Aðild Íslands að Vestur-Evrópusambandinu

Steingrímur Hermannsson: Virðulegi forseti. Ég hef beðið um þessa umræðu til að ræða þau ótrúlegu tíðindi að hæstv. ríkisstjórn hefur ákveðið að skrá okkur Íslendinga í hernaðarbandalag. Og meira að segja án þess að það mál fáist rætt á hinu háa Alþingi. Kunnugt er að hæstv. utanrrh. hyggst undirrita aukaaðildarsamning við Vestur-Evrópusambandið. Þetta mál, eins og ég sagði, er ekki einu sinni rætt hér og hefur varla verið nefnt í hv. utanrmn.

Hvað er þetta Vestur-Evrópusamband? Ég er ekki viss um að allir hv. þm. þekki Vestur-Evrópusambandið. Það er út af fyrir sig alls ekki nýtt. Það var sett á stofn fyrir nokkrum árum, mest að áeggjan Frakka sem ekki hafa verið virkir þátttakendur í hernaðararmi Atlantshafsbandalagsins. Það fór afar lítið fyrir þessu sambandi í mörg ár og var eiginlega ekki hafið til vegs og virðingar fyrr en í Maastricht á sl. vetri þegar Evrópubandalagið varð sammála um að styrkja sína samstöðu og stefna að því m.a. að móta sameiginlega utanríkisstefnu. Þá var ákveðið að Vestur-Evrópusambandið skyldi vera hernaðararmur hinnar sameiginlegu utanríkisstefnu Evrópubandalagsins. Þá var jafnframt ákveðið að bjóða þremur löndum sem ekki eru aðilar að Evrópubandalaginu aukaaðild, Tyrklandi, Noregi og Íslandi. Það var ákveðið að bjóða þeim löndum sem eru á útköntum Evrópu, þ.e. í norðri, austri og vestri að gerast aukaaðilar, augljóslega ekki í einhverju góðgerðarskyni, hygg ég, heldur til að hafa aðgang að þessum útvörðum Evrópu.

Ég vil harðlega mótmæla þessu og tel satt að segja að margar minni ákvarðanir hafi verið ítarlega ræddar á hinu háa Alþingi. Ég vil líka mótmæla því að sá sáttmáli sem þarna á að undirrita hefur ekki fengist t.d. til skoðunar í hv. utanrmn. Ég held að það hljóti að vera einsdæmi.

Ég er þeirrar skoðunar að við Íslendignar eigum ekkert erindi í Vestur-Evrópusambandið. Við eigum ekkert erindi í þessa sameiginlegu lögreglu Evrópubandalagsins nema það sé ætlun hæstv. ríkisstjórnar að við Íslendingar gerumst aðilar að Evrópubandalaginu. Það er rétt að Norðmenn virðast ætla að sækja þar um aðild og sömuleiðis hafa Tyrkir gert það en það höfum við ekki gert.

Ég álít að í varnarmálum okkar beri okkur að snúa okkur, eins og við höfum gert, að Atlantshafsbandalaginu og Bandaríkjunum. Það er vissulega full ástæða til að taka upp viðræður við þessa aðila um hvernig okkar samstarfi við þá verður hagað í þeim breytta heimi sem við erum í nú. Mér hefur reyndar skilist að hæstv. ríkisstjórn hafi gert út menn í því skyni. Ég vona ekki bara í því skyni að biðja Bandaríkjamenn að draga sem minnst úr sínum umsvifum hér.

Ég vil harðlega mótmæla þessu og hlýt að spyrja hæstv. utanrrh. um þau gögn sem þarna á að undirrita. Getur hann upplýst hið háa Alþingi um þau og hvað í þeim er skráð? Getur hann upplýst Alþingi um það t.d. hvaða kostnaður fylgir því að vera aukaaðili? Reyndar vildi ég fá frá hæstv. utanrrh. miklu nánari upplýsingar um þetta mál heldur en okkar stutti tími í þessari umræðu gefur kost á. Ég hefði talið nauðsynlegt að utanrmn. kæmi saman og ræddi þetta mál mjög ítarlega áður en þessi samningur er undirritaður og hv. utanrmn. gæfi hinu háa Alþingi skýrslu um málið og það þá mætti ræðast hér.

Páll Pétursson: Frú forseti. Ég verð að leyfa mér að draga það í efa, að óreyndu máli a.m.k., að þingmeirihluti sé fyrir þessu máli ríkisstjórnarinnar að gerast aðili að þessu bandalagi. Það eru engin hernaðarleg rök fyrir því að tengja Íslendinga hernaðararmi Evrópubandalagsins. Það eru engin siðleg rök fyrir því að gera það. Við erum vopnlaus þjóð og friðsöm með alveg örfáum undantekningum. Það eru engin fjárhagsleg rök fyrir því. Við munum bera af þessu töluverðan kostnað. Það er þakklætisvert að hæstv. utanrrh. leiðrétti sig áðan og upplýsti að Íslendingar ættu ekki að borga allan kostnaðinn af bandalaginu og það má náttúrlega þakka honum fyrir þá fyrirhyggju. Það eru engin vitræn rök fyrir þessari ákvörðun ríkisstjórnarinnar og þó, einu rökin fyrir þessari ákvörðun eru þau að ríkisstjórnin er að taka enn eitt skrefið inn í Evrópubandalagið með því að gerast aukaaðili að hernaðararmi þess. Það er þarna sem hundurinn liggur grafinn. Þetta er skref inn í Evrópubandalagið sem ríkisstjórnin hefur ákveðið að stíga og ég leyfi mér að efast um að það sé þingmeirihluti fyrir því að taka þetta skref.

Steingrímur Hermannsson: Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir svör hans eins langt og þau náðu. Það var gott að hann leiðrétti þetta með kostnaðinn. En mér reiknast til að 0,1% sé ekki nema 280 þús. kr. og það er nú ekki meira en svona ein ferð utanrrh. með fylgdarmönnum á einn fund í þessu Vestur-Evrópusambandi þannig að ég hef ekki heyrt um ódýrari þátttöku okkar Íslendinga í alþjóðlegu samstarfi og ég hygg að hæstv. utanrrh. ætti að hringja aftur til London og kanna betur hver kostnaðurinn er. Ég held að það fari ekkert á milli mála að kostnaðurinn við svona samband verður mikill. Hver hann verður veit ég ekki. En það vita allir að það var ákveðið í Maastricht að efla og auka þetta samstarf mjög.

Ég átti þess kost að taka þátt í fundi sem haldinn var í Grikklandi í júnímánuði sl. Þar var umræðan ekki síst um það hvaða hlutverki þetta samband eigi að gegna. Og þar kom mjög greinilega fram að Frakkar hafa stofnað til og lagt áherslu á þetta samband til að vera mótvægi við þátttöku Bandaríkjanna í Atlantshafsbandalaginu. Það fór ekkert á milli mála. Og t.d. sagði gríski varnarmálaráðherrann mér það að Grikkir sæktu mjög stíft að verða aðilar að þessu bandalagi en vildu Tyrki alls ekki með og hugsuðu sér reyndar að þetta ætti að vera einhvers konar varnarstöð þeirra gegn Tyrklandi. Menn sjá náttúrlega að ef þetta bandalag á að verða einhvers konar lögregla fyrir það sem er að gerast í Evrópu, þá eru menn ekki að tala hér um kostnað sem er 280 millj. kr. samtals. Menn eru að tala um margfaldan þann kostnað. Það fer ekkert á milli mála.

Ég hef þegar mótmælt þessu flani, ég get ekki kallað þetta annað og ég tek undir það sem hér hefur verið sagt að það er útilokað að skilja þetta öðruvísi en sem einhvers konar viljayfirlýsingu hæstv. ríkisstjórnar um að hún vilji gerast aðili að Evrópubandalaginu. Ég mótmæli því einnig að við fáum ekki að sjá það sem á að undirrita á morgun. Hér segir m.a., með leyfi forseta, í því bréfi sem við höfum fengið:

,,Til viðbótar við aukaaðildarskjal sem verður undirritað í Róm 20. nóv. nk. af viðeigandi utanríkisráðherrum og er pólitískt bindandi var í undirbúningsviðræðum gengið frá sameiginlegum bókunum.``

Hvað er þetta skjal sem verður pólitískt bindandi? Væri ekki gott að fá að sjá það? Ég vil taka undir það sem hér hefur verið sagt, ég held að það hljóti að vera einsdæmi að ríkisstjórn skuli leyfa sér að binda okkur Íslendinga í slíkt bandalag án þess að málið sé ítarlega rætt hér og meira að segja það skjal, sem á að undirrita, ekki sýnt í hv. utanrmn.

Jón Helgason(um þingsköp): Hæstv. forseti. Ég vildi beina þeim eindregnu tilmælum til forseta Alþingis og reyndar ríkisstjórnar að taka það til gaumgæfilegrar athugunar hvort hér sé ekki verið að brjóta allar þingræðisvenjur og hefðir. Hér segir hæstv. utanrrh. að það sé verið að binda okkur pólitískum böndum við hluta af Evrópubandalaginu og ef það á að gera það með undirskrift utanrrh. án þess að um málið sé fjallað á hv. Alþingi, án þess að stór hluti þingmanna hafi hugmynd um þetta og virðist vera vafasamt mjög að meiri hluti sé fyrir, þá dreg ég það í efa að svona vinnubrögð standist þá lágmarkskröfu sem verður að gera til framkvæmda á þingræðisreglum.

Páll Pétursson(um þingsköp): Frú forseti. Örstutt athugasemd áður en frú forseti yfirgefur stólinn. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Ég vil láta það koma fram að þegar ég óskaði eftir henni fyrir hönd þingflokksins í morgun. að þá óskaði ég eftir hálftíma umræðu og vonaðist til að hún dygði. Reynslan hefur hins vegar sýnt að þetta mál þarf að ræða miklu ítarlegar. Það hefur komið fram í þessum umræðum að tveir af þingmönnum Sjálfstfl., þar á meðal annar þeirra sem er reyndastur í utanríkismálum, styðja ekki þessa ákvörðun ríkisstjórnarinnar. Ég verð að krefjast þess að áður en hæstv. utanrrh. skrifar undir eitt eða neitt eða lætur skrifa undir verði samningurinn, svo og bókanir honum tengdar, hvort sem þær eru pólitískt bindandi eða ekki, lagðar fram í hv. utanrmn. og teknar þar til umræðu. Enn fremur að þá fari fram umræða á Alþingi og ákvörðun um þetta mál verði tekin með þingræðislegum hætti. Hér hefur ekki verið farið eftir þingræðislegum vinnubrögðum og það ber að harma.

Ég ítreka kröfu mína um það að málið hljóti umfjöllun í utanrmn. áður en fleira verður gert af hálfu Íslands í málinu.

Guðni Ágústsson(um þingsköp): Hæstv. forseti. Ég sakna þess að aðalforseti skuli hverfa úr forsetastóli undir slíkum kringumstæðum þegar þingheimur bíður eftir ákvörðun sem allir líta á sem mjög mikilvæga, þ.e. að Alþingi fái að ræða þetta stóra mál sem hér hefur verið á dagskrá, fái til þess meiri tíma og að Alþingi Íslendinga geti haft einhvern viðbúnað áður en hæstv. utanrrh. staðfestir þann gerning sem hann hefur kynnt. Þess vegna harma ég það að aðalforsetinn skuli vera horfinn úr salnum og telji önnur verkefni brýnni á þessari stundu en því að ná sátt við þingið á þessari örlagastundu. (PP:Frú forseti hefur lögleg forföll.) Það kann að vera. En þá treysti ég á þann forseta sem nú er að hann kveði upp þann úrskurð að hér verði gefinn lengri tími til þess að ræða þetta stóra mál, hvernig Alþingi má taka þetta mál til umræðu eða mikilvægar nefndir þingsins og felli úrskurð um það hvernig þessum vinnubrögðum verður hagað.

Ólafur Þ. Þórðarson(um þingsköp): Herra forseti. Þegar því er lýst yfir að vegna þingskapa sé ekki hægt að halda umræðunni áfram byggir það að verulegu leyti á þekkingarleysi á þingsköpunum. Ég vil biðja þá sem eru með þingsköpin að fletta upp á 90. gr. þingskapanna. Þau eru alveg ótvíræð:

,,Eftir uppástungu forseta eða formanns þingflokks má bregða út af þingsköpum þessum ef tveir þriðju hlutar þeirra þingmanna, er um það greiða atkvæði, samþykkja.``

Forseta er í lófa lagið ef hann vill liðka fyrir umræðunni að bera það upp við þingheim hvort nú verða teknar 20 mínútur til þess að hleypa þeim að sem höfðu beðið um orðið en ekki komist að. Ég verð að segja eins og er að mér finnst skrýtið að hafa svona heimildir inni, eins og hér eru í 90. gr., ef það á ekki að nota þær þegar augljóst er að sú ákvörðun um ræðutíma sem tekin hefur verið áður af forsetanum leiðir til þess að margir, sem leitað hafa eftir, hafa ekki fengið að tjá sig um málið, ekki einu sinni í hálfa mínútu. Það er þess vegna misbeiting á valdi, að mínu viti, ef forseti lítur svo á undir þessum kringumstæðum að það séu þingsköpin sem koma í veg fyrir að þetta sé gert. Ef þingheimur er sammála forsetanum í því að ekki eigi að lengja umræðuna er það auðvitað sjálfgefið. En ég tel að undir þessum kringumstæðum vaxi forsetar þingsins að virðingu ef þeir hliðra til og leggja til að umræðum verði fram haldið svo þeir sem höfðu beðið um orðið fái sama ræðurétt og þeir hefðu fengið ef þeir hefðu komist að meðan hálftímaumræðan stóð.