, herja og hreyfinga um allan heim. Í The Economist var sagt frá því að í dag væru líklega 23 ríki sem hvert um sig ættu yfir 1.000 skriðdreka þannig að vopnabúrið er gífurlegt og þetta er bara lítill partur af því. Þar að auki ráða sex ef ekki níu ríki yfir kjarnorkuvopnum. Þessi tilurð vopnanna er í eðli sínu ógnun við öryggi alls mannkyns. Þegar við lítum á málið í þessu samhengi er hugmyndin um hefðbundnar landvarnir í rauninni fáránleg. Það sem er líklegast til að gerast á næstu árum og áratugum í þessum málum, ef við erum að horfa á átök og ófrið, er að átökin verði staðbundin.

Í fyrsta lagi gætu verið átök þar sem vesturveldin teldu hagsmunum sínum ógnað, t.d. aðgangi þeirra að auðlindum. Það gerðist einmitt við Persaflóa. Líklegustu átakasvæðin í þessum efnum eru ríkimúslima og Norður-Kórea. Í öðru lagi þá gætu verið staðbundin átök sem tengjast þjóðernisátökum af ýmsu tagi sem vesturveldin gætu dregist inn í á einhvers konar samviskuforsendum, t.d. í fyrrverandi ríkjum Júgóslavíu því íbúar, almenningur í heiminum, gerir einfaldlega þær siðferðiskröfur að vesturveldin skipti sér af þessu með einhverjum hætti.

Í því sambandi er hins vegar athyglisvert og umhugsunarefni að ekki fyrir mjög mörgum árum var hægt að senda unga menn í aðra heimshluta, eins og t.d. í Víetnamstríðinu, sem fallbyssufóður til þess að stöðva svokallaða útbreiðslu heimskommúnismans. Núna treysta ráðamenn sér ekki til þess að senda unga menn til þess að stöðva ofbeldisverk gegn saklausum borgurum, eins og t.d. í fyrrverandi ríkjum Júgóslavíu. Þeir virðast eiga mun erfiðara með að réttlæta það heima fyrir en þeim gekk að réttlæta það á árum áður að senda menn til þess að berjast við heimskommúnismann.

Áður var kannski hægt að slá pólitískar keilur heima fyrir með slíkum hlutum vegna þess að gagnrýnendur þátttöku í slíkum styrjöldum mátti alltaf saka um þjónkun við heimskommúnismann í Bandaríkjunum eða þjónkun við kapítalismann í hinum sósíalísku ríkjum. Núna vantar einfaldlega hin stóru hugmyndakerfi sem allt útskýrðu og allt réttlættu.

Í þessari umfjöllun í The Economist, sem ég var að segja frá, þá var á það lögð áhersla að nýjar aðstæður útheimtu nýtt og mun víðtækara öryggiskerfi en áður, að bæði NATO og Vestur-Evrópusambandið væru allt of svæðabundin bandalög. Þetta væru bandalög sem byggðu á úreltri hugmynd um einn fyrir alla og allir fyrir einn andspænis sameiginlegum óvini en þessi sameiginlegi óvinur sé ekki lengur til staðar.

Ég held að það ætti líka að vera okkur athugunarefni í þessu sambandi að með því að gerast aðilar að Vestur-Evrópusambandinu erum við auðvitað, eins og hér hefur verið bent á, að fara inn í Evrópustoðina í NATO. Þá vaknar einmitt sú spurning: Ef það nú gerist, eins og stefnt er að í Evrópubandalaginu, þ.e. að Evrópubandalagið reki sameiginlega utanríkis- og varnarstefnu, ætlum við þá að tala einum rómi með EB-ríkjunum í Vestur-Evrópusambandinu? Hvar og hvernig ætlum við að gæta hagsmuna okkar og láta sjálfstæða rödd okkar hljóma? Ætlum við að vera í þessum einróma kór Evrópubandalagsins í Vestur-Evrópusambandinu eða með hvaða hætti ætlum við að láta þessa rödd hljóma sem mönnum er svo í mun að heyrist í Vestur-Evrópusambandinu?

Eins og ég sagði var í þessari grein bent á að það muni draga mjög úr mikilvægi flotans, að herfloti muni hætta að ferðast um úthöfin eins og áður var. Hins vegar er það ein tegund skipa sem mun þó ekki glata mikilvægi sínu samkvæmt þessari úttekt og það er kafbátarnir. Kjarnorkuknúnir kafbátar og kafbátar hlaðnir kjarnorkuvopnum. Á undanförnum árum hefur orðið gífurleg breyting í afvopnunarsamningum af ýmsu tagi, bæði á landi og á höfunum. Engu að síður er talið að árið 2003 muni Bandaríkjamenn eiga 2.500 langdræga kjarnaodda og þar af 1.700 undir yfirborði sjávar í kafbátum. Svipaða sögu er að segja af Rússum. Bretar eru taldir eiga um 300--400 og Frakkar 384. Það er einmitt þetta sem er veruleg ógnun við öryggishagsmuni Íslendinga. Okkar stærsta öryggismál er að mínu mati að koma kjarnorkunni burt úr kafbátunum og reyna með öllum tiltækum ráðum að vernda lífríki sjávar. Ég hef margsinnis lagt á það áherslu í umræðu að við þurfum að horfa fyrst og síðast á öryggishagsmuni okkar út frá þessu sjónarmiði. Mengunarslys í höfunum í tengslum við árekstur eða óhöpp í kafbátum geta svipt okkur lífsbjörginni, fullveldinu og lögsögunni í einu vetfangi og þá dugir afskaplega lítið að hafa landvarnirnar í lagi.

Á undanförnum árum og áratugum hafa óhöpp verið mjög tíð í kafbátum og þó að umferð þeirra hafi minnkað verulega í kjölfar þíðunnar þá eiga þau sér engu að síður enn þá stað. Á árunum 1954--1988 var tilkynnt um 200 óhöpp í kjarnorkuknúnum kafbátum, sjö hafa farist, fimm sitja enn á hafsbotni og sex af þessum sjö hafa farist á Norður-Atlantshafi.

Þessir kjarnorkuknúnu kafbátar, sem um er að ræða, eru eins og fljótandi kjarnorkuver og með þeim er nánast ekkert alþjóðlegt eftirlit eða reglur. Ef kjarnorkuslys verða í hafinu er afskaplega lítið hægt að gera við því. Það er ekki hægt að hreinsa upp eins og var reynt að gera í Tsjernóbíl. Þó skaðinn væri náttúrlega ærinn þar þá höfðu menn þann möguleika að hreinsa upp. Það er ekki hægt að gera í hafinu. Þau efni sem frá kafbátum koma verða einfaldlega að dreifast með straumum og dvína með tíma. Þau dvína ekki ört af þeirri einföldu ástæðu að hraði hafstraumanna er mun minni en vindhraðinn. Ef kjarnorkuslys verður á landi þá dreifist mengunin hraðar. Þetta dvínar því ekki ört í hafinu. Þessi slys eru staðbundnari og þar af leiðandi sterkari.

Íslendingar hafa oft lagt áherslu á þennan þátt á alþjóðavettvangi og m.a. hefur núv. utanrrh. margsinnis ítrekað nauðsyn þess að draga úr notkun kjarnorku á höfum úti. Ég minnist þess m.a. að Helgi Gíslason, sem þá hefur líklega verið fastafulltrúi Íslands hjá Sameinuðu þjóðunum, flutti mjög merka ræðu um þetta efni á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna haustið 1991 þar sem hann lagði á þetta mikla áherslu. Ræðan er reyndar hér á ensku en í fréttatilkynningu frá utanrrn. segir m.a.:

,,Meginefni ræðunnar laut að þeirri hættu sem getur stafað að lífríki sjávar vegna slysa þar sem kjarnakljúfar á höfunum koma við sögu. Rætt er um hættuna og mengun sjávar af völdum geislavirkra efna og lýst þeirri afstöðu að þrátt fyrir alþjóðlegar aðgerðir til að draga úr þeirri hættu séu þær ófullnægjandi hvað varðar slys þar sem kjarnakljúfar koma við sögu. M.a. er bent á að hátt á sjötta hundrað kjarnakljúfar séu í skipum og kafbátum. Fyrirbyggjandi öryggisreglur nái einungis til lítils hluta þeirra.

Þá er gerð grein fyrir þeirri afstöðu íslenskra stjórnvalda að hún telji æskilegt að framkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna verði með aðstoð sérfræðinga falið að láta gera könnun á slysum á höfunum þar sem kjarnakljúfar koma við sögu, meta möguleg áhrif þeirra og gera tillögur um aðgerðir sem gætu dregið úr þeirri hættu sem af þeim getur stafað fyrir lífríki sjávar.

Jafnframt er í ræðunni tilkynnt um að á vettvangi Sameinuðu þjóðanna verði lögð fram sérstök greinargerð um þetta efni af hálfu Íslands.``

Nú vil ég spyrja út í þetta. Annars vegar hvað gerðist með þessa hugmynd Íslendinga að Sameinuðu þjóðunum verði falið að láta gera könnun á slysum á höfunum þar sem kjarnakljúfar koma við sögu. Hvað varð um þessa sérstöku greinargerð um þetta efni af hálfu Íslands? Hefur hún verið lögð fram?

Mér finnst hins vegar áherslan á þessi mál hafa minnkað verulega að undanförnu. Það kann að hluta til að stafa af því að umferðin um höfin er miklu minni en hún var en þó má þessi áhersla ekki hverfa algjörlega eins og nú hefur gerst. Ég sé t.d. ekki að minnst sé á þetta einu orði í skýrslu nefndarinnar um öryggis- og varnarmál. Það er að vísu hálf blaðsíða um umhverfismál í skýrslunni en því miður er sá málflutningur hræðilega léttvægur vil ég segja. Það sem mér finnst kannski léttvægast við þetta í skýrslunni er að aðalatriðið eru hvalveiðarnar og hvalveiðimálin. Ég sé ekki hvaða gífurleg öryggis- og varnarmál þar eru á ferðinni. Þar segir m.a., með leyfi forseta:

,,Á undanförnum árum hefur þess orðið vart að hagsmunamál sem Íslendingar töldu fyrst og fremst varða þá sjálfa sæta vaxandi afskiptum annarra ríkja. Hvalveiðar eru dæmi um mál af þessu tagi en hafa má hvalamálið til marks um nauðsyn þess að komið verði í veg fyrir að óraunhæfar kröfur alþjóðlegra öfgahópa í umhverfismálum hafi áhrif á skynsamlega nýtingu auðæfa sjávar í kringum landið.``

Ég fæ alls ekki séð hvaða erindi hvalamálið á í skýrslu um öryggis- og varnarmál. Nema það sé til þess að kasta einhvers konar rýrð á þessa svokölluðu alþjóðlegu öfgahópa í umhverfismálum sem hafa hins vegar margir hverjir unnið mjög þarft starf einmitt í tengslum við höfin, að koma í veg fyrir mengun hafsins og vinna gegn mengunarslysum á hafi úti. Þessir hópar hafa í rauninni stutt við bakið á sjónarmiðum sem Íslendingar ættu að hafa í heiðri. Ég vil benda á nýlega --- þó það sé kannski eins og að nefna snöru í hengds manns húsi að tala um samtökin Greenpeace á Alþingi þá ætla ég samt að leyfa mér það og vona að það fyrirgefist og ekki sé svo illa komið fyrir þingmönnum að þau séu bara útlæg gerð úr þingsölum nema í neikvæðri merkingu --- fréttatilkynningu sem þau hafa sent frá sér, dags. 22. mars 1993, þar sem þau eru að vekja athygli á árekstri sem varð á milli tveggja kjarnorkuknúinna kafbáta nú nýverið. Annar var bandarískur og hinn var sovéskur. Þau fordæma það að þessi atburður skuli hafa átt sér stað og spyrja einmitt þeirrar spurningar hvernig á því standi að nú þegar vesturveldin séu að berjast fyrir því að aðstoða Rússa við að koma fram ákveðnum umbótum heima fyrir, þá sé bandarískur kjarnorkuknúinn kafbátur enn að ferðast um við strendur Rússlands. Það er spurt ef Bandaríkin vilja styðja við lýðræðislega þróun í Rússlandi hvort ekki ætti frekar að senda aðstoð fremur en kafbáta. Það er ekki nema eðlilegt að spurt sé.

Þá er lögð áhersla á í þessari fréttatilkynningu og ályktun frá Greenpeace að það þurfi að reyna að vinna gegn því að byggðir séu fleiri kjarnorkukafbátar og unnið að því að taka úr umferð þá sem þegar eru til staðar. Mér finnst því koma fram í ýmsu því sem samtök eins og Greenpeace eru að gera mjög mikilvægur stuðningur við okkar mikilvægustu öryggismál. Ég sakna þess satt að segja mjög að þessi nefnd á vegum ríkisstjórnarinnar skuli ekki minnast á þetta einu orði.

Ég fletti lauslega í gegnum skýrslu utanrrh. sem var dreift á borð okkar þingmanna í dag og ég sá heldur ekki að þar væri eitt einasta orð um þessa hluti og þykir mér að þetta hafi horfið allsnögglega úr stefnu utanrrh. sem ég hélt þó og var satt að segja að vona og fagnaði að hann skyldi hafa gerst talsmaður fyrir.

Um skýrsluna almennt vil ég segja að mér finnst almennt vera í henni mikil fortíðarhyggja, að enn þá svífi kaldastríðsandinn þar yfir vötnum og enn séu skýrsluhöfundar í rauninni þátttakendur í umræðu gærdagsins. Ég gæti auðvitað tilfært ýmis dæmi um þetta. T.d. stakk það mig verulega, og ég mundi kannski vilja spyrja út í það vegna þess að það vantar allan rökstuðning fyrir því, sem segir í skýrslunni en það hljóðar svo: ,,Nábýli við varnarliðið hefur eflt sjálfstraust þjóðarinnar í menningarlegu tilliti og aukið styrk hennar til að bregðast við nýjum aðstæðum á alþjóðlegri upplýsingaöld.`` --- Þessi setning stendur þarna algjörlega órökstudd, eins og hálfgerður hortittur í þessu öllu saman. Ég sé eiginlega ekki hvaða erindi hún á þarna inn og hvernig þetta sjálfstraust þjóðarinnar í menningarlegu tilliti, sem hún hefur öðlast af nábýlinu við herinn, lýsir sér. Það væri fróðlegt að fá svolítinn rökstuðning fyrir því. Mér sýnist að þetta sé einhver setning sem sé innlegg í umræðu gærdagsins en ekki dagsins í dag eða morgundagsins.

Þá er líka dálítið sérkennilegt, eða það er svo sem ekkert sérkennilegt, það er eins og við má búast. Þegar talað er um endalok kalda stríðsins í skýrslunni er sagt að málstaður lýðræðis og frelsis hafi borið sigur úr býtum í kalda stríðinu. Ég fæ ekki séð að málstaður lýðræðis og frelsis hafi unnið neinn sérstakan sigur í þessu stríði fremur en öðrum því fórnarlambið í öllum stríðum er kannski sannleikurinn fyrst og fremst en það sem bar sigur úr býtum í kalda stríðinu var markaðskerfið. Það bar jú sigur úr býtum því það sem flestir stefna að nú er markaðskerfið. Hins vegar verða menn að átta sig á því að einhverju sem við getum kallað ,,kapítalsískan púralisma`` fylgir ekkert endilega lýðræði og frelsi. Þannig getum við tekið til marks Þýskaland Hitlers. Það var kapítalismi sem þar var á ferðinni. Það var markaðskerfi en það var ekkert lýðræði og frelsi. Við getum tekið Singapore sem dæmi. Það er ekki þar með sagt að þó kapítalismi sé í Singapore sé þar lýðræði og frelsi. Við getum tekið Kína sem dæmi. Kína er að feta sig núna inn á braut aukinnar markaðsvæðingar, skulum við segja, en því hefur ekki fylgt neitt lýðræði eða frelsi í Kína. Þvert á móti hafa þeir heldur hert tökin þó þeir hafi opnað fyrir erlendum fjárfestingum og opnað fyrir markaðinum að ýmsu leyti.

Ég held því að lýðræði, frelsi og mannréttindi, vil ég segja líka, eigi enn þá langt í land. Við getum bara horft á okkar eigin álfu, Evrópu. Það er skortur á mannréttindum að hafna, eins og gert er, vinnuframlagi milljóna manna, að dæma ekki bara milljónir heldur tugi milljóna manna til iðjuleysis, til að vera án hlutdeildar í rekstri samfélagsins eins og gerist. Slíkt á ekki skylt við lýðræði, frelsi eða mannréttindi.

Það er staðreynd að öryggishagmunir þjóða eru kannski samofnir nú sem aldrei fyrr og ég held að virkustu meðölin til þess að tryggja þessa öryggishagsmuni, ekki bara okkar heldur flestra þjóða, sé að draga úr því bili sem er milli ríkra og fátækra, bæði ríkra og fátækra einstaklinga og þjóða, m.a. með því að auka fjárfestingu og uppbyggingu í löndum suðursins og í Austur-Evrópu. Í umhverfismálum þurfa iðnríkin á Vesturlöndum að taka á sig auknar kvaðir, hertar reglur, en jafnframt þarf að byggja upp raunhæfar áætlanir fyrir fátækari ríki heimsins í umhverfismálum.

Í þessu sambandi held ég að mikilvægast sé að styrkja samtök og stofnanir sem eru alþjóðleg í eðli sínu eins og Sameinuðu þjóðirnar og RÖSE, að taka á málunum ,,glóbalt`` --- ef við þýðum það hnattrænt þá eigum við að taka á málum hnattrænt. Við Íslendingar getum unnið að þessu. Við getum unnið að þessu innan Norðurlandaráðs. Við getum unnið að þessu innan Evrópuráðsins. Við getum unnið að þessu innan EFTA og EES. Við getum unnið að þessu innan Sameinuðu þjóðanna, RÖSE og fleiri stofnana. Það eru margar stofnanir þar sem við getum látið rödd okkar heyrast og komið þessum sjónarmiðum á framfæri og ég held að við þessar aðstæður eigum við ekkert erindi inn í Vestur-Evrópusambandið.

Hjörleifur Guttormsson: Virðulegur forseti. Í umræðu um þessa þáltill. hafa þeir sem hér hafa talað farið nokkuð vítt um völl og er það ekki óeðlilegt þegar verið er að leggja til breytingu á stöðu Íslands í alþjóðlegu samstarfi sem felst í því skrefi sem hér er mælt með af hæstv. utanrrh. og ríkisstjórn að tekið verði með aukaaðild Íslands að Vestur-Evrópusambandinu.

Ég ætla þó ekki að nota þetta tækifæri til að ræða utanríkismál í mjög víðu samhengi eins og út af fyrir sig væru efni til heldur fyrst og fremst að beina sjónum að því skrefi sem hér er verið að taka og því samhengi sem þar er um að ræða. Ég vil þó vekja athygli á því, og það er óhjákvæmilegt, að rökstuðningur hæstv. ráðherra fyrir þessu máli er næsta sérkennilegur þegar fjallað er um breytingarnar á aðstæðum í heiminum og í Evrópu sérstaklega sem rökstuðning fyrir því að nú gerist Ísland aukaaðili að Vestur-Evrópusambandinu.

Það er öðrum þræði dregið fram, sem getur talist staðreynd, að heimurinn hefur breyst á liðnum árum og að hernaðarógn sem fylgdi kalda stríðinu sé ekki hin sama og áður, sé úr sögunni, og óvinurinn sé horfinn þó það sé ekki sagt með þeim orðum. Á sama tíma og þetta er dregið fram fáum við í dag inn á borð okkar skýrslu frá hæstv. utanrrh. þar sem mikið er gert úr því í sambandi við svonefnt varnarlið hér á landi að það horfi í heldur slæmt efni og þar geti verið samdráttur á ferðinni og það blasir við að svonefndar varaliðsherdeildir, sem ætlað er að verði til varna á Íslandi, verði lagðar niður á tímabilinu 1995--1996. Þar stendur, með leyfi forseta: ,,Íslensk stjórnvöld fylgjast vel með þessum tillögum og er þegar farið að huga að öðrum bandarískum herdeildum sem geta e.t.v. komið í staðinn.`` Og annað í þessum dúr sem ég ætla ekki að rekja nánar hér vegna þess að þessi skýrsla er ekki dagskrármál hér en margt skondið stendur í þessum kafla sem við ræðum þegar kemur að umræðum um þessa skýrslu utanrrh. Þversagnirnar eru satt að segja alveg himinhrópandi þegar verið er að tala um breytingar á alþjóðavettvangi annars vegar og hins vegar stöðu herliðs í landinu og þörfina á slíku. Það er jafnvel verið að gera því skóna í þessari nýkomnu skýrslu hæstv. utanrrh. að það þurfi að margefla hlut Íslendinga í þessum efnum og samtengja störf svonefnds varnarliðs í landinu, bandarísks herliðs, og íslenskra stofnana til þess að gæta að ýmsum stöðum á landinu þar sem við blasi að bandaríska herliðið, jafnvel að óbreyttu, sé engan veginn í stakk búið til að gæta þessara mikilvægu mannvirkja hér á landi.

Þetta nefni ég hér til þess að vekja athygli á því hversu mikils ósamræmis gætir annars vegar í mati á alþjóðlegum aðstæðum, sem notað er sem rökstuðningur fyrir því skrefi sem hér er verið að taka, og hins vegar þegar kemur að spurningunni um stöðu erlends herliðs í landinu og þörfinni út frá sjónarmiði þeirra sem hafa metið að hér væri hernaðarógn á ferðinni gagnvart Íslandi að gera miklu betur og treysta þessar varnir. Hvar er óvinurinn, hæstv. utanrrh., sem nú er verið að verjast? Menn hljóta að spyrja um það.

Þegar þau tíðindi gerðust í nóvembermánuði að ríkisstjórnin skuldbatt Ísland þjóðréttarlega með svokallaðri aukaaðild að Vestur-Evrópusambandinu þá fóru ekki fram á Alþingi neinar umræður um það efni utan einu sinni utan dagskrár að frumkvæði hv. þm. Steingríms Hermannssonar tveimur dögum áður en undirrita átti þetta skjal af hálfu íslenskra stjórnvalda og skuldbinda okkur með þeim hætti. Þetta mál var aldrei formlega afgreitt í utanrmn. Þar var engin tillaga, ef ég man rétt, fram borin um þetta efni og það verður að segja að mikil skemmri skírn var að öllu leyti á aðdraganda þessa máls. Fæstir þingmenn höfðu hugmynd um það hvað til stóð og hvað í þessu skrefi fælist. Engin áform voru uppi um það af hálfu ríkisstjórnarinnar að leita álits þingsins fyrir fram eða leggja það fyrir Alþingi með formlegum hætti. Þó aðmálið hafi verið kynnt í utanrmn. þá hafði nefndin við undirritun þessa skjals af hálfu íslenskra stjórnvalda 20. nóv. ekki fengið að sjá sjálft aðildarskjalið eða samþykktir Vestur-Evrópusambandsins þar eð þær voru trúnaðarmál. Þótt fram hefði komið að ríkisstjórnin hygðist taka afstöðu til aukaaðildar fyrir árslok var ekki leitað eftir formlegu áliti eins og ég hef getið um. Á þessum vettvangi höfðu hins vegar talsmenn stjórnarandstöðuflokkanna þegar lýst andstöðu sinni við aukaaðild.

Þetta mál hefur sannarlega margar hliðar. Málsmeðferðin sýnir dæmalaust virðingarleysi framkvæmdarvaldsins gagnvart Alþingi og stjórnskipun lýðveldisins til viðbótar við það sem hefur verið að gerast vegna samningsins um Evrópskt efnahagssvæði. Þetta finnst mér vera skýr hættumerki fyrir lýðræðið í landinu þegar staðið er að mikilvægum ákvörðunum með þessum hætti. Með aukaaðild okkar að Vestur-Evrópusambandinu er verið að tengja Ísland inn í hernaðarsamstarf Evrópubandalagsins sem ekki einu sinni öll aðildarríki Evrópubandalagsins vilja gerast aðilar að. Danmörk, Grikkland og Írland hafa staðið þar fyrir utan og eftir að Danir felldu Maastricht-samninginn í þjóðaratkvæðagreiðslunni á síðasta ári þá var það eitt af skilyrðum danskra stjórnvalda að Danmörk komi hvergi nærri hernaðarþætti Evrópubandalagsins, þ.e. Vestur-Evrópusambandinu, með fullri aðild að því.

Fyrir utan Ísland voru það Tyrkland og Noregur sem skrifuðu undir þessa aukaaðild en það ber að leggja á það áherslu að Ísland verður eina ríkið sem tengist hernaðarþætti Evrópubandalagsins með aukaaðild og sem ekki hefur leitað eftir aðild að bandalaginu. Að þessu leyti höfum við algjöra sérstöðu og það er ekkert undarlegt þó menn tengi þetta skref við gælur valdamikilla manna í stjórnarflokkunum við að sækja um aðild að Evrópubandalaginu og taka það mál á dagskrá.

Það hefur verið upplýst eftir að þetta skref var stigið og raunar í aðdraganda þess, degi fyrr eða svo, hvað í þessari aukaaðild fælist. Ég ætla ekki að fara að rekja það hér í einstökum atriðum. Það liggur fyrir í þessari þáltill. og þó það sýnist ekki vera mikið bindandi ákvæði sem í felast þá er þó alveg ljóst að með því að tengja okkur inn í þessi samtök með þessum hætti er verið að opna brú inn til Evrópubandalagsins á einu mikilvægasta sviði þess ef Maastricht-samningurinn verður að veruleika og sú samrunaþróun sem hann byggir á.

Það er opið samkvæmt þessum aukaaðildarsamningi fyrir þá sem aukaaðilar eru að þau ríki geti tengst ákvörðunum Vestur-Evrópusambandsins, sem heitir því sakleysislega nafni, hverju sinni. Hins vegar er jafnljóst að aukaaðilar geta ekki hindrað ákvarðanir sem samstaða hefur náðst um meðal aðildarríkja. Að mörgu leyti er aðstaða Íslands og annarra sem aukaaðild hafa að Vestur-Evrópusambandinu ekki ólík því sem verður hjá þeim ríkjum í Evrópsku efnahagssvæði sem ekki eru aðilar að Evrópubandalaginu, þ.e. að taka orðalaust við því sem samþykkt er á vettvangi Evrópubandalagsins, að vísu ekki með sams konar eða hliðstæðum skuldbindingum og eru í samningnum um EES.

En enn er þó eftir einhver smááfangi til þess að aukaaðild gangi í gildi og er það þó ekki ítarlega útfært í þáltill. eða því sem henni fylgir. Þar er þess getið að fyrst eftir að Grikklandi hefur verið veitt formleg aðild að samtökunum þá gangi þetta aukaaðildarskjal í gildi en fram að þeim tíma verði ríkin þrjú virkir áheyrnaraðilar í Vestur-Evrópusambandinu. Er þó ekki nánar skilgreint hvað í þeirri stöðu felst.

Í grg. með þáltill. eru miklar vangaveltur um það hvað þetta skref þýðir með tilliti til Atlantshafsbandalagsins og aðildar Íslands að því. Þar gætir þeirrar tvíhyggju sem ég nefndi áðan, að því er Ísland varðar og að því er framtíð Atlantshafsbandalagsins varðar. Vissulega er hér mjög margt óvissu háð en fari svo að Maastricht-samningurinn og samrunaþróunin í Evrópu gangi eftir í aðalatriðum eins og þar er gert ráð fyrir, þá er alveg ljóst að hverju er stefnt með Vestur-Evrópusambandinu. Því er ætlað að verða hernaðarþáttur Evrópubandalagsins fyrst og fremst og þjóna hagsmunum þess í utanríkispólitík á hernaðarsviðinu og auðvitað verða hagsmunir Evrópubandalagsins þar í fyrirrúmi og allt annað hlýtur að víkja sem ekki tengist því og ekki samræmist hagsmunum þessa stórveldis sem þarna er í mótun.

Ég ætla ekki að ræða hér líkurnar hvað mælir með og hvað mælir á móti að þetta gangi eftir. Um það getum við rætt síðar þegar skýrsla utanrrh. verður til umræðu en ég tel að í rauninni sé þessi tillaga óbein yfirlýsing af hálfu íslensku ríkisstjórnarinnar hvert halda skuli í sambandi við hernaðarlegt samstarf, samstarf í öryggismálum, þ.e. að tengja það við hagsmuni Evrópubandalagsins, við hernaðarþátt Evrópubandalagsins og kemur það kannski ekki svo mjög á óvart.

Ég held að það sé afar ófarsælt skref sem hér er verið að stíga. Á meðan Íslendingar hafa ekki markað stefnu sína með öðrum og ákveðnari hætti en fyrir liggur gagnvart Evrópubandalaginu og alveg sérstaklega í ljósi þess að við erum að tengjast því bandalagi þó með mjög ákvarðandi hætti með samningnum um Evrópskt efnahagssvæði. Þegar þetta tvennt er lagt saman er alveg ljóst að við erum að ganga mjög langt í þá áttina að binda okkur í öllum meginatriðum á viðskiptasjónarmiði og í öryggismálum við Evrópubandalagið án þess í rauninni að geta þar svo sem nokkru um ráðið, án þess að vera annað en viðhengi, vera tengt því rétt eins og ómálga aðili. Enda mun það atriði verða vafalaust fram reitt af þeim sem reka vilja á eftir að Ísland sæki um beina aðild að Evrópubandalaginu.

Eitt af því sem rætt var um miðjan nóvember í aðdraganda undirritunar var kostnaður við þessa þátttöku. Það er svo merkilegt að hæstv. utanrrh. sá enga ástæðu til þess í sinni framsögu að skýra nánar hver kostnaðarhlutdeildin væri af þátttöku í þessu Vestur-Evrópusambandi og stiklaði hann þó á því máli í nóvembermánuði sl. eins og flestir muna sem á það hlýddu þegar hæstv. ráðherra varð þrísaga í því máli. Nefndi hann 280 millj. fyrst, síðan 2,8 millj. og þriðja upplýsingin til Alþingis var að hann vissi raunar ekkinokkurn skapaðan hlut hvaða kostnaðaráhrif aðild hefði fyrir Ísland. Það er verkefni fyrir utanrmn. að fá þetta skýrt því ráðherrann virðist ekki neinu nær ef marka má framsögu hans um þetta atriði en hann var þegar hann var að verja gerðir sínar og ríkisstjórnarinnar í nóvember sl.

Ég held að það sé mikil þörf á því fyrir hv. utanrmn. að fara vandlega ofan í saumana á þessu máli. Hér er verið að vitna í samninga og plögg sem eru kannski tiltölulega meinleysisleg að yfirbragði, eins og Petersberg-yfirlýsinguna, sem mun vera tengd við bæ í Þýskalandi þar sem fundur var haldinn og þessi yfirlýsing frá gengin. Viss hluti af þessari yfirlýsingu er eins og sagt er, aukaaðildarríki ,,munu að öllu leyti samþykkja efni A-kafla III. hluta Petersberg-yfirlýsingarinnar sem verður hluti aukaaðildarskjalsins.``

Ég ætla, virðulegur forseti, ekki að orðlengja um þetta efni frekar nú. Ég varaði mjög eindregið við, eins og við aðrir talsmenn Alþb. þegar þessi mál voru til umræðu í nóvember, því skrefi sem hér væri verið að stíga. Ég held að á þeim tíma sem síðan er liðinn hafi í rauninni enn frekar komið í ljós hvílíkt bráðræði það er fyrir okkur Íslendinga að ætla að fara að tengjast Evrópubandalaginu á hernaðarsviði með þeim hætti sem hér er gert og án þess að um það hafi farið fram nokkrar teljandi umræður á Alþingi eða athuganir á vegum utanrmn., hvað þá að allir þingflokkar á Alþingi hafi verið þátttakendur í þeirri umræðu.

Ég vænti þess að við nánari skoðun þessa máls komist menn að því á Alþingi að þetta sé rangt skref, að meiri hluti verði fyrir því á Alþingi að vísa þessu máli frá. Það hafa að vísu ekki komið fram vísbendingar í þá átt í umræðunni til þessa að svo gæti orðið. En ég vek að lokum, virðulegur forseti, athygli á dálítið sérstöku orðalagi í sjálfri þáltill. þar sem segir: ,,Alþingi ályktar að lýsa stuðningi við ákvörðun ríkisstjórnarinnar um að Ísland gerist aukaaðili að Vestur-Evrópusambandinu (VES).``

Þetta er tillögutextinn. Það er ekki verið að biðja um samþykki fyrir því heldur að lýsa stuðningi við þessa ákvörðun. Einnig orðalag þessarar tillögu tel ég að þurfi að athuga nánar í utanrmn.

Frsm. minni hluta utanrmn. (Ingibjörg Sólrún Gísladóttir): Virðulegur forseti. Á þskj. 1021 er nál. minni hluta utanrmn. sem er svohljóðandi:

,,Utanríkismálanefnd hefur fjallað um tillöguna og fékk á sinn fund Gunnar Pálsson frá utanríkisráðuneytinu og Sigþrúði Gunnarsdóttur og Svein Rúnar Hauksson frá Samtökum herstöðvaandstæðinga. Þá fékk nefndin umsögn um málið frá Varðbergi, félagi ungra áhugamanna um vestræna samvinnu.

Minni hluti utanríkismálanefndar mótmælir því hvernig þetta mál bar að á Alþingi. Skjal um aukaaðild var undirritað af umhverfisráðherra, f.h. utanríkisráðherra, í nóvember sl. án þess að áður væri leitað eftir vilja Alþingis. Núna, tæpu hálfu ári síðar, er svo leitað blessunar á þegar gerðum hlut. Er það bæði andlýðræðislegt og andþingræðislegt að standa þannig að málum.

Vestur-Evrópusambandið var stofnsett árið 1948 en lá nánast í dvala þar til á allra síðustu árum. Á fundi EB í Maastricht í desember 1991 var reynt að blása í það nýju lífi og því ætlað að vera nokkurs konar hernaðararmur sameiginlegrar stefnu EB í utanríkis- og varnarmálum.

Aukaaðildin að VES tengist þeirri almennu umræðu sem nú fer fram um stöðu Íslands á alþjóðavettvangi og hvernig hagsmunum þjóðarinnar verði best borgið.

Kalda stríðinu er lokið og óvinaímyndir þess að engu orðnar. Vígbúnaður, vopnakapphlaup og hernaðarbandalög verða ekki lengur réttlætt með öflugum óvini í austri eða vestri. Sovétkerfið er hrunið og engin ógn stafar lengur af meintri útþenslustefnu þess. Við þessar aðstæður hlýtur sú skilgreining og það mat á öryggishagsmunum Íslendinga, sem mótaðist í deiglu kalda stríðsins, að breytast. Það hlýtur að draga verulega úr áherslunni á hernaðarlegt mikilvægi Íslands og hefðbundnar landvarnir.

Stærsta ógnunin við öryggi Íslendinga, sem og annarra þjóða, er sú arfleifð kalda stríðsins sem liggur í hinum gífurlegu vopnabirgðum heimsins. Mikilvægustu öryggishagsmunir íslensku þjóðarinnar eru nú að vernda hafsvæðin kringum landið m.a. fyrir geislavirkum úrgangi og þeirri hættu sem fylgir umferð kjarnorkuknúinna kafbáta. Við þessar aðstæður duga hernaðarbandalög og hefðbundnar landvarnir skammt og þar af leiðandi þjónar það ekki hagsmunum Íslendinga að gerast aukaaðilar að VES. Þetta verður enn augljósara þegar haft er í huga að VES hefur þá afstöðu til kjarnavopna að þau séu óhjákvæmileg til að tryggja öryggi og frið í Evrópu.

Sem vopnlaus þjóð eiga Íslendingar að ástunda friðsamleg samskipti við allar þjóðir og stuðla aðöryggi, friði og auknum jöfnuði milli þjóða fyrst og fremst á vettvangi Sameinuðu þjóðanna.

Minni hlutinn mun greiða atkvæði gegn tillögunni og leggur til að hún verði felld.``

Undir þetta nál. skrifa Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, Steingrímur Hermannsson, Ólafur Ragnar Grímsson og Páll Pétursson.

Virðulegur forseti. Um þetta þarf kannski ekki að hafa mörg orð, við höfum þegar rætt þetta allítarlega við 1. umr. um málið. Við höfum líka rætt þetta mál dálítið þegar skýrsla utanrrh. var hér til umfjöllunar og við munum væntanlega koma inn á þetta mál í dag þegar skýrsla um öryggis- og varnarmál verður til umfjöllunar þannig að í sjálfu sér þyrfti ekki að segja um þetta mjög margt.

Ég vil hins vegar koma þeirri skoðun á framfæri að í skýrslu um öryggis- og varnarmál sem tekin hefur verið saman af þeirri nefnd sem starfar á vegum utanrrh. er það viðurkennt að heimsmyndin hafi breyst og það sé ekki hægt að leggja lengur sama skilning í hugtökin samherji og mótherji og áður var, en engu að síður virðast ekki dregnar af því þær ályktanir sem maður skyldi halda og menn halda eftir sem áður dauðahaldi í ákveðna hluti eins og hernaðarbandalög og þá NATO og Vestur-Evrópusambandið.

Ég held hins vegar að það sé tímanna tákn og kannski til marks um þá breytingu sem er að eiga sér stað og hefur átt sér stað og vil vekja athygli á því að á fund utanrmn. komu fulltrúar frá Samtökum herstöðvaandstæðinga en þau samtök hafa aldrei áður verið kölluð á fund í utanrmn. eftir því sem upplýst var í nefndinni. Samtökin hafa rétt eins og Varðberg, félag ungra áhugamanna um vestræna samvinnu, sent utanrmn. tilskrif og í nál. meiri hluta utanrmn. var sérstaklega vitnað í umsögnina frá Varðbergi. Ég held að það sé því ekki úr vegi að drepa aðeins á nokkur atriði sem koma fram í umsögn um þetta mál eða áherslupunktum um þetta mál frá Samtökum herstöðvaandstæðinga en þar segir m.a., með leyfi forseta:

,,Ísland á ekkert erindi inn í hernaðarbandalag. Ísland gerðist stofnaðili að hernaðarbandalaginu NATO 1949 með því skilyrði að hér yrði ekki her á friðartímum. Við þetta hefur ekki verið staðið. Fram til þess hefur NATO hreykt sér af því að hafa tryggt frið í Evrópu. Sá friður hefur ekki nægt til að losa Ísland við erlenda hersetu.

Vestur-Evrópusambandið er ekki einungis venjulegt hernaðarbandalag þar sem sjálfstæð fullvalda ríki taka sig saman um varnarmál og aðra hernaðarhagsmuni. Vestur-Evrópusambandið felur í sér hernaðarsamvinnu Evrópubandalagsins, vísi að einum her. Samrunamarkmið EB, sem sérstaklega voru staðfest með Maastricht-samkomulaginu, eru ekki einungis einn markaður og ein mynt heldur eitt ríki og einn her.``

Þá segir í þessari samantekt að ótalið sé það atriði í stefnuskrá Vestur-Evrópusambandsins sem stingur hvað mest í stúf við hagsmuni Íslands, þá lífshagsmuni þjóðarinnar sem varla er ágreiningur um. Hér er átt við nauðsyn þess að kjarnorkuvopnum verði eytt og þá ekki hvað síst í höfunum. Stefna Vestur-Evrópusambandsins (og NATO) er andstæð þessu markmiði. Þar er lögð áhersla á að kjarnavopn sé óhjákvæmilegur þáttur í að forðast styrjöld og tryggja öryggi og frið í Evrópu.

Þá er bent á það í þessari álitsgerð að afstaða Íslendinga gagnvart kjarnorkuvígbúnaði sé alfarið neikvæð og þar segir: ,,Í skoðanakönnunum hafa komið fram mjög skiptar skoðanir á hermálum. Skipt hefur mjög í tvö horn um afstöðu til veru bandarísks herliðs á Íslandi. Hins vegar hefur afgerandi meiri hluti stutt aðild að NATO þegar spurt er á einfaldan hátt, með eða á móti. Ef spurt er um innihald, þ.e. stefnu Atlantshafsbandalagsins og Vestur-Evrópusambandsins varðandi kjarnavopn þá eru 90% aðspurðra á móti NATO samanber afstaðan til kjarnorkuvopnalauss svæðis á Norðurlöndum.``

Og þá segir: ,,Forvitnilegt væri að sjá hver niðurstaða yrði nú í sambærilegri könnun á viðhorfum Íslendinga til erlendrar hersetu og aðildar að hernaðarbandalagi eftir þær stórkostlegu breytingar sem orðið hafa í umheiminum á allra síðustu árum. Allar forsendur sem gefnar voru fyrir tilvist NATO og aðild Íslands að því hernaðarbandalagi eru fallnar. Sovétríkin eru horfin af landakortinu og Varsjárbandalagið ekki lengur til. Austur-Evrópuríki hafa sótt um aðild að NATO og í stað viðsjár og tortryggni einkennast samskipti austurs og vesturs af samvinnu og samráði. Utanrrh. lýsti því yfir nýverið að allt eins megi búast við því að Bandaríkjaher verði á brott af Íslandi þrátt fyrir yfirlýsingar Bandaríkjastjórnar um hið gagnstæða. Á sama tíma leggur ráðherrann svo ríka áherslu á að Ísland þiggi aukaaðild að Vestur-Evrópusambandinu. Spyrja má hvort Íslendingum þætti það hugnanlegt framhald á þróun hermála í Evrópu sem nú einkennist m.a. af samdrætti af hálfu Bandaríkjanna að spænskar eða þýskar hersveitir setjist hér að í stað Bandaríkjahers.``

Undir þetta rita Sigþrúður Gunnarsdóttir, formaður samtakanna og Sveinn Rúnar Hauksson ritari.

Mér fannst ástæða til að koma þessu á framfæri við þingmenn og leggja áherslu á það. Ég held að þarna hafi kannski gerst atburðir sem séu til marks um þíðuna sem þrátt fyrir allt er í samskiptum þjóða og manna.

Ólafur Ragnar Grímsson: Virðulegi forseti. Ég hef látið í ljósi þá skoðun á undanförnum vikum að það sé mikilvægt að skapaður sé vettvangur til þess að allir stjórnmálaflokkarnir í landinu geti rætt saman um utanríkisstefnu Íslendinga í ljósi gjörbreyttra viðhorfa í alþjóðamálum. Ég hef tekið eftir því að ýmsir forustumenn núverandi stjórnarflokka hafa tekið undir þá hugsun sem hvílir að baki þessari hugmynd. Hins vegar verður að segja þá sögu eins og hún er að vinnubrögðin varðandi það mál sem við hér erum að ræða, aukaaðild Íslands að Vestur-Evrópusambandinu, eru í fullkominni andstöðu við þessa hugsun. Það er satt að segja mjög sérkennilegt af hæstv. ríkisstjórn að halda þannig á málum að ætla sér að ganga frá aukaaðild Íslands að þessu hernaðarsamstarfi án þess að Alþingi gæti áður fjallað um málið, hvorki á vettvangi utanrmn. né hér í þingsalnum með ítarlegum hætti. Ég held að allir eigi að geta verið sammála um það að slík vinnubrögð hvorki sæma mikilvægi utanríkismála né eru vænleg til þess að skapa efnislega og eðlilega málefnalega umræðu í landinu. Ég vil þess vegna í upphafi þessarar umræðu lýsa þeirri von minni að nú verði slíkum vinnubrögðum hætt. Sú reynsla sem menn hafa haft af meðferð þessa máls sé hin síðasta af þessu tagi.

Auðvitað er það líka, virðulegi forseti, fullkomlega út í hött að þessi umræða fari fram án þess að hæstv. utanrrh. sé viðstaddur. Nú hef ég ekki hugmynd um hvað hann er að gera, blessaður. Það má vel vera að hann sé mjög önnum kafinn en þetta er ekki mjög brýnt mál, virðulegi forseti? (Forseti:Forseta er kunnugt um að hæstv. utanrrh. er á fundi í forsrn. og það er þá aðeins fyrir forseta að gera að gera honum skilaboð, þá mundi hann mæta hér.) Í sjálfu sér er það nú þannig, virðulegi forseti, að ég get alveg flutt mína ræðu án þess að hæstv. utanrrh. sé viðstaddur en mér finnst það hvorki sæma þinginu né sæma hæstv. utanrrh. að umræða af þessu tagi, virðulegi forseti, fari fram án þess að hæstv. utanrrh. sé viðstaddur. Hér er verið að taka til afgreiðslu og mæla fyrir nál. utanrmn. um aðild Íslands að hernaðarbandalagi. Það er ekki lítið skref, virðulegi forseti, fyrir okkar þjóð að gerast með formlegum hætti aðili að þessu bandalagi. Þetta er nú ekkert dægurmál og mér finnst það hvorki vera rétt stjórn á þinginu né rétt forgangsröð á vinnuáætlun hæstv. utanrrh. að hann skuli einmitt velja þann tíma þegar þessi umræða fer fram til að vera fjarstaddur. Það hlýtur að hafa verið hægt að finna einhvern annan tíma á þessum sólarhring, virðulegi forseti, þar sem þessi umræða gæti farið fram. Og ég verð að segja það alveg eins og er, það særir dálítið virðingu mína fyrir þinginu og fyrir þeim störfum sem við erum hér að vinna og fyrir þeim formlega gerningi sem það er að þjóðþing taki ákvörðun af þessu tagi, að sá ráðherra sem ber ábyrgð á málinu skuli ekki vera viðstaddur. En ég ætla ekki að gera kröfu til þess að hann sé kallaður hingað, það er ekki þess vegna, virðulegi forseti, mér finnst þetta bara einfaldlega ekki ná nokkurri átt. Og auðvitað ætti forsetinn að sjá um það að svona hlutir gerist ekki.

Hver er ástæðan fyrir því að við erum að fjalla um þetta mál hér? Hún er í raun og veru sú að Evrópubandalagið tók um það ákvörðun í Maastricht að þróa enn frekar sameiginlega utanríkisstefnu sína og byggja upp úr Vestur-Evrópusambandinu eins konar hernaðararm þeirrar sameiginlegu Evrópustefnu Evrópubandalagsins. Það er ástæðan fyrir því að við stöndum nú hér í þessum sporum. Er einhver sérstök ástæða fyrir Íslendinga til þess að tengjast með þessum hætti ákvörðun Evrópubandalagsins um sameiginlega utanríkisstefnu og styrkleika hennar í nýju hernaðarbandalagi, nýju að því leyti til að eðli þess og verkefni tekur verulegum breytingum? Mitt svar hefur verið nei. Ég sé enga ástæðu til þess í ljósi þess sem fram hefur komið að slík ákvörðun sé tekin.

Sá sem mælti fyrir áliti meiri hluta utanrmn. hefur nokkuð haldið fram þeirri kenningu og sama hefur hæstv. utanrrh. gert að það sé nauðsynlegt fyrir Íslendinga vegna aðildarinnar NATO að vera aðili að Vestur-Evrópusambandinu vegna þess að innan Vestur-Evrópusambandsins muni fara fram samhæfing á stefnu Evrópuríkjanna innan NATO. Það er í sjálfu sér mjög merkileg kenning og ég hef nú lýst því yfir í utanrmn. og get endurtekið það hér, að ég efast um að það sé mikill fótur fyrir henni. En ef hún væri rétt, þá vekur það auðvitað upp mjög merkilega spurningar um það hvernig Atlantshafsbandalagið sé að breytast. Ég ætla í því sambandi að nefna eitt ríki sem aldrei hefur verið nefnt í þeirri umræðu og það er Kanada.

Nú vill svo til að ég og hv. þm. Björn Bjarnason störfuðum lengi saman í nefnd sem bar heitið Öryggismálanefnd. Það var að vísu eitt af fyrstu verkum þessarar ríkisstjórnar að leggja þá nefnd niður í einhverju sparnaðarírafári sem greip forsrn. á fyrstu mánuðum tilvistar núv. forsrh. þó að sparnaðurinn væri aðallega fólginn í því að starfsmaður nefndarinnar var færður inn í forsrn. Áður en hv. þm. Björn Bjarnason tók sæti í þeirri nefnd, sæti sem fyrrv. forsrh. Geir Hallgrímsson hafði haft á sínum tíma í nefndinni, þá átti nefndin viðræður við ráðuneytisstjóra varnarmálaráðuneytisins í Kanada. Það voru mjög merkilegar viðræður. Í þeim kom fram að þeir hagsmunir sem Kanada taldi sig aðallega hafa af aðild að Atlantshafsbandalaginu var að verjast Bandaríkjunum. Það hljómaði í fyrstu nokkuð sérkennilega sem kenning en síðan kom útskýring ráðuneytisstjórans í varnarmálaráðuneytinu kanadíska á því sjónarmiði. Hún var á þessa leið: Kanadamenn telja öryggi sínu á engan hátt ógnað einu og sér, öryggi Kanada sé samofið öryggi Bandaríkjanna og það séu engar líkur á því að nokkurt ríki muni leggja til orrustu við Kanada án þess að leggja um leið til orrustu við Bandaríkin. Þess vegna þurfi Kanada í sjálfu sér ekki á neinni aðild að hernaðarbandalagi að halda til þess að tryggja öryggi sitt. Hins vegar sé hið stóra grannríki Kanada, Bandaríkin, mjög erfitt í sambúð og það þrengir mjög að Kanada á sviði alþjóðamála að búa í tvíbýli með Bandaríkjunum í þessum heimshluta. Þess vegna sé það nauðsynlegt fyrir Kanada innan NATO að geta átt bandamenn hinna ýmsu Evrópuríkja í því að knýja Bandaríkin til skoðanabreytinga og afstöðubreytinga af ýsmu tagi. Það var þess vegna alveg ljóst í þessum umræðum sem að vísu fóru fram fyrir nokkuð mörgum árum síðan að Kanada leitaði eftir því að fá hin ýmsu ríki Evrópu innan NATO til þess að mynda með sér bandalag gegn skoðunum Bandaríkjanna innan bandalagsins á hverjum tíma.

Á sama hátt á ég nú eftir að sjá ríkisstjórnir Breta í framtíðinni leita eftir nánu bandalagi við ríkisstjórnir Frakka sem hafa haft takmarkaðan áhuga á hernaðarsamvinnu innan Atlantshafsbandalagsins oghafa satt að segja meiri áhuga á því að koma sér upp sameiginlegum herafla með Þjóðverjum eins og atburðir sýna á síðustu missirum. Þá á ég eftir að sjá ríkisstjórn í Bretlandi leggja á það kapp að sameina fyrst sjónarmið sín með ríkjunum á meginlandi Evrópu áður en kemur að viðræðum við Bandaríkin um það hver afstaðan eigi að vera.

Mörg fleiri orð væri hægt að færa fram um þessa kenningu. Þetta er í raun og veru eina kenningin sem talsmenn þess að Íslendingar gerist aðilar að Vestur-Evrópubandalaginu hafa flutt fram. Það er alveg ljóst að öryggishagsmunir Íslands styrkjast ekki við aðild að Vestur-Evrópusambandinu. Það hefur verið viðurkennt af hæstv. utanrrh. Öryggishagsmunir Íslands styrkjast ekki. Það er alveg ljóst að önnur ríki Vestur-Evrópusambandsins skuldbinda sig ekki með neinum hætti til þess að grípa til aðgerða ef öryggi Íslands er ógnað, ekki með neinum hætti. Það er engin skuldbinding af hálfu hinna fullgildu aðildarríkja Vestur-Evrópusambandsins að grípa til neinna aðgerða til að koma Íslandi til bjargar ef á það kynni að verða ráðist. Að því leyti er Vestur-Evrópusambandið allmiklu öðruvísi en NATO. Þess vegna hafa ekki verið færð fram af hálfu talsmanna þessa máls rök fyrir því að af öryggisástæðum þurfi Íslendingar að gerast aðilar að þessu bandalagi. Einu rökin eru þau að Ísland megi ekki einangrast frá þeirri pólitísku umræðu sem fram fer á þessum vettvangi. En það hlýtur, virðulegi forseti, fyrst og fremst að vera sú pólitíska umræða sem snýr að sameiginlegri þróun sameiginlegrar utanríkisstefnu Evrópubandalagsins. Það er miklu líklegra að verða meginviðfangsefni þessa bandalags heldur en eitthvert samráð innan Atlantshafsbandalagsins. Og ég tel þess vegna, þegar umbúðirnar eru teknar utan af þessum málflutningi, að með þessari aðgerð sé fyrst og fremst verið að tengja Íslendinga inn í sameiginlega utanríkisstefnu Evróubandalagsins á þann hátt að Íslendingar geti setið við það borð þar sem hernaðarumræðan um þá utanríkisstefnu fer fram. Og það er nú satt að segja dálítið fáránlegt að það ríki í Vestur-Evrópu sem hefur engan her eigi einmitt að sitja við það borð innan Evrópubandalagsins þar sem hermálin eru rædd á grundvelli hinnar sameiginlegu utanríkisstefnu.

Ég held þess vegna, virðulegi forseti, að þetta mál sé ekki mjög mikið hugsað og mér finnst satt að segja að sú skýrsla sem verður rædd hérna seinna í dag að því leyti sem hún víkur að þessu Vestur-Evrópusambandi vera í mjög miklu skötulíki hvað það snertir að reyna að færa einhver sannfærandi rök fyrir því að þetta sé nauðsynjamál. Það er það á engan hátt. Enda kemur það í ljós, virðulegi forseti, að samstaðan um þetta mál nær ekki út fyrir raðir stjórnarflokkanna og ég vil nú spyrja hv. þm. Björn Bjarnason, sem situr hér einn til andsvara af hálfu ríkisstjórnarflokkanna í þessu máli: Finnst honum það skynsamlegt einmitt á þessum tímum sem hér hafa verið nefndir, að þá skuli það gerast í fyrsta sinn í sögu íslenska lýðveldisins að það myndast þröngur meiri hluti fyrir afgerandi aðgerð í utanríkismálum eins og þetta er? Það er alveg ljóst að í þeirri atkvæðagreiðslu sem hér mun fara fram mun birtast þrengsti meiri hluti sem fram hefur komið í nokkurri meiri háttar ákvörðun Íslendinga í utanríkismálum. Varðandi aðildina að Atlantshafsbandalaginu var breiðari meiri hluti. Varðandi inngönguna í EFTA var breiðari meiri hluti. Við afgreiðslu EES-samningsins reyndist vera breiðari grundvöllur fyrir þeim samningi eins og fram kom í atkvæðagreiðslu hér í vetur. En það stefnir allt í það að í þessari atkvæðagreiðslu verði það bara fótgönguliðar ríkisstjórnarflokkanna sem af flokkslegri hollustu styðja þetta mál. Framsfl., Kvennalistinn og Alþb. gera það ekki. Mér finnst þess vegna sá þáttur málsins líka vera með þeim hætti að hann setji mikil spurningarmerki við það hvort hér sé skynsamlega á málum haldið af hálfu ríksstjórnarinnar. Ég er með þá kenningu að hæstv. utanrrh. hafi tekið þetta mál upp þegar hann var staddur á því þrepi á þróunarferli sínum sem ég hef stundum kallað í léttum dúr inngönguæðið. Það var hér í fyrra að það mátti ekki birtast nein samtök í okkar heimshluta að hæstv. utanrrh. vildi ekki ganga í þau. Og hann meira að segja setti á töluverðar flugeldasýningar til þess að mótmæla því að hann fengi ekki að komast í baltíska ráðið. Það komu varla saman menn hér í vesturhluta álfunnar á þeim missirum og stofnuðu einhvers konar samtök að hæstv. utanrrh. vildi ekki vera þar. Svona menn eru kallaðir á ensku máli joiners sem ganga yfirleitt í alla klúbba sem þeim er boðið að ganga í og það verður aðalatriði verknaðarins að vera meðlimur. Undirbúningurinn var lítill. Mér er kunnugt um það að innan stjórnarflokkanna fór ekki fram ítarleg umræða um þetta. Málið var ekki rætt ítarlega í þingflokki Sjálfstfl. áður en þetta var ákveðið. Það hefur verið upplýst. Það hefur líka verið upplýst að það var ekki mikil umræða um málið í þingflokki Alþfl., það var engin umræða um málið í utanrmn. áður en ríkisstjórnin tók sína ákvörðun og það fór engin formleg umræða fram hér í þinginu.

Virðulegi utanrrh. Ég gerði við það athugasemd hér áðan að mér fannst ekki við hæfi að láta þessa umræðu fara hér fram þannig að ráðherrann væri ekki viðstaddur, en ég nenni nú hins vegar ekki að fara að endurtaka hluti sem ég var ekki með áðan í minni ræðu en vil þó segja það að lokum og benda hæstv. utanrrh. á það að líklega mun það gerast við afgreiðslu þessa máls að hér mun birtast þrengsti meiri hluti sem nokkru sinni hefur birst við afgreiðslu á aðild Íslands að alþjóðlegum samtökum og það held ég að sýni dálítið hvað málið er hæpið og hvað það er illa unnið.

Í upphafi máls míns, og ég get látið það vera mín lokaorð líka, lét ég í ljósi þá ósk að þeir menn sem m.a. eru forustumenn stjórnarflokkanna sem hafa tekið undir það sem ég hef sagt á undanförnum vikum að það þyrfti að eiga sér stað umræða milli flokkanna í landinu um utanríkisstefnu framtíðarinnar, láti það ekki henda sig aftur að vinna að málum með þeim hætti eins og gerðist í þessu máli. Vinnubrögðin í þessu máli eru á engan hátt samboðin veigamiklu utanríkismáli af því tagi sem hér er verið að afgreiða.

Ég vil svo að lokum taka undir þau sjónarmið sem fram komu í ræðu frsm. minni hlutans, Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur, sem flutti mál sitt fyrir hönd okkar fulltrúa Framsfl., Alþb. og Kvennalista sem utanrmn. eru.

Ólafur Ragnar Grímsson(andsvar): Virðulegi forseti. Það má vel vera að einhverjir ,,esóterískir`` áhugamenn um utanríkismál í Sjálfstfl. hafi rætt þetta mál á undanförnum árum. Það þekki ég ekki. En það er hins vegar staðreynd sem ekki hefur verið mótmælt hér í þinginu að aðild Íslands að Vestur-Evrópusambandinu hafði ekki verið rædd í þingflokki Sjálfstfl. áður en ríkisstjórnin hafði tekið sína ákvörðun. Það var upplýst hér á sínum tíma. Og það var líka ljóst að umræða hafði ekki farið fram í utanrmn. í aðdraganda þess að ríkisstjórnin tók sína ákvörðun. Málið kom til utanrmn. þannig að ríkisstjórnin hafði tekið sína ákvörðun og málið var ekki rætt hér í þinginu í aðdraganda þess. Það var það sem ég sagði áðan að hvorki formlega í þingflokki Sjálfstfl., í utanrmn. né hér í þinginu var málið rætt með formlegum hætti áður en ríkisstjórnin tók sína ákvörðun. Mér er hins vegar ljóst að málið hefur verið rætt síðan, en þá lá bara fyrir að ríkisstjórnin hafði mótað sína stefnu.

Hvað líður einhverjum ungum mönnum í Framsfl. sem hafa verið plataðir til þess í stjórn Varðbergs að styðja inngönguna í Vestur-Evrópusambandið, þá er svo langt síðan ég var kunnugur í þeim herbúðum að ég á mjög bágt með að upplýsa það mál eitthvað. En ég þekkti það þó frá fyrri tíð að það voru ýmsir ungir menn í Framsfl. í stjórn Varðbergs á sínum tíma, en þeir voru nú frekar áhrifalitlir í flokknum og ef það er nú eini anginn að hugsanlegum stuðningi við þetta mál út fyrir þröngan hring Alþfl. og Sjálfstfl. að það finnist einhver ungur framsóknarmaður í stjórn Varðbergs, það er það eina sem hér er tínt til til þess að sýna það að það séu þó einhverjir til aðrir en þeir sem sitja hér á ríkisstjórnarbekkjunum sem styðja málið, þá finnst mér það sanna það sem ég sagði áðan að hér er að myndast einhver þrengsta afgreiðsla meiri háttar utanríkismáls sem menn hafa séð sögu lýðveldisins.

Ólafur Ragnar Grímsson(andsvar): Virðulegi forseti. Hann er greinilega mikilvægur þessi ungi framsóknarmaður í stjórn Varðbergs sem stóð að þessari ályktun þannig að það er nú kannski rétt fyrir þá sem eru í forustu Framsfl. að kynna sér það hver er þessi höfuðsnillingur sem hv. þm. Björn Bjarnason gerir nú að sínu aðalhaldreipi þegar hann er að reyna að sýna fram á að það finnist einhverjir menn sem styðja þetta mál fyrir utan þingmenn stjórnarflokkanna. Hins vegar hafa þeir almennt ekki verið mjög hátt skrifaðir í sögu Framsfl. sem hafa setið í stjórn Varðbergs. Það er staðreynd.

Hv. þm. vék að þeim umræðum sem fóru fram fyrir páska og það er auðvitað alveg rétt að gera það, ekki hægt að gera það hér í andsvari. Vandinn í framhaldi af þeim umræðum og í þessu máli og í umræðum sem við munum koma að hér síðar í dag er spurningin um það hvort þeir sem eru í forustu fyrir ríkisstjórnarflokkunum eru tilbúnir til þess að setjast niður með okkur hinum með opnum huga, og ræða ,,objektivt`` hvað hefur breyst í heiminum og reyna að draga ályktanir af því. Við vitum það báðir ég og hv. þm. að ástæðan fyrir því að við erum að ræða þetta mál hér í dag er að Evrópubandalagið ákvað í Maastricht að koma sér upp hernaðararmi sinnar sameinuðu utaríkisstefnu. Ef Evrópubandalagið hefði ekki ákveðið það í Maastricht þá færi þessi umræða ekki fram hér í dag. Það vitum við báðir. Það er tilefni þess að þessi umræða fer fram. Það má vel vera að hv. þm. hafi talið það lengi að Ísland ætti að gerast aðili að Vestur-Evrópusambandinu en það var bara ekkert opnað á þann möguleika fyrr en Evrópubandalagið samþykkti í Maastricht að breyta þessari þyrnirós sem sofið hafði nærri í hálfa öld í hinn nýja hernaðararm sameiginlegrar utanríkisstefnu Evrópubandalagsins. Við eigum ekki að láta Evrópubandalagið taka ákvarðanir um það hvað Ísland gerir í utanríkismálum.

Hjörleifur Guttormsson: Virðulegur forseti. Við 1. umr. þessa máls lýsti ég mínum sjónarmiðum í sambandi við þá tillögu sem hér liggur fyrir og andstöðu minni við að þetta skref sé stigið sem hér er gert ráð fyrir. Ég tel að ekkert hafi komið fram síðan og ekki við þessar umræður heldur sem rökstyður það með neinum viðhlítandi hætti að hér sé skynsamlega ráðið að tengja Ísland með aukaaðild að Vestur-Evrópusambandinu. Ég tel í raun að þögnin um þau rök eða hversu veikburða þau eru sem fram eru borin af tillögumönnum tali sínu máli. Ekki hefur heldur verið upplýst í þessari umræðu og eftir umfjöllun í utanrmn. hvaða kostnaður er samfara þessu fyrir Íslands hönd. Eitt af þeim atriðum sem rætt var hér í nóvembermánuði sl., þegar hæstv. utanrrh. stiklaði á upphæðum allt frá 0 og upp í 280 millj. kr. og vissi ekkert hvað upp sneri. Það er svo að sjá sem utanrmn. hafi ekki heldur tekist að varpa ljósi á þennan þátt málsins þó að hann sé auðvitað ekki meginmál í þessu samhengi á meðan ekki er um fjallháar upphæðir að ræða sem ég geri ekki ráð fyrir að séu þarna eins og málið er vaxið nú. En um þetta vitum við raunar sáralítið. Bakgrunnur þessa máls er auðvitað sá að Evrópubandalagið er að þróast í átt að ríkisheild með öllu því sem tilheyrir. Er að móta sér sína öryggismálastefnu, er að koma upp sínu hernaðarbandalagi sem stórveldi og það er þessu bandalagi sem okkur er ætlað að tengjast með aukaaðild. Ég tel það afar hættulegt fyrir íslenska hagsmuni að ganga inn í þetta samstarf sem þarna er um að ræða m.a. vegna þess að það mun styrkja þá aðila sem sækja í það leynt og ljóst að Ísland verði hluti af Evrópubandalaginu í framtíðinni. Þeir þræðir sem spunnir verða í gegnum aðild að Vestur-Evrópusambandinu kunna að reynast drjúgir þeim öflum hér á landi sem erlendis sem vilja sjá Ísland inni í þessu samhengi. Og það fer auðvitað ekkert milli mála að aðilar sem eru að skoða málin út frá stórveldishagsmunum Evrópubandalagsins, hagsmunum þess sem verðandi Evrópustórveldis og ríkisheild, horfa til Íslands ekkert síður en Bandaríkin sem útvarðsstöðvar í sambandi við sína öryggis- og hernaðarhagsmuni. Það er gegn slíku sem við eigum að verjast, gegn slíkum sjónarmiðum, og halda okkur utan hernaðarbandalaga um leið og við eigum að hverfa úr NATO við fyrstu hentugleika þá eigum við síst af öllu að fara að tengjast öðru hernaðarbandalagi eins og hér er gert ráð fyrir.

Í skýrslu hæstv. utanrrh. á síðasta ári var varpað nokkru ljósi á það hvaða augum hann liti aukaaðild að Vestur-Evrópusambandinu á þeim tíma. Hæstv. ráðherra sagði þá, með leyfi forseta, eftir að rakið hafði verið hvað væri að gerast innan Evrópubandalagsins og það er í rauninni samhljóða því sem ég er hér að tala um, þróun þess í áttina að ríkisheild í framhaldi af Maastricht-samningnum, en þá segir hæstv. utanrrh. í skýrslu sinni til Alþingis 1992:

,,Það mál leiða líkur að því að eftir því sem ákvæðum Maastricht-samkomulagsins verður hrint í framkvæmd muni Evrópubandalagið í auknum mæli koma fram með samræmda afstöðu til mála á vettvangi Atlantshafsbandalagsins. Í því felst í reynd að það verður nánast ókleift að reka Atlantshafsbandalagið sem stofnun sextán jafnrétthárra ríkja. Þungavigt þess samráðs og samstarfs sem fram fer á vettvangi bandalagsins færist yfir á Evrópubandalagið annars vegar og Bandaríkin hins vegar.``

Hér er í raun verið að viðurkenna að það séu stórveldin beggja vegna Atlantshafsins sem verði átakapunktarnir eða pólarnir í þessu samstarfi. Hvernig það samstarf síðan þróast og hvort það heldur um það er auðvitað mikil óvissa og margt sem bendir til þess að þessir þræðir kunni að rofna og NATO í þeirri mynd sem verið hefur verði þar með úr sögunni.

Hæstv. utanrrh. virðist vera búinn að gera það upp við sig hvert beri að halda ef svo fer. Hann segir í skýrslu sinni 1992, með leyfi forseta:

,,Aukaaðild Íslands að Vestur-Evrópusambandinu mundi ekki einungis vega upp á móti breytingum á stöðu landsins vegna breyttra starfshátta Atlantshafsbandalagsins heldur einnig tengja Ísland Evrópusamstarfinu á sviði öryggis- og varnarmála með hliðstæðum hætti og EES gerir á sviði utanríkisviðskiptamála.``

Er ekki auðvelt að leggja hér saman tvo og tvo úr þessum málflutningi? Hann er ekkert annar en sá að með breytingum sem eru að verða á innviðum Atlantshafsbandalagsins og hugsanlegri upplausn þess bandalags telur hæstv. ráðherra að okkur beri að leggja spilin saman með Evrópustórveldinu í samstarfi á sviði öryggis- og varnarmála með hliðstæðum hætti og gert er á sviði utanríkisviðskiptamála innan EES.

Á þessu vildi ég vekja athygli. Ég tel að þetta sé í rauninni meginmál í sambandi við þá tillögu sem hér liggur fyrir að hér er verið að taka stefnu á hernaðarbandalag sem kann að taka við af Atlantshafsbandalaginu áður en langur tími líður og margt sem bendir til þess og þar eigi andstæður eftir að þróast þannig á viðskiptasviði að það muni einnig kalla fram andstæður á sviði öryggis- og hernaðarmála með auðvitað miklum breytingum sem af því hljótast. Ég tek undir það sem fram kemur í nál. minni hluta utanrmn. í sambandi við afgreiðslu þessa máls. Ég vek athygli á því að það er sérstaklega tilfært að það þjóni ekki hagsmunum Íslendinga að gerast aukaaðilar að Vestur-Evrópusambandinu. Þetta verður, segir í álitinu með leyfi forseta: ,,Þetta verður enn augljósara þegar haft er í huga að Vestur-Evrópusambandið hefur þá afstöðu til kjarnavopna að þau séu óhjákvæmileg til að tryggja öryggi og frið í Evrópu.``

Það er rétt, þetta er sjónarmið innan Vestur-Evrópusambandsins en hvernig liggja málin hjá Atlantshafsbandalaginu? Liggja þau eitthvað öðruvísi hjá Atlantshafsbandalaginu að því er varðar kjarnorkuvopnin? Ónei. Í stofnskrá Atlantshafsbandalagsins og í stefnu þess sem ítrekuð hefur verið nú á undanförnum missirum kemur það alveg skýrt fram að Atlantshafsbandalagið heldur í þann rétt og þá stefnu að geta beitt kjarnorkuvopnum að fyrra bragði. Nákvæmlega sama atriði og hér er verið að gagnrýna með réttu af minni hluta utanrmn. Þetta held ég að menn ættu að hafa í huga einnig í ljósi þeirrar umræðu sem fram hefur farið að undanförnu að því er varðar eðli Atlantshafsbandalagsins sem er enn þá hernaðarbandalag stórvelda þó að mótsagnirnar innbyrðis milli þeirra stórvelda sem eru burðarásinn í þessu bandalagi kunni að leiða til þess að það lognist úr af og það væri vel ef svo yrði. En áður en það gerðist ættu Íslendingar að vera búnir að kveðja þann vettvang þar er ekki eftir neinu að bíða. En þá eigum við heldur ekki að flækja okkur inn í nýju hernaðarbandalagi af þeim toga sem hér er lagt til.

Steingrímur J. Sigfússon: Hæstv. forseti. Ég vil ekki láta hjá líða að lýsa yfir algjörri andstöðu minni við aðild eða aukaaðild, hvort sem heldur er, okkar Íslendinga að þessu svokallaða Vestur-Evrópusambandi. Ég get með engu móti komið auga á hvaða gagnsemi það hefur í för með sér fyrir okkur og hvaða ástæða er yfir höfuð til þess að vera að troða okkur inn í þetta aukahernaðarbandalag ef svo má að orði komast sem stórveldin og hernaðarblokkin innan Evrópubandalagsins hefur verið að reyna að blása lífi í á undanförnum missirum.

Í fyrsta lagi er auðvitað nauðsynlegt að átelja málsmeðferðina, eins og reyndar hefur rækilega verið gert, bæði af framsögumanni minni hluta við þessa umræðu og áður, sem hæstv. ríkisstjórn hefur viðhaft í þessu sambandi. Það eru auðvitað engin rök og engin frambærileg svör af hálfu ríkisstjórnarinnar eða talsmanna hennar hér eins og hv. formaður utanrmn. var að burðast við áðan að við Íslendingar höfum verið settir upp við vegg og orðið að svara á einhverjum tilteknum dagsetningum. Það er alls ekki boðleg málsflutningsástæða í máli af þessu tagi. Ef menn fá ekki þann tíma sem þeir telja sig þurfa til eðlilegs samráðs og eðlilegrar lýðræðislegrar ákvarðanatöku í sínu stjórnkerfi þá á ósköp einfaldlega að gera mönnum aðvart um það og það ræðst þá hvaða afleiðingar það hefur. Það er auðvitað enn til minnkunar hv. stjórnarliðum að bera málið þannig fram að við Íslendingar höfum verið upp við vegg og orðið að hrökkva eða stökkva. Ekki vex virðing mín fyrir málatilbúnaði hæstv. ríkisstjórnar í þessu sambandi að heyra slík svör eins og hér komu áðan frá hv. þm. Birni Bjarnasyni. (Forseti:Forseti vill vekja á því athygli að hugmyndin var að upp úr klukkan hálffimm hæfist umræða um skýrslu um öryggis- og varnarmál. Forseti vill benda hv. þm. á að tveir möguleikar eru fyrir hendi, að hv. þm. fresti ræðu sinni fljótlega eða stytti mál sitt mjög og fel ég hv. þm. það í hendur að ákveða hvort hann gerir. Hugmyndin var að umræðu um skýrsluna lyki um klukkan sjö.) Forseti segir ræðumanni fréttir og ég spyr nú að því, til hvers er verið að gefa manni orðið hér ef maður er stoppaður af eftir eina og hálfa mínútu og sagt að nú hafi verið meiningin að hefja aðra umræðu. Ég kann satt best að segja ekki mjög vel við svona stjórn. Ég ætla að tala eins og mér sýnist í þessu máli og hef heilmikið að segja og stytti ekki mál mitt af þeim sökum þó mér séu færðar í ræðustólinn þær fréttir að það hafi staðið til að hefja umræðu um annað mál um það leyti sem mér er gefið orðið. Ég spyr nú bara aftur, hæstv. forseti, til hvers er verið að þessu? (Forseti:Forseti getur fullvissað hv. þm. um að það var búið að tilkynna um þessa umræðu fyrr í dag. (Gripið fram í:Var það ekki klukkan fimm?) Forseta hefur borist miði þar sem talað er um að þessi umræða hefjist upp úr 16.30. En það má vel leysa málið á þann veg að umræðan hefjist þá ekki fyrr en um klukkan 17 og þá bið ég hv. þm. að halda ræðu sinni áfram. Um það hafði verið samið.) Ég er að sjálfsögðu tilbúinn til að fresta máli mínu, hæstv. forseti, ef eftir því er leitað. Það er að sjálfsögðu velkomið af minni hálfu. Mér er ekkert kappsmál að halda þessa ræðu nákvæmlega núna, það má eins vera síðar á þessum sólarhring eða hvenær sem tími verður tekinn til þess á sólarhringnum, þannig að ég bið hæstv. forseta einfaldlega að gera mér aðvart ef forseti óskar eftir því að ég geri hlé á ræðu minni, en ég get haldið áfram á meðan forseti óskar þess. En það er rétt að taka það fram að ég ætla að tala eins og efnið býður upp á og ég hef þörf til en ekki afmarka ræðutíma minn af einhverju öðru. (Forseti:Forseti vill upplýsa eftir að hafa rætt við málshefjanda um skýrslu um öryggis- og varnarmál, að hann segir að það hafi verið talað um að þessi umræða gæti haldið áfram allt að því til klukkan fimm og bið ég því hv. þm. afsökunar þar sem hér ber ekki alveg saman, en sem sagt ég bið hv. þm. að halda áfram ræðu sinni.) Ég þakka hæstv. forseta fyrir það, þá er málið vonandi komið á hreint.

Hæstv. forseti. Ég var í upphafi máls míns að taka undir þau mótmæli sem fram hafa komið bæði í nál. minni hlutans og eins í umræðum um þetta mál varðandi vinnubrögð hæstv. ríkisstjórnar og hafna með öllu þeim rökum að okkur Íslendingum hafi borið einhver nauðsyn til að hrökkva eða stökkva eins og okkur hafi verið stillt upp við vegg í þessu sambandi og taka um það ekki minni ákvörðun en þá hvort við gerumst aðilar að þessu hernaðarbandalagi eða ekki, undir þá einhverri tímapressu og ef skilja mátti orðhv. formanns utanrmn., Björns Bjarnasonar, þannig áðan að þetta réttlætti það að hunsa lögbundið samráð t.d. við utanrmn. Alþingis þá er ég algjörlega mótfallinn slíkum málflutningi, tel hann ekki sæmandi. (BBj:Þetta er misskilningur.) Staðreyndin er sú að ríkisstjórnin meira og minna skáskaut sér með þetta mál bakdyramegin og laumaðist til þess að ákveða aukaaðild að þessu hernaðarbandalagi án þess að uppfylla svo mikið sem lögbundna samráðsskyldu t.d. við utanrmn. Þetta liggur fyrir. Það er meira og minna farið aftan að þessum hlutum öllum. (JBH:Nei.) (BBj:Þetta er áreiðanlega misskilningur.) (Forseti hringir.) Þetta er enginn misskilningur, hv. frammíkallendur, þetta liggur fyrir. Menn geta gefið öllu nafn, einhverri blaðagrein eftir hv. þm. Björn Bjarnason eða einni setningu í ræðu, að þar með hafi farið fram umræður um þetta og málið hafi verið kynnt. Þó að menn líti stórt á sig og ég efa ekki að hv. þm. Björn Bjarnason geri það, en með fullri virðingu fyrir greinaskrifum hans eða ræðum þá jafngildir það ekki þessu samráði sem lögin hafa gert ráð fyrir að væru um svona meiri háttar utanríkismálefni. Það er nú ekki svo.

Ég tel þetta auðvitað, hæstv. forseti, einhverja örgustu tímaskekkju sem lengi hefur borið að í íslenskum stjórnmálum að fara að troða Íslendingum inn í Vestur-Evrópubandalagið nú um þessar mundir. Íslendingum, vopnlausri smáþjóð, einmitt við þær aðstæður að heldur friðvænlegar horfir í heiminum, annað meginhernaðarbandalagið er liðið undir lok og hitt á í tilvistarkreppu og er að flandra fram og til baka um heiminn að reyna að leita sér að einhverjum nýjum verkefnum, rétt eins og fyrirtæki sem vantar verkefni eða stofnun sem þarf að fara í leiðangur til að réttlæta tilvist sjálfrar sín. Og er nú skaði að Parkinson heitinn skuli vera dauður því hann hefði örugglega getað gerst ráðgjafi hjá NATO við það að finna því tilgang, hann var sérfróður í því að kryfja það til mergjar hvernig stofnanir og fyrirtæki leitast ævinlega við að réttlæta tilvist sjálfs sín og helst auka umfang sitt reglubundið eitthvað á hverju ári. Auðvitað er þetta nákvæmlega eins með NATO.

Vestur-Evrópusambandið er, eins og margoft hefur komið fram eða hefur a.m.k. verið hugsað, að verða einhvers konar hernaðararmur Evrópubandalagsins. Þess gætir auðvitað æ meira í alþjóðasamskiptum að Evrópubandalagsríkin komi fram sem blokk. Til að mynda hefur það gerst á síðustu árum að einn ráðherra hefur tekið til við að tala fyrir hönd allra Evrópubandalagsríkjanna víða á alþjóðavettvangi. Þannig er t.d. á vettvangi Sameinuðu þjóðanna núna bæði í nefndum og jafnvel á allsherjarþinginu þegar sá utanrrh. talar sem fer með forustu fyrir Evrópubandalaginu það missirið, þá er sagt að hann tali fyrir hönd ríkjanna tólf og þar með er verið að reyna að gefa þessu sífellt meira þann blæ að hér sé á ferðinni ríkjasamsteypa eða ríki sem tali einum rómi. Það er auðvitað ætlun þeirra sem lengst vilja ganga í samrunanum innan Evrópubandalagsins að samræma einnig hernaðarstefnuna. Gegn því er hins vegar mikil andstaða eins og kunnugt er. Þar á meðal eru til að mynda Evrópubandalagsþjóðir sem alls ekki vilja taka þátt í hernaðarsamstarfinu innan Vestur-Evrópusambandsins og má þar nefna Íra, sem reyna að halda í sitt hlutleysi eins og kunnugt er, og frændur okkar Dani. Mér finnst það merkilegt að hér hefur sáralítið verið fjallað um þá staðreynd að sú Norðurlandaþjóðanna sem þó er í Evrópubandalaginu, neitar að taka þátt í hernaðarsamstarfinu innan Vestur-Evrópusambandsins og hefur ákveðið að gera það ekki, ef ég veit rétt. Það finnast mér vera enn frekari rök fyrir því að við Íslendingar séum ekki að þvæla okkur inn í þetta enda í raun og veru fráleitt og hér hafa engin efnisleg rök komið fram sem réttlæta það eða rökstyðja að við Íslendingar höfum af því eitthvert gagn, einhverjar hagsbætur. Og hverjar ættu þær að vera fyrir vopnlausa smáþjóð annað en að hafa af þessu einhvern kostnað og að það fái einhverjir fínir karlar að fara þarna út og sitja á fínum fundum og fara í fínar veislur og vera meðlimir í þessum klúbbi, að vísu aukameðlimir. Þeir fái að sitja á aftari bekkjunum eins og prúðir og stilltir smásveinar. Auðvitað er þetta það sem þetta meira og minna snýst um að það eru einhverjir hégómlegir menn sem langar til að vera gjaldgengir í þessum klúbbi og skyldi það nú ekki vera svo að þeir gætu sjálfir hugsað sér að verða sendifulltrúarnir eða sækja þessa fundi og ráðstefnur, t.d. hv. þm. Björn Bjarnason? Ég býst við, að hann sem er alvanur ferðalögum á slíkar samkundur og hefur t.d. valið sér að ferðafélaga og nýlega farið á fund Bildenberg-samtakanna með ekki ófínni förunaut en hæstv. iðn.- og viðskrh. og veri hann velkominn í þann klúbb og Alþfl., að slíkir menn sjái sjálfa sig í draumum sínum fyrir sér sem þátttakendur á þessum fínu fundum og í þessum klúbbum. Annað verður ekki úr þessu í besta falli, a.m.k. vona ég það að þetta verði ekki annað en flandur af því tagi af okkar hálfu. Ég geri ekki ráð fyrir því að það verði mikið gert með Íslandsmanninn á þessum vettvangi enda í sjálfu sér ekki tilefni til. En tímaskekkja er þetta auðvitað fram úr öllu hófi. Ef menn á annað borð taka eitthvert mark á því sem menn gjarnan vilja gera að hlutirnir séu að þokast í rétta átt, kalda stríðinu sé lokið og þær óvinaímyndir sem einkenndu umræðuna á þeim tíma liðnar undir lok. Hvers vegna í ósköpunum ættu einmitt þá Íslendingar við þær aðstæður að fara að troða sér inn í nýtt hernaðarbandalag, nýlenduþjóðanna í Evrópu, sem auðvitað verður undir leiðandi forustu kjarnorkuveldanna í Evrópubandalaginu, Breta og Frakka, og að nokkru leyti þá Þjóðverja eftir því sem þeir eru í vaxandi mæli að gera sig gildandi á þessum vettvangi? Hafa menn trú á því að Íslendingar almennt séu mjög spenntir t.d. fyrir því að fara að taka þátt í eða skrifa í vissum mæli upp á kjarnorkuvígbúnaðarstefnu Frakka, framferði Frakka á Kyrrahafinu? Eða þá stefnumörkun sem hér er stuðst við, sem Vestur-Evrópusambandið byggist á ekki síður en NATO og kjarnorkuveldi NATO, að áskilja sér rétt til að beita kjarnorkuvopnum að fyrra bragði, að leggjast gegn ályktunum um bann við tilraunum með kjarnorkuvopn af því að þeir vilja halda í réttinn til þess að ekki bara að eiga slík vopn, gera tilraunir með slík vopn, heldur nota þau að fyrra bragði í hernaðarátökum? Ég leyfi mér að fullyrða það að ef slík spurning værilögð fyrir Íslendinga í skoðanakönnun eða með einhverjum öðrum hætti í kosningum t.d., þá mundi 95% þjóðarinnar hafna því algjörlega að koma nálægt slíkum hlutum. Þannig að þetta er auðvitað svo gjörsamlega andstætt öllu held ég sem stendur okkur Íslendingum sem vopnlausri smáþjóð næst að engu tali tekur.

Síðan er þetta auðvitað sú spurning hvers vegna ættu Íslendingar að gerast aðilar að Vestur-Evrópusambandinu ef þeir ætla ekki inn í Evrópubandalagið? Hvers vegna í ósköpunum? Það er í beinni mótsögn að fara að blanda sér inn í þessi mál, hernaðarsamvinnu Evrópubandalagsríkjanna sem ekki einu sinni öll þeirra vilja taka þátt í, samanber það sem ég áður sagði um Dani og Íra og ef ég man rétt er það eitthvert eitt Evrópubandalagsríki enn sem ekki hefur tekið þátt í Vestur-Evrópusambandinu. Kannski geta þessi kunnu áhugamenn um það mál upplýst það hér af hverjum þetta bandalag samanstendur nú um stundir.

Ég held að það sé alveg fráleitt að við, ef maður á að taka mark á því að enn ríki um það samstaða á Íslandi að við ætlum ekki inn í Evrópubandalagið, séum þá að fara inn í þetta bandalag. Alveg fráleitt. Við eigum auðvitað að leggja okkar lóð á vogarskálar málefna afvopnunar, málefna fjölþjóðasamninga, um takmörkun vígbúnaðar og sem betur fer þá miðar heilmikið í þeim efnum. Það eru auðvitað stórkostlegir hlutir að gerast hvað varðar samningagerðina, t.d. um efnavopn og hvers kyns eitur- og sýklavopn þar sem margra ára samningalotu er núna að ljúka með farsælum hætti. Vonandi takast samningar um að framlengja samninginn um bann við frekari útbreiðslu kjarnorkuvopna en þann samning þarf eins og kunnugt er að endurnýja fyrir 1996, ef ég man rétt, til þess að gefa honum framhaldslíf og það er mikil umræða um samninga og niðurstöður sem tengist takmörkunum eða banni við tilraunum með kjarnorkuvopn. Fleira mætti nefna af þessu tagi sem vissulega er í rétta átt og að slíkum hlutum eigum við að starfa og einbeita okkur. Ef við eigum einhverja peninga eða einhvern mannafla aflögu í utanríkisþjónustunni eða annars staðar í íslenska stjórnkerfinu þá er þeim betur varið í það að taka þátt í slíku starfi en að fara að flækjast með í Vestur-Evrópusambandinu. Það fullyrði ég.

Að lokum vil ég svo segja það, hæstv. forseti, að ég fagna auðvitað mjög þeirri samstöðu sem tekist hefur með stjórnarandstöðunni um að hafna þessari tillögu um aðild að Vestur-Evrópusambandinu eða aukaaðild, ég tel það að mörgu leyti mikilsvert og talsvert merkileg tímamót að slík samstaða hefur hér tekist að hafna því með öllu. Ég er alveg sannfærður um það að þessi afstaða stjórnarandstöðunnar á mikinn hljómgrunn úti í þjóðfélaginu. Ég þyrði óhikað að leggja það í dóm þjóðarinnar við núverandi aðstæður hvort við Íslendingar ættum að koma nálægt þessu eða ekki og auðvitað ætti að gera það ef allt væri með felldu hér. Þetta er auðvitað stórkostlega afdrifarík ákvörðun að mínu mati og hefur allt of litla athygli hlotið sem slík að þarna er verið að þvæla Íslandi inn í hernaðarbandalag sem enginn veit hvað kann að hafa í för með sér í fyllingu tímans, enginn veit hvernig kann að þróast og inn í hvaða skuldbindingar eða hluti við drögumst eða tengjumst með því að fara að taka þátt í þessu starfi sem þarna fer fram.

Ef til vill dagar þetta uppi og ef til vill koðnar þetta niður eins og að mörgu leyti margt bendir til að hugmyndir sameiningarsinna á meginlandi Evrópu, þeirra sem lengst vilja ganga þar, séu að gera þessa mánuðina, þ.e. að snúast að sumu leyti upp í andhverfu sína, a.m.k. sé að stöðvast sú hraða samrunaþróun sem ýmsir töldu að væri þar á fullri ferð og yrði ekki aftur snúið með. Mikið vatn hefur til sjávar runnið síðan Danir leystu Evrópu úr álögum og mönnuðu sig upp í að fella Maastricht-samkomulagið í frægri atkvæðagreiðslu fyrir tæpu ári síðan og flestir mundu viðurkenna að margt horfi öðruvísi um samrunaferlið í Evrópu og samstarf Evrópuþjóða heldur en þá var talið. Það mun að sjálfsögðu geta haft mikil áhrif á lífdaga og störf Vestur-Evrópusambandsins hvernig þeir hlutir þróast og e.t.v. á þetta bandalag eftir að leggjast í dvala aftur á nýjan leik eins og það lengst af hefur reyndar haldið sig, alveg frá því að það var stofnað 1948, eða hvenær það nú var. Og færi betur að það sofnaði og helst náttúrlega svefninum langa eins og önnur slík sambærileg fyrirbæri, hernaðarbandalög, sem eru auðvitað sorglegar leifar hugsunarháttar sem er orðinn gjaldþrota í heiminum og hefur átakanlega sannað skipbrot sitt, hugsunarháttur vígbúnaðarins og vígbúnaðarkapphlaupsins og vígvæðingarinnar og fælingarinnar sem skilur ekkert eftir sig nema óleysanleg vandamál þar sem vígbúnaður hefur hlaðist upp á einstökum landsvæðum og nægir að horfa til Júgóslavíu um dæmin hvað af því getur hlotist þar sem illa tekst til.

Ég tek þess vegna sérstaklega undir þá setningu sem hér er í nál. minni hlutans að stærsta ógnunin við öryggi Íslendinga er auðvitað þessi arfleifð kalda stríðsins sem liggur í gífurlegum vopnabirgðum og kjarnorkuvæðingu heimsins og ekki síst heimshafanna. Það er nú eins og kunnugt er angi af stefnu þessara bandalaga bæði Vestur-Evrópusambandsins og NATO að ekki aðeins áskilja sér rétt til þess að halda kjarnorkuvopn, gera með þau tilraunir og beita þeim að fyrra bragði ef á þau yrði ráðist, heldur einnig að játa hvorki né neita tilvist þeirra á einhverjum einstökum stað, í skipi eða flugvél, og áskilja sér rétt til að ferðast með slík tól um heimshöfin allt upp að 12 mílum án nokkurra takmarkana eða möguleika þjóða til að takmarka síka umferð.

Þetta er auðvitað gjörsamlega óviðunandi réttarstaða fyrir strandríki og eyþjóðir eins og Íslendinga eins og þessi mál standa í dag að hernaðarveldin skuli í krafti stærðar sinnar og neitunarvalds á alþjóðavettvangi hafna öllum hugmyndum um að hægt sé að setja einhverjar reglur um umferð og meðferð slíkra hluta á höfunum. En eins og kunnugt er þá beita herveldin því fyrir sig að í skjóli ákvæða um frjálsa för skipa á heimshöfunum og loftfara um loftrúmið sé þeim frjálst að ferðast að vild með kjarnorkuvopn eða á kjarnorkuknúnum farartækjum um öll heimsins höf upp að 12 mílna landhelgi og lofthelgi þjóða. Þaðværi nær að einbeita kröftunum að því að ná fram útbótum í slíkum efnum heldur en fara að ráðstafa mannafla og fjármunum í að dandalast á einhverja fundi sem aukaaðilar að þessu Vestur-Evrópusambandi. Það verða satt best að segja ekki mjög rismikil ferðalög að mínu mati eða uppbyggileg þátttaka af okkar hálfu á fundum af því tagi hverjir sem sendimennirnir nú verða.

Herra forseti. Ég vildi ekki láta hjá líða að nota þetta tækifæri þar sem ég hef ekki tekið mikinn þátt í fyrri umræðum um þetta mál að lýsa yfir algerri andstöðu minni við þessi áform og lýsa því yfir að ég mun áskilja mér allan rétt til að berjast gegn því á komandi árum, fari svo hrapallega að okkur verði flækt inn í þetta nú, að við slítum okkur þá út úr því samstarfi.

Forseti (Guðrún Helgadóttir): Forseti vill geta þess að umræða sú sem samið hafði verið um að fram færi eftir kl. 16.30 eða upp úr því verður nú að fara fram kl. 17. Einn hv. þm. er á mælendaskrá, hv. 2. þm. Vestf. Forseti vill leyfa sér að spyrja hann hvort hann kjósi að fresta ræðu sinni alveg og forseti fresti þar með umræðunni eða hvor hv. þm. treystir sér hugsanlega til að ljúka ræðu sinni á ekki miklu lengri tíma en þessum fimm mínútum. (ÓÞÞ:Þetta er athyglisverð fyrirspurn úr forsetastól. Þar sem það liggur ljóst fyrir að ég kemst ekki yfir að flytja ræðuna á þeim tíma sem hér er boðið upp á þá hyggst ég fresta henni.) Forseti vill þakka hv. þm. fyrir það og er því umræðunni um þetta mál frestað þar til síðar á þessum fundi.

Hjörleifur Guttormsson: Virðulegur forseti. Sú tillaga sem hér eru greidd atkvæði um felur í sér að tengja Ísland inn í hernaðarsamstarf Evrópubandalagsríkja. Hér er verið að stíga mjög alvarlegt skref til viðbótar við þá aðild að hernaðarbandalagi sem Ísland hefur verið flækt í síðan 1949. Vestur-Evrópusambandið felur í sér að Evrópubandalagsríkin sem eiga hlut að því áskilja sér rétt til hernaðaraðgerða utan við svæði viðkomandi ríkja. Með aukaaðild að þessu hernaðarbandalagi getur Ísland flækst inn í, þótt með óbeinum hætti sé, hernaðarátök sem við höfum engin áhrif á hvernig hagað verður. Vestur-Evrópusambandið áskilur sér nú þegar að beita kjarnorkuvopnum með sama hætti og Atlantshafsbandalagið gerir enn í dag. Alþb. er andvígt aðild Íslands að hernaðarbandalögum. Við erum andvíg því að tengja Ísland við Evrópubandalagið og ekki síst með þeim hætti sem hér er gerð tillaga um. Ég segi nei.

Ingibjörg Sólrún Gísladóttir: Virðulegur forseti. Sú tillaga sem hér liggur fyrir um aukaaðild Íslands að Vestur-Evrópusambandinu byggir á úreltri skilgreiningu á öryggishagsmunum Íslendinga. Kalda stríðinu er nú lokið og óvinaímyndir þess að engu orðnar og þar af leiðandi þjónar það ekki tilgangi og hefur raunar aldrei gert fyrir Ísland að vera aðili að hernaðarbandalagi.

Sem vopnlaus þjóð eiga Íslendingar að ástunda friðsamleg samskipti við aðrar þjóðir og þá fyrst og fremst á vettvangi Sameinuðu þjóðanna.

Kvennalistinn hefur mótað þessa stefnu og hún kom skýrt fram á síðasta landsfundi Kvennalistans. Ég segi því nei.