Tvíhliða samskipti við Evrópubandalagið

Flm. (Steingrímur Hermannsson): Virðulegi forseti. Við flytjum hér tveir þingmenn till. til þál. um tvíhliða samning við Evrópubandalagið. Meðflm. minn er hv. þm. Halldór Ásgrímsson. Við flytjum þessa tillögu af því að okkur sýnist orðið afar brýnt að marka framtíðarstefnu fyrir okkur Íslendinga í þessu mikilvæga máli. Ég ætla alls ekki að gera að umræðuefni samningana sem hafa verið gerðir. Við höfum rætt þá ítarlega og lengi. Þeir eru staðreynd. En hins vegar þýðir það ekki að óvissu fram undan sé eytt. Þvert á móti hygg ég að óvissan um stöðu okkar Íslendinga í Evrópska efnahagssvæðinu og því sem við kann að taka sé meiri nú en nokkru sinni fyrir.

Í fyrsta lagi vitum við ekki hvenær hið Evrópska efnahagssvæði tekur endanlega gildir. Það breytir kannski ekki öllu í þessu sambandi en það sem er þó öllu mikilvægara er að sú breyting hefur orðið frá því að við ákváðum að kanna samninga við Evrópubandalagið að flest ríki EFTA hafa ákveðið að sækja um fulla aðild og hafa aðildarumsóknir þeirra nú verið samþykktar af Evrópubandalaginu. Þessi ríki eru Svíþjóð, Finnland, Austurríki og Noregur og þær viðræður eru hafnar.

Mér er tjáð að á þessum fyrstu fundum hafi í fyrsta lagi verið lagt til hliðar það sem samkomulag er um en viðræður séu nú að hefjast um þau atriðin sem erfiðari eru. Af því fara að vísu tvennar sögur hve hratt þetta muni þróast. Þjóðirnar gera sér vonir um að fá fulla aðild að Evrópubandalaginu árið 1995 en aðrir telja að svo muni vart verða, heldur muni það dragast kannski ár til viðbótar.

En þetta breytir engu. Þrjú til fjögur ár eru afar skammur tími í sögu þjóðar og það er áreiðanlega mjög mikilvægt fyrir okkur að ákveða nú hvernig við ætlum að halda á okkar málum þegar þessar þjóðir hafa gerst aðilar og eftir sitjum við kannski með Liechtenstein í EES og í EFTA með Sviss og Liechtenstein. Ég er síður en svo að gera lítið úr þeim ágætu ríkjum en ég held að allir sjái að staðan verður þá afar erfið og má reyndar heita útilokað mál að halda úti þeim stofnunum sem gert er ráð fyrir að EFTA geri sín megin í sambandi við hið Evrópska efnahagssvæði.

Það hefur jafnvel verið um það rætt að hið Evrópska efnahagssvæði gæti orðið eins konar biðsalur fyrir löndin í Austur-Evrópu. Lönd eins og Pólland, Tékkóslóvakía og Ungverjaland hafa verið nefnd í því sambandi. Ég held að slíkt mundi hafa í för með sér svo róttækar breytingar á EES að það hljóti að vera stór spurning fyrir okkur Íslendinga hvort við eigum heima í því ágæta samfélagi eftir slíkar breytingar. Aftur vil ég taka það skýrt fram að ég er síður en svo að gera lítið úr þessum ríkjum en staðreyndin er sú að þau eiga langa leið fram undan í að ná því sem t.d. við Íslendingar höfum náð og EFTA-ríkin almennt hafa náð. Ég hygg að samstarf við þessi ríki gæti orðið afar erfitt. Af þessari ástæðu líka er afar mikilvægt fyrir okkur að gera okkur grein fyrir því hvert við ætlum að halda.

En það er fleira sem styður það að tekið sé af skarið í þessum málum. Hér heima eru vangaveltur. Hér er atvinnulífið afar veikt um þessar mundir og því miður virðist fátt benda til þess að það styrkist í náinni framtíð og a.m.k. ekkert gert til þess af stjórnvalda hálfu. Við þessar aðstæður er e.t.v. skiljanlegt að menn velti upp hinum ýmsu möguleikum til þess að bjargast úr þeim vandræðum sem nú eru. Hér hafa menn jafnvel nefnt að til greina kæmi fyrir okkur Íslendinga að sækja um aðild. Ég vek athygli á grein sem birtist í DV í gær eftir hv. þm. Vilhjálm Egilsson þar sem hann, að vísu með spurningarmerki, slær því fram hvort ekki sé nauðsynlegt fyrir okkur Íslendinga að sækja um aðild til þess að hafa áhrif á gerðir Evrópubandalagsins. Hvílíkur barnaskapur, leyfi ég mér að segja. Ég kem að því síðar.

Hér hafa aðrir þingmenn, eins og hv. þm. Björn Bjarnason, verið með svipaðar vangaveltur svo það dylst engum hvað býr þarna undir. Og ég vek athygli á því að einn þingmaður hv. þm. Karl Steinar, hefur gengið lengra, svo maður nefni ekki aðila utan þings eins og Samband ungra jafnaðarmanna eða Félag ungra jafnaðarmanna. Ég vek einnig athygli á nýlegum fundi í Verslunarráði þar sem meiri hlutinn felldi að vísu tillögu um að sækja um að gerast aðilar en meiri hlutinn samþykkti hins vegar að sækja um aðild.

Það er dálítið athyglisvert að menn hafa gjarnan þann rökstuðning fyrir slíku að þá fáum við að vita um hvað við getum samið. Ég veit að hæstv. utanrrh. hlýtur að vera mér sammála um að það þarf ekki að sækja um aðild til að vita það. Við höfum átt viðræður saman m.a. við forustumenn um hvað slíku mundi fylgja og kem ég að því nánar síðar.

Ég vil orða það svo að með því að sækja um aðild og hefja þær viðræður allar sem því mundu fylgja þá eru menn í raun að dáleiða sig inn í Evrópubandalagið. Staðreyndin er nefnilega sú að á meðan það er gert yrði annað látið sitja á hakanum. Þá yrði þetta eins konar nýr bjarghringur fyrir íslenskt atvinnulíf í aðgerðarleysi hæstv. ríkisstjórnar. Slíkt má að sjálfsögðu alls ekki eiga sér stað.

Af þessari ástæðu einnig er afar mikilvægt að hið háa Alþingi marki þá stefnu nú að sækja skuli um tvíhliða samning og stefnt verði að því að slíkur tvíhliða samningur geti tekið gildi um leið og þau EFTA-ríki sem hafa sótt um aðild fá hana.

Ég sagði áðan að mér finnst það mikill barnaskapur að leika sér þannig að eldinum, eins og ég má kalla það, að ætla sér að sækja um aðild, taka þátt í því í tvö, þrjú, fjögur ár og hvað gerist svo? Við ákváðum að sækja um aðild að EES. Við urðum í lokin að sætta okkur við alls konar hluti sem við ætluðum okkur ekki að sætta okkur við í upphafi eins og hér hefur verið rakið í ítarlegum umræðum. Menn hafa ýmsar skýringar á því og telja það mismunandi hættulegt og ætla ég ekki að fara út í það en þetta er staðreynd. Við náðum að sjálfsögðu hvergi nærri því fram sem við ætluðum okkur í upphafi, því miður.

Staðreyndin er sú að um Evrópubandalagið og stofnanir þess liggja fyrir gífurlega miklar upplýsingar. Ég vek t.d. athygli á þessari ágætu bók sem þingmenn hafa fengið eftir Stefán Má Stefánsson, Evrópuréttur. Þar er hægt að lesa sér til, m.a. er Rómarsáttmálinn þar birtur sem er stjórnarskrá Evrópubandalagsins. Þar eru líka miklar skýringar og nokkur atriði sem gjarnan hafa verið nefnd í þessu sambandi. Í fyrsta lagi hefur það hvað eftir annað verið nefnt með réttu að Rómarsáttmálinn gerir ráð fyrir því að stefnan í landbúnaðar- og sjávarútvegsmálum verði sameiginleg fyrir öll ríki EB og sem betur fer hafa flestir áttað sig á því að sú stefna hentar ekki okkur Íslendingum. Í þessu riti er töluvert fjallað um þessa sameiginlegu stefnu í sjávarútvegsmálum. Eins og þar kemur fram er hún enn þá þannig að innan við 12 sjómílur ráða ríkin sjálf er slíkt er þó til endurskoðunar, minnir mig, árið 1993.

Ég ætla, með leyfi forseta, að lesa aðeins kafla um það. Þar segir:

,,Sjávarútvegur var upphaflega álitinn hliðargrein landbúnaðarmála. Þörfin fyrir sérstaka stefnu EB í sjávarútvegsmálum kom ekki fram fyrr en eftir 1970. Fram að þeim tíma nægðu aðildarríkjum þau fiskimið sem til ráðstöfunar voru og mönnum var ekki almennt orðið ljós sú hætta sem stafaði af ofveiði.

Það var ekki síst fyrirhuguð aðild Bretlands, Noregs, Írlands og Danmerkur sem ýtti á mótun stefnu í sjávarútvegi. Árið 1970 samþykkti ráðið tvær reglugerðir um skipulag fiskveiðistefnu og um stefnu í fiskmarkaðsmálum. Fyrrgreinda tilskipunin varðar jafnan aðgang aðildarríkjanna að fiskimiðum bandalagsins og heimild ráðsins til að setja reglur um verndun fiskstofna. Þar sem áðurnefnd ríki voru andvíg reglunni um jafnan aðgang varð niðurstaðan sú að í samningum fyrrgreindra ríkja um aðild að EB voru ákvæði um tíu ára aðlögunartíma en á þeim tíma skyldu þau hafa einkarétt til fiskveiða innan 12 mílna fiskveiðilögsögu sinnar.

Eftir miklar umræður og ágreining tókst loks snemma á árinu 1983 að koma á heildarstefnu EB í sjávarútvegsmálum. Áður hafði náðst samkomulag um að aðildarríkin færðu fiskveiðilögsögu sína í 200 mílur og að stofnanir EB hefðu umboð til að semja við ríki utan EB og við alþjóðastofnanir um fiskveiðar.

Grundvöll að núgildandi sjávarútvegsstefnu leggur reglugerð nr. 170/83. Samkvæmt ákvæðum hennar skal koma á sameiginlegri skipun mála um vernd og stjórn fiskiauðlinda. Einnig var lögfest reglugerð um tæknilegar ráðstafanir til verndar fiskstofnum.

Hin sameiginlega stefna EB er í höndum framkvæmdastjórnarinnar. Tvær nefndir embættismannafrá aðildarríkjunum eru framkvæmdastjórninni til ráðuneytis um framkvæmd fiskveiðistefnunnar. Fjallar önnur um fiskafurðir en hin um fiskstofna.``

Hér er síðan greint nákvæmlega frá því hvernig þessi stefna er en ég vil ekki lengja þessa umræðu með því að lesa það allt saman, það er nokkuð langt mál. En það sem ég vildi leggja áherslu á með þessum lestri er að það var ekki átakalaust fyrir ráð Evrópubandalagsins að ná fram sameiginlegri fiskveiðistefnu vegna þess að sum ríki sem sérstaklega byggðu á fiskveiðum, sem sum eru nú orðin aðilar, eins og Bretland, Írland og Danmörk, voru þessu mótfallin. Engu að síður tókst að pressa í gegn sameiginlega stefnu og nýting fiskimiðanna er í höndum ráðsins í Brussel. Þetta er nauðsynlegt að hafa í huga því þeir eru til sem telja jafnvel að við Íslendingar gætum fengið sérstaka meðferð í sambandi við fiskveiðimálin.

Það er að mínu mati mjög mikill barnaskapur. Sjálfur hef ég haft tækifæri til þess að nefna slík mál við forustumenn í EB. Ég nefni m.a. að við hæstv. utanrrh. áttum mjög fróðlegan fund með forseta Frakklands í ráðherrabústaðnum haustið 1989, ef ég man rétt, og ræddum slíka hluti. Þar kom mjög greinilega fram að varanleg frávik frá Rómarsáttmálanum kæmu ekki til greina. Þetta kom mjög greinilega fram.

Hitt er svo annað mál að menn hafa fengið aðlögunartíma og ég spyr: Er einhver sem sættir sig við það að við Íslendingar fáum að ráða okkar fiskimiðum, við skulum segja, í 10 eða 12 ár? Ekki geri ég það. Ég segi aftur að 10 eða 12 ár er afar stuttur tími í sögu þjóðar. Ég tel því að með hvers konar samningum um sameiginlega fiskveiðistefnu þá værum við Íslendingar að fórna sjálfstæði okkar, ekki bara efnahagslegu, hygg ég, heldur einnig þjóðlegu sjálfstæði.

Mér gafst einnig tækifæri til að minnast á þessa hluti almennt í heimsókn til Þýskalands 1988 með forseta Íslands. Þá var ég utanrrh. Þá hittum við Kohl kanslara og það kom mjög greinilega fram nákvæmlega þetta sama hjá honum, að varanleg frávik frá Rómarsáttmálanum kæmu alls ekki til greina. Ég gæti nefnt fleiri slík dæmi eins og fund sem ég átti með Margréti Thatcher þar sem slíka hluti bar á góma.

Ég tel að allar hugmyndir um það að við fengjum einhvers konar varanlega undanþágu frá sameiginlegri fiskveiðistefnu, eftir allt það sem á undan er gengið til að ná í gegn sameiginlegri fiskveiðistefnu, sé satt að segja ótrúlegur barnaskapur og sýni ekki raunhæft mat á því sem hér er um að ræða.

Annað atriði sem vert er að hafa í huga eru hinir ytri tollar EB. Samkvæmt Rómarsáttmálanum ákveður ráðið í Brussel og framkvæmdastjórnin hina ytri tolla og menn eru skuldbundnir til þess að gangast undir þá tolla. Ég held að það hafi ekki farið fram hjá neinum, eins og hæstv. utanrrh. hefur lýst hvað best, að í raun er EB einhver harðasta verndunarsamstæða þjóða sem til er í heiminum í dag. Hefur hann kallað það ýmsum nöfnum í því sambandi. Ég held að þetta sé alveg hárrétt hjá hæstv. utanrrh. Við Íslendingar eru í þeirri ánægjulegu stöðu að við eigum ágæt viðskipti við Bandaríkin og Japan og reyndar fleiri þjóðir og ég vona að menn geti tekið undir að það væri ekki góð þróun að færast inn fyrir tollmúra Evrópubandalagsins gagnvart slíkum ágætum viðskiptaþjóðum.

Það er ýmislegt fleira sem mætti nefna og ég kem að síðar en ég ætla aðeins að drepa niður á örfáum stöðum í þessari ágætu bók. Hér er m.a. fjallað um hvað felst í fullri aðild. Þar segir með, leyfi forseta:

,,Gera skal sérstakan samning við hið nýja aðildarríki um þau réttindi sem þau hljóta og þær skyldur og skilyrði sem þau taka á sig og ganga að við inngönguna. Aðilar að því samkomulagi eru aðildarríki EB annars vegar og það ríki sem óskar inngöngu hins vegar. Slíkir samningar fela að jafnaði í sér að allur fyrirliggjandi EB-réttur (þar á meðal taldir þjóðréttarsamningar sem EB kann að hafa gert við ríki utan EB og dómafordæmi dómstóls EB) skuli einnig gilda fyrir hin nýju ríki. Af þessu leiðir að hin nýju ríki verða að jafnaði bundin við allar gildandi réttarheimildir EB.``

Mönnum hefur satt að segja þótt nokkuð mikið sem við bindumst með aðild að EES en hér er um miklu meira að ræða. Hér er hið rétta skýrt tekið fram af þessum fræðimanni, að menn eru bundnir af öllum samþykktum Evrópubandalagsins til þess tíma og kem ég síðar að þeirri draumsýn að við kynnum að hafa þar einhver mikil áhrif á það sem síðar gerist. --- Það segir meira, með leyfi forseta:

,,Í þessu felst að sjálfsögðu einnig að ný aðildarríki verða að tryggja í stjórnskipunarlögum sínum að aðildarsamningurinn og aðrar réttarheimildir EB fái öll sömu réttaráhrif og lög EB hafa innan bandalagsins.``

Okkur þykir æðinóg að þurfa að lögbinda siglingaleiðir á skipaskurðum og járnbrautateinum og fleira þess háttar sem hér hefur verið talað um, en þá tæki fyrst steininn úr ef allt annað þyrfti að lögfesta hér. Síðan segir, með leyfi forseta:

,,Samningar um fulla aðild teljast gerðir til ótiltekins tíma, sbr. 240. gr. Rómarsáttmálans. Þetta þýðir að samningi um aðild verður ekki sagt upp nema samkvæmt ákvæðum 54. og 62. gr. Vínarsamningsins um alþjóðlegan samningarétt. Sem dæmi um heimildir til uppsagnar mætti nefna að samþykki allra annarra aðildarríkjanna lægi fyrir eða grundvallarbreytingar hefðu orðið á þeim forsendum sem lágu fyrir við inngöngu ríkis og að þær breytingar hefðu ekki verið fyrirsjáanlegar.``

Það getur vel verið að hin aðildarríki EB vildu fljótlega losna við okkur Íslendinga og það gæti opnað fyrir okkur leið út en þó efa ég það ef þau eru búin að ná hér undirtökum t.d. í sjávarútveginum. Með öðrum orðum er ekki gert ráð fyrir að ríki geti gengið úr Evrópubandalaginu nema, má segja, við algjörlega breyttar forsendur og ég hygg að það væri erfitt að færa sönnur á að menn hefðu ekki séð fyrir þá þróun sem að er stefnt í Evrópubandalaginu eftir yfirlýsingar forustumanna þar og t.d. eftirMaastricht-samkomulagið.

Hér er einnig fjallað ítarlega um ýmislegt sem kallast afleiddur réttur og reglugerðir og þess háttar. Hér segir, með leyfi forseta:

,,Reglugerðir eru víðtækastar bæði að því er varðar efni og áhrif svo og til hverra þær ná. Reglugerðir hafa almennt gildi, þ.e. þær gilda á tilteknu sviði og taka bæði til EB sjálfs, aðildarríkjanna, einstaklinga og lögaðila í aðildarríkjunum og geta veitt þessum aðilum réttindi eða lagt á þá skyldur. Þær eru bindandi í sérhverju tilliti og fá lagagildi í öllum aðildarríkjunum samtímis án nokkurs tilverknaðar af hálfu aðildarríkjanna.``

Svo eru nefnd hér dæmi sem varða einstaklinga o.s.frv.

Dettur einhverjum í hug að við fengjum undanþágu t.d. frá þessu og að reglugerðir sem framkvæmdstjórnin setur hafi tvímælalaust fullgildi í öllum aðildarríkjum nema á Íslandi? Hvílík börn, segi ég aftur, sem láta sér detta slíkt í hug. Halda menn virkilega að Evrópubandalagið mundi kaupa aðild Íslands með slíkri undanþágu? Ég vona að menn sjái undir hvað menn væru að gangast með hugsanlegri aðild að EB.

Hér er líka fleira sem er fróðlegt að líta í þó ég reyni að stytta þetta aðeins. Um aðalreglur Rómarsáttmálans segir t.d., með leyfi forseta:

,,EB hefur þau sérkenni miðað við flestar aðrar alþjóðlegar stofnanir að það byggir á hreinni lögmætisreglu. Þessi regla er lögfest í 4. gr. Rómarsáttmálans þar sem segir að hver stofnun skuli starfa innan þess ramma sem settur er með Rómarsáttmálanum. Hnykkt er á þessari reglu með 164. gr. Rómarsáttmálans en þar segir að dómstóll EB skuli tryggja það að laga sé gætt við beitingu og túlkun Rómarsáttmálans. Helstu ástæður fyrir því að lögmætisreglu er fylgt í EB-rétti eru þær að stofnunum EB er fengið víðtækt ákvörðunarvald, m.a. til þess að setja reglur sem jafna má til venjulegra laga í landsrétti og veita einstaklingum og lögaðilum í aðildarríkjunum réttindi og leggja á þær skyldur.``

Með öðrum orðum segir þetta að það er ekki bara ráðið eða framkvæmdastjórnin sem geta sett reglugerðir sem gilda sem lög. Hinar ýmsu stofnanir EB hafa líka slíkt vald og væri fróðlegt að vita hvort einhver hefur áhuga á því að gangast undir slíkt reglugerðarfargan.

Út af fyrir sig gildir sú almenna regla að hvers konar mismunun á grundvelli þjóðernis sé bönnuð á gildissviði samnings þessa og þarf ég ekki að fara fleiri orðum um það. Það er í raun og veru það grundvallaratriði sem oft er vísað til.

En sumir hafa sagt að það væri kannski gott fyrir okkur Íslendinga að vera aðilar af því að við gætum haft áhrif á ákvarðanir og gerðir Evrópubandalagsins. Það tel ég mikla einföldun. Í þessu ágæta riti segir um ákvarðanatöku:

,,Almenna reglan er sú að ráðið tekur ákvarðanir með einföldum meiri hluta þar sem hvert aðildarríki hefur aðeins eitt atkvæði. Undantekningar frá þeirri reglu eru þó svo margar og veigamiklar að algengast er að aukins meiri hluta sé krafist á þann hátt sem 2. mgr. 148. gr. kveður nánar á um. Við slíka atkvæðagreiðslu er heildarfjöldi atkvæða 76 en vægi einstakra ríkja sem hér segir:``

Ég ætla ekki að lesa það en þar eru Þýskaland, England, Frakkland og Ítalía með tíu atkvæði hvert og síðan fer þetta smáminnkandi niður í tvö hjá Lúxemborg. Reiknað hefur verið út að með aðild EFTA-ríkjanna væri atkvæðafjöldinn líklega orðinn samtals um 90 og við Íslendingar hefðum að öllum líkindum tvö atkvæði. Þá erum við að reikna okkur það sama og Lúxemborg. Það væru í tölum talið þau miklu áhrif sem við Íslendingar hefðum á ýmsa ákvarðanatöku, jafnvel þótt sú ákvarðanataka sé tekin með auknum meiri hluta. Jafnvel þó að Norðurlöndin stæðu saman í slíkri ákvarðanatöku, sem ég tel ekki nokkrar líkur til því Norðurlöndin, sérstaklega t.d. lönd eins og Svíþjóð, Finnland, Danmörk, hafa allt annarra hagsmuna að gæta í bandalaginu en við Íslendingar. Í sjávarútvegi væri kannski eina von okkar Noregur. Að við getum ráðið einhverju þarna er því að mínu mati hreinasta fásinna.

Rætt hefur verið nokkuð um það að t.d. í breytingum á Rómarsáttmálanum þá gildir neitunarvald og á nokkrum öðrum sviðum þar sem er um mjög róttækar breytingar að ræða. Þá hefur verið sagt og menn hafa barið sér á brjóst og sagt: Við, hinir miklu Íslendingar, höfum neitunarvald innan EB. Þetta er á mjög takmörkuðum sviðum og auk þess hefur afar greinilega komið fram hjá forustumönnum EB að þegar fjölgar svo í Evrópubandalaginu eins og nú er stefnt að þá verður ekki hjá því komist að breyta þessum reglum um neitunarvaldið. Þetta hefur framkvæmdastjórinn, Delors, sagt þó hann hafi reynt að draga úr þeim ummælum og þetta hafa forustumenn eins og Kohl sagt. Þetta afar skiljanlegt því að hvernig í ósköpunum ætlar þetta bandalag að starfa með 18 ríki sem hvert um sig hefur neitunarvald? Það er vitanlega hin mesta fásinna. Þarna er því ekki á neitt öruggt að róa í þessu sambandi.

Það væri kannski hollt að hugsa aðeins um hvert er meginmarkmið Rómarsáttmálans sem er rakið hér. Ég ætla bara að nefna nokkur atriði sem okkur varðar og kannski nefnt sum áður. Það er í fyrsta lagi að taka upp sameiginlega tollskrá og viðskiptastefnu gagnvart löndum utan EB. Ég hef nefnt það. Taka upp sameiginlega landbúnaðar- og þar með sjávarútvegsstefnu, að samræma efnahagsstefnu aðildarríkjanna og að gera ráðstafanir til að bæta úr röskun á greiðslujöfnuði þeirra. Hér búum við við allt annað efnahagsumhverfi sem yrði áreiðanlega ekki tekið með í reikninginn við mótun þessarar sameiginlegu stefnu. Að samræma löggjöf aðildarríkjanna og fleira mætti nefna.

Eitt er það atriði sem sannarlega er vert umhugsunar og það er heimild til að gera þjóðréttarsamninga. Hér segir í þessu ágæta riti, með leyfi forseta:

,,Það er ljóst að í Rómarsáttmálanum sjálfum er að finna ótvíræðar heimildir fyrir stofnanir EB til að gera þjóðréttarsamninga. Hér segir jafnframt: ,,Dómstóllinn hefur komist að þeirri niðurstöðu að þegar um þjóðréttarsamninga í viðskiptum er að ræða sem falla undir vald stofnana EB útiloki það aðildarríkin frá því að gera þjóðréttarsamninga að sama skapi.

Menn hafa sumir verið að hugleiða hér hvort rétt væri að leita eftir fríverslunarsamningi við Bandaríkin t.d. eða Japan og það yrði að sjálfsögðu útilokað. Slíkt yrði okkur ekki heimilt og mundi stangast á við þetta vald Evrópubandalagsins til að gera alþjóðlega samninga, enda kemst Stefán Már að þessari sömu niðurstöðu. Hann segir undir þessum sama kafla, með leyfi forseta:

,,Af sömu ástæðu er talið að vald stofnana EB til að gera þjóðréttarsamning í slíkum tilvikum og hér um ræðir útiloki að jafnaði vald aðildarríkjanna til að gera þjóðréttarsamning um sama efni.``

Þá er það eitt, sem hefur töluvert verið rætt. Það eru forúrskurðir sem menn eru reyndar sammála um að íslenska stjórnarskráin leyfir ekki. Ég ætla aðeins að nefna það síðar en það vona ég að allir verði sammála um að það gengur gegn íslensku stjórnarskránni. Í þessu sambandi öllu eru forúrskurðir afar mikilvægir. Forúrskurðir dómstólsins eru ekki bara leiðbeinandi. Þeir eru ráðandi í meðferð dómstóla aðildarríkjanna á ýmsum málum. Og forúrskurðir eru eitt mikilvægasta tæki Evrópubandalagsins til þess að samræma starfsemi hinna ýmsu dómstóla í aðildarríkjunum.

Ég skal ekki lesa meira úr þessari bók en ég ráðlegg þeim, sem mér virðist af mikili vankunnáttu ræða um að það væri skynsamlegt að sækja um aðild að Evrópubandalaginu, að kynna sér vandlega þessa bók og reyndar mætti benda á ýmislegt fleira í því sambandi.

Þá er það spurningin: Hvernig ætti tvíhliða samningur okkar við Evrópubandalagið að vera? Við flm. þessarar tillögu erum þeirrar skoðunar að tvíhliða samningur ætti að byggja á viðskiptaþætti samningsins um hið Evrópska efnahagssvæði. Ég er reyndar þeirrar skoðunar að til að fá fullkomið jafnræði á milli Evrópubandalagsins og okkar Íslendinga, þá þyrfti ýmsu þar að breyta. Þó að jafnræði sé að nafninu til til á prenti þá er það að sjálfsögðu alls ekki vegna hins gífurlega stærðarmunar á Íslandi og íslenskum fyrirtækjum og þeim sem þar eru og við þyrftum að hafa þar einhverja varnagla. Við þyrftum að sjálfsögðu að gæta þess mjög vandlega, eins og nú er gert ráð fyrir, að við höldum yfirráðum yfir okkar auðlindum. Þess er gætt í sjávarútvegi en því miður ekki eins og þyrfti enn þá a.m.k. yfir landi og orkulindum. Við þyrftum að hafa það hvort tveggja vel tryggt. Við þyrftum því að ganga til þeirra viðræðna með vissum fyrirvara um slík nauðsynleg yfirráð okkar yfir grundvallaratriðum hins efnahagslega sjálfstæðis okkar Íslendinga.

Hins vegar er öllum ljóst að stofnanaþáttur þessa samnings þyrfti að gerbreytast. Við höldum ekki uppi þeim dómstóli og eftirlitsstofnun sem gert er ráð fyrir og það þyrfti að fara meira hefðbundnar leiðir með hugsanlegan gerðardóm eða eitthvað þess háttar sem báðir þessir aðilar gætu sætt sig við.

Ég vil ekki fara í smáatriðum í það sem þyrfti að vera í slíkum samningi og læt nægja að vísa í það sem ég hef sagt því að vitanlega er það ætlunin með þessari þáltill. og mörkun þessarar stefnu að þegar verði sest niður og í samráði við t.d. utanrmn. verði undirbúin umsókn þar sem gerð er grein fyrir þeim atriðum sem við Íslendingar viljum hafa sem okkar fyrirvara.

Virðulegi forseti. Mér hefur þótt ánægjulegt að heyra það í ýmsum yfirlýsingum ráðherra, sérstaklega forsrh., að það beri að stefna að tvíhliða samningi. Mér þótti gott að heyra að hann telur að við eigum bandamenn á Norðurlöndunum fyrir slíku og ekki síst ef og þegar þessi ríki eru orðin aðilar að Evrópubandalaginu. Ég vona að það sé rétt. Ég hef líka orðið var við það að ýmsir forustumenn Evrópubandalagsins hafa talið tvíhliða samning mjög eðlilega endastöð fyrir okkur Íslendinga í þessu sambandi. Ég man ekki betur en þegar við utanrrh. áttum viðræður við Delors hafi jafnvel slíkt komið fram en þó öllu og miklu greinilegar í viðtali sem Ríkissjónvarpið átti við Andriessen, sem fór með utanríkismál innan framkvæmdastjórnarinnar og var varamaður Delors, vorið 1991, ef ég man rétt. Þar spurði fréttamaður að því hvort hann teldi tvíhliða samninga koma til greina og Andriessen svaraði því mjög skilmerkilega. Hann sagði: ,,Ef Íslendingar óska eftir því, þá koma þeir til greina`` og hann taldi jafnvel að við þyrftum ekki að óttast að tapa neinu af þeim réttindum sem við hefðum unnið okkur. Reyndar ræddi ég þetta nokkuð í þingræðu og beindi því til utanrrh. hvort ekki væri rétt að kanna slíkt formlega. Mig minnir að fram hafi komið að hann hafi minnst á þetta við Andriessen en ekki hef ég heyrt ítarlega greint frá því eða hvort að nokkurri niðurstöðu var þá komist.

Mér sýnist allt benda til þess að það sé bæði vilji til þess hér hjá flestum forustumönnum og vilji til þess hjá Evrópubandalaginu að við stefnum að tvíhliða samningi. Þess vegna er að þessu leyti, vona ég, ekkert því til fyrirstöðu að þessi tillaga verði samþykkt og Alþingi marki þannig stefnu og eyði þeirri óvissu sem ég ræddi í upphafi míns máls og sem mér virðist, því miður, aukast töluvert hjá ýmsum stofnunum hér á landi.

Ég vona því að þetta mál geti fengið skjótan og farsælan framgang hér á Alþingi og sameinað okkur alþingismenn um framhaldsskrefin í þessu mikilvæga máli, það verði eins konar þjóðarsátt um framhaldið og svo sannarlega veitir ekki af í þessari stöðu.

Ég læt þá framsögu minni lokið, virðulegi forseti, og legg til að málinu verði vísað til síðari umr. og hv. utanrmn. að lokinni fyrri umr. um málið.

Flm. (Steingrímur Hermannsson)(andsvar): Virðulegi forseti. Mér þótti heldur leitt að heyra upphafsorð hæstv. utanrrh. sem ég get ekki tekið öðruvísi en hálfgerðan útúrsnúning og hlýt að lesa tillögugreinina eins og hún er, með leyfi forseta:

,,Alþingi ályktar að stefnt skuli að því að ná tvíhliða samningi við Evrópubandalagið, fyrst og fremst á grundvelli viðskiptahluta þess samnings sem fyrir liggur um Evrópskt efnahagssvæði. Því felur Alþingi ríkisstjórninni að hefja undirbúning að slíkri samningsgerð og fara þess á leit við framkvæmdastjórn Evrópubandalagsins að viðræður hefjist hið fyrsta.``

Það væri fróðlegt að heyra frá utanrrh. nánar hvað hann telur að framhaldið verði þegar hin ríkin eru komin inn. Svo langar mig til að heyra, fyrst hann segir nú að það séu engin vandræði með að ná tvíhliða samningi og hann hafi rætt þetta við van den Broek og Andriessen og fleiri, sakar þá að Alþingi marki þessa stefnu svo að hún liggi örugglega fyrir? Ég get ekki séð annað en það ætti að styrkja hæstv. utanrrh. í þeirri viðleitni hans að undirbúa slíkan tvíhliða samning.

Ég er sammála því að slíkur tvíhliða samningur hlýtur að byggjast á viðskiptahluta EES-samningsins en ég vil alls ekki taka undir það að viðskiptahlutinn geti ekki tekið einhverjum breytingum. Hæstv. utanrrh. varpar fram þeirri grýlu að þeir muni heimta veiðiheimildir innan fiskveiðilögsögunnar. Hafa þeir ekki þegar fengið þær? Eru þeir ekki að fá þær með sérstökum samningi? Ég sé ekki nokkra ástæðu til að ætla að við þyrftum að veita þeim frekari veiðiheimildir. A.m.k. væri þá nauðsynlegt að hafa það svart á hvítu áður en lokadægur EES rennur upp og menn standa frammi fyrir því að þurfa að breyta samningunum.

Flm. (Steingrímur Hermannsson)(andsvar): Virðulegi forseti. Lái mér hver sem vill að ég næ ekki alveg samhenginu í því sem hæstv. utanrrh. er að segja. Annars vegar segir hann að þessar viðræður séu löngu hafnar. Hann er búinn að tala við fjölda manns og undirbúa tvíhliða samning og hins vegar segir hann að það sé stórhættulegt að hefja slíkar viðræður. (Utanrrh.:Með samningum . . . ) Já, ég geri ráð fyrir að samningi yrði ekki lokið fyrr en menn sjá fyrir endann á því sem verður um EES. En ég lít svo á að þegar sjálfur hæstv. utanrrh. Íslands tekur slíkt formlega upp eins og hann lýsir, þá er það sannarlega undirbúningur að samningi. Ég hlakka til að fá að sjá þessar fundargerðir hæstv. utanrrh. í utanrmn. Ég veit að þær geta ekki verið trúnaðarmál gagnvart nefndinni og þá getum við metið þetta.

En staðreyndin liggur hins vegar fyrir að þessari óvissu hérna heima hefur ekki verið eytt og hún er mjög skaðleg. Ég held t.d. að ungir kratar hefðu gott af að fá að sjá það sem utanrrh. er að undirbúa með tvíhliða samning. Ég vil jafnframt taka það fram að ef hæstv. utanrrh. líður eitthvað betur ef tillögugreininni er breytt eða jafnvel ef hann vildi flytja slíka tillögu sjálfur fyrir Alþingi, þá skal ég draga þessa til baka. Það sem ég er að leita eftir er að fá óvissunni eytt og ég tel það að öllu leyti hagstæðara fyrir okkur Íslendinga að vita hvert við stefnum. Það eru ekki nema tvö, þrjú ár til stefnu.

Halldór Ásgrímsson: Virðulegi forseti. Sú tillaga sem hér er til umræðu og hv. þm. Steingrímur Hermannsson hefur þegar gert grein fyrir, fjallar m.a. um mat á því hver er staða okkar Íslendinga nú í Evrópu og hvaða skref við eigum að stíga til þess að ná viðunandi samningum um okkar mál til framtíðar, alla vega eitthvað inn í framtíðina eins og við sjáum þróunina.

Það er staðreynd að allar hinar EFTA-þjóðirnar hafa sótt um aðild að Efnahagsbandalaginu. Aðildarumsókn Svíþjóðar og Finnlands hefur þegar hlotið samþykki framkvæmdastjórnarinnar og í gær kom jákvæð umsögn um umsókn Noregs og gert ráð fyrir því að samningaviðræður hefjist fljótlega og það sama mun eiga við um Austurríki.

Að því er varðar Sviss, þá er það ljóst að það land er í mjög erfiðri stöðu um þessar mundir og er hætta á að þeir muni að einhverju leyti einangrast eða eru a.m.k. mjög hræddir um það og því er líklegt að þeirra útleið verði sú að sækja um aðild að Efnahagsbandalaginu á einhverju stigi máls því að það er vart hægt að reikna með því að héðan af verði þeir aðilar að Evrópsku efnahagssvæði nema þá menn geri ráð fyrir því að Evrópskt efnahagssvæði sé komið til að vera og eigi fyrir sér langa framtíð.

Ég er þeirrar skoðunar að menn þurfi að meta það kalt og rólega hvort EFTA eigi í sjálfu sér einhverja framtíð fyrir sér. Ég held að það sé alveg ljóst ef ríkin Finnland, Svíþjóð, Noregur og Austurríki ganga í Efnahagsbandalagið og jafnvel Sviss líka, þá muni EFTA eiga litla sem enga framtíð fyrir sér. Það hafa komið upp um það raddir að fleiri þjóðir Austur-Evrópu gangi í EFTA, en ég tel það ekki samrýmast hagsmunum okkar Íslendinga að opna fyrir inngöngu fleiri þjóða vegna þess að við eigum miklu minni sameiginlega hagsmuni með þeim en hinum EFTA-þjóðunum sem nú munu e.t.v. ganga fljótlega í Efnahagsbandalagið. Ef Sviss verður áfram EFTA-land og gengur ekki í EB sem ég tel nú fremur ólíklegt að muni gerast, þá er það ljóst að við eigum ekki mjög mikla sameiginlega hagsmuni með því landi þótt við höfum átt við þá vinsamleg samskipti og nokkur viðskipti.

Það er á þessu stigi afar erfitt að meta það hvort af því verður að hin Norðurlöndin gangi inn í Efnahagsbandalagið. Þó er það mat manna að Finnland ætli sér að ganga inn og það muni ekkert standa í vegi fyrir því að svo muni verða. Þetta er að sjálfsögðu ekkert einróma mat í því landi, en margir telja líklegt að þeir atburðir sem nú eiga sér stað í Evrópu, ekki síst í Rússlandi, verði til þess að herða þá í því að ná þessari niðurstöðu. Það er jafnframt líklegt að þeir miklu efnahagserfiðleikar sem þar eru munu ekki draga úr vilja þeirra til að ganga í Efnahagsbandalagið heldur þvert á móti auka hann. Í framhaldi af því er ekki ólíklegt að Svíþjóð muni ganga inn, en þótt óvissan sé mikil að því er varðar Noreg, þá er miklu líklegra að Noregur gangi inn í Efnahagsbandalagið að því gefnu að Finnland og Svíþjóð hafi komist að þeirri niðurstöðu.

Það er áreiðanlegt að mikil óvissa ríkir í þessum málum um þessar mundir og því ekki alveg auðvelt að meta stöðuna. Þjóðaratkvæðagreiðslan sem er fram undan í Danmörku um Maastricht-samkomulagið 18. maí er afar mikilvæg. Hún er mikilvæg vegna þess að ef Danir munu þá fella samkomulagið einu sinni enn, þá mun koma mikill hægagangur í aðildarviðræður og það er jafnframt mat manna að við það mundi hægja mjög á umræðunum um Evrópskt efnahagssvæði og þeirri framvindu seinka. Og það er jafnframt talið að felli Danir samkomulagið, þá muni verða enn lengra í það að Bretar muni samþykkja það. Það er jafnframt ljóst að það eru miklar umræður sem eiga sér stað í Englandi um þetta mál en flestir telja þó að eftir að þær umræður eru yfirstaðnar og ef kosningarnar í Danmörku fara á þann veg að samkomulagið verði samþykkt, þá muni Bretar trúlega samþykkja það síðar á þessu ári. Um þetta er hins vegar ekkert hægt að fullyrða, en við Íslendingar hljótum að meta okkar stöðu í þessu ljósi og stíga þau skref sem við teljum nauðsynleg til að tryggja okkar stöðu sem best í þeim miklu hræringum sem nú eiga sér stað í Evrópu.

Ég er þeirrar skoðunar að framtíð EFTA sé afar ótrygg og það beri að viðurkenna þá staðreynd og það beri að viðurkenna hana m.a. með því að fara þess nú þegar á leit við Evrópubandalagið að það verði teknar upp tvíhliða viðræður milli Íslands og Evrópubandalagsins um framtíð Íslands í samskiptum við bandalagið. Ég hef heyrt það haft eftir hæstv. utanrrh. að hann hafi sagt við þessar umræður að þessi tillaga væri hættuleg. Ég heyrði ekki nákvæmt orðalag hæstv. utanrrh. í þessu sambandi en þessi ummæli koma mér afar mikið á óvart ef þau eru rétt eftir höfð því að ég hélt að það væri mjög mikilvægt á þessu stigi að menn reyndu að ná sem bestri samstöðu um það hver væri stefna okkar Íslendinga í þessum samskiptum. Og þar eru að mínu mati aðeins tvær leiðir sem koma til greina. Það er í fyrsta lagi að biðja um viðræður um aðild Íslands að EB og ef það stendur til, þá held ég að sé best fyrir ríkisstjórnina að gera það sem fyrst ef hún ætlar sér það sem ég er andvígur og ég hef skilið það þannig hingað til að vilji ríkisstjórnarinnar standi alls ekki til þess. Það er mikilvægt að fá það staðfest í þessum umræðum að þar sé engin beyting á.

Þá hljótum við að spyrja í framhaldi af því ef það er ekki vilji ríkisstjórnarinnar og hún staðfestir það að það er ekki ætlan hennar að biðja um viðræður um aðild Íslands að Evrópubandalaginu, þá erþað skylda hennar að koma fram með skýra stefnu í málinu og leita samstöðu um það hér á Alþingi. Því miður er það svo að það hefur afar lítið heyrst frá ríkisstjórninni um þetta mál. Hún hefur e.t.v. af eðlilegum ástæðum verið upptekin af því að koma hér í gegn á Alþingi aðildinni að Evrópska efnahagssvæðinu sem er vissulega skiljanlegt, en það er jafnframt mikilvægt að í því máli öllu ríki ákveðin framtíðarsýn og það er ljóst að m.a. vegna þess að sú framtíðarsýn hefur ekki verið nægilega skýr, þá hefur samstaða um málið verið minni en annars hefði getað orðið. Það hefur vakað í máli sumra sem styðja hæstv. ríkisstjórn að þeir séu þeirrar skoðunar að það beri að stefna að aðildarviðræðum. Ég tel því afar mikilvægt að þetta mál sé tekið fyrir af fullri alvöru og því sinnt að samræma skoðanir á Alþingi og koma þeim vilja á framfæri við forustumenn Efnahagsbandalagsins. Ég hef trú á því að slíkri beiðni yrði vel tekið og hef fulla ástæðu til að ætla það. Ég er ekki með því að segja að það yrði samþykkt af hálfu EB að slíkar viðræður yrðu teknar upp nú þegar vegna þess að það er ekki ólíklegt að þeir telji sig of upptekna af viðræðum við þær þjóðir sem nú eru að biðja um aðild. Það er hins vegar mikilvægt fyrir okkur Íslendinga að fylgjast vel með þeim viðræðum og þeim samningsatriðum sem þar verða tekin upp og væri að sjálfsögðu þýðingarmikið ef við gætum hafið viðræður við EB sem allra fyrst í þeim tilgangi að ljúka a.m.k. könnunarviðræðum og stöðumati sem allra fyrst.

Ég tel það vera mjög mikilvægt bæði fyrir Efnahagsbandalagið og hinar EFTA-þjóðirnar að reyna að átta sig sem fyrst á því hvað menn ætla sér með Evrópska efnahagssvæðið ef flestar þjóðirnar ganga inn. Ég held að það hljóti að liggja alveg fyrir að það verður of kostnaðarsamt að halda uppi því stofnanaverki sem þar hefur verið komið á fót og það hlýtur að vera hagsmunamál beggja aðila að draga úr því ef svo fer. Og það er jafnframt mikilvægt fyrir okkur Íslendinga að ná fram betri samningum á ýmsum sviðum og þess vegna hlýtur það að vera mikilvægt fyrir okkur að fygjast sem best með því sem fer fram á næstunni.

Það liggur alveg ljóst fyrir að það eru ýmis vandamál uppi í samningunum við Noreg, Svíþjóð og Finnland og þá ekki síst við Noreg. Það eru mál sem snerta landbúnað, byggðamál, sjávarútveg, olíu svo að eitthvað sé nefnt. Sum þessara mála eru okkur þýðingarmikil, ekki síst fiskveiðimálin, betri aðgangur að mörkuðum en við höfum nú þegar fengið og e.t.v. samvinna á sviði byggðamála við Efnahagsbandalagið. Ég hlýt því að gera mér þær vonir að þessari tillögu verði vel tekið og henni verði tekið með þeim hætti að þar felist vilji til að reyna að ná sem bestri samstöðu um framtíðarstefnu Íslands í þessum málum. Sá vilji hefur komið fram í máli margra þingmanna í þessari umræðu og ég vænti þess að hæstv. ríkisstjórn leggi sitt fram til þess að svo megi verða. Það hlýtur að vera mikill styrkur fyrir Íslendinga ef hægt er að ná sem breiðastri samstöðu um takmark okkar í þeirri þróun sem nú á sér stað og gæti orðið til þess að við komum mun sterkari til þeirra viðræðna en annars hefði orðið. Ég get ekki skilið það að tillöguflutningur þessi geti á nokkurn hátt skaðað málstað Íslands. Það má vel vera að menn þurfi að meta tímasetningar í þessu sambandi, en ég get ekki séð að það sé ástæða til að draga það. Það eru ákveðnar staðreyndir sem liggja á borðinu og allir vita um og það þjónar hugsanlegri samningsniðurstöðu best að sem fyrst sé gengið til þess verks og menn komi þar fram af fullri einurð og fullri hreinskilni um það sem menn vilja ná fram.

Það er alveg ljóst að þær þjóðir sem nú eru að sækja um aðild að EB hafa komið fram með ákveðnar óskir og ákveðnar kröfur í sambandi við þeirra ætlan og vilja í þeim samningaviðræðum og það er á sama hátt mikilvægt að við Íslendingar setjum fram með skýrum hætti það sem við viljum ná fram ef svo fer sem horfir. Ég tel að okkar staða í því sambandi sé góð, m.a. af þeirri ástæðu að það hlýtur að þjóna tilgangi og hagsmunum mótaðilans að draga úr því stofnanaverki sem nú stendur til að koma á fót þegar Evrópskt efnahagssvæði tekur til starfa. Ég lít á það sem staðreynd sem hægt sé að ganga út frá að það muni verða úr því ef niðurstaða kosninganna í Danmörku verður á þá leið að samkomulagið um Maastricht verður þar samþykkt. Ef svo verður ekki, þá á ég von á að því muni seinka en eftir þeim upplýsingum sem ég hef fengið bestar, þá sé líklegt að enda þótt samningurinn gangi ekki í gildi 1. júlí, þá séu mjög miklar líkur til þess að það geti gerst 1. okt. þótt þar sé vissulega heldur engin vissa.

Í ljósi allra þessara hræringa tel ég mikilvægt að við komumst að sameiginlegri niðurstöðu um það hvert beri að stefna og ég hélt satt best að segja að hæstv. ríkisstjórn mundi reyna að leggja sig fram í þeim efnum.

Halldór Ásgrímsson(andsvar): Virðulegur forseti. Hæstv. utanrrh. upplýsti hér að hann hefði oft rætt þetta mál við forustumenn Efnahagsbandalagsins og þá met ég það svo að hann hafi ekki talið mjög hættulegt að gera það og fagna ég því. Það er hins vegar mikill munur á því hvort það er gert með þeim hætti eða það er beðið um það formlega og í því felist mat Íslands á því að EFTA eigi ekki framtíð fyrir sér. Það er vissulega alveg rétt að það er óvissa um það hvort EES-samningurinn gengur í gildi. Hins vegar teldi ég nú ástæðu fyrir hæstv. utanrrh. að hafa meiri trú á því en hér kom fram.

Hins vegar er ég ekki sammála því mati hæstv. utanrrh. að þetta muni bara gerast sjálfkrafa og það þurfi ekki að hafa neinar sérstakar áhyggjur af því. Er ekki ástæða til þess, hæstv. utanrrh., fyrir okkur Íslendinga að fara fram á breytingar í ýmsum efnum að því er varðar EES-samninginn okkur í hag þannig að væntanlegur tvíhliða samningur milli okkar og EB verði okkur hagstæðari? Ég leyfi mér að vona að ég hafi þá misskilið hæstv. utanrrh. þegar hann sagði að þetta muni bara gerast sjálfkrafa og eftirlitsstofnunin og dómstóllinn sem varla geta gengið undir því nafni að það sé um dómstól að ræða, það muni leggjast af og allt annað verði óbreytt. Það er ekki fullnægjandi niðurstaða fyrir okkur Íslendinga og þess vegna þurfum við að skilgreina það nú þegar hvað það er sem við ætlum að fara fram á í slíkum viðræðum og það þarf alllangan undirbúningstíma. Ég reikna ekki með því að þetta geti gerst í næsta mánuði og þess vegna þarf að undirbúa það nú þegar.

Halldór Ásgrímsson(andsvar): Virðulegur forseti. Það er greinilega ágreiningur milli mín og utanrrh. um það hvenær þetta er tímabært. Ég tel að það sé tímabært nú þegar. Það eru hafnar aðildarviðræður annarra EFTA-þjóða við EB þrátt fyrir óvissuna um Evrópska efnahagssvæðið og það er alveg ljóst að hverju þau lönd stefna og þessar viðræður eru að hefjast. Ef það er ljóst, hæstv. utanrrh., að það stendur ekki til af hálfu Íslands að sækja um aðild að Efnahagsbandalaginu og það er ásetningur Íslands að ná tvíhliða samningi við Evrópubandalagið, þá er það alveg jafntímabært fyrir okkur að taka upp slíkar viðræður og það er tímabært fyrir hina að biðja um viðræður um aðild að Efnahagsbandalaginu.

Ég tel að sá samningur sem við höfum náð sé okkur hagstæður í mörgu en í öðrum atriðum okkur óhagstæður og það hlýtur að þurfa að undirbúa breytingar okkur í hag mjög vel. Hæstv. utanrrh. hefur hér upplýst að þessum undirbúningi sé nú þegar lokið og það sé allt klárt í sambandi við málið. Ég leyfi mér þá að spyrja í hverju sá undirbúningur felst og hver eru þau atriði sem ríkisstjórn Íslands ætlar að setja fram ef til þess kemur og hvort hægt sé að fá upplýsingar um þann undirbúning og greinargerðir um hann. Ég hafði ekki gert mér grein fyrir því að hæstv. utanrrh. hafi staðið fyrir slíkum undirbúningi og þess vegna tel ég mjög mikilvægt að fá aðgang að þeim skjölum.

Halldór Ásgrímsson(andsvar): Virðulegur forseti. Ég vil nú biðja hv. 4. þm. Austurl. að vera ekki að hafa svona óskaplegar áhyggjur af því sem hann kallar ágreining í Framsfl. Ég held að það sé nú best fyrir hv. þm. að hafa þá meiri áhyggjur af sinni eigin afstöðu í málinu. Ég verð að segja það alveg eins og er að ég hef ekki alveg skilið það hvernig hann vill nálgast niðurstöðu í samningum við Efnahagsbandalagið. Ég geri mér alveg grein fyrir því að það er ekki nóg að segja: Við viljum tvíhliða samninga. Það er ekki þar með sagt að það sé komin niðurstaða með þeim hætti sem við teldum best vera og það mál var gert upp í tíð síðustu ríkisstjórnar. Það er rétt hjá hæstv. utanrrh. að það var mat allra ráðherra í þeirri ríkisstjórn að það væri skynsamlegra að reyna að ná niðurstöðu í gegnum samningana um Evrópskt efnahagssvæði. En síðan skilja að sjálfsögðu leiðir hvað menn vilja að taki svo við, hvort það er aðild að Efnahagsbandalaginu eða tvíhliða samningar við EB í framhaldi af því. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson spyr að því hvort þessum mönnum sé treystandi. Það má vel vera rétt hjá honum að þeim sé ekki fyllilega treystandi, en það er einmitt tilgangurinn með þessari tillögu að gera tilraun til þess að skapa breiða samstöðu á Alþingi um vilja í þessu máli. Ég heyri að það er erfitt að ná samstöðu um það mál við hv. þm. Hjörleif Guttormsson. En ég vænti þess hins vegar að það sé hægt að ná samstöðu um það við flesta aðra alþingismenn á Alþingi.

Halldór Ásgrímsson(andsvar): Virðulegur forseti. Ég heyri það á hv. þm. að hann telur hættuna vera svo mikla og hann sé svohræddur í þessu máli að það sé best að hreyfa sig hvergi og sitja bara heima og breiða upp fyrir haus. Það er út af fyrir sig afstaða en ég tel að það sé mjög hættulegt íslenskri þjóð að hafa slíka afstöðu og vera svo hræddur við hvert einasta skref sem menn taka að það er næstum því að menn þora ekki einu sinni að tala við menn. (HG:Hvernig fór með formanninn, formann flokksins?) Ég bið hv. þm. að hafa áhyggjur af sínum eigin flokki og vera ekki með þessar sífelldu áhyggjur af Kvennalistanum og Framsfl. Það er að vísu mjög ánægjulegt að þingmaðurinn skuli bera svona mikla umhyggju fyrir þessum flokkum en ég lofa mér að efast um það að sú umhyggja sem hann fer með á Alþingi sé mjög einlæg. Ég tel það vera miklu mikilvægara að hann reyni þá að skapa samstöðu í sínum eigin flokki því ég hef ekki skilið formann Alþb. með þeim hætti að hann telji það vera best að breiða yfir haus í þessu máli og hreyfa sig hvergi. Ég man ekki betur en að allir ráðherrar Alþb. hafi staðið að því á sínum tíma að ganga til samninganna um Evrópskt efnahagssvæði og það gerðu þeir og töldu það þjóna íslenskum hagsmunum. En ég man það jafnframt að hv. þm. Hjörleifur Guttormsson taldi það hættulegt skref. Um það var samstaða en það er ekki sama að menn hafi þá hið sama mat og á niðurstöðunni að því er varðar Evrópskt efnahagssvæði. En þrátt fyrir þetta vænti ég þess að menn geti náð um það samstöðu að biðja um slíkar tvíhliða viðræður og það er mikilvægt að sem flestir geti staðið að því.

Jóhannes Geir Sigurgeirsson: Virðulegi forseti. Umræður um viðskiptasamninga okkar við Evrópu hafa tekið æðilangan tíma á þessum vetri og um það er ekkert nema gott eitt að segja. Þetta er eitt stærsta mál sem við höfum staðið frammi fyrir um árabil og því eðlilegt að Alþingi Íslendinga taki sér góðan tíma til umfjöllunar um það.

Ég er þeirrar skoðunar að sú umræða sem hefur farið fram í dag sé í það minnsta í betri hlutanum af þeirri umræðu í vetur og ég geri mér ákveðnar vonir um að umræðan marki ákveðin tímamót, þau tímamót að menn leiti eftir að því sem sameinar Alþingi í þessu máli en fram að þessu hefur umræðan fyrst og fremst snúist um það sem sundrar okkur.

Ég hef fært fyrir því rök úr þessum ræðustól að ef við skoðum málflutning einstakra þingmanna og tillögur einstakra stjórnmálaafla, þá sé í raun miklu fleira sem sameinar okkur í þessu máli en það sem sundrar okkur. Á sínum tíma sat ég á þingi og studdi þá ákvörðun þegar ríkisstjórnin, sem þá sat, ákvað að fara í viðræðurnar um EES. Á þeim tíma virtust stjórnarflokkarnir alveg sammála um að það væri sú leið sem við hefðum að undanskildum væntanlega hv. 4. þm. Austurl. Það þýðir ekki að aðstæður í dag geti ekki leitt til þess að okkar hagsmunum sé best borgið með því að sá vilji okkar Íslendinga, sem ég þykist vita að sé vilji mikils meiri hluta Alþingis, að innganga í EB komi ekki til greina og við viljum fara í viðræður um að breyta þessum samningi í tvíhliða samning, komi mjög skýrt fram á þessu stigi. Ég hef hins vegar verið þeirrar skoðunar að eins og málin hafa þróast sé stöðu okkar betur borgið varðandi áframhaldandi viðræður og þróun þessara samninga yfir í tvíhliða samninga að samningnum um hið Evrópska efnahagssvæði samþykktum en ef við hefðum hafnað honum.

Ég er einnig þeirrar skoðunar að það sé langt frá því að viðræðum okkar um viðskiptasamning við Evrópu sé lokið og þar séu öll mál í höfn. Ég hef gagnrýnt hvernig staðið hefur verið að landbúnaðarþætti samningsins og kannski ekki síst það að íslenska ríkisstjórnin dró á síðasta ári til baka viðræðunefnd sína um landbúnaðarmálin. Það kemur til vegna þess að innan Evrópubandalagsins eru landbúnaðarmálin og sjávarútvegurinn undir einum hatti. Þar kemur til annar flötur á landbúnaðarstefnu Evrópuríkjanna sem hefur mjög mikil áhrif ákomu okkar Íslendinga. Þar á ég við hið nána samband milli landbúnaðarstefnunnar og fiskveiðistefnu í Evrópuríkjunum. Við Íslendingar erum búnir að veita iðnvarningi frá Evrópu nánast ótakmarkaðan aðgang að okkar markaði og á sama tíma verðum við enn að hlíta því að samkeppnisstaða okkar iðnvarnings, þ.e. fiskafurðanna, sé stórlega bjöguð með styrkjum og innflutningstollum. Við höfum verið óþyrmilega minnt á þetta að undanförnu í tengslum við aukið framboð á fiski frá Barentshafi. Þess ber einnig að geta að verðmyndun á fiski frá Evrópu tekur að sjálfsögðu mið af mikið niðurgreiddum landbúnaðarvörum á því svæði. Við hljótum því að halda áfram baráttu okkar fyrir því að fá sem mesta fríverslun með fisk.

Þetta hefur aftur leitt huga minn að því í vetur að fáar þjóðir eru eins háðar milliríkjaverslun og við Íslendingar. Eins er hlutfall matvæla óvíða eins hátt í útflutningi og hér. Það hlýtur eiginlega að vera eðlilegt að draga af þessu þá ályktun að fáum þjóðum sé eins mikilvægt og okkur Íslendingum að einfaldar og skilvirkar reglur ríkji um milliríkjaviðskipti með matvörur, reglur sem byggi í grundvallaratriðum á fríverslun en verða að mínu mati að taka mjög ákveðið mið af umhverfisþáttum og það verði að nást á næstu árum að umhverfisþátturinn verði verðlagður í þeim viðskiptum. Með öðrum orðum að umhverfisvæn framleiðsla fái markaðslegt gildi á hinum opna markaði.

Nú hafa menn rætt heilmikið um aðild að EB sem ég ítreka að ég tel að standi engin efni til af okkar hálfu. Það var m.a. orðað mjög skýrt í forustugrein í Morgunblaðinu fyrir nokkrum vikum þar sem það var það rökstutt að þar væri ekkert um það að ræða, við værum, eins og hæstv. utanrrh. sagði, tíu árum á eftir öðrum Evrópuríkjum, heldur einfaldlega það að fyrir því væru engin málefnaleg rök. Okkar hagsmunir eru það mikið öðruvísi en þeirra þjóða sem mynda hið Evrópska efnahagssvæði vegna þess, sem ég rakti m.a. hér áðan, hversu fiskveiðar og fiskútflutningur er stórt hlutfall af okkar útflutningi. Það er okkur hins vegar mjög mikilvægt að hafa góðan viðskiptasamning við Evrópu og eiga greiðan aðgang að þeim markaði því að hvað sem menn vilja segja um þróunina í Evrópu, þá er það svo að sá markaður sem stendur næst í rúmi er alltaf sá sem verðmætastur er á hverjum tíma. Það er best að þjóna honum og sem líkast menningarlegt og félagslegt umhverfi hefur vissulega áhrif í þessu sambandi. Það breytir hins vegar ekki því að hagsmunir okkar Íslendinga eru þannig að okkur er mjög mikilvægt að halda öllum öðrum leiðum opnum. Eins og ég hef lesið samninginn um hið Evrópska efnahagssvæði, þá lokar hann engum leiðum í því. Við getum enn þá haldið áfram að þróa viðskipti okkar við Bandaríkin eða við Austurlönd eftir því sem við viljum. Gengjum við hins vegar í EB værum við komin inn fyrir tollmúra þeirra og það gæti haft skaðvænleg áhrif á þessa þætti. Þetta rökstyður enn frekar í mínum huga að við eigum ekkert erindi þar inn.

Þegar menn tala um að nú getum við leyst okkar vandamál með því að beina viðskiptum okkar til Ameríku og að dollarinn fari hækkandi og það muni koma okkur til góða, þá vil ég í því sambandi nefna að því miður hefur það gerst að verð á okkar afurðum í Ameríku hefur lækkað í það minnsta sem nemur hækkun dollarans þannig að við stöndum ekki betur þar en fyrir. Það er hins vegar rétt að við höfum kannski vanrækt þann markað að nokkru og að nokkru verðlagt okkur út af honum því að það eru komnar aðrar og ódýrari fisktegundir þar í staðinn fyrir mikið af því sem við seldum þangað. Það verður ekki auðvelt að ryðja þeim út aftur nema þá með verulegri verðlækkun. Hutirnir eru því ekki svo einfaldir.

Í öðru lagi vil ég nefna það að ef við ætlum að hasla okkur völl sem útflytjandi á fullunnum matvælum, þá er markaðsstarfsemi hvað það snertir þannig að sú vinna er ekki talin í mánuðum heldur árum og menn hoppa ekki með slíka vöru milli markaða einn, tveir og þrír.

Ég veit ekki hvort ég á að taka það sem meðmæli með ræðu minni, hvort hún er það góð eða eitthvað annað, en hv. 17. þm. Reykv. er sofnaður undir henni. (ÖS:Það er rangt.) En ég ætla að halda áfram. Ég ætla ekki að hafa langt mál en vil koma inn á það sem ég sagði í upphafi. Að mínu mati ber miklu minna á milli en menn vilja vera láta í umræðunni. Það rökstyð ég með því að mikill meiri hluti þingmanna hefur á beinan eða óbeinan hátt lýst því yfir að hann sé því samþykkur að það verði gerður tvíhliða viðskiptasamningur, sem einnig taki yfir rannsóknir, vísindi og menntun, við Evrópubandalagið og sá samningur byggi á viðskiptaþætti EES. Það er hugsunin á bak við þá þáltill. sem formaður og varaformaður Framsfl. leggja hér fram og er einhuga studd af þingflokki Framsfl.

Ég vil aðeins ræða tillögu Alþb. um tvíhliða samning við EB sem hv. 4. þm. Austurl. Hjörleifur Guttormsson hefur margsinnis lýst hér sem stefnu Alþb. í þessu máli og Alþb. komið fram einum rómi í málinu og auðvitað hlýtur það að vera jákvætt. Alþb. gaf á síðasta sumri út bækling eftir miðstjórnarfund 28. júní 1992 eins og hér stendur: Þetta er afgreitt og staðfest á fundi miðstjórnar Alþb. 28. júni 1992. Þar sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson hefur borið svo mjög fyrir brjósti stefnu og kannski eilítið skiptar skoðanir innan þingflokka Kvennalistans og Framsfl. um þetta mál, þá langar mig aðeins að fá þingmanninn til þess að staðfesta þann skilning sem ég legg í þetta plagg sem Alþb. gaf út á miðju síðasta sumri. Þar segir m.a., með leyfi forseta:

,,Sjálfstæður tvíhliða viðskiptasamningur milli Íslands og EB verði m.a. byggður á viðskiptaþáttum EES-samningsins, sérstökum sjávarútvegssamningi og bókun 6 í samningnum við EB sem verið hefur í gildi síðan 1976.``

Þá segir einnig: ,,Framkvæmd tvíhliða samningsins milli Íslands og Evrópubandalagsins verði einfaldari í sniðum en samkvæmt EES-samningnum. Eingöngu verði sett á fót samstarfsnefnd um eftirlit og gerðardómi beitt verði deilumál um framkvæmd samningsaðila ekki útkljáð. Pólitísk vandamál verði leystí ráðherraviðræðum.``

Síðan segir áfram, með leyfi forseta: ,,Í tvíhliða samningi Íslands og EB verði m.a. byggt á hugmyndum um frjálsa vöruflutninga, fólksflutninga, þjónustustarfsemi, fjármagnsflutninga og almenna samkeppni auk þess sem hafðar verði til hliðsjónar reglur Norðurlanda um vinnumarkað og búseturétt og afdráttarlaus réttur Íslendinga til að skipa forræði og eignaraðild á auðlindum til lands og sjávar verði tryggður með sérstökum lögum.``

Þarna komum við að því sem ég er algerlega sammála Alþb. um, að í tvíhliða samningi eigum við að geta tryggt þessi réttindi okkar betur. En eftir stendur að í þeirri samþykkt Alþb., sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson hefur margsinnis lýst hér yfir að Alþb. standi einhuga að, er það tekið skýrt fram, það er ekki hægt að skilja þetta öðruvísi, en sá tvíhliða samningur eigi að byggjast á þátttöku okkar í innri markaðnum. Meira að segja eru taldir upp allir þættir fjórfrelsisins, hugmyndir um frjálsa vöruflutninga, fólksflutninga, þjónustustarfsemi, fjármagnsflutninga og almenna samkeppni.

Eins og ég hef kynnt mér málið, þá getum við ekki tekið þátt í innri markaðnum, við getum ekki gert tvíhliða samning sem byggir á viðskiptaþætti EES á annan hátt en að taka yfir þær reglur sem eiga að gilda á Evrópusvæðinu um viðskipti og fjármálastarfsemi, þ.e. þær lagabreytingar sem við höfum m.a. verið að vinna að efh.- og viðskn. í vetur og oftar en ekki náðst full samstaða um og allir nefndarmenn skrifað undir. Að vísu einstaka sinnum með fyrirvara úr stjórnarandstöðunni. Þetta segir mér enn frekar að ágreiningurinn á borði er ekki alltaf eins mikill og hann er í orði.

Þetta breytir hins vegar ekki því að núv. hæstv. ríkisstjórn hefur haldið afar klaufalega á þessu máli og algerlega mistekist að vinna að því að ná fram þeirri línu sem samstaða á að geta náðst um. Það hefur verið unnið eftir því að keyra hlutina í gegn með illu, því miður. Ég segi því miður, (Gripið fram í.) góðu eða illu. En mér hefur stundum fundist að það illa hafi frekar verið valið hafi það staðið til boða. Þetta segi ég m.a. vegna þess að ef við lítum á hvernig staðið er að þessum málum í okkar nágrannalöndum, þá er í flestum tilfellum um það veruleg pólitísk samstaða milli stjórnar og stjórnarandstöðu. Í svo brýnu máli eins og hér er finnst mér að það hljóti að vera afar nauðsynlegt.

Virðulegur forseti. Ég vil að lokum ítreka að ég vona að þessi umræða í dag geti orðið til þess að aðilar nálgist um þá þætti sem menn eru sammála um og menn reyni að vinna á þeim nótum en ekki hinum að sundra þjóðinni eina ferðina enn í viðkvæmu utanríkismáli. Það er engum til hagsbóta. Ég vil nú skora á hæstv. utanrrh. að taka betur undir þessa tillögu en hann hefur gert fram að þessu. Því mér sýnist að það liggi alveg í augum uppi að okkur sé mikil nauðsyn að það komi fram nú þegar skýr vilji, ekki bara ríkisstjórnar heldur Alþingis, um það hvaða leið við viljum fara í Evrópusamvinnunni á næstu árum. Það liggi alveg ljóst fyrir að það sé ekki aðildin að EB. Það er einn hlutur í því sem hér hefur ekki komið fram en eftir því sem maður hefur reynt að kynna sér þau mál þá virðist það liggja fyrir að EB hefur nánast engan áhuga á okkur til inngöngu. Og það held ég að þeir ættu að kynna sér sem eru að velta því fyrir sér hvað það þýddi að sækja um aðild.

Jóhannes Geir Sigurgeirsson(andsvar): Virðulegi forseti. Ég bendi hæstv. utanrrh. á það að þegar þessi tillaga er lögð fram í desembermánuði sl., þá var engin efi í orðum ráðherrans um að samningurinn mundi taka gildi mjög fljótlega. Það hefur margsinnis verið bent á það hér af þingmönnum að það hljóti að vera eðlilegt að texti þessarar tillögu verði lagaður í meðferð og vinnu þingsins. Ég minni á það að formaður Framsfl. bauðst meira að segja til að draga hana til baka ef hæstv. utanrrh. vildi koma með aðra í staðinn. Ég bendi einnig á að ég mótmæli því mjög harðlega að umræður um stefnumótun varðandi samninga okkar við Evrópu á næstu árum sé eitthvert dægurmál sem menn geti leyft sér að rabba um einn seinni part. Mín orð til hæstv. utanrrh. voru ekki síst í þá veru að það væri nauðsynlegt að sá vilji Alþingis, hvað við ætlum að gera og hvert við viljum þróa þessi mál, komi skýr fram. Alveg á sama hátt og vilji þjóðþinga hinna EFTA-ríkjanna sem eru búin að sækja um hefur nú þegar komið fram á skýran hátt. Þær ríkisstjórnir vinna allar á grunni samþykkta sinna þjóðþinga og þess vegna tel ég fullkomlega rökrétt og nánast sjálfsagt að það liggi einnig fyrir skýr pólitískur vilji Alþingis Íslendinga hvað við viljum gera í framhaldinu. Og ég er ekki í nokkrum vafa um það að sá vilji liggur þannig að menn vilja þróa þennan samning yfir í tvíhliða samning. Menn hafa einnig margsinnis bent á það hér í umræðunni, hæstv. utanrrh., að tímapunkturinn, hvenær þær viðræður hæfust, væri ekkert aðalatriði.

Jóhannes Geir Sigurgeirsson(andsvar): Virðulegi forseti. Andsvör hæstv. utanrrh. eru nú farin að bera mikinn þrætubókarsvip. Ég vil benda hæstv. ráðherra á að það er hárrétt að Alþingi Íslendinga samþykkti nú í janúarmánuði og lýsti yfir vilja sínum um að taka þátt í samstarfinu innan EES. Ég bendi hæstv. ráðherra á að það hafa einnig önnur þjóðþing EFTA-ríkja gert. Þar lá fyrr sá vilji þjóðþinganna, en hæstv. ráðherra er mjög umhugað um það að við stöndum nú ekki öðrum þjóðþingum Evrópu að baki varðandi þinglega meðferð á þessu máli og rak mjög á eftir því nú á þessum vetri. Þá vil ég benda hæstv. ráðherra á að hjá öðrum Norðurlandaþjóðum innan EFTA liggur fyrir samþykkt þjóðþinga um hvernig þær vilja þróa þessi mál áfram. Ég tel að það séu full rök fyrir því að það sé jafnmikilvægt fyrir okkur Íslendinga að vilji Alþingis Íslendinga liggi alveg skýr fyrir hvert við viljum þróa þessi mál í framhaldinu. Og það sé í raun nauðsynlegt vegna þess að í þróunarferlinu á næstunni þá eigum við ekki samleið með þeim þjóðum nema að takmörkuðu leyti sem hafa ákveðið að ganga inn í EB. Það sé þess vegna algerlega nauðsynlegt að vilji Alþingis Íslendinga um það hvernig við viljum þróa þetta áfram liggi ljós fyrir. Ég er sannfærður um að það mætti finna stefnu sem mikill meiri hluti alþingismanna væri tilbúinn til að standa að.

Jóhannes Geir Sigurgeirsson(andsvar): Virðulegur forseti. Ég bið nú hv. þm. Hjörleif Guttormsson að spara sér áhyggjur af minni pólitísku framtíð eða í hvaða sambandi ég sé við mitt bakland. Þar hef ég komið fram á fullkomlega heiðarlegan hátt, skýrt út mín sjónarmið, og það ræðst síðan á sínum tíma hvernig við því verður brugðist. Að sjálfsögðu axla ég pólitíska ábyrgð í þessu eins og hverju öðru máli. Ég hlýt hins vegar að vekja athygli á því að hv. þm. vék sér undan að svara spurningu minni þess efnis hvort sá skilningur minn væri réttur að í þeirri samþykkt sem Alþb. gerði á síðasta sumri væri byggt á fjórfrelsinu, það er hér allt saman talið upp, og hinum innri markaði Evrópu sem verið er að tala um. Það er ekki hægt að skilja þetta öðruvísi þegar rætt er um að þetta eigi að byggjast á viðskiptaþætti EES og allir þættir fjórfrelsisins taldir upp, hver og einn einasti. Ég hlýt að ítreka spurningu mína: Er samþykkt Alþb. frá 28. júní 1992 sá grunnur sem hv. þm. hefur margsinnis lýst yfir að sé sú stefna sem Alþb. standi einhuga að? Ég hlýt að spyrja að því vegna þess eins og ég sagði áðan þá kemur það hér skýrt fram að þar eigi að byggja á fjórfrelsinu og innri markaðnum og það getum við ekki öðruvísi, hv. þm., en að yfirtaka að verulegu leyti þær viðskiptareglur sem þar gilda. Stóri munurinn hins vegar er sá að í tvíhliða samningi losnum við við stofnanaveldið. Og um það erum við væntanlega hjartanlega sammála að er jákvætt fyrir okkur.

Jóhannes Geir Sigurgeirsson(andsvar): Virðulegi forseti. Það er mjög gott að það kom skýrt fram að hv. þm. hafnaði úr ræðustól þeirri greinargerð sem þingflokkur og framkvæmdastjórn Alþb. gaf út eftir þennan fund 28. júní á sl. sumri. Það er nú kannski svo, hv. þm., að samstaðan er ekki eins mikil og hv. þm. hefur viljað vera láta. Því eins og ég hef rakið hér í tvígang og lesið fyrir hv. þm. þá stendur í þessari greinargerð þingflokks og flokksstjórnar, framkvæmdastjórnar, og það kemur hvergi neinn fyrirvari fram gagnvart afstöðu hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar. Það stendur hér skýrt og skorinort að tvíhliða samningur við EB eigi að byggjast á viðskiptaþáttum EES. Ég get lesið það aftur fyrir þingmanninn ef hann vill, með leyfi forseta. (HG:Endilega.) ,,Sjálfstæður tvíhliða viðskiptasamningur milli Íslands og EB verði m.a. byggður á viðskiptaþáttum EES-samningsins.`` (HG:Meðal annars byggður á . . . ) Það stendur hér einnig, virðulegur forseti:

,,Í tvíhliða samningi Íslands og EB verði m.a. byggt á hugmyndum um frjálsa vöruflutninga, fólksflutninga, þjónustustarfsemi fjármagnsflutninga og almenna samkeppni. Auk þess verði höfð hliðsjón af reglum Norðurlanda um vinnumarkað,`` þ.e. hinn frjálsi vinnumarkaður Norðurlanda verði útfærður yfir þetta svæði hvað okkur Íslendinga snertir. Það er ekki hægt að skilja þetta öðruvísi, hv. þm., en eins og ég reyndar bjóst við, þá hefur þingmaðurinn afneitað þessu úr ræðustól Alþingis og það er eins gott að það komi fram og hv. þm. hætti að tala stöðugt um meintan skoðanaágreining í Framsfl. og Kvennalista og viðurkenni klofning í eigin flokki.

Flm. (Steingrímur Hermannsson): Herra forseti. Í örfáum orðum vil ég þakka þá umræðu sem hér hefur orðið sem mér hefur þóttað langmestu leyti mjög fróðleg og gagnleg. Ég ætla að vísu engan þátt að taka í þessari --- hvað á ég að kalla það --- þráhyggju hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar sem mér finnst heldur leiðigjörn í umræðu um þetta mál. Það vakti nokkra undrun mína að hæstv. utanrrh. skyldi ekki kjósa að taka ítarlega til máls um þetta stóra mál. Hann hefur að vísu komið inn í málið með andsvörum og það er hans að velja leið til að láta sínar skoðanir í ljósi.

Ég er þakklátur fyrir þann stuðning sem kom fram hjá hv. þm. Eyjólfi Konráð Jónssyni og hjá formanni Alþb. mjög ákveðið í hans ræðu og sömuleiðis talsmanni Kvennalistans.

Ýmislegt hefur verið nokkuð fróðlegt. T.d. er það í fyrsta sinn sem ég heyri svo miklar efasemdir hjá hæstv. utanrrh. um gildistöku EES-samningsins. Þvert á móti hef ég tekið eftir því hingað til að hann hefur lýst eiginlega meiri bjartsýni en aðrir sem þessum málum eru kunnugir. Ég er nokkuð sannfærður um það að þessi samningur tekur gildi ef ekki 1. okt. þá um næstu áramót. Ef svo færi að hann tæki ekki gildi, þá liggur það náttúrlega í hlutarins eðli að við þyrftum að skoða þessi mál öll gersamlega upp á nýtt og öll þau lönd sem að þessu hafa staðið.

Hér hefur hæstv. utanrrh. lýst því að hann teldi í fyrsta lagi hættulegt að samþykkja svona tillögu eða varasamt, en hefur svo lýst hinu að hann hafi þegar átt í viðræðum við forustumenn Evrópubandalagsins um hugsanlegan tvíhliða samning. Ég vænti þess að við fáum að sjá þær fundargerðir og það sem út úr þeim viðræðum hefur komið á fundi utanrmn. Ef það breytir minni afstöðu til málsins, að þegar er búið að ná eins og skilja mætti af hæstv. utanrrh. samkomulagi um tvíhliða samning, þá fagna ég því, en þá tel ég afar mikilvægt að það liggi fyrir. Og ég sagði það hér áðan í andsvari ef hæstv. utanrrh. kýs að marka þá stefnu sjálfur á Alþingi, þá er ekkert því til fyrirstöðu af hálfu okkar sem flytjum þessa tillögu.

Hæstv. utanrrh. sagði að það væri ekki tímabært að hefja undirbúning að þessum málum, þótt hann hins vegar upplýsi hér að hann hafi þegar hafið viðræður, fyrr en séð er hvort ekki aðeins verður úr EES heldur hvort viðræður EFTA-ríkjanna um fulla aðild takast, hvort sú aðild tekst. Að sjálfsögðu er alveg ljóst að ef ekki verður úr aðild þeirra ríkja sem nú sækja frá EFTA-hlutanum, þá hlytu slíkar viðræður okkar um tvíhliða samning einnig að endurskoðast og ég sé ekki að nokkurt tjón sé þá orðið. Er það skaðlegt fyrir EFTA-ríkin sem nú sækja um aðild að ganga til þeirra viðræðna ef úr þeim verður ekki? Það held ég ekki út af fyrir sig. Það er svo með alla samninga að enginn veit fyrr en upp er staðið hvort þeir takast að sjálfsögðu. Ef hæstv. utanrrh. telur að það eigi að bíða, þá erum við tilbúnir að setja fyrirvara í okkar tillögu að sjálfsögðu og við erum satt að segja tilbúnir að ræða við hæstv. utanrrh. um orðalag eins og sem breiðast samkomulag getur orðið um. En ég held hins vegar að það sé afar mikilvægt að eyða þeirri óvissu sem er hér og ég rakti í minni framsöguræðu og hefur komið víða fram. Ég tek undir það sem komið hefur fram hjá ýmsum ræðumönnum að það er einlæg von mín að það geti náðst breið samstaða um að eyða þessari óvissu, marka stefnuna þannig að ef EFTA-ríki, sem nú sækja um aðild, gerast aðilar, þá liggi þegar fyrir á þeirri stundu samningur sem við treystum okkur til að ganga að við EB. Ég lýsti því í framsöguræðu minni að ég tel að það þurfi að skoða ýmis atriði viðskiptahliðar samningsins en ekki að hann eigi að vera óbreyttur. Það er svo margt í honum sem tengist aðild annarra ríkja EFTA að EES.

Sem sagt, ég vil undirstrika það að ég þakka þær umræður sem hafa verið málefnalegar og lýsi eindregið þeirri von minni að það megi takast samkomulag við hæstv. utanrrh. og aðra um mörkun stefnu sem eyðir þeirri óvissu sem ríkir í þjóðfélaginu um framtíð okkar í evrópsku samstarfi.

Flm. (Steingrímur Hermannsson)(andsvar): Virðulegi forseti. Undanfarnar vikur og mánuði hafa þingmenn Framsfl. og reyndar einnig Kvennalista ekki mátt taka til máls um þetta mál eða samskipti okkar innan EES o.s.frv. án þess að hv. þm. hafi fundið sig knúinn til að standa upp og lýsa miklum áhyggjum yfir afstöðu Framsfl. og Kvennalistans til þessa máls. Þetta kalla ég þráhyggju. Þetta er löngu skýrt og ég fyrir mitt leyti a.m.k. nenni ekki að taka þátt í slíku. Ég tel mig ráðstafa mínum tíma betur í málefnalega umræðu.

Flm. (Steingrímur Hermannsson)(andsvar): Herra forseti. Það er eflaust vonlaust að mér takist að róa hv. þm. þegar ég fullyrði úr ræðustól að það er enginn klofningur í Framsfl. í þessu máli, enginn. Ég vona að hann sofi betur eftir að hann hefur heyrt þá yfirlýsingu frá mér af því að við höfum oft átt samstöðu í svona málum. Ég held líka satt að segja, hv. þm., að þingmaðurinn næði miklu betur til sinna umbjóðenda ef hann hætti þessum málflutningi og tæki að ræða á miklu málefnalegri grundvelli um það sem fram undan er.

Ég vek líka athygli á því að formaður Alþb. flutti hér ræðu fyrr í dag þar sem hann lýsti eindregnum stuðningi við þessa tillögu og taldi hana ekki óþarfa. Ég hef ekki orðið var við það að hv. þm. hafi látið það standa í vegi fyrir sínum tillöguflutningi þótt hann kunni að búast við að stjórnarflokkarnir standi á móti. Ég tel að bara sú umræða sem þegar er orðin hér hafi réttlætt þessa tillögu, en ég geri mér hins vegar sterklega vonir um að jafnvel hæstv. utanrrh. kunni að styðja þessa tillögu. Eigum við að gefa það upp á bátinn? Eigum við ekki heldur að sameinast um það að fá fram stefnu í þessum málum og eyða þeim misskilningi sem er í þjóðfélaginu yfirleitt um framtíð þessa máls og fá hér markaða ákveðna stefnu sem menn geta sameinast um?

Flm. (Steingrímur Hermannsson)(andsvar): Herra forseti. Ég vil leyfa mér að fagna því að hæstv. utanrrh. fékk málið. Ég hafði dálitlar áhyggjur af því að hann skyldi ekki taka til máls. Ég er óvanur því af hans hálfu. Hins vegar viðurkenni ég að það kom bókstaflega ekki nokkur skapaður hlutur nýr fram í hans ræðu. Hann endurtók það að þetta væri varasamt, ótímabært o.s.frv. Ég hef svarað því öllu og ég hef lýst því að við erum reiðubúnir að ræða um fyrirvara, tímasetningar og allt saman og höfum reyndar eingöngu lagt á það áherslu að marka ákveðna stefnu svo að eytt sé þeirri óvissu sem hér ríkir. Ég er búinn að endurtaka það oft og ég trúi ekki öðru en hæstv. utanrrh. sé sammála því að það þurfi að gera.

Hins vegar hlakkaði mjög í honum þegar hann fullyrti hér í upphafi síns máls að það væri ágreiningur á milli stjórnarandstöðunnar um þetta mál. Ekki veit ég á hverju hann byggir það. Það kann að vera að það sé í andsvörum hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar, en grunur minn er sá að það sé ekki fugl í hendi þegar upp verður staðið. Ég er sannfærður um að Hjörleifur Guttormsson stendur með okkur í þessu máli þegar þar að kemur. En það er auðvitað hans að svara því. En ég vil bara vara hæstv. utanrrh. að treysta á það.

Halldór Ásgrímsson(andsvar): Herra forseti. Hæstv. utanrrh. segir að það sé ótímabært að biðja um formlegar viðræður um þetta mál. A.m.k. sé það ekki tímabært fyrr en samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði tekur gildi. Það má vel vera að það sé ekki rétti tíminn til að fara fram á slíkar formlegar viðræður fyrr en þá þótt ég hafi vissar efasemdir um það. En mér líkar það illa hjá hæstv. utanrrh. þegar hann segir: Það verður ekkert á það hlustað, það mun enginn taka það alvarlega. Ég get ekki samþykkt þessar ályktanir hæstv. utanrrh. þegar það er vitað mál að allar hinar EFTA-þjóðirnar eru komnar í aðildarviðræður. Ég minni á það að ástæðan fyrir því að við náðum tiltölulega hagstæðum samningi 1972 um bókun 6 var sú staðreynd að það var þá gert ráð fyrir því að Noregur gengi í bandalagið. Þess vegna skiptir afar miklu máli að vera ekki of seinn að taka við sér í málinu eins og mér finnst að hæstv. utanrrh. ætli sér að vera og hann vilji gefa sér allt fyrir fram í málinu og kalla þetta feluleik af okkar hálfu. Ég bið nú hæstv. utanrrh. að gera ekki svona lítið úr öðrum í þessu máli þótt hann sé vel að sér og betur að sér í þeim en flestir aðrir, ekki ætla ég að efast um það, en ég vil benda honum á að auðvitað er ekki verið að fara fram á viðræður við DD-14. Þetta eru viðræður við framkvæmdastjórnina í heild sinni og þá fyrst og fremst utanríkisdeild framkvæmdastjórnarinnar sem hlýtur að fara með slíkt mál formlega því þetta mál varðar miklu meira en fiskveiðimál.

Halldór Ásgrímsson(andsvar): Herra forseti. Hæstv. utanrrh. orðaði það á þá leið að hann teldi að okkur yrði kurteislega bent á það að ekki væri rétt að hefja viðræður fyrr en Evrópska efnahagssvæðið hefði öðlast gildi. Ég fellst alveg á að það sé kannað með óyggjandi hætti áður en fram á það er farið að viðræður hefjist hvernig því verði tekið. Það má vel vera að hæstv. utanrrh. meti það svo að menn vildu ekki hefja neitt slíkt fyrr en að því loknu. Ja, gott og vel. Þá spyr ég hæstv. utanrrh.: Er hann þá að lýsa því yfir að eftir að Evrópska efnahagssvæðið hefur tekið gildi, sem ég geng út frá að muni gerast, þá telji hæstv. utanrrh. rétt á þeim tímapunkti að senda slíka beiðni?

Ólafur Þ. Þórðarson: Herra forseti. Við búum svo vel í þessum sal að hér er íslenskan leyfð og af þeirri ástæðu er ég með DV fyrir framan mig. Hér hefur hæstv. utanrrh. sagt mjög stóra hluti sem eru fullkomlega þess virði að menn hugleiði hvað hefur komið fram.

Í fyrsta lagi hefur hæstv. utanrrh. upplýst okkur, hina almennu þingmenn, um það að fyrir liggi að það sé gersamlega vonlaust að við komumst inn í EB nema íslensk tunga verði lögð niður í landinu. Það sé skilyrðið, það sé eitt af því sem sé kaupverð gæfunnar. (Gripið fram í:Þetta er ekki rétt.) Nú er kallað utan þingsalar og er það svona í lengsta lagi að þetta sé ekki rétt. Hæstv. utanrrh. sagði að innan EB væri enginn vilji fyrir því að fá svokallaðar örþjóðir inn. Hann tilgreindi þær með nafni, það væru Íslendingar, Möltubúar og þeir sem búa á Kýpur. Þá á ég við Grikki. E.t.v. hafa það verið Tyrkirnir líka. Skýringin var sú að ef þeir fengju öll réttindi sem felast í því að vera í EB. Reglan er þessi: Ef þú gengur í félag, þá tekurðu við öllum skyldunum og færð öll réttindin, þá yrði sá þröskuldur á þeirri leið að það lægi fyrir að svo sterkir aðilar úti í Evrópu væri á móti því að tunga þessara þjóða yrði notuð til jafns við tungur hinna þjóðanna að það kæmi aldrei til greina að menn fengju að fara inn í EB. Í rökréttu framhaldi af því blasir við að kaupverð gæfunnar ef menn ætla inn er að afsala ser tungunni. Nú heyrist ekkert úr hliðarsal, enda málið svo skýrt að það er ekki hægt að misskilja það. (Utanrrh.:Það er svolítill misskilningur hjá hv. þm.) Ég vil þess vegna spyrja hæstv. utanrrh.: Hefur hann gert hv. þm. Karli Steinari Guðnasyni grein fyrir því að í ósk hans um aðild að EB felst jafnframt ósk um það að íslensk tunga verði lögð niður ef hann meinar eitthvað með því sem hann er að segja? Hefur hann gert hv. þm. Vilhjálmi Egilssyni grein fyrir því að ef hann meinar eitthvað með því að við eigum að ganga í EB þá sé hann jafnframt að lýsa því yfir að samkvæmt skilningi hæstv. utanrrh. verði að leggja niður íslenska tungu ella komumst við ekki inn? Þetta eru nefnilega þau gögn sem hafa verið sett fram af hæstv. utanrrh. og þetta er náttúrlega tímasprengja svo ekki sé meira sagt. Þetta er tímasprengja. Það þarf að fara aftur til Skálholtsskóla og þeirra tíma þegar menn brutu um það heilann hvort rétt væri að leggja niður íslenska tungu og taka upp dönsku. Hæstv. utanrrh. virðist enga grein hafa gert sér fyrir því hvaða tímasprengju hann setti inn í þingið. Hann virðist ekki hafa gert sér grein fyrir því að annaðhvort hefur hann vanrækt með öllu að fræða hv. þm. Karl Steinar Guðnason um það hvað hann væri að fara fram á eða hann er að segja okkur þau tíðindi að það sé upplýst að Karl Steinar Guðnason sé reiðubúinn að fórna tungunni til þess að komast inn. Það sama á að sjálfsögðu við um hv. þm. Vilhjálm Egilsson. Hins vegar horfir það nú svo við að ég lít nú kannski ekki á að það sé jafnmikil skylda hjá hæstv. utanrrh. að sjá um uppfræðslu á þeim bæ. Það er kannski sameiginlegt verkefni að nokkru leyti en þó er sá munurinn að í öðru tilvikinu er um að ræða þingmann úr Sjálfstfl. en í hinu er um að ræða þingmann úr Alþfl.

Mér voru þetta nokkuð góð tíðindi að heyra yfirlýsingu hæstv. utanrrh. Ég held nefnilega að þrátt fyrir allt þurfi að safna nokkuð vel liði og það líði allmörg ár þangað til sjálfstæðisvitund Íslendinga verði svo brotin niður að menn séu reiðubúnir að fórna tungunni. Ég trúi í það minnsta ekki að það gerist á einum eða tveimur dögum.

Ég hef varpað til utanrrh. spurningu um uppfræðsluna á hv. þm. Karli Steinari Guðnasyni í þessu máli og óska eftir því að því verði svarað afdráttarlaust hvort sú fræðsla hefur farið fram þannig að ég fáiupplýsingar um afstöðuna til íslenskrar tungu á þessum fundi.

Ólafur Þ. Þórðarson(andsvar): Herra forseti. Fyrst er til að taka að hér var ekki á dagskrá hvaða reglur gilda um aðild að Norðurlandaráði og ekki heldur hvaða tungumál Páll Pétursson talar á þeim þingum. (Utanrrh.:. . . afsala sér íslenskunni að þínum skilningi?) Hér var um það rætt að hæstv. utanrrh. var búinn að skýra frá því mjög skilmerkilega að miðað við það málsvæði sem við tilheyrðum væri svo mikil andstaða við því að hleypa okkur inn í EB að það yrði aldrei gert. Þetta var hann var að fræða okkur um hér úr stólnum. Þá er engin önnur lausn fyrir þá sem vilja fara inn en að breyta um málsvæði. Annars komast menn það ekki. Þetta hlýtur hæstv. utanrrh. að skilja. Þetta er svo einfalt mál. Ef fjallið vill ekki koma til Múhammeðs verður Múhammeð að koma til fjallsins. Þetta veit að sjálfsögðu hv. þm. Karl Steinar Guðnason. Um það þarf ekki að deila. Ef þeim stendur slík ógn að þýða þetta allt á íslensku eins og hér hefur komið fram þá verðum við náttúrlega að una því að það verði þýtt á dönsku eða ensku ef menn ætla þarna inn og taka ákvörðun um það að fórna þeim þætti.

Ég vona að hæstv. ráðherra geri sér grein fyrir því að hann hefur ekki enn svarað spurningunni með uppfræðsluna á hv. þm. Karli Steinari Guðnasyni. Nú var þetta ekki á víðtæku sviði sem spurt var um þá fræðslu sem hæstv. utanrrh. hefði veitt þingmanninum í þessum efnum heldur á mjög takmörkuðu sviði og svarið hefur ekki borist enn.

Ólafur Þ. Þórðarson(andsvar): Herra forseti. Nú tók hæstv. ráðherra það fram að hann væri að tala í alvöru. (Utanrrh.:Áður var ég að tala til þín.) Þegar hann talaði í alvöru kom í ljós að það sem hann hafði sagt um þá vörn sem Íslendingar eiga í því að vera örþjóð eins og hann orðaði það svo skemmtilega --- sú málsvörn er engin. Það stendur ekki fyrir gagnvart því að komast inn í EB ef menn ætla sér þar inn. Það verður einfaldlega leyst á þann einfalda hátt að enskan verður látin vera það tungumál sem Íslendingar sitja uppi með í því sambandi að fá pappíra þýdda á en ekki á íslensku. Þetta veit hæstv. ráðherra. Þess vegna er það billeg lausn sem kom fram fyrr á þessum fundi að halda því fram að einhverjir embættismenn væru þeirrar skoðunar að það yrði aldrei samþykkt að Íslendingar færu inn vegna þess að þeir töluðu íslensku og þeirra kvaða sem því fylgdu að þýða. Þetta veit hv. þm. Karl Steinar Guðnason. Hann gerir sér fulla grein fyrir því að það er hægt að fara þarna inn ef við viljum og einfaldasti hlutur í heimi. Spurningin er bara sú, og það vona ég að sé samstaða um hjá meiri hluta íslenskrar þjóðar, að menn hafi engan áhuga á slíku.

Páll Pétursson: Frú forseti. Þetta er dálítið skringileg umræða hér undir lokin. Fyrst út af túlkun í norrænu samstarfi þá eiga Íslendingar kost á því að tala sína tungu á norrænum vettvangi ef þeir kæra sig um. Þeir þurfa aðeins að tilkynna að þeir ætli að tala íslensku og þá verður þeim útvegaður túlkur til að túlka mál þeirra. Svo einfalt er það. Nokkrum sinnum hefur það komið fyrir að menn hafa t.d. af þjóðernisástæðum kosið að tala íslensku og þeirra mál hefur verið túlkað.

Hins vegar er að aftur önnur saga að þessu fylgir dálítill kostnaður sem er að sjálfsögðu ekki greiddur af Íslendingum heldur úr sameiginlegum sjóði Norðurlandaráðs. Það sem fælir menn frekast frá því að beita þessari aðferð, sem út af fyrir sig er freistandi, er að það er heldur óþægilegra að fá menn til að hlusta á sig ef menn tala tungu sem mjög fáir á fundinum skilja.

Mér finnst það billeg vörn í málinu sem hæstv. utanrrh. var að nota hér með þessi tungumálavandamál og þýðingarskylduna. Ég skil ekki í öðru en það sé ákaflega einfalt að leysa þann vanda í samskiptum við Evrópubandalagið. Við gætum t.d. lagt það fram að gefa Evrópubandalaginu undanþágu frá þessari þýðingarskyldu. Við gætum meira að segja lofað að flytja engar ræður á þessum ,,kongressum`` a.m.k. alls ekki á íslensku. Ég hef enga trú á að það yrði nokkuð á okkur hlustað hvort sem væri, sama hvaða tungu við töluðum og sama hve mikið væri þýtt því það yrði ekki farið eftir því. Og ég hef enga trú á því að það skipti neinu máli og ég held að það hefði komið í einn stað niður þó hæstv. utanrrh. hefði engar ræður flutt í þeim samningaumleitunum sem hann hefur verið að taka þátt í erlendis og jafnvel meira að segja þó hann hefði aldrei efnt til blaðamannafundar. Það hefur verið þannig haldið á málefnum Íslands í þessum viðræðum að ég held að það hefði verið alveg eins gott að þegja.

Ég held að það væri líka ódýrara fyrir okkur ef það yrði einhvers metið að gefa undanþágu frá þýðingarskyldunni en t.d. að hleypa fiskiflota Evrópubandalagsins inn á íslensk fiskimið til endurgjalds fyrir tollaívilnanir sem hæstv. utanrrh. vék nú að í ræðu fyrir nokkrum mínútum síðan. Það er út af fyrir sig ekkert nýtt að Evrópubandalagið sæki eftir að fá aðgang að fiskveiðilögsögu okkar Íslendinga til endurgjalds fyrir tollaívilnanir. Og það er nákvæmlega það sem við erum búnir að veita þeim undir forustu hæstv. utanrrh. Þetta er nákvæmlega það sem við erum búnir að veita þeim. Við erum búnir að gera svokallaðan tvíhliðasamning þar sem við látum karfa fyrir ,,pappírs-fisk, ekki langhala eins og utanrrh. reyndi að telja þjóðinni trú um fyrst og lengi vel, heldur látum karfa fyrir ,,pappírs-loðnu. Það er ekkert annað heldur en aðgangur að íslenskum fiskimiðum í staðinn fyrir tollaívilnanir þær sem felast í EES-samningnum. Við getum haldið áfram að tala íslensku hver við annan jafnvel þótt hv. 2. þm. Vestf. sé eitthvað hræddur um að það verði bannað. Ég ætla að halda því áfram sama hvað hver segir. Ég hef enga trú á öðru en að það verði auðsótt mál að við tölum íslensku hver við annan og m.a.s. getum skrifað Dagblaðið á einhvers konar íslensku ef við kærum okkur um.

Páll Pétursson(andsvar): Frú forseti. Svokallaður tvíhliða samningur um fiskveiðimál var ekki gerður að kröfu hæstv. utanrrh. Jóns Baldvins Hannibalssonar. Þó að hann hafi haldið illa á málum okkar þá dettur mér ekki í hug að bera það upp á hann að hann hafi krafist þess að þessi samningur yrði gerður. Það er skýrt lagt fyrir okkur í þingskjölum að tvíhliða samningur um fiskveiði við Evrópubandalagið er gerður að kröfu þess og Evrópubandalagið lagði svo mikið undir að neita að fullgilda samning um Evrópskt efnahagssvæði nema gerður væri tvíhliða samningur við okkur annars vegar og tvíhliða samningur við Norðmenn hins vegar.

Ég verð að segja að ég hef ekki mikla vanmetakennd fyrir hönd Íslendinga á alþjóðavettvangi, ég held að þeir bjargi sér yfirleitt, þó dapurleg dæmi finnist eins og framganga hæstv. utanrrh. hefur sannað fyrst og fremst í þessu máli, því iðulega stendur hann sig nú ekki vel þegar sá gállinn er á honum. En ég vil meina að betur hefði hann flutt færri ræður, betur hefði hann haldið færri blaðamannafundi og betur hefði hann reynt að sinna skyldu sinni við að halda hagsmunum Íslands til haga á þessum vettvangi en vera með þær glæsiræður sem hann hefur verið að flytja á erlendum tungum í umboði þjóðarinnar.

Páll Pétursson(andsvar): Frú forseti. Mér þótti vænt um að hæstv. utanrrh. skyldi kunna þessa bókmenntatilvitnun: ,,Hálfsannleikur oftast er óhrekjandi lýgi.`` Hann hefur nú því miður nokkrum sinnum dottið í þá gryfju hér í ræðustól að fara með ekki einu sinni hálfsannleik heldur það sem var miklu fjær sannleikanum en miðja leið. Hann talar um loforð frá 1972. Já, já, við höfum fram að þessu komist hjá því að efna það loforð. Þetta var reyndar ekki loforð heldur krafa frá Evrópubandalaginu en henni var ekki fylgt eftir þannig að við höfum ekki fram að þessu þurft að uppfylla hana. Og við hefðum væntanlega líka komist hjá því ef þeir hefðu ekki verið búnir að koma á okkur þumalskrúfum Evrópsks efnahagssvæðis.

Ég veit ekki hvort ósannindi í ræðustól eru akkúrat umræðuefni þessarar umræðu. Ég hef flutt frv. um ráðherraábyrgð og ég inni forseta eftir því hvort ég fái ekki bráðum að tala fyrir því máli og vonast til þess að hæstv. utanrrh. verði viðstaddur þá umræðu því ég hygg að hentugt væri að hann tæki þátt í henni.

Páll Pétursson(andsvar): Frú forseti. Mér þykir það lofsvert og er þakklátur hæstv. utanrrh. fyrir að vekja athygli góðra nemenda á ræðum mínum. Það er ekki nema lofsvert og verður ábyggilega lærdómsríkt fyrir þennan góða nemanda að fara yfir þær. Ég held að hann sé ekki mikill verkmaður eða að hinu leytinu, sem mér þykir líklegra, að hann sé enn að leita eftir þrjár vikur að einhverju sem ég hafi farið rangt með vegna þess að það hef ég ekki gert. Það hefur hugsanlega komið einu sinni eða tvisvar fyrir mig að fara með eitthvað sem ekki stóðst en að mestu leyti held ég að það hafi nú gengið eftir.

Hitt er annað mál að ef hæstv. utanrrh. hefði sett hann í það að fara yfir það sem hann er búinn að segja um þetta EES-mál í gegnum árin þá hygg ég að það væri efni í heila doktorsritgerð fyrir nemandann.

Halldór Ásgrímsson: Virðulegur forseti. Ég vil fagna því að þessi tillaga hefur hlotið afgreiðslu hjá hv. utanrmn. Ég tel að það hafi verið mikilvægt að afgreiða þessa tillögu og tek undir það með formanni nefndarinnar að það sé mikilvægt að það sé skýrt hvað Alþingi vill gera í þessu máli og tek á engan hátt undir það að hér sé um tillögu að ræða sem ekki sé skaðleg og þess vegna eigi að afgreiða hana. Ég tel að hér sé um mikilvæga tillögu að ræða og það eigi að afgreiða hana í því ljósi.

Af minni hálfu hefur það ávallt verið ljóst að ég studdi á sínum tíma að við tækjum þátt í þeim viðræðum sem hafa farið fram um aðild að Evrópsku efnahagssvæði. Ég hef hins vegar gagnrýnt núv. ríkisstjórn fyrir ýmislegt í framkvæmd þess máls. En það hefur jafnframt verið ljóst af minni hálfu að ég hef ekki viljað standa í vegi fyrir því að slíkir samningar gætu náðst. Ég lít svo á og það er mitt mat að Evrópskt efnahagssvæði verði að veruleika. Þessi tillaga eins og hún birtist hér gerir ráð fyrir að í framhaldi af gerð þessa samnings skuli teknar upp viðræður við Evrópubandalagið um tvíhliða samskipti eins og þar stendur. Það kom fram í umræðunum á sínum tíma að ég taldi rétt að þessar viðræður hæfust hið fyrsta og væri ekki eftir neinu að bíða í því sambandi. Nú eiga sér stað viðræður milli Evrópubandalagsins og ýmissa þjóða um aðild að Evrópubandalaginu. Það var mitt mat að með sama hætti ættu Íslendingar að biðja um viðræður um hugsanlegan tvíhliða samning í ljósi þess að líklegt væri að Evrópskt efnahagssvæði mundi a.m.k. breytast verulega, ef ekki breytast í grundvallaratriðum, eftir því hvað margar þjóðir mundu ganga í bandalagið.

Það kom fram hjá hæstv. utanrrh. í þeim umræðum að hann væri ekki sammála þessari skoðun og hann lýsti því yfir að slíkar viðræður gætu ekki hafist fyrr en þessi samningur væri gerður. Ég vænti þess að ég muni það rétt. Ég lít svo á að hér sé verið að lýsa því yfir og það hafði náðst málamiðlun í þessu sambandi að slíkar viðræður verði ekki teknar upp fyrr en í framhaldi af gerð þessa samnings.

Það er eins og gengur og gerist að þegar menn eru að finna málamiðlun í mikilvægu máli að menn verða að sætta sig við slíka niðurstöðu og ég tel hana vera ásættanlega. Ég lít svo á að í þessari tillögu felist að verið sé að hafna aðild að EB vegna þess að það stendur hér að Alþingi feli ríkisstjórninni að undirbúa slíkar viðræður um hugsanlegan tvíhliða samning og tilkynna framkvæmdastjórn Evrópubandalagsins um þennan vilja Alþingis. Ég tel að hérna sé alveg ljóst hvað um er að ræða, hér er ekki verið að fela ríkisstjórninni að undirbúa hugsanlegar viðræður um aðild Íslands að Evrópubandalaginu heldur viðræður um hugsanlegan tvíhliða samning. Ég tel að þetta sé alveg nægilega ljóst í tillögunni og sé á engan hátt hægt að misskilja.

Nú geta menn að sjálfsögðu haft mismunandi mat á því hvort þær þjóðir sem hafa sótt um aðild að EB muni ganga þar inn. Ég ætla ekki að gerast spámaður í þeim efnum en mér finnst hins vegar fráleitt að ganga út frá því að þær skoðanakannanir sem eru uppi í dag séu svo afdráttarlausar að það sé hægt að fullyrða að ýmsar þjóðir muni alls ekki ganga inn. Mér er það vel ljóst að Finnland leggur á það mikla áherslu að gerast aðili að Efnahagsbandalaginu og sennilega er Finnland það Norðurlandanna þar sem áherslan er sterkust af ýmsum ástæðum sem ég ætla ekki að rekja hér. Það er alveg ljóst að verði það niðurstaðan að aðild verði samþykkt í Finnlandi, kann það að sjálfsögðu að hafa áhrif í Svíþjóð og það er líka alveg ljóst að ef niðurstaðan verður sú að Svíþjóð muni vilja gerast aðili þá kann það að hafa áhrif í Noregi þótt ég taki undir það að eins og aðstæður eru í dag er ekki líklegt að það sé meiri hluti fyrir aðild Noregs að EB. Hitt er svo annað mál að það hefur á engan hátt komið í ljós hvers konar samning þessar þjóðir geta fengið og því allt of snemmt að spá fyrir um það. En það er að mínu mati alveg möguleiki að það fari svo að allar þessar þjóðir gerist aðilar að Efnahagsbandalaginu. Það á að sjálfsögðu ekki að ganga út frá því að svo geti ekki orðið eða tala eins og hv. þm. Kristín Einarsdóttir gerði, að þessi tillaga væri ekki í takt við tímann og ég skildi hana þannig að hún gæti nokkurn veginn sagt fyrir um það með nokkurri vissu að þessar þjóðir yrðu ekki aðilar að EB. Það má ekki láta slíka óskhyggju ráða ferðum. Þótt ég geti tekið undir það að ég óska þess ekki að þessar þjóðir verði aðilar að EB þá vil ég á engan hátt útiloka það út frá einhverjum skoðanakönnunum sem menn eru að lesa um í dagblöðum í dag. Þannig að ég tel að þessi tillaga sé fyllilega í takt við tímann. Hún er að því leytinu í takt við tímann að það er verið að lýsa því hér yfir að Íslendingar vilji ganga þessa braut.

Ég tel að allir sem um þessi mál fjalla af sanngirni og ábyrgð telji útilokað annað en að Íslendingar semji við þetta stóra bandalag, hvort sem okkur líkar betur eða verr. Við erum með svo mikil viðskipti við það að hjá því verður ekki komist og aðeins sú staðreynd sem hrópar á okkur nú að tollar á saltfiskútflutning okkar eru svo miklir að það er ekki lengur hagkvæmt að salta fisk á Íslandi minnir mjög á þá staðreynd þannig að hjá því verður ekki komist að semja með betri hætti um okkar viðskipti en gert er ráð fyrir í bókun 6.

Ég ætla ekki, virðulegur forseti, að hafa fleiri orð um þessa tillögu, ég tel mikilvægt að samstaða náist um hana. Ég ætla ekki á þessu stigi að fara þess á leit að utanrrh. upplýsi að öllu leyti hvernig með þessa tillögu verði farið en ég vildi þó spyrja hann þess hvort ekki verði haft samráð við utanrmn. um undirbúning málsins og um undirbúning þess efnis, þ.e. innihald þessara viðræðna. Ég tel ekki eðlilegt að krefja utanrrh. á þessu stigi um innihaldið vegna þess að aðstæður geta að sjálfsögðu breyst. En aðalatriðið er það hvort hann telji ekki nauðsynlegt að hafa víðtækt samráð um það þegar þar að kemur, ekki aðeins við fulltrúa stjórnarflokkanna, heldur einnig við fulltrúa stjórnarandstöðunnar. Ég teldi það ekki vera í anda þessarar tillögu ef slíkt væri ekki gert og vildi biðja hæstv. utanrrh. að upplýsa það hér.

Halldór Ásgrímsson(andsvar): Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Kristínu Einarsdóttur fyrir upplýsingarnar og skýringuna. Ég er hins vegar ósammála því sem hún segir. Ég tel að við Íslendingar eigum að taka sjálfstæðar ákvarðanir í þessu máli alveg án tillits til þess hvað sé hugsanlegt og hvað muni kannski verða í þeim löndum sem nú eru í aðildarviðræðum. Það getur farið hvernig sem er og það þýðir ekkert að bíða eftir því og taka síðan ákvarðanir að því loknu. Ég tel að hér sé verið að ákveða þá stefnu sem nýtur fylgis á Alþingi í dag sem er ekki aðildarumsókn, heldur viðræður um tvíhliða samning, hugsanlegan tvíhliða samning, en að bíða með slíkt eftir einhverjum atkvæðagreiðslum á hinum Norðurlöndunum er að mínu mati alveg fráleitt.

Halldór Ásgrímsson(andsvar): Virðulegur forseti. Það er að mínu mati aldrei of seint að gera það sem skynsamlegt er talið og ef hv. þm. telur það vera skynsamlegt að leita eftir tvíhliða samningi þá hefði ég haldið að hún teldi skynsamlegt að marka þá stefnu. Það er hins vegar alveg ljóst hvort sem Evrópska efnahagssvæðið verður að veruleika eða ekki þá mun það sem þar hefur verið rætt um og þar hefur verið til viðræðu öll þessi ár að sjálfsögðu hafa mikil áhrif hvort sem hv. þm. eða öðrum líkar betur eða verr. Ég held að öllum sé ljóst að margt af því sem hefur verið í viðræðum um hið Evrópska efnahagssvæði verður þáttur í væntanlegum tvíhliða samningi ef hann verður einhvern tímann að veruleika og allar þær viðræður og undirbúningur sem þar hefur átt sér stað mun að sjálfsögðu skipta þar miklu máli.

Steingrímur Hermannsson: Virðulegi forseti. Ég vil lýsa ánægju minni með það samkomulag sem varð um þá tillögu sem við hv. þm. Halldór Ásgrímsson fluttum um stefnumörkun hér á Alþingi í viðskiptum við Evrópubandalagið. Á þessari tillögu voru gerðar nokkrar orðalagsbreytingar sem ég tel ekki að breyti í nokkru meginmarkmiði hennar. Eins og tillagan var áður orðuð þá misskildu sumir þingmenn hana þannig að ætlunin væri að tvíhliða samningur kæmi í staðinn fyrir EES eða hið Evrópska efnahagssvæði þannig að hætt yrði við það. Ég hefði að vísu fagnað því ef það hefði verði í myndinni en svo töldum við nú ekki heldur var það ætíð okkar skoðun að við Íslendingar yrðum að vera undir það búnir að hið Evrópska efnahagssvæði leysist upp með því að ýmis EFTA-löndin gerist aðilar að Evrópubandalaginu. Orðalagsbreytingin er fyrst og fremst gerð til þess að eyða slíkum misskilningi. Það er að sjálfsögðu alveg ljóst að með þessari tillögu er mörkuð sú stefna Alþingis, ef þetta verður samþykkt, að leita beri tvíhliða samninga við Evrópubandalagið þegar, og við verðum líklega að segja ef enn þá, hið Evrópska efnahagssvæði leysist upp vegna þess sem ég nefndi áðan að ýmis ríki hverfa frá því og gerast aðilar að Evrópubandalaginu. Mjög greinilega kemur fram ekki síst í greinargerð með tillögunni og með þeirri brtt. sem nú er flutt af utanrmn. að hér er um að ræða tvíhliða samning við Evrópubandalagið. Ef einhverjir hafa viljað skilja þetta svo að þessi samskipti við Evrópubandalagið gætu þýtt umsókn um aðild að Evrópubandalaginu vil ég vísa því algjörlega á bug. Það er alveg ljóst að ef Íslendingar gerðust, sem við skulum vona að aldrei verði, aðilar að Evrópubandalaginu þá er ekki í raun um tvíhliða samskipti að ræða, slíkt ríki er orðið aðili að Evrópubandalaginu og undir það fallið að öllu leyti.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni fyrir ágætar spurningar sem hann lagði fram. Ég vil einnig þakka bæði hv. formanni nefndarinnar og hæstv. utanrrh. fyrir þeirra svör. Ég fagna því sem kom fram hjá hæstv. utanrrh. að Evrópubandalaginu verði strax tilkynnt um þennan vilja Alþingis ef þetta verður samþykkt þannig að það liggi þar þegar fyrir. Út af fyrir sig hlýt ég líka að taka undir það að samþykkt þessarar tillögu kemur ekki í veg fyrir það að ef stjórnvöld síðar meir kunna að óska eftir því að sækja um aðild þá er það þeirra mál. En ég lít svo á að hafi Alþingi samþykkt þessa tillögu og þar með þá stefnu í samskiptum við Evrópubandalagið að leita skuli eftir tvíhliða samningi, þá verði slík ákvörðun áður en nokkuð er í henni gert að koma fyrir Alþingi og fá samþykki hér sem breyting á stefnumörkun Alþingis.

Ég lít með öðrum orðum svo á að eins og tillagan er nú orðuð þá nái hún því sem við stefndum að, að eyða þeirri óvissu sem mér hefur þótt koma æðimikið fram hjá jafnvel pólitískum flokkum og ekki síður samtökum hér á landi sem hafa gælt við þá hugmynd að rétt væri að sækja um aðild að Evrópubandalaginu og sjá hvernig þeirri umsókn reiddi af. Með þessari tillögu hefur Alþingi tekið af skarið að Alþingi telur ekki að það eigi að sækja um aðild að Evrópubandalaginu. M.a. getur sá hv. þm. sem gengur hér fyrir ræðustólinn hætt að ýja að því undir spurningarmerkjum í greinum í dagblöðunum. Þá er þessari óvissu eytt og ég veit að hv. þm. hlýtur að fagna því eins og aðrir.

Ég ætla ekki að hafa þetta langt mál, vildi bara leggja áherslu á það að ég fagna mjög að þessi samstaða hafi náðst og ég vona að það geti orðið alger samstaða hér um að marka þessa mikilvægu stefnu og eyða þeirri óvissu sem er í málinu. Ég tel það mikinn áfanga og vona að á málinu verði síðan haldið af opinberri hálfu í fullu samræmi við þennan vilja Alþingis.