Skilgreining á hugtakinu Evrópa

116. löggjafarþing Mál nr. 136 29. október 1992 Sjá á Alþingi.is ↗
6 ræður
4 þingmenn
1.568 orð
4 flokkar
Alþýðuflokkur Framsóknarflokkur Samtök um kvennalista Sjálfstæðisflokkur

Ríkisstjórn

Jón Baldvin Hannibalsson
Alþýðuflokkur
2 ræður 631 orð
Eyjólfur Konráð Jónsson
Sjálfstæðisflokkur
1 ræða 177 orð

Stjórnarandstaða

Kristín Ástgeirsdóttir
Samtök um kvennalista
2 ræður 534 orð
Guðmundur Bjarnason
Framsóknarflokkur
1 ræða 226 orð

Tímalína umræðunnar

29. október 1992
Kristín Ástgeirsdóttir Samtök um kvennalista flutningsræða
234 orð
Fyrirspyrjandi (Kristín Ástgeirsdóttir): Virðulegi forseti. Á undanförnum þremur árum hafa miklar breytingar orðið í ríkjum Austur-Evrópu. Flestar þær þjóðir sem áður lifðu við kommúnískt kerfi hafa tekið stefnuna í átt til lýðræðis- og markaðsbúskapar þótt misjafnlega gangi. Þjóðir Austur-Evrópu allt austur að Úralfjöllum vilja gerast aðilar að því mikla samstarfi sem í gangi er milli ríkja Vestur-Evrópu hvort sem er á efnahags-, menningar- eða hernaðarsviði. Sú spurning hefur vaknað hvaða…

Fyrirspyrjandi (Kristín Ástgeirsdóttir): Virðulegi forseti. Á undanförnum þremur árum hafa miklar breytingar orðið í ríkjum Austur-Evrópu. Flestar þær þjóðir sem áður lifðu við kommúnískt kerfi hafa tekið stefnuna í átt til lýðræðis- og markaðsbúskapar þótt misjafnlega gangi. Þjóðir Austur-Evrópu allt austur að Úralfjöllum vilja gerast aðilar að því mikla samstarfi sem í gangi er milli ríkja Vestur-Evrópu hvort sem er á efnahags-, menningar- eða hernaðarsviði.

Sú spurning hefur vaknað hvaða þjóðir séu Evrópuþjóðir. Á að miða við landfræðilega eða menningarlega skilgreiningu? Það er ljóst að menning þjóða eins og Azera og Íslendinga er afar ólík. Réttareglur og trúarbrögð eru af ólíkum toga og fleira mætti telja. Í Evrópuráðinu þar sem ég á sæti ásamt nokkrum öðrum íslenskum þingmönnum hefur mikil umræða átt sér stað um þetta efni, m.a. vegna þess að fjöldi þjóða ber að dyrum og vill fá inngöngu. Það skiptir miklu máli fyrir framtíð hvers kyns Evrópusamstarfs hvaða sameiginlegi skilningur verður lagður í hugtakið Evrópa.

Þetta er atriði sem Alþingi Íslendinga þarf að ræða en mig fýsir að vita hvort málefnið hefur verið rætt á vettvangi ríkisstjórnarinnar eða í utanrrn. og hvort afstaða hefur verið tekin til þess hvernig beri að skilgreina Evrópu.

Því spyr ég hæstv. utanrrh.: Hefur íslenska ríkisstjórnin tekið afstöðu til þess hvernig beri að skilgreina Evrópu í ljósi þeirra miklu breytinga sem átt hafa sér stað í álfunni á undanförnum árum? Ef svo er, hver er sú skilgreining?

Jón Baldvin Hannibalsson Alþýðuflokkur svar
415 orð
Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson): Virðulegi forseti. Nýjar lexíur í landafræði og sögu hafa vissulega verið ræddar í utanrrn. þótt ofmælt væri að segja að við höfum komist að endanlegum kórréttum niðurstöðum. Samkvæmt hefðbundinni landbundinni skilgreiningu nær Evrópa yfir vestasta hluta meginlands Evrasíu. Mörkin í norðri eru í Norður-Íshafi, mörkin að Asíu í austri og í suðaustri liggja um Úralfjöll, Kaspíahaf, Kákasusfjöll, Svartahaf og Eyjahaf. Miðjarðarhaf skilur að Afríku og…

Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson): Virðulegi forseti. Nýjar lexíur í landafræði og sögu hafa vissulega verið ræddar í utanrrn. þótt ofmælt væri að segja að við höfum komist að endanlegum kórréttum niðurstöðum.

Samkvæmt hefðbundinni landbundinni skilgreiningu nær Evrópa yfir vestasta hluta meginlands Evrasíu. Mörkin í norðri eru í Norður-Íshafi, mörkin að Asíu í austri og í suðaustri liggja um Úralfjöll, Kaspíahaf, Kákasusfjöll, Svartahaf og Eyjahaf. Miðjarðarhaf skilur að Afríku og Evrópu og Norður-Atlantshaf skilur að Evrópu og Norður-Ameríku. Stærstu eyjar Evrópu eru Novaja Semlja, Spitzbergen, Ísland, Stóra-Bretland og Írland.

Eins og kunnugt er er heimsálfan Evrópa fremur skilgreind á grundvelli sögulegra, pólitískra, efnahags-, félags- og menningarlegra þátta heldur en á grundvelli þessarar lexíu í landafræði.

Ríkisstjórnin hefur ekki talið ástæðu til að breyta með formlegum hætti skilgreiningu á Evrópu í ljósi þeirra breytinga sem átt hafa sér stað á undanförnum árum. Það hvort ríki teljist til Evrópu eða óski eftir samstarfi við Evrópu á samstarfsvettvangi hennar er kannað í hverju tilviki fyrir sig. Almennt teljast t.d. Rússland og Tyrkland til Evrópu þótt þau liggi landfræðilega að verulegu leyti í Asíu. Asíuríki fyrrum Sovétríkja eru meðlimir í Ráðstefnu um öryggi og samvinnu í Evrópu þótt þau teljist ekki landfræðilega til Evrópu, en þau voru áður meðlimir sem hluti af Ráðstjórnarríkjum. Í Evrópuráðinu er talaðum að þessi lönd geti haft samvinnu eða tengsl við ráðið ef þau hafa evrópskt stjórnkerfi að leiðarljósi og hafa haft stjórnmála og söguleg tengsl við Evrópu.

Þá má nefna að fyrrum nýlendur aðila að Evrópuráðinu hafa nána samvinnu við Evrópuríki og við Evrópuráðið þótt þessi ríki teljist ekki landfræðilega til Evrópu.

Hjá Sameinuðu þjóðunum starfar t.d. samráðshópur, ríkjahópur sem kennir sig við Vestur-Evrópu og önnur ríki en í þeim hópi starfa t.d. lönd eins og Nýja-Sjáland, Ástralía, Bandaríkin og Kanada af sögulegum ástæðum vegna þess að þessi lönd byggðust að stofni til af innflytjendum af evrópskum uppruna. Einnig má nefna að þar er ríkjahópur Austur-Evrópuríkja sem í dag er samstarfshópur um kosningar í ráð og nefndir á vegum Sameinuðu þjóðanna.

Í ákveðnum tilvikum er talað um Evrópu sem samstarfsvettvang fyrir lýðræðislegt stjórnarfar ef menn vilja beita pólitískri skilgreiningu. Hugsanlegt er að hafa náið samstarf á vettvangi Evrópusamstarfs við lýðræðisríki, jafnvel þau sem eru einangruð frá alþjóðlegu samstarfi í sínum heimshluta.

Stundum er með hugtakinu Evrópa og einkum og sér í lagi í Evrópuráðinu og innan Evrópubandalagsins átt við Evrópubandalagið eitt sér eða samrunaferli þess. Slík skilgreining er hins vegar undir engum kringumstæðum notuð í utanrrn. og fellur ekki að þessu svari, virðulegi þingmaður.

Eyjólfur Konráð Jónsson Sjálfstæðisflokkur ræða
177 orð
Eyjólfur Konráð Jónsson: Hæstv. forseti. Ég hef gaman af því að taka þátt í þessari umræðu og þakka flm. og eins ráðherranum fyrir skýringu hans og þá kennslustund sem við fengum núna. Ég vil minna á að á Alþingi var samþykkt fyrir um það bil áratug þáltill. sem fjallaði einmitt um Evrópulönd í sambandi við kjarnorkuvopnalaust svæði, að skilgreining þeirra þyrfti að ná frá Grænlandsströndum til Úralfjalla. Þetta hugtak var síðan notað meðal stórveldanna og var alþekkt hugtak um hvað skyldi…

Eyjólfur Konráð Jónsson: Hæstv. forseti. Ég hef gaman af því að taka þátt í þessari umræðu og þakka flm. og eins ráðherranum fyrir skýringu hans og þá kennslustund sem við fengum núna.

Ég vil minna á að á Alþingi var samþykkt fyrir um það bil áratug þáltill. sem fjallaði einmitt um Evrópulönd í sambandi við kjarnorkuvopnalaust svæði, að skilgreining þeirra þyrfti að ná frá Grænlandsströndum til Úralfjalla. Þetta hugtak var síðan notað meðal stórveldanna og var alþekkt hugtak um hvað skyldi heyra til Evrópu og hvað ekki.

Hins vegar er það líka, svo að ég láti nú móðan mása eins og hæstv. ráðherra, athyglisvert að þótt við Íslendingar teljum okkur að sjálfsögðu Evrópuþjóð og höfum rekið okkar samskipta- og viðskiptamál til Evrópu á þeim grundvelli að við værum Evrópuþjóð, þá liggur Atlantshafshryggurinn gegnum þetta svæði sem við nú stöndum á og síðan norðaustur í land þannig að við erum ekki bara Evrópuþjóð í landfræðilegum skilningi eða jarðfræðilegum og getum ósköp vel hallað okkur að t.d. Bandaríkjunum og Japan. Við getum rakið tengsl þangað alveg eins og austur.

Guðmundur Bjarnason Framsóknarflokkur ræða
226 orð
Guðmundur Bjarnason: Virðulegur forseti. Það er aðeins örstutt athugasemd, enda heimila þingsköpin víst ekki annað. Ég þakka fyrirspyrjanda fyrir að bera fram þessa spurningu hér vegna þess að ég, eins og hv. þm., á sæti í Evrópuráðinu og þar er einmitt mikil umfjöllun um það nú hvernig Evrópuráðið eigi að taka á samskiptum við Asíuþjóðir fyrrverandi. Sovétríkjanna, hver samskipti eigi að vera þar á milli og hvernig samskipti þeirra við Evrópuráðið eigi að vera. Ég þakka því ráðherra fyrir…

Guðmundur Bjarnason: Virðulegur forseti. Það er aðeins örstutt athugasemd, enda heimila þingsköpin víst ekki annað. Ég þakka fyrirspyrjanda fyrir að bera fram þessa spurningu hér vegna þess að ég, eins og hv. þm., á sæti í Evrópuráðinu og þar er einmitt mikil umfjöllun um það nú hvernig Evrópuráðið eigi að taka á samskiptum við Asíuþjóðir fyrrverandi. Sovétríkjanna, hver samskipti eigi að vera þar á milli og hvernig samskipti þeirra við Evrópuráðið eigi að vera.

Ég þakka því ráðherra fyrir svör hans einnig en tel ekki óeðlilegt að komið væri á fundi með fulltrúum Alþingis sem sitja í Evrópuráðinu og fulltrúum utanrrn. til þess að fjalla nánar um þessi mál. Þó að við þekkjum nokkurn veginn um hina landfræðilegu skilgreiningu eins og hún hefur verið túlkuð hingað til, og við erum svo sem ekki að gera því skóna að farið verði í miklar breytingar á henni, eru uppi ákveðin vandamál varðandi þessi samskipti.

Ég á sæti í svokallaðri efnahagsnefnd Evrópuráðsins þar sem fjallað hefur verið um samstarf við þessar þjóðir, hvernig hægt sé að styrkja þær og styðja í lýðræðisþróun þeirra og efnahagslegri uppbyggingu og þess vegna finnst mér afar mikilvægt að eiga gott samráð við utanrrn. og ríkisstjórnina um það hvernig við eigum að taka á þeim málum þegar þau koma til umræðu í þeim nefndum og því starfi sem við innum af hendi í Evrópuráðinu.

Kristín Ástgeirsdóttir Samtök um kvennalista ræða
300 orð
Fyrirspyrjandi (Kristín Ástgeirsdóttir): Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir svörin. Mér fannst þau sýna það að hann nálgast þetta mál með opnum huga, enda tel ég rétt að gera það en gjarnan má umræðan um þetta verða meiri. Við þingmenn, sem sæti eigum í Evrópuráðinu, höfum hugsað okkur að standa fyrir því að slík umræða eigi sér stað í þinginu enda hafa verið lagðar fram miklar skýrslur í Evrópuráðinu þar sem tekið er á þessum málum og í þeim er m.a. skorað á þjóðþingin að ræða…

Fyrirspyrjandi (Kristín Ástgeirsdóttir): Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir svörin. Mér fannst þau sýna það að hann nálgast þetta mál með opnum huga, enda tel ég rétt að gera það en gjarnan má umræðan um þetta verða meiri. Við þingmenn, sem sæti eigum í Evrópuráðinu, höfum hugsað okkur að standa fyrir því að slík umræða eigi sér stað í þinginu enda hafa verið lagðar fram miklar skýrslur í Evrópuráðinu þar sem tekið er á þessum málum og í þeim er m.a. skorað á þjóðþingin að ræða þessi mál.

Kjarni þeirrar spurningar, sem ég lagði fyrir hæstv. utanrrh., er auðvitað sá, hvaða áhrif það hefur þegar þessar þjóðir austast í álfunni koma inn í Evrópusamstarfið á hvaða sviði sem er. Menn hafa m.a. bent á að t.d. hjá þeim þjóðum sem eru múslimar gilda allt aðrar réttarreglur en við eigum að venjast. Hvaða áhrif hefur það t.d. þegar fulltrúar þessara ríkja koma inn í Mannréttindadómstól Evrópu og aðrar þær stofnanir þar sem tekist er á við ýmis þau vandamál sem álfan á við að glíma? Þetta eru mjög mikilvægar spurningar sem munu hafa áhrif á allt okkar samstarf en mér hefur sýnst þróunin vera sú að menn voru mjög efablandnir í fyrstu hvort það væri hreinlega rétt að hleypa þessum þjóðum að en eftir því sem menn skoðuðu málið betur þá varð sú niðurstaða ofan á, t.d. í þeim nefndum sem ég á sæti, að það væri bæði rétt og skylt að þjóðir Vestur-Evrópu reyndu að veita þessum þjóðum alla þá aðstoð og leiðbeiningar sem hægt er að láta af hendi. Það væri miklu nær að hleypa þeim að og aðstoða heldur en að útiloka þær frá samstarfi Evrópuþjóða. En íslenska þingið þarf að ræða þessi mál og okkur öllum að vera ljóst hvaða breytingar eru fram undan í Evrópusamstarfinu.

Jón Baldvin Hannibalsson Alþýðuflokkur svar
216 orð
Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson): Virðulegi forseti. Þessi fyrirspurnartími er satt að segja orðinn að lexíu í landafræði og ást, svo ég noti nafn á einhverjum ærslaleik sem settur hefur verið á fjalir. Landafræðin er út af fyrir sig óbreytt í breytilegum heimi. Það sem við erum að tala um er pólitík og hin pólitíska spurning er þessi: Eru Evrópuþjóðir reiðubúnar að opna vettvang sinn til samstarfs við aðrar þjóðir og þá á hvaða skilmálum? Ef við lítum á þau meginskjöl…

Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson): Virðulegi forseti. Þessi fyrirspurnartími er satt að segja orðinn að lexíu í landafræði og ást, svo ég noti nafn á einhverjum ærslaleik sem settur hefur verið á fjalir. Landafræðin er út af fyrir sig óbreytt í breytilegum heimi. Það sem við erum að tala um er pólitík og hin pólitíska spurning er þessi: Eru Evrópuþjóðir reiðubúnar að opna vettvang sinn til samstarfs við aðrar þjóðir og þá á hvaða skilmálum?

Ef við lítum á þau meginskjöl Evrópusamstarfsins, sem liggja því til grundvallar, lokaskjal Helsinki-sáttmálans, Parísaryfirlýsinguna og ýmsar grundvallaryfirlýsingar annarra slíkra alþjóðasamtaka og skilgreiningar Evrópuráðsins á þeim skilmálum sem ríki verða að fullnægja til aðildar þar þá snúast þau um tiltölulega einfalda hluti. Þau snúast um það að hér sé um að ræða lýðræðisríki, samkvæmt skilgreiningu okkar hefða um fjölflokka lýðræðisríki þar sem lýðræðislegar kosningar fara fram með reglulegum hætti. Þær snúast um réttarríki, að einstaklingsfrelsi og mannréttindi séu virt og í hávegum höfð, fyrir utan það að af pólitískum ástæðum hafa ýmsir talað um að þau verði að vera valddreifð ríki, hvort sem menn kenna það við markaðshagkerfi eða blandað hagkerfi. Þetta eru almennt þeir mælikvarðar sem menn hafa notast við og í reynd hafa verið lagðir til grundvallar þegar á reynir um það hvort ríkjum skuli hleypt inn í þessi samtök.