Evrópskt efnahagssvæði

Ólafur Ragnar Grímsson(um þingsköp): Virðulegi forseti. Áður en umræða hefst um samninginn um Evrópskt efnahagssvæði vil ég láta eftirfarandi koma fram af hálfu Alþb.:

Í fyrsta lagi hefur að ósk okkar verið dreift í dag til allra þingmanna tveimur álitsgerðum um stjórnarskrána og EES-samninginn. Önnur þeirra er frá prófessor í stjórnsýslurétti við Háskóla Íslands, Birni Þ. Guðmundssyni, og hin er frá dr. Guðmundi Alfreðssyni. Þessar álitsgerðir hafa borist utanrmn. Alþingis og í þeim er kveðið mjög afdráttarlaust á um það að að dómi þessara færu fræðimanna stangist samningurinn á við stjórnarskrána og ekki sé hægt að afgreiða hann án breytinga á stjórnarskrá.

Það er einnig nauðsynlegt að það komi fram að báðir þessir sérfræðingar setja fram sínar greinargerðir eftir að fjórmenningar utanrrh. skiluðu áliti. Í báðum þessum greinargerðum, sem nú liggja á borðum alþingismanna, kemur fram efnismikil og afdráttarlaus gagnrýni á þau rök sem fjórmenningar utanrrh. settu fram og þau jafnvel kölluð ævintýramennska í lögfræði.

Þess vegna er það nauðsynlegt að hér fari fram sem fyrst umræða um stjórnarskrárþátt EES-málsins áður en haldið er áfram á þeirri löngu leið sem er efnisleg umfjöllun um samninginn. Við fögnum því að í næstu viku fer fram umræða um stjórnarskrárfrumvarp sem stjórnarandstöðuflokkarnir hafa ákveðið að flytja og þökkum forseta þingsins og forsætisnefnd fyrir þá ákvörðun að í næstu viku verði tekið fyrir frv. okkar um breytingu á stjórnarskránni og rætt áður en 1. umr. um EES-samninginn lýkur.

Ég vil einnig geta þess að þingflokkur Alþb. sendi forseta þingsins, Salome Þorkelsdóttur, og forsætisnefnd sérstakt bréf um stjórnarskrána og EES-samninginn í dag og það var kynnt á þessum fundi.

Ég vil enn fremur setja þá ósk fram frá okkur að þessar tvær greinargerðir sem borist hafa utanrmn. frá prófessor Birni Þ. Guðmundssyni og Guðmundi Alfreðssyni verði prentaðar sérstaklega á vegum Alþingis næstu daga þannig að allur almenningur geti haft aðgang að þeim en ekki bara þingmenn. Álit sérfræðinganefndar utanrrh. var birt í heild sinni í víðlesnasta dagblaði landsins og það er eðlileg lýðræðisleg krafa að almenningur fái líka aðgang að álitsgerðum Björns Þ. Guðmundssonar og Guðmundar Alfreðssonar.

Enn fremur er það ljóst að fjölmargt annað í undirbúningi málsins liggur ekki fyrir en um það getum við rætt nánar síðar. Þessi sjónarmið vildi ég að hér kæmu fram.

Ingibjörg Sólrún Gísladóttir(um þingsköp): Virðulegur forseti. Eins og þingmönnum er kunnugt var í maí sl. gert samkomulag milli forustumanna flokkanna um að hefja umræður um samninga um Evrópskt efnahagssvæði í ágúst hér á Alþingi. Þetta samkomulag stendur af okkar hálfu og við erum tilbúin til umræðna um samninginn. Hins vegar er það álitamál hvort þetta samkomulag stendur af hálfu stjórnarflokka eins og við höfum þegar reifað í bréfi til forustumanna þeirra og bent á að það vanti enn tvíhliða fiskveiðisamning, það vanti fjölda frumvarpa sem ættu að fylgja samningnum og viðaukar séu enn að berast til þingmanna.

Alvarlegast í þessu máli er þó stjórnarskrárþáttur þess en frá því í maí sl. hafa utanrmn. Alþingis borist þrjár álitsgerðir um stjórnarskrármálið. Tvær þessara álitsgerða telja ótvírætt að svo mikill vafi leiki á því að samningurinn standist stjórnarskrána að ekki sé réttlætanlegt að Alþingi samþykki samninginn án breytinga á stjórnarskránni. Alþingi, forseti þess og forsætisnefnd hljóta eðli málsins samkvæmt að láta það til sín taka með einum eða öðrum hætti þó að það hafi ekki enn verið gert.

Ég vil vekja athygli þingmanna á þessum álitsgerðum sem lágu hér á borðum þeirra í morgun. Ég tel að það sé mjög mikilvægt að þeir kynni sér álitsgerðirnar áður en þær koma hér til umræðu. Ég vilbenda á að þessar álitsgerðir hljóta að koma til umræðu við 1. umr. um frv. um hið Evrópska efnahagssvæði vegna þess að með öðrum hætti getum við ekki tekið stjórnarskrármálið upp fyrr en þá í næstu viku. Efnisumræða um samninginn og stjórnarskrármálið hlýtur því með einum eða öðrum hætti að tengjast 1. umr. um það frv. sem hér liggur fyrir.

Ég vil því taka undir þá ósk sem hér var sett fram af hálfu Alþb. að 1. umr. um þetta mál verði frestað eftir ræðu utanrrh. þannig að þingmenn sem koma til fundar eftir helgi séu inni í þeirri stjórnarskrárumræðu sem hlýtur eðli málsins samkvæmt að fara fram.

Hjörleifur Guttormsson(um þingsköp): Virðulegur forseti. Í 119. gr. þess samnings sem hér á að taka til umræðu stendur, með leyfi forseta:

,,Viðaukar, svo og gerðir sem vísað er til í þeim og aðlagaðar eru vegna samnings þessa, skulu auk bókana vera óaðskiljanlegur hluti samningsins.``

Ég nefni þetta hér vegna þess að enn vantar mikið á að fram séu komnir þeir efnisþættir sem vísað er til í 119. gr. samningsins. Það liggja hér á borðum alþingismanna nálægt 5.000 blaðsíður af verki sem að mati utanrrn., að ég best veit og stendur til að reiða fram, eru hátt í 10.000 síður. Sé litið á þetta efnismagn, og er ég þá ekki að leggja dóm á innihald, þá vantar mjög mikið upp á að það liggi fyrir þinginu það efni sem tilheyrir samningnum, nálægt 4.000--5.000 síður í blaðsíðum talið. Ég hygg að ólokið sé að þýða hluta af þessu efni. Það er ekki aðeins að fjöldi frumvarpa, líklega nálægt þrem tugum, sé ókominn til þingsins heldur mikið safn efnis sem er óaðskiljanlegur hluti samningsins samkvæmt orðanna hljóðan í samningnum sjálfum.

Ég beini því til hæstv. forseta og spyr hvort skrifstofa Alþingis hafi farið yfir það hvort fyrir þinginu liggi það efni sem á að ræða undir þeim dagskrárlið sem er á dagskrá þessa fundar, þ.e. samningur um Evrópskt efnahagssvæði.

Ég nefni líka, vegna þess að það hefur verið rætt fyrr í sambandi við þetta mál, varðandi 6. gr. samningsins sem varðar dóma Evrópudómstólsins sem á að beita við túlkun á samningnum og eru þannig óaðskiljanlegur hluti hans í raun, að þeir dómar liggja hér ekki fyrir. Þeir hafa ekki verið reiddir fram sem hluti málsins. Hæstv. utanrrh. greindi frá því 19. maí sl. þegar þessi mál voru rædd hér að það stæði ekki til að þýða þessa dóma og leggja þá fyrir sem hluta af málinu. Það tel ég afar alvarlegt atriði og ég vildi vekja athygli á þessari stöðu mála áður en gengið er til umræðunnar.

Ólafur Ragnar Grímsson: Virðulegi forseti. Síðasti ræðumaður, hv. þm. Steingrímur Hermannsson, vék í upphafi máls síns nokkuð að því að lýsa vonbrigðum sínum með framsöguræðu hæstv. utanrrh. fyrir þessu máli. Ég get einnig tekið undir það að ég undraðist nokkuð framsöguræðu hæstv. utanrrh. og hún olli mér líka vonbrigðum vegna þess að hæstv. ráðherra var að kynna hér fyrir þinginu niðurstöðu þriggja ára vinnu í máli sem hann hefur sjálfur kallað stærsta mál lífs síns og flestir eru sammála um að er eitt stærsta mál sem komið hefur til meðferðar á Alþingi Íslendinga í áratugi. Ræðan var hins vegar lítt málefnaleg og efnisleg. Hún var fyrst og fremst tilraun til samfelldra árása á þá sem leyfðu sér að draga ágæti verkanna í efa og aðferðirnar voru satt að segja frekar í ætt við það sem tíðkast á karpfundum en það sem maður hélt að virðulegur, hæstv. utanrrh. íslenska lýðveldisins mundi gera þegar hann færði þinginu þennan samning. Þótt ég sé sammála hv. þm. Steingrími Hermannssyni og það hafi valdið mér vonbrigðum með hvaða hætti hæstv. utanrrh. kaus að leggja málið fyrir Alþingi, þá vil ég hins vegar mótmæla því að þessi ræða hafi verið í stíl þeirra ræðuhalda sem fram fóru ,,á rauðu ljósi`` en því lýsti hv. þm. Steingrímur Hermannsson. Ég get fullvissað hann um það að þær ræður voru miklu betri. (StH:Ég var þar nú ekki.) Þar að auki var þingmaðurinn þar ekki þótt hann hefði óneitanlega nokkurn áhuga á þeim fundahöldum.

Mér varð að orði, og get svo sem látið það fljóta hér með, þegar ég hafði hlýtt á ræðu hæstv. utanrrh. og var að ná mér eftir undrun mína hvernig ráðherrann kaus að fara í þetta, að þessi framsöguræða hæstv. utanrrh. hefði verið ágætisræða handa hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni til þess að flytja hér á fjórða eða fimmta degi umræðnanna, þ.e. árásar- og hártogunarræða í stíl þeirra skrifa sem Alþýðublaðið hefur tamið sér í sumar um þetta mál.

Kannski var það ætlun hæstv. utanrrh. að koma með þessum ræðuflutningi í veg fyrir að efnisleg og málefnaleg umræða fari fram um málið hér á Alþingi. Að leggja freistingar fyrir okkur hin með þessum ræðustíl til þess að vita hvort við vildum ekki ganga með honum niður á þetta plan umræðunnar. En ég vil segja það strax í upphafi að ég er ekki tilbúinn til þess og ég mun ekki hér í þessari ræðu minni verja löngu máli til þess að svara þeim skætingi, útúrsnúningum, hálfsannleika og rangfærslum sem komu fram í ræðu hæstv. utanrrh.

Mér fannst heldur ekki sæmandi að hæstv. utanrrh. skyldi telja það við hæfi að hæðast að forustumönnum íslensks sjávarútvegs í framsöguræðu sinni fyrir málinu hér á Alþingi, fannst það ekki sýna styrk málstaðarins að til slíks þyrfti að grípa. Og mér fannst dálítið sérkennilegt að kjósa að vitna orðrétt í hönnunarverk sem utanrrn. fékk unnið fyrir sig og gera það að orðum eins af forustumönnum Alþb. En eitt af því mörgu sem utanrrn. hefur gert er að afhenda auglýsingafyrirtæki ræður hæstv. utanrrh., skýrslur Björns Friðfinssonar ráðuneytisstjóra og vinnuplögg úr ráðuneytinu og biðja menn að koma þessu á mælt mál fyrir almenning í landinu og flytja síðan þann texta hér sem skoðanatexta þeirra manna sem unnu þetta stílverk fyrir utanrrn. Er málstaðurinn virkilega svona veikur, hæstv. utanrrh., að það þurfi í framsöguræðu að grípa til bragða af þessu tagi?

Staðreyndin er sú að ef litið er til síðustu ára þá hefur enginn íslenskur stjórnmálamaður fengið jafnmörg tækifæri jafnoft og jafnlengi og fengið jafnmikla fjármuni úr sjóðum hins opinbera til þess að kynna málstað sinn fyrir þjóðinni eins og hæstv. utanrrh. hefur fengið í þessu máli. Hann hefur haft greiðan aðgang að öllum fjölmiðlum landsins í tvö til þrjú ár í þessu máli. Hann hefur gefið út sérstakt kynningarrit og sent það inn á hvert heimili í landinu. Hann hefur gefið út upplýsingarit þar að auki og ráðið sérstaka menn í utanrrn. til þess að svara spurningum almennings og eitt af víðlesnustu dagblöðum landsins hefur vikum og mánuðum saman verið opið fyrir slíkum svörum ráðuneytisins. Engu að síður, eftir allt þetta, þá segir ráðherrann hér sem svar við spurningunni við þjóðaratkvæðagreiðslu: Þjóðinni er ekki treystandi til þess að dæma þetta mál því þjóðin veit ekki hvað í málinu felst. Skoðanakannanir sýna að þeir sem hafa kynnt sér það, þeir eru með, en hinir sem skoðanakannanir sýna að séu jafnvel fleiri, sem eru á móti, þeir bara vita ekki hvað þeir eru að segja.

Ráðherra, sem er kominn á þennan vegarspotta í meðferð málsins eftir allt það sem honum hefur boðist í þessu máli og eftir allt það sem hann hefur haft yfir að ráða í málinu til að kynna þjóð sinni málið, á í raun og veru ekki annan kost en að velja sér nýja þjóð eða hætta störfum ella. Því þessi yfirlýsing um íslensku þjóðina í framsöguræðu hæstv. utanrrh. var nánast fáheyrð í lýðræðisríki. Það sýnir líka veikan málstað hæstv. ríkisstjórnar í málinu og vantrú hennar á rök sín að hún í fyrsta lagi virðist ætla að hafna því að stjórnarskránni sé breytt til þess að öruggt sé að samningurinn standist stjórnarskránni. Hún virðist líka í öðru lagi ætla að hafna því að þjóðaratkvæðagreiðsla fari fram um málið og hún hefur síðan séð sérstaka ástæðu til þess að ryðja formanni utanrmn. á síðasta þingi úr stóli vegna þess að hann hafði leyft sér að hafa sjálfstæðar efasemdir um málið. Svona starfa bara hræddir menn. Menn sem trúa ekki á eigin málstað, eru ekki fullvissir um það að þjóðin endurgjaldi traustið og vilja gera allt sem hægt er til að forðast að þjóðin fái að dæma þeirra verk. Það er það sem hæstv. utanrrh. er að gera og ríkisstjórnin með neitunum sínum, að forðast að þjóðin fái að dæma verk þeirra. Í stærsta máli íslenska lýðveldisins er það auðvitað betri vitnisburður en allt annað um það hve veikan málstað hæstv. utanrrh. telur sig hafa hér að verja, sérstaklega fyrir okkur sem þekkjum hann vel, vitum að hann er af baráttuglöðum ættum, hefur fengið marga erfðaeiginleika þess manns sem treysti sér best til að heyja allar þær orustur sem í boði voru og nauðsyn var að fara í, að þá skuli hæstv. utanrrh. segja: Nei, ég þori ekki að leggja þennan samning í dóm þjóðarinnar, hvorki nú í haust með stjórnarskrárbreytingu, né í þjóðaratkvæði.

Það er líka athyglisvert, og ég mun koma að því síðar, að hæstv. utanrrh. hefur upp á síðkastið sagt að sjávarútvegssamningur Íslands og Evrópubandalagsins muni hugsanlega ekki liggja fyrir fyrr en um næstu áramót. Það sem löngum var kjarnaatriðið af hans hálfu í túlkun málsins, sjávarútvegsmálin, eru komin á þann veg að svo fullkomin óvissa ríkir um sjávarútvegssamning Íslands og Evrópubandalagsins að ráðherrann treystir sér ekki til að tryggja Alþingi það að sá samningur liggi á borðum þingmanna áður en þeir greiða atkvæði um EES-samninginn þótt sjávarútvegssamningur Íslands og Evrópubandalagsins sé formlega hluti EES-samningsins. Eins og kunnugt er hefur Evrópubandalagið kveðið svo á í samningnum sjálfum og fylgigögnum hans að það muni ekki fyrir sitt leyti staðfesta EES-samninginn fyrr en sjávarútvegssamningurinn liggur á borðinu. Ég ætla bara að vona að hæstv. utanrrh. sé einn um þessa skoðun og dragi hana þá til baka, því það væri auðvitað illt í efni ef hæstv. ríkisstjórn ætlaði virkilega á haust- og vetrarmánuðum í hræðslu sinni við stöðu málsins og ótta sínum við að leggja það í heild sinni á borð þings og þjóðar að knýja í gegn atkvæðagreiðslu um EES-samninginn hér á Alþingi án þess að fullbúinn og endanlegur sjávarútvegssamningur Íslands og Evrópubandalagsins liggi fyrir. Ég vil segja það strax við hæstv. ráðherra og hæstv. ríkisstjórn að það er málsmeðferð sem ekki mun ganga vegna þess að slíkur samningur er skilyrði staðfestingar af hálfu Evrópubandalagsins og hann hefur líka ávallt verið skoðaður sem skilyrði staðfestingar af hálfu Íslands og er það enn frekar nú þegar í ljós er kominn grundvallarágreiningur milli samninganefndar Íslands annars vegar og samninganefndar Evrópubandalagsins hins vegar í sjávarútvegsmálum eins og ég mun koma að síðar.

Virðulegur forseti. Almennu rökin fyrir samningnum um Evrópskt efnahagssvæði voru og eru þau að samningurinn muni breyta svo skilyrðum í atvinnulífi og efnahagsmálum á Íslandi að hann muni leiða til hagvaxtar, aukinnar atvinnu og almennra framfara í landinu. Um þetta mætti fara mörgum orðum en ég ætla ekki að gera það hér. Mér fannst það hins vegar merkilegt að hæstv. utanrrh. skyldi ekki víkja að því neinu í sinni framsöguræðu að í sömu vikunni og Alþingi kemur saman til að fjalla um EES-samninginn birtir Vinnuveitendasamband Íslands þá spásögn sína að fyrsta ár hins Evrópska efnahagssvæðis verði metár í atvinnuleysi á Íslandi. Vinnuveitendasamband Íslands spáir nú allt að 6% atvinnuleysi á næsta ári og jafnvel þótt farið sé aftur til áranna undir lok áratugsins 1960--1970 ná þau ekki því að slíkt atvinnuleysi hafi þá verið í okkar þjóðfélagi. Er það ekki merkilegt að þrátt fyrir öll fyrirheitin, sem áttu að felast í EES-samningnum, skuli vantrú forustumanna í íslensku atvinnulífi, stjórnenda fyrirtækjanna, forsvarsmanna sjávarútvegs, iðnaðar og verslunar, á framþróun í íslensku efnahagslífi vera með þeim hætti að samtök þeirra hafa nú komist að þeirri niðurstöðu að hið fyrsta ár Evrópska efnahagssvæðisins verði algert metár í atvinnuleysi á Íslandi? Það ætti að minnsta kosti að vera tilefni til að staldra aðeins við og hætta að nota sum af glæsiorðunum sem hæstv. utanrrh. hefur tamið sér í kynningu á þessum samningi, glæsiorð sem smátt og smátt hafa orðið til þess að almenningur vantreystir því sem ráðherrann segir í málinu. Hver er skýringin? Hver er skýringin á því að fyrirtækin og forsvarsmenn atvinnulífsins á Íslandi hafa komist að þeirri niðurstöðu og hafa þar með í reynd greitt atkvæði með vantrausti á því að EES-samningurinn, a.m.k. í upphafi, muni fela í sér veruleika þeirra væntinga sem búist var við?

Samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði felur það í sér að við verðum hluti af innri markaði Evrópubandalagsins. Það er kjarninn, hinn efnislegi kjarni í samningnum hvað sem líður einstökum greinum eða stjórnskipulegum þætti. Hvað er að gerast á hinum innri markaði Evrópubandalagsins um þessar mundir og á næstu árum? Jú, það liggur nú fyrir. Fyrir nokkru síðan birti Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn í Washington --- ein virtasta stofnun ef ekki sú virtasta á sviði ráðgjafar í efnahagsmálum í veröldinni, sem hefur sérstakt stjórnskipulegt vald frá aðildarríkjum sínum til að láta slíka ráðgjöf í té --- skýrslu í lok júlímánaðar þar sem komist var að þeirri niðurstöðu að á næstu árum mundi atvinnuleysið í Evrópubandalaginu í kjölfar Maastricht-samkomulagsins aukast, um 3 milljónir manna mundu bætast í hóp atvinnulausra. Eða með öðrum orðum: Megineinkenni innri markaðar Evrópubandalags á næstu árum er aukið atvinnuleysi. Það vita auðvitað allir að þegar menn tengjast markaðssvæði með þeim hætti sem í þessum samningi felst þá geta þeir ekki bara valið úr eitt einkenni eða tvö heldur kemur markaðurinn í heild sinni til með að virka með sams konar hætti. Við getum ekki gerst aðilar að innri markaði Evrópubandalagsins og sagt: Svo viljum við einangra okkur frá þessu eða þessu. Þess vegna eru auðvitað öll hagfræðileg rök fyrir því að um leið og við munum þá fá í okkar hlut mörg önnur einkenni innri markaðarins munum við líka taka við atvinnuleysisvofunni sem nú er orðin veruleiki í Evrópubandalaginu á næstu árum. Þetta er ekki hræðsluáróður, þetta eru einfaldlega þær staðreyndir sem menn þurfa að horfast í augu við, sérstaklega þeir sem bera ábyrgð á íslenskri hagstjórn, íslensku atvinnulífi og íslensku launafólki.

Það er ekki aðeins að þessi skoðun komi fram í þessari sérstöku skýrslu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, IMF, heldur birtist einnig í hinu virta blaði The European í síðustu viku ítarleg grein í viðskiptablaði þess blaðs þar sem því er líst hvernig hið mikla atvinnuleysi Evrópubandalagsins, innri markaðarins, sé í raun og veru að riðla öllum áformum forsvarsmanna ríkja Evrópubandalagsins um hagþróun, hagvöxt og efnahagslegar framfarir á næstu árum. Í greininni, sem er eftir þekktan hagfræðing og fræðimann við Trinity College í Cambridge, John Eatwed, kemur fram að atvinnuleysið í Evrópubandalaginu, svo notað sé orðalag greinarinnar, sé svarti bletturinn á hinum iðnvædda heimi eða eins og segir í greininni, ,,the black spot of the industrialized world``, þar sem yfir 16 milljónir manna séu atvinnulausar og fjórðungur þeirra undir 25 ára aldri. Eða með öðrum orðum atvinnuleysi ungs fólks að afgerandi hluta. Við þessar 16 milljónir munu að dómi Alþjóðagjaldeyrissjóðsins bætast aðrar þrjár á næstu 3--4 árum. Það verða því yfir 20 milljónir manna atvinnulausar á þeim innri markaði sem hér er lagt til að Ísland verði hluti af.

Auðvitað verðum við að ræða það með fullum efnislegum rökum. Verður þá hægt að einangra Ísland frá þessu höfuðeinkenni innri markaðarins, 20 milljón manna atvinnuleysi? Ég held að efnislega svarið hljóti að vera nei og ég bið þá sem svara öðruvísi að rökstyðja hér í umræðunum hvernig þeir ætla að fara að því, hvernig þeir ætla að fara að því að halda Íslandi einangruðu frá þessum höfuðþætti innri markaðarins.

Jafnframt kemur fram í þessari úttekt The European frá síðustu viku að þetta erfiða efnahagsástand atvinnuleysisins í Evrópubandalaginu og á innri markaðnum sé að gera það að verkum að fjárfesting í skólum, í heilbrigðiskerfi og í vegagerð sé öll að dragast saman vegna þess að lönd Evrópubandalagsins hafi ekki lengur efni á henni.

Á undanförnum árum hafa verið dregnar upp ákveðnar glansmyndir í góðri trú, ég vil leggja áherslu á það, í góðri trú, af því að helsti drifkraftur hagþróunarinnar á síðasta áratug þessarar aldar og í upphafi næstu yrði í Evrópubandalaginu. En það virðist bara vera að koma á daginn að þessar vonir hafi reynst rangar. Þvert á móti séu innan Evrópubandalagsins að koma fram slík efnahagsleg veikleikamerki að aðalumræðuefnið er: Hvernig á að lækna þennan sjúka mann Evrópu og Evrópubandalagið? Fróðlegt er að skoða Ítalíu vegna þess að fyrir tveimur til þremur árum var víða vitnað til þess að Ítalía væri eitt besta dæmið um þann árangur sem hefði náðst af hagþróun innan Evrópubandalagsins og þeim þáttum sem tengjast helstu einkennum innri markaðarins. Núna er umræðan hins vegar á þann veg hvernig hægt sé að forða hruni ítalska hagkerfisins.

Ég vil þess vegna í upphafi þessarar umræðu biðja menn, hvað sem líður skoðun manna á stjórnarskrá, sjávarútvegssamningi og öðru slíku, að horfa á það í alvöru hvort það kunni ekki að vera rétt að sú efnahagslega hugmyndafræði, sú hagræna kenning um hagþróun, hagvöxt, aukna atvinnu og framfarir sem átti að fylgja í kjölfar aðlögunar okkar að innri markaði Evrópubandalagsins í gegnum EES hafi einfaldlega reynst röng í tímans rás? Og ef við ætlum að tryggja okkur hagsæld hér á Íslandi, fulla atvinnu og efnahagslegar framfarir, þá eigi það a.m.k. fyllilega rétt á sér að ræða það á Alþingi hvort við ætlum virkilega að verða hluti af innri markaði sem verður með 20 milljónir atvinnuleysingja á næstu árum.

Ég vil einnig í upphafi þessarar umræðu vekja athygli á því að á síðustu vikum hefur verið gengið frá samkomulagi milli Bandaríkjanna, Mexíkó og Kanada um efnahagslegt fríverslunarsvæði Norður-Ameríku þar sem þessar fjölmennu þjóðir með hátt í 400 milljónir manna ætla að verða eitt efnahagslegt markaðssvæði. Ég hef tekið eftir að í umræðunnni hér heima, gott ef ekki einnig í ýmsum ummælum hæstv. utanrrh., hefur verið látið að því liggja að þessi samningur Bandaríkjanna, Kanada og Mexíkó, sem gengur yfirleitt undir heitinu NAFTA, sé ósköp keimlíkur samningnum um Evrópskt efnahagssvæði. Það er þess vegna mjög athyglisvert að lesa lýsingar á því, sem komið hafa fram núna á síðustu vikum, í hverju munurinn á fríverslunarsvæði Norður-Ameríku og Evrópska efnahagssvæðinu og Efnahagsbandalaginu hins vegar er fólginn. Ég óskaði eftir því í utanrmn. í morgun að Alþingi Íslendinga yrðu útveguð gögn um fríverslunarsamning Bandaríkjanna, Kanada og Mexíkó svo við gætum borið rækilega saman þessa tvo samninga. Það kemur í ljós, af þeim greinum sem birtar hafa verið í alþjóðlegum blöðum og tímaritum á síðustu vikum, að fjölmargt af því sem hæstv. utanrrh. hefur talið höfuðnauðsyn að hafa í svona samningum, stofnanaverkið allt sem m.a. veldur þessum erfiðleikum sem snerta stjórnarskrá lýðveldisins, að nánast ekkert slíkt er í fríverslunarsamningi Bandaríkjanna, Kanada og Mexíkó. Þar eru engar eftirlitsstofnanir í ætt við þær sem eru í Evrópubandalaginu og á að koma upp á Evrópska efnahagssvæðinu. Þar er ekki verið að knýja fram sams konar reglur um öryggi eða það sem á ensku er kallað ,,safety standard``. Þar er ekki verið að knýja fram samræmingu á fjölmörgum öðrum sviðum framleiðslu sem snertir öryggi vörunnar, umhverfiskröfur, heilbrigðiskröfur eða fjölmargt annað. Þar er heldur ekki að finna mjög útfærða stofnanabyggingu til að ráða niðurlögum í deilumálum heldur mjög takmarkaða stofnanauppbyggingu á því sviði. Það er satt að segja mjög merkilegt, bæði út frá almennu sjónarmiði og út frá hagsmunum Íslands, að horfa á það að á síðustu tveimur til þremur árum hafa tvær sveitir manna setið við verkefni sem felur í sér að búa til stærra efnahagslegt viðskiptasvæði. Önnur hefur verið undir forustu embættismanna Frakka, Þjóðverja og Ítala, þ.e. ríkjanna sem fræg hafa orðið fyrir embættismannabáknið og regluveldið í Evrópu á þessari öld, ríkisvaldið sem hið skipulagða og uppbyggða vald embættiskerfisins. Hins vegar hefur verið sveit manna frá Bandaríkjunum, Kanada og síðar Mexíkó, en fyrst Bandaríkjunum og Kanada, semhafa greinilega verið mótaðir af annarri hugmyndafræði, hafa viljað forðast það að bákn embættismennsku og skriffinnsku, vald ráðuneyta og stjórnkerfisstofnana væri dirfkraftur í hinum efnahagslega samningi.

Niðurstaðan er svo sú að Bandaríkin, Kanada og Mexíkó hafa náð samningi um fríverslunarsvæði án mikils stofnanabákns eða valds fyrir ,,bírókrata`` eða miðstjórnarvald. Við erum hins vegar beðin um það hér að skrifa upp á samning þar sem embættismannaveldið í Brussel, hvað sem um það má segja að öðru leyti, verður aðaldrifkrafturinn í ákvarðanatökunni ásamt embættismannavaldi EFTA. Ég nefni þetta í upphafi umræðunnar vegna þess að það hefur nokkuð borið á því að menn hafi þá sögulegu einsýni að segja: Það er bara til ein lausn á því hvernig þjóðir koma sér upp stærri efnahagssvæðum og skilyrðum til efnahagslegra framfara og það er lausn Evrópubandalagsins og EFTA í EES. Ég held þess vegna að þegar gögnin koma til Alþingis um samninginn um NAFTA, Fríverslunar- og efnahagssvæði Norður-Ameríku, þá verði mjög fróðlegt fyrir okkur að bera þau saman við niðurstöðu þeirra verka sem hæstv. utanrrh. hefur mælt fyrir hér.

Ég vil einnig geta þess að ég hef óskað eftir því í utanrmn. að skýrsla Alþjóðagjaldeyrissjóðsins um vaxandi atvinnuleysi á þeim innri markaði, sem við erum að gerast aðilar að með þessum samningi, verði einnig lögð fram í utanrmn. og hér á Alþingi. Það blasir þess vegna við, hæstv. utanrrh., gagnstætt því sem ráðherrann hefur sagt á undanförnum árum að á upphafsári EES ríkir meiri svartsýni og meiri deyfð yfir áformum í íslensku atvinnulífi en undanfarna áratugi. Forustumenn atvinnulífsins á Íslandi hafa a.m.k. ekki trú á því að þessi samningur muni í upphafi opna nein ný lönd í þessum efnum.

Það var satt að segja nokkuð annar tónn í framsögu fyrir þessu máli en var í skýrslu hæstv. utanrrh. til Alþingis í marsmánuði á þessu ári. Ég lái þess vegna engum þótt hann velti því fyrir sér hvort eigi að trúa utanrrh. í mars eða utanrrh. í ágúst vegna þess að báðir ganga ekki upp saman. Í mars sagði hæstv. utanrrh. í skýrslu sinni til Alþingis: ,,Hinar pólitísku forsendur sem leiddu til EES-samninganna virðast ekki eiga við lengur, hvorki við EB né EFTA.``

Ráðherrann sagði fleira. Hann sagði ástæðu til þess að varpa fram þeirri spurningu hvort hin hraða rás viðburðanna hefði hlaupið fram úr hugmyndasviðum hins Evrópska efnahagssvæðis. ,,Hefur EES, í ljósi breyttra aðstæðna, glatað tilgangi sínum? Trúir því einhver, spurði hæstv. utanrrh. í skýrslu sinni til Alþingis í mars, ,,að Evrópskt efnahagssvæði fáist staðist sem tveggja stólpa brú, sem hvílir annars vegar á stólpa útvíkkaðs Evrópubandalags með 17 aðildarríkjum og 370 millj. íbúa og hins vegar á brúarstólpa Íslands og Liechtensteins, með innan við 300 þúsund íbúa?

Í ljósi þess að þessar tilvitnanir voru meginefnið sem utanrrh. glímdi við í skýrslu sinni í mars og svaraði þeim á þann veg að hann lagði til að Íslendingar létu stjórnkerfi sitt hefja umfjöllun til undirbúnings aðildarumsókn að EB, þá skuli í langri framsöguræðu hans nú vera hálf lína --- segi og skrifa hálf lína --- um þá staðreynd að hin EFTA-ríkin hafa öll ákveðið að yfirgefa EES og sækja um aðild að Evrópubandalaginu. Ég hélt satt að segja að í framsöguræðunni yrði vikið nokkuð ítarlega að því hver yrðu framtíðartengsl Íslands við Evrópubandalagið í ljósi þeirra gerbreyttu aðstæðna að þeir sem lögðu upp í þess för með okkur hafa ákveðið að yfirgefa okkur. En það var ekki gert. Hæstv. ráðherra getur velt því fyrir sér að það kunni að líða þrjú ár til fimm ár þangað til það gerist. Staðreyndin er engu að síður sú að við Íslendingar erum í stöðu farþegans sem settist upp í rútu með hinum EFTA-ríkjunum og stóð í þeirri meiningu að það ætti að keyra í áfangastaðinn EES. En þegar rútan er lögð af stað tilkynna allir í rútunni þessum farþega, Íslendingi, að nú sé búið að ákveða nýja stefnu fyrir alla hina, þeir ætli að keyra til EB eða fara heim með bílstjóranum sjálfum sem ræður greinilega stýrishjólinu í rútu hins Evrópska efnahagssvæðis.

Utanrrh. lagði ekkert slíkt fyrir þingið. Hann varði töluverðu máli í það að gera lítið úr hugmyndum um tvíhliða samning milli Íslands og EB. Ég mun koma að því síðar. En ef hæstv. utanrrh. gerir svona lítið úr hugmyndum um tvíhliða samning Íslands og EB, þá er hann auðvitað óbeint að segja að það sé enginn annar valkostur fyrir Ísland en að ganga í EB þegar hin ríkin eru búin að yfirgefa Evrópska efnahagssvæðið því að þá blasir ekkert annað við Íslandi en annaðhvort tvíhliða samningur við EB eða aðild að bandalaginu sjálfu.

Staðreyndin er auðvitað sú að gagnstætt því sem haldið var fram í upphafi, þegar Delors hafði flutt hina frægu ræðu sína, þá erum við ekki að ræða hér eitthvert varanlegt kerfi, samskipti EFTA-ríkjanna og EB, heldur erum við að ræða tímabundið fyrirkomulag sem öll önnur EFTA-ríki nema við hafa ákveðið að yfirgefa. Við getum metið það mismunandi hvað það muni taka þau langan tíma. Það veit auðvitað enginn okkar og allra síst hæstv. utanrrh. sem sagði í sumar að það yrði bið á því að Evrópubandalagið færi að ræða við Svía. Nú er Evrópubandalagið búið að ákveða að ræða við Svía en það veit þetta enginn. Það eitt vitum við að allir hinir hafa ákveðið að yfirgefa EES. Það er staðreynd. Þeir hafa markað þá stefnu sína. Við getum velt vöngum yfir því á hve löngum tíma þeim muni takast að koma henni í framkvæmd en stefnan er orðin ljós. Stefna Evrópubandalagsins er líka ljós vegna þess að Evrópubandalagið samþykkti á leiðtogafundi sínum í Lissabon að breyta stefnunni á þann veg að taka EFTA-ríkin inn í EB og þar með að leggja Evrópska efnahagssvæðið til hliðar. Bæði Evrópubandalagið og hin EFTA-ríkin hafa því ákveðið þá stefnu að leggja Evrópska efnahagssvæðið niður innan fárra ára. Það er auðvitað furðulegt að utanrrh. lýðveldisins Íslands skuli ekki víkja einu orði að þessari stefnumótun leiðtogafundar Evrópubandalagsins í Lissabon í framsöguræðu sinni í gær.

Verkefni okkar á Alþingi er þess vegna ekki bara að meta þennan samning sem slíkan heldur einnig að meta hvaða stefnu við teljum skynsamlegasta í samskiptum Íslands og Evrópubandalagsins af því að þeir sem voru okkur samferða í upphafi þessarar ferðar hafa ákveðið að fara annað.

Áður en ég kem að ýmsum efnisþáttum þessa samnings vil ég víkja örfáum orðum að gefnu tilefni að því samkomulagi sem gert var milli forustumanna flokkanna hér í vor. Hv. þm. Steingrímur Hermannsson hefur að vísu rakið það nokkuð og ekki ástæða til að endurtaka það hér. Það er hins vegar staðreynd að mörg lykilfrumvörp um opinberar framkvæmdir, um skattamál, um banka, um lánastofnanir, um eignarhald á auðlindum, um jarðalög og fjölmargt annað, sem áttu að vera komin 15. júní, eru ekki komin enn.

Það er líka staðreynd í öðru lagi að frumvörp sem hafa borist eru mjög í skötulíki og almennt hefur komið fram í mörgum nefndum þingsins að þau eru á engan hátt fullbúin. Nýjasta dæmið var lagt fram í utanrmn. í morgun. Ég ætla að rekja það í örfáum orðum hér til þess að spyrja hæstv. ríkisstjórn: Er það virkilega svona sem hæstv. ríkisstjórn stefnir að því að uppfylla samkomulagið við okkur í vor um frumvörp sem eigi að leggja fram? Í utanrmn. í morgun var lagt fram frá utanrrh. frv. til laga um friðhelgi og forréttindi alþjóðastofnana. Frv. er þrjár greinar. Í 3. gr. segir, og ég byrja aftast, að með þessu frv. verði felldir úr gildi átta lagabálkar. Það er lagabálkur um réttindi Sameinuðu þjóðanna frá 1948, lagabálkur um Alþjóðasiglingamálastofnunina frá 1960, lagabálkur um Norræna fjárfestingarbankann frá 1976, lagabálkur um Þróunarsjóð Færeyja, Grænlands og Íslands frá 1987, lagabálkur um Norræna þróunarsjóðinn frá 1989, lagabálkur um réttarstöðu samnorrænna stofnana frá 1989, 5. gr. laganna um varnir gegn pyndingum og fleira. Hvað á að koma í staðinn fyrir þessa átta lagabálka? Jú, það á að koma í 1. gr. sem segir bara: ,,Alþjóðastofnanir skulu njóta friðar og forréttinda hér á landi svo sem kveðið er á um í alþjóðasamningum. Svo er talið upp í stuttum fimm liðum hverjir það eru: fulltrúar, sendimenn, starfslið alþjóðastofnana o.s.frv. en síðan kemur 2. gr.: ,,Hlutaðeigandi ráðherra getur sett nánari reglur um framkvæmd laganna.

Er þetta blærinn á lagasetningu á grundvelli samningsins um Evrópskt efnahagssvæði? Er það svona sem á að uppfylla ákvæðið um að það þurfi að koma til fjöldi nýrra íslenskra laga, að hér sé stórum hópi íslenskra laga ýtt út af borðinu og síðan sagt í einni stuttri grein: Ráðherra á bara að ákveða þetta? Við höfum hér á Alþingi á undanförnum árum verið að gagnrýna mjög harðlega aukið vald framkvæmdarvaldsins í lagasetningu. Við samþykktum meira að segja á sl. vori sérstök lög um meðferð opinberra fjármuna sem áttu að marka þáttaskil í því að löggjafarvaldið væri hjá löggjafanum og framkvæmdarvaldið væri ekki að taka sér vald á sviði ráðstöfunar fjármála og ríkisfjármála sem ættu að vera hjá þinginu. Forustumenn á þessum sviðum voru m.a. núv. hæstv. heilbrrh., hv. þm. Karl Steinar Guðnason, hv. þm. Pálmi Jónsson og fjölmargir aðrir. Það er auðvitað hróplegt ósamræmi að telja það mikil tíðindi sl. vor að setja slík lög til þess að treysta vald löggjafans og draga úr valdi framkvæmdarvaldsins en ætla svo að húrra hér í gegnum Alþingi aragrúa frumvarpa vegna EES-samningsins þar sem hundruð ef ekki þúsundir ákvæða í íslenskum lögum eru numin brott. Síðan er bara ákveðið að kontóristarnir í ráðuneytinu eigi að fá að ákveða þetta með reglugerðum. Er þetta lýðræðisþróunin? Er þetta nútíminn sem verið er að boða með EES? Er þetta sú lýðræðishugsjón og sú kenning um valddreifingu og ábyrgð löggjafans sem margir hafa talað fyrir með réttu á undanförnum árum?

Ég hef líka séð drög að frv. frá landbrh. þar sem allar greinar frv. hljóðuðu á þann veg: ,,Landbúnaðarráðherra er heimilt í reglugerð ...`` Það verður auðvitað að segjast alveg skýrt við hæstv. ríkisstjórn að þegar við náðum samkomulagi um það í vor að reyna að greiða fyrir afgreiðslu frumvarpa hér í þinginu sem tengdust efnislegri meðferð EES-málsins, þá var það ekki á þeim grundvelli að þau frumvörp væru bara í þeim búningi að ráðherrunum og kontóristunum í ráðuneytum væri falið ígildi lagasetningarvalds á hundruðum eða þúsunda sviða sem áður hefur verið talið eðlilegt að væri hjá Alþingi og enginn vissi hvernig ráðherrarnir mundu fara með það vald í reglugerð. Ég vil svo minna á það í þessu sambandi að það er ekki langt liðið síðan hæstv. forsrh. taldi nauðsynlegt að leggja fram á ríkisstjórnarfundi greinargerð prófessors Sigurðar Líndals þar sem hann hélt því fram að samþykkt Alþingis um að fela ráðherra með reglugerð að ákveða heildarafla væri brot á stjórnarskránni. Og ég spyr: Hvernig getur forsrh., sem telur málið svo mikil vægt að hann leggur þá greinargerð sérstaklega fyrir á ríkisstjórnarfundi og biður stjórnskipaða nefnd í sjávarútvegsmálum að taka hana til meðferðar og viðkomandi ráðuneyti, staðið að því að sama ríkisstjórn sé að leggja til stórfelldari aukningu í reglugerðarvaldi íslenskra ráðherra en menn hafa nokkru sinni séð dæmi um? Það gengur auðvitað ekki upp. Það gengur auðvitað ekki upp að standa á tröppum Stjórnarráðsins, eins og hæstv. forsrh. Davíð Oddsson gerði í sumar, og segja: Þetta er mjög alvarlegt mál þessi greinargerð Sigurðar Líndals. Þetta verður að skoða mjög rækilega áður en lengra er haldið, og gera svo kröfu til þess að Alþingi samþykki núna á næstu vikum meira reglugerðarvald til handa íslenskum ráðherrum en nokkur dæmi eru um í sögu lýðveldisins. Þess vegna vil ég segja það alveg skýrt að þau frumvörp sem eiga að tengjast EES-samningnum verða auðvitað efnislega að vera fullbúin frumvörp. Það dugir ekki að koma með einhverja bastarða hér inn í þingið eða örverpi sem eru á þá leið að frv. er bara ein grein og síðan er ráðherra falið að ljúka málinu með allsherjarreglugerðarvaldi. Slíkri nauðgun á löggjafarvaldinu munum við ekki taka þátt í og ég vænti þess að hæstv. ríkisstjórn muni endurskoða vinnubrögð sín í þessum efnum.

Virðulegi forseti. Ég vék að því hér áðan að í raun og veru er hinn stóri þáttur þessa máls framtíðarskipan samskipta Íslands og Evrópu. Það tengist síðan því hvernig við Íslendingar ráðum við það verkefni að tryggja efnahagslegar framfarir í okkar landi, tryggja ungu fólki atvinnu, skapa grundvöll fyrir framfarir, aukinn kaupmátt og alhliða sókn atvinnulífsins í landinu. Vegna þessa mikla máls var Alþb. fylgjandi því að látið yrði á það reyna í samningum EFTA-ríkjanna og Evrópubandalagsins hvort hægt væri að ná fram í slíkum samningum þeim grundvallarkröfum sem Íslendingar hafa sett fram í tæplega 20 ár í viðræðum sínum við Evrópubandalagið. Hverjar voru þær grundvallarkröfur? Þær voru að Evrópubandalagið viðurkenndi að meginútflutningsvörur Íslendinga, sjávarafurðir, nytu sams konar réttinda á markaði Evrópubandalagsins og meginútflutningsvörur Evrópubandalagsins, iðnaðarvörur, nytu á íslenska markaðnum. Þetta var kjarninn í kröfugerð okkar Íslendinga. Ástæðan fyrir því að Alþb. taldi skynsamlegt að fara í þann leiðangur í samfloti með hinum EFTA-ríkjunum var sú að EFTA-ríkin höfðu samþykkt að gera kröfur Íslendinga um fríverslun með fisk að sameiginlegu áhersluatriði EFTA-ríkjanna. Auðvitað var það veigamikill þáttur í upphafi málsins að hin EFTA-ríkin höfðu í fyrsta sinn fallist á að standa með okkur Íslendingum í þessari kröfugerð.

Hvað fólst í kröfugerð okkar? Það voru tvö grundvallaratriði. Í fyrsta lagi að opinbert styrkjakerfi í framleiðslu sjávarafurða yrði afnumið líkt og opinbert styrkjakerfi í framleiðslu iðnaðarvara þannig að íslensk sjávarútvegsfyrirtæki sætu við sama borð og iðnaðarfyrirtæki Evrópubandalagsins hvað varðaði markaðsstöðu, eða frjálsir viðskiptahættir í orðsins fyllstu merkingu ríktu á hagsmunasviðum beggja. Hin meginkrafan var að Evrópubandalagið viðurkenndi grundvallarregluna um tollfrelsi sjávarafurða. Tollfrelsi er eins og við vitum grundvallareinkenni frjálsra viðskiptahátta. Og þegar EFTA-ríkin höfðu fallist á að standa með okkur í þessum grundvallarkröfum voru það auðvitað veigamikil tímamót fyrir Íslendinga í samskiptum við Evrópubandalagið. Það verður hins vegar að segja það alveg skýrt við lok þessarar ferðar að hvorug þessara krafna okkar Íslendinga náðist fram. Evrópubandalagið hafnaði bæði kröfunni um frjálsa viðskiptahætti á sviði sjávarútvegs og kröfunni um grundvallarregluna um tollfrjáls viðskipti. Eða með öðrum orðum, Evrópubandalagið hélt til streitu sérhagsmuna- og verndarstefnu sinni í þessum málum. Og við Íslendingar stöndum þess vegna í dag í nákvæmlega sömu sporum hvað sjávarútvegsmálin snertir að því frátöldu að Evrópubandalagið hefur fallist á nokkrar tollalækkanir sem vissulega eru mikilvægar svo langt sem þær ná en gegn veiðiheimildum Evrópubandalagsins í íslenskri lögsögu. Þess vegna var það auðvitað skynsamlegt á árinu 1989 að ganga þessa götu eins langt og hægt var án þess að rjúfa samstöðu EFTA-ríkjanna. Og þess vegna vorum við þeirrar skoðunar í ríkisstjórninni 1989 að það væri rétt fyrir Íslendinga að láta reyna á hagsmunamál okkar í samfloti með hinum EFTA-ríkjunum, en það verður hins vegar að hafa kjark til að horfast í augu við það af hálfu hæstv. utanrrh. að það skilaði ekki nema bara mjög takmörkuðum árangri, en það er staðreynd sem hæstv. utanrrh. hefur aldrei viljað horfast í augu við.

Auk þessarar kröfugerðar í sjávarútvegsmálum settum við fram fjölmarga aðra fyrirvara varðandi auðlindir, varðandi réttindi á ýmsum sviðum, varðandi fullveldi og annað. Margir þeirra fyrirvara komu fram í ræðu hæstv. þáv. forsrh. Steingríms Hermannssonar í Ósló. Í desembermánuði 1990 lagði hins vegar utanrrh. Jón Baldvin Hannibalsson fram í ríkisstjórn greinargerð þar sem hann lýsti þeirri niðurstöðu sinni að Evrópubandalagið væri ekki tilbúið að fallast á þessa sérstöku fyrirvara Íslands. Það eina sem Evrópubandalagið væri tilbúið að fallast á væri fyrirvarinn varðandi fjárfestingar útlendinga í sjávarútvegi. Allt annað yrði að vera með almennum hætti. Og þegar hæstv. utanrrh. lýsti þessari niðurstöðu sinni í ríkisstjórninni í desember 1990 kom auðvitað strax í ljós að hvorki af hálfu Alþb. né af hálfu Framsfl. var vilji fyrir því að halda málinu áfram á þessum grundvelli. Og hæstv. utanrrh. fékk ekki afgreitt í þeirri ríkisstjórn samningsumboð til að halda á fyrrverandi fyrirvörum með þessum hætti, enda lýsti ráðherrann því sjálfur yfir að ein meginástæðan fyrir því að hann kaus stjórnarsamstarf með Sjálfstfl. var að Sjálstfl. var reiðubúinn að veita honum skilyrðislaust umboð til þess að ljúka EES-samningunum. Á fyrsta ríkisstjórnarfundi Davíðs Oddssonar í ráðherrabústaðnum í byrjun maí 1991 fékk hæstv. utanrrh. þetta skilyrðislausa umboð. Vegna þessa hefur mér fundist bæði frásögn hæstv. utanrrh. og ýmissa annarra af samningaferlinu ekki vera í neinu samræmi við þá atburðarás sem við allir þekkjum sem sátum í þessari ríkisstjórn og skil satt að segja ekki alveg hvaða tilgangi hæstv. ráðherra telur að það þjóni að gefa ranga mynd af þeirri atburðarás. Ég mun svo koma nánar að því síðar með hvaða hætti ég tel að fráhvarfið frá þessum fyrirvörum skapi margvíslega erfiðleika í efnahagslífi Íslendinga á næstu árum ef þessi samningur verður samþykktur.

Mig langar einnig að víkja nánar að því hvað hafi breyst nú árið 1992 þegar samningarnir liggja fyrir frá því sem gert var ráð fyrir í upphafi samninga. Það er mjög mikið. Fyrsta atriðið er auðvitað það, eins og hér hefur komið fram, að grunnhugmyndinni um tveggja stoða viðskiptakerfi í Evrópu hefur verið hafnað af Evrópubandalaginu annars vegar og hinum EFTA-ríkjunum hins vegar. Og í stað þess að upp sé tekin tveggja stoða lausn jafnrétthárra aðila er tekið upp kerfi þar sem Evrópubandalagið er aðalákvörðunaraðilinn eins og ég mun koma að á eftir og þar að auki yfirlýst af hálfu hinna EFTA-ríkjanna að þau muni sækja um inngöngu í Evrópubandalagið sjálft.

Í öðru lagi hefur það auðvitað breyst að nú liggur fyrir samningur sem hefur skapað slíka umræðu hér í landinu um stjórnarskrána og EES-samninginn að ljóst er að grundvallarspurningin um stjórnarfarslegt sjálfstæði Íslands og ákvarðanavald Alþingis, ríkisstjórnar og íslenskra dómstóla er orðin veigamikill þáttur í samþykki eða synjun á þessum samningi þar sem það lá hins vegar alveg ljóst fyrir á árinu 1989 og árinu 1990 og var margyfirlýst, t.d. af hálfu okkar alþýðubandalagsmanna, m.a. í sérstökum samþykktum þingflokks Alþb. sem kynntar voru opinberlega, að tryggt yrði að ekki væri um að ræða neitt afsal á stjórnarfarslegu fullveldi eða sjálfstæði Íslendinga. Nú deila sérfræðingar hins vegar um það, ekki hvort um fullveldisafsal sé að ræða, um það er ekki deilt, það er deilt um það hvort fullveldisafsalið sé svo mikið að það þurfi að breyta stjórnarskránni eða ekki.

Í þriðja lagi er það líka ljóst að sá samningur sem hér liggur á borðum opnar erlendum aðilum fullan aðgang til jafnréttis við íslenska aðila til að eignast hér orkufyrirtæki, vatnsból, lönd, jarðir og aðrar náttúruauðlindir svo framarlega sem þær eru ekki í opinberri eign. Þannig að eina örugga varnarlínan til þess að tryggja að þessar auðlindir, orkulindirnar, orkufyrirtækin, vatnsbólin, vatnsveiturnar, jarðirnar og annað séu í höndum Íslendinga er að þjóðnýta það allt saman, gera það allt saman að eign ríkis og sveitarfélaga. Það er eina örugga tryggingin samkvæmt þessum samningi. Og það er satt að segja ansi hart að á tímum vaxandi efasemda um kosti ríkisreksturs eða opinberra umsvifa í efnahagslífi skuli þessi svokallaða frjálslyndisríkisstjórn á Íslandi knýja á um að Íslendingar samþykki samning þar sem eina tryggingin fyrir því að um leið sé ekki verið að afsala réttindum þjóðarinnar á auðlindunum í hendur útlendinga sé að ríkið eða sveitarfélögin eignist það allt saman. Er það virkilega þannig að það sé vilji Sjálfstfl. og Alþfl. að auka umsvif ríkisins í hagkerfinu með auknu eignarhaldi af þessu tagi? Það efast ég um. Og hver er þá niðurstaðan? Niðurstaðan hlýtur þá að verða sú að útlendingar eigi á grundvelli jafnréttisreglunnar í þessum samningi að hafa möguleika til að kaupa hlutabréf í orkufyrirtækjunum, kaupa jarðir þar sem vatnsbólin eru, kaupa vatnsveiturnar sjálfar þegar þær verða einkavæddar o.s.frv. Og ég satt að segja skil ekki af hverju þeir talsmenn Sjálfstfl., sem bæði styðja einkavæðinguna og EES-samninginn, hafa ekki kjark til að játa þessu hér í þingsalnum því að það er auðvitað mjög athyglisvert að þeir skjóta sér undan því að horfa á þennan þátt málsins.

Hv. þm. Steingrímur Hermannsson var enn að lýsa bjartsýni sinni með það hér áðan að hægt væri að setja girðingar um þessi efni í lög og hans helsta haldreipi í þeim efnum voru orðin orð hæstv. utanrrh. í framsöguræðu hans í þinginu þrátt fyrir það að sérfræðingar ráðuneytanna hafa komist að annarri niðurstöðu. Ég vil segja það alveg skýrt að það var niðurstaða okkar í Alþb. eftir að við höfðum farið ítarlega yfir þetta mál í sumar að það væri ekki hægt að setja slíkar girðingar. Eina girðingin væri opinber eign á öllu saman. Því erum við andvígir. Við erum andvígir því að ríkið og sveitarfélögin fari að eignast þetta allt saman. Ég heyri hins vegar að jafnvel hæstv. viðskrh. Jón Sigurðsson er að reyna að mana menn út í það hvort þeir vilji nú ekki samþykkja lög um að ríkið eignist þetta allt saman og verður fróðlegt að sjá Sjálfstfl. standa að því á Alþingi. En við teljum það hvorki æskilegt né gerlegt. Þess vegna segjum við alveg skýrt við þingið og þjóðina: Þessi samningur er þannig að það er ekki hægt að setja aðrar girðingar sem halda en ríkiseignarhaldið eða eignarhald sveitarfélaganna.

Í fjórða lagi var reiknað með því í upphafi að í samningunum tækist að fá Evrópubandalagið til að samþykkja að íslenskur sjávarútvegur fengi að sitja við sama borð og iðnaðarframleiðsla Evrópubandalagsins. Þeirri kröfu var hafnað.

Það má svo einnig nefna það hér í fimmta lagi að þegar þessir samningar hófust var Evrópubandalagið enn þá fyrst og fremst viðskiptabandalag, en á samningstímanum tók það ákvörðun um að breyta sjálfu sér í sambandsríki, stefna að pólitískum og stjórnarfarslegum samruna á grundvelli einingarlaganna og Maastricht-samkomulagsins þannig að það er auðvitað alveg ljóst að það Evrópubandalag í kjölfar Maastricht-samkomulagsins sem yrði megingerandi ákvörðunartökunnar innan hins Evrópska efnahagssvæðis er töluvert annað en það Evrópubandalag sem var við lýði þegar samningarnir hófust.

Það hefur svo einnig í sjötta lagi breyst frá upphafi viðræðnanna að allir sem að þessu máli komu fyrstu missirin trúðu því, ef dæma má orð þeirra, að hér væri um að ræða varanlegt kerfi sem ekki mundi bresta á næstu árum eða inn í næstu öld. Það hefur hins vegar ekki orðið eins og ég hef rakið þannig að vegabréfið inn í 21. öldina, svo að notuð séu þau einkunnarorð sem hæstv. utanrrh. valdi sér þegar hann kynnti samninginn um allt land á sérstökum fundum, mun einfaldlega renna út löngu áður en 21. öldin gengur í garð og hæstv. ráðherra hefur kosið að segja þjóðinni ekki frá því hvaða vegabréf hann telji að hún eigi þá að hafa.

Virðulegi forseti. Alþb. hefur á vormánuðum og í sumar lagt mikla vinnu í að fara yfir þennan samning. Við höfum haldið fjölmarga fundi í flokknum til að fjalla um hann, bæði í kjördæmisráðum og í flokksfélögum. Við höfum leitað til fjölmargra sérfræðinga og höfum lagt mikla vinnu í að fara yfir alla helstu þætti málsins. Að því leyti má segja að flokkurinn hefur verið tilbúinn til þess að skoða málið með opnum huga. Það er ekkert mál sem við höfum á undanförnum árum lagt jafnmikla flokkslega vinnu í að meta eins og þessi samningur. Niðurstaða okkar varð síðan sú, eins og fram kom á miðstjórnarfundi, sem haldinn var í sumar í kjölfar ráðstefnu sem var lokaáfangi þessarar umfjöllunar, að samningurinn fæli ekki í sér hina ákjósanlegu leið fyrir Ísland í framtíðarsambúð við Evrópubandalagið. Þar lögðum við hins vegar til tvíhliða samning sem ég mun koma að hér á eftir. Ég mun lýsa höfuðeinkennum hans og hvernig hann tengist þessum EES-samningi en aðalatriði málsins er hins vegar það að við töldum ekki að hin upphaflegu markmið sem sett voru þegar þessi samningsgerð hófst hefðu staðist.

Það hefur nokkuð verið að því vikið í umræðum bæði hér á Alþinig og úti í þjóðfélaginu hverjir komi til með að fara með valdið á hinu Evrópska efnahagssvæði. Hvaða stofnun ræður ferðinni og ýmsir svokallaðir sérfræðingar og aðrir hafa reynt að draga fram lýsingar þar sem þess er getið að sérfræðingar EFTA-ríkjanna munu fá að koma að málinu og þannig eigi að ríkja nokkurt jafnræði milli EFTA-ríkjanna og EB í ákvarðanatöku innan EES. Það er þess vegna fróðlegt að lesa niðurstöður næstæðsta manns Evrópubandalagsins, Frans Andriessens, í þessu efni en sú niðurstaða kom fram í viðtali í íslenska ríkissjónvarpinu 22. maí. Fréttamaður sjónvarpsins spyr Frans Andriessen að því hver sé skoðun hans á þeirri fullyrðingu að í samningum um Evrópskt efnahagssvæði fái EFTA-löndin engin raunveruleg áhrif á löggjöf samanborið við EB-ríkin. Eru þér sammála þessu viðhorfi? spyr fréttamaðurinn þennan næstæðsta mann Evrópubandalagsins. Svar Frans Andriessens er svohljóðandi orðrétt, með leyfi hæstv. forseta:

,,Já, það er rétt og það er gert með vilja. Sjáðu til, það sem við höfum reynt er að beita eins mikið og hægt er reglunum sem flytja réttindi til aðila sem eru ekki í Evrópubandalaginu. Við megum ekki gleyma því að þið eruð ekki aðilar að Evrópubandalaginu og þið verðið sjálf að meta ástæður þess að þið eruð ekki aðilar. Þannig var ástandið þegar samningaviðræðurnar hófust. Ekkert EFTA-landanna hafði sótt um aðild að Evrópubandalaginu þegar viðræðurnar hófust 1989.

EFTA-ríkin eru ekki aðilar að klúbbnum. Þess vegna ákveða EFTA-ríkin ekki reglur klúbbsins. Það er á grundvelli þessarar staðreyndar sem við höfum skapað stofnanakerfi. Markmið þess er að veita sem bestan aðgang og áhrif í ákvarðanaferlinu en þó þannig að ákvarðanatakan sjálf er algerlega í höndum stofnana Evrópubandalagsins, þ.e. hjá ráðherraráði Evrópubandalagsins og Evrópuþinginu. Ég tel að það sé rétt að segja að ef þið eruð tilbúin að vera tengd svo náið stofnanauppbyggingu Evrópubandalagsins, þið eruð tilbúin að láta löggjöf bandalagsins taka gildi hjá ykkur í framtíðinni án þess að þið eigið fulla aðild að ákvarðanatökunni sjálfri, þá geti það verið betra að vera fullgildur meðlimur í klúbbnum, auðvitað. En það er ákvörðun sem löndin verða að taka sjálf. Það sem við reyndum að gera er að segja: Allt í lagi. Af einhverri ástæðu eruð þið ekki meðlimir í klúbbnum en þið viljið vera tengd honum eins náið og hægt er. Hvað getið þið gert til að tengja þetta tvennt saman, að vera ekki meðlimir í klúbbnum og vera nátengdur klúbbnum? Við höfum fundið leið og stofnanir til þess. En ég get vel ímyndað mér að þegar fólk skoðar málið nánar dragi það þá ályktun að betra sé að vera meðlimur í klúbbnum. Auðvitað þarf klúbburinn að ákveða hvort þið verðið meðlimir eða ekki. Og þá erum við komin að því sem við ræddum um í upphafi samtals okkar, skilyrðin af okkar hálfu, skilyrðin sem umsóknarlöndin setja o.fl. Með því að ganga inn í Evrópubandalagið gangið þið inn í kerfi þar sem á ýmsum sviðum eru teknar ákvarðanir með tilskildum meiri hluta. Það merkir að þið látið af hendi töluvert af ykkar eigin rétti eða, ef þú vilt orða það þannig, fullveldi ykkar.

Ef þið eruð fyrir utan eigið þið enga aðild að ákvarðanatöku meiri hlutans en þið getið sagt: Ég fellst ekki á hana. Á vissan hátt er fullveldi ykkar því betur tryggt fyrir utan en fyrir innan. Ég held hins vegar ekki að það sé hið raunverulega vandamál. Raunverulega spurningin er: Eru hagsmunir ykkar betur tryggðir í klúbbnum en fyrir utan? Mér virðist það ljóst. Þá hafið þið raunveruleg áhrif á ákvarðanatökuna, jafnvel ef það er meirihlutaákvörðun, þá verður tekið tillit til hagsmuna ykkar. Því er betra að vera inni í klúbbnum en fyrir utan hann. En hvort þið viljið vera fyrir innan eða utan þá er ekki mitt að ráðleggja ykkur, það er ákvörðun sem hvert land þarf að taka fyrir sig.``

Þetta svar Frans Andriessens, næstæðsta manns Evrópubandalagsins, fulltrúa þess gagnvart öðrum ríkjum, ætti að vera skyldulesning hjá öllum þeim sem eru að reyna að meta hvert er hið raunverulega inntak stofnanakaflanna í EES-samningnum. Eða er það kannski þannig, hæstv. utanrrh., að til þess að eyðileggja þessi ummæli Frans Andriessens ætli hæstv. utanrrh. að velja honum álíka háðsyrði og Sigmundi Guðbjarnarsyni háskólarektor þegar hann leyfði sér að vera á annarri skoðun en hæstv. utanrrh., álíka háðsyrði og féllu hér í framsöguræðu í garð forustumanna íslensks sjávarútvegs og álíka háðsyrði og ráðherrann hefur valið Hannesi Jónssyni opinberlega. Nei, auðvitað dugir það ekki. Hæstv. utanrrh. og ríkisstjórnin verða að horfast í augu við það að þessi höfuðfulltrúi Evrópubandalagsins sagði íslensku þjóðinni alveg skýrt í Ríkissjónvarpinu 22. maí hvernig ákvarðanatakan innan EES verður. Hann sagði orðrétt þegar hann var spurður: ,,Er það rétt að EFTA-löndin hafi engin raunveruleg áhrif á löggjöfina samanborið við EB? --- Þá segir Frans Andriessen: ,,Já, það er rétt og það er gert með vilja að EFTA-löndin hafa engin raunveruleg áhrif í samanburði við EB-löndin. Og hann bætir við til að gera það alveg skýrt: ,,Ákvarðanatakan sjálf er algjörlega í höndum stofnana Evrópubandalagsins.`` Þið eruð ekki aðilar að klúbbnum og þið getið þess vegna ekki fengið að ráða löggjöfinni í klúbbnum en þið viljið beygja ykkur undir þau lög sem þið hafið ekki ákveðið og þess vegna höfum við búið til EES.

Þessi færi embættismaður, þjálfaður í áratugi í skóla evrópskra stjórnmála var ekki að leyna neinu. Hann var ekki að taka þátt í blekkingarleik utanrrh. og annarra gagnvart íslenskri þjóð þar sem reynt er að halda því fram hvað eftir annað að það sé jafnræði með EFTA-ríkjunum og EB í þessum samningi. Frans Andriessen afhjúpar þá blekkingu afdráttarlaust í þessu viðtali.

Ég vona þess vegna að umræðan hér á Alþingi og með þjóðinni verði ekki lengur á þeim grundvelli að ábyrgir aðilar haldi því fram að það sé jafnræði með EFTA-ríkjunum og EB í Evrópska efnahagssvæðinu.

Embættismenn EFTA-ríkjanna verða spurðir en valdið til ákvörðunar er hjá EB. Við getum hafnað lögum hér á Alþingi, það er líka rétt. En Alþingi á enga inngöngu í það að breyta efnisinnihaldi þeirra laga því eins og Frans Andriessen sagði: Það er gert með vilja að EFTA-löndin hafa engin raunveruleg áhrifá löggjöf EB.

Frans Andriessen er hins vegar ekki einn um það að tala svona skýrt. Hér hefur fyrr í umræðunum verið vikið að ummælum embættismanns framkvæmdastjórnar Evrópubandalagsins, Van der Pas, þar sem hann hefur sagt það alveg skýrt að það eina sem var vandamál í samningaviðræðunum var að koma því í kring að EFTA-löndin fengju það á tilfinninguna --- svo vitnað sé orðrétt í skýrslu Van der Pas --- að þau gætu haft einhver áhrif vegna þess, og ég vitna orðrétt í skýrslu Van der Pas, að ,, . . . ljóst að er að það er afar óþægilegt fyrir EFTA-ríkin að standa frammi fyrir gerðum hlut, þ.e. ,,fait accompli á frummálinu, væri óþægilegt, væri tilfinningamál. En það var ekkert verið að dylja veruleikann í skýrslu embættismanns framkvæmdastjórnarinnar um grundvallareðli EES-samninganna.

Þess vegna er það auðvitað þannig að sá samningur sem við erum að fjalla hér um felur það í sér að það efnislega vald sem hefur á þessari öld verið í höndum Alþingis verður að verulegum hluta fært til embættismanna EB og embættismanna EFTA eða til framkvæmdarvalds hinna alþjóðlegu stofnunar Evrópubandalagsins og til framkvæmdarvalds EFTA. Alþingi getur sagt já eða nei en það hefur litla sem enga möguleika til efnislegra breytinga. Það er athyglisvert að í skýrslu fjórmenninga utanrrh. er að því vikið að það verði síðan vandamál fyrir Alþingi og stjórnvöld hvernig eigi að leysa úr þessari flækju.

Menn geta haft þá skoðun, eins og ég hef heyrt hjá ýmsum, að það séu slík tregðulögmál hér á Alþingi á vettvangi lýðræðisins til þess að samþykkja efnahagslegar framfarir að það sé bara gott að fela embættismannavaldinu í Brussel og embættismannakerfi EFTA þetta frumkvæði. Ég er ósammála þeirri skoðun og ég held að það frv. sem ég lýsti hér áðan í þremur greinum, þar sem megingreinin felur ráðherra allt reglugerðarvald á vettvangi laganna, sé bara lítill forsmekkur að því sem koma skal. Þess vegna er nauðsynlegt að þeir sem á Alþingi Íslendinga eru að mæla með samningnum hafi kjark og heiðarleika til þess að ræða lýsingu Frans Andriessens hér í umræðunum um málið.

Virðulegi forseti. Löngum var það þannig í meðferðinni á EES-samningnum að því var haldið fram að sjávarútvegsmálin væru aðalþátturinn. Málið snerist um fisk fyrst og fremst. Ég lái engum þótt hann hafi dregið þá ályktun oft og mörgum sinnum af ummælum t.d. núv. hæstv. utanrrh., að samningurinn snerist fyrst og fremst um fisk.

Þegar við sátum saman í ríkisstjórn þá sat ég undir löngum ræðum frá hæstv. utanrrh. þar sem hann lýsti stjórnlist sinni í samningaviðræðunum. Sú stjórnlist gekk út á það að knýja hagsmuni Íslands í sjávarútvegsmálum fram með þeim hætti að þegar kæmi að lokaáfanga EES-samningsins hefði Ísland stöðu til þess að stöðva EES-viðræðurnar hinar stóru þar til kominn væri sjávarútvegssamningur sem Íslendingar gætu unað. Þetta var stjórnlistin. Á lokastundu yrðu EFTA og EB að samþykkja sjávarútvegskröfur Íslands, annars yrði ekkert EES. Auðvitað mátti færa viss rök fyrir þessari stjórnlist. Ég dró hana að vissu leyti í efa. Taldi skynsamlegt að láta reyna á það fyrr að ná niðurstöðu í sjávarútvegsviðræðum Íslands og EB. Hver er nú niðurstaðan? Niðurstaðan er þveröfug við þessa stjórnlist hæstv. utanrrh. Hún er sú að EES-samningarnir eru fullfrágengnir en Íslendingum hefur enn ekki tekist að ganga frá sjávarútvegssamningi sínum við EB og það sem meira er, sá samningur er í fullkomnu strandi. Hann er í strandi vegna þess að það er kominn upp grundvallarágreiningur milli Íslands og EB um landhelgismálið, um rétt útlendinga til að veiða í íslenskri lögsögu og hvort ríkisstjórn Davíðs Oddssonar ætlar að samþykkja það sem allar ríkisstjórnir frá ríkisstjórn Geirs Hallgrímssonar hafa neitað, að veita Evrópubandalaginu veiðheimildir gegn tollalækkunum. Það er auðvitað furðulegt að hæstv. utanrrh. skuli leggja málið fyrir Alþingi án þess að hafa kjark eða heiðarleika til þess að rekja rækilega hvernig þessar samningaviðræður standa. En fyrst hann gerði það ekki er alveg nauðsynlegt að gera það hér í umræðunni.

Hvað var sagt í lok vetrar og á fyrstu vordögum? Að gengið yrði frá sjávarútvegssamningnum á þremur viðræðufundum. Eftir fyrsta viðræðufundinn var sagt: Þetta gekk nokkuð vel.

Eftir annan viðræðufundinn var sagt: Jú, þetta gekk nú svona og svona, okkur tókst hins vegar ekki að ljúka því, við munum gera það á þriðja fundinum. Hvað gerðist á þriðja fundinum? Stál í stál. Grundvallarágreiningur milli Íslands og EB.

Síðan átti að halda fjórða viðræðufundinn áður en Alþingi kæmi saman til að fjalla um EES-samninginn. Það var hætt við hann. Af hverju var hætt við það? Vegna þess að málin voru enn þá stál í stál. Og nú segir hæstv. utanrrh.: Ég veit ekkert hvenær þessi sjávarútvegssamningur verður tilbúinn, ég hef ekki hugmynd um það hvort það verður fyrr en um áramót. Eða með öðrum orðum: Hæstv. utanrrh. ætlar virkilega að knýja á um það að Alþingi Íslendinga samþykki eða hafni EES-samningnum án þess að sjávarútvegssamningur Íslands og Evrópubandalagsins liggi fyrir. Hann þorir ekki að láta það sjá dagsins ljós að EB er að knýja á um það að fá hér veiðiheimildir á móti tollalækkunum. Eða með öðrum orðum: Hann þorir ekki að láta það sjá dagsins ljós að ríkisstjórn Davíðs Oddssonar er að hlaupa frá því grundvallaratriði í landhelgismálum Íslendinga sem allar ríkisstjórnir frá ríkisstjórn Geirs Hallgrímssonar hafa staðið fast við.

Sem betur fer hefur hæstv. sjútvrh. Þorsteinn Pálsson ekki tekið þátt í þessum blekkingarleik. Hann hefur í umræðum við fjölmiðla látið það koma skýrt fram í hverju þessi grundvallarágreiningur er fólginn. Á fundi utanrmn. í sumar komu að minni ósk fulltrúar sjútvrn. og fulltrúar hagsmunaaðila í sjávarútvegi og þeir staðfestu það einnig að um grundvallarágreining væri að ræða. Og hver er hann þessi grundvallarágreiningur? Jú, hann er þessi: Í minnisblaðinu sem hæstv. utanrrh. gekk frá í tengslum viðÓportó-undirritunina er orðalag sem Evrópubandalagið skilur á þann veg að það sé nóg að ávísa um veiðiheimildir á loðnu þótt algjörlega óvissar séu og gegn því eigi Evrópubandalagið að fá að veiða karfa sem öruggt er að veiðist. Með öðrum orðum: Evrópubandalagið hafnar því að það sé fiskur á móti fiski. Evrópubandalagið hafnar því að það sé tryggt að loðna komi til Íslendinga gegn karfa til EB. Kemur ekki til greina, segja samningamenn EB. Það stendur ekki í þessu plaggi utanrrh. og ef Evrópubandalagið færi að fallast á það að þetta væri fiskur á móti fiski væri það, eins og fram kemur í frásögn Morgunblaðsins, grundvallarbreyting sem væri fordæmi sem Evrópubandalagið gæti ekki fallist á. Evrópubandalagið heldur því til streitu. Það má einnig ráða af ummælum hæstv. utanrrh. að hann sé tilbúinn að fallast á þann skilning Evrópubandalagsins að samningurinn sé á þann veg að Íslendingar fái orðalag um heimild til að veiða loðnu en það sé algjörlega mál Íslendinganna hvort þeim takist að ná í hana. Það vita auðvitað allir hér í salnum og allir Íslendingar að loðnan er fiskur sem hagar sér þannig að það veit enginn hvort við höfum tryggingu fyrir því að ná þessum viðbótarheimildum eða ekki. Í staðinn fái Evrópubandalagið heimild til að veiða karfa sem örugglega er að hægt að ganga að á hverju einasta ári. Eða með öðrum orðum verði kerfið þannig að Evrópubandalagið geti örugglega veitt sína aflahlutdeild en fullkomin óvissa um hvort Íslendingar geti veitt loðnuna. Á móti komi síðan tollalækkanir. Með öðrum orðum samningur sem allar íslenskar ríkisstjórnar hafa hafnað að gera. Það vitum við sem höfum setið í ríkisstjórn að enginn vandi var að fá svona samning hjá EB fyrir fyrrverandi utanrrh. eða sjútvrh. Það var enginn vandi fyrir Matthías Bjarnason eða Einar Ágústsson að fá svona samning hjá EB. Og það var enginn vandi fyrir Steingrím Hermannsson, Halldór Ásgrímsson eða Benedikt Gröndal að fá svona samning hjá EB. Það hefði ekki verið neinn vandi fyrir forsætisráðherra eins og Geir Hallgrímsson eða Ólaf Jóhannesson eða Steingrím Hermannsson að koma með svona samning frá EB. En er það virkilega þannig að ríkisstjórn Davíðs Oddssonar og utanrrh., Jón Baldvin Hannibalsson, ætli sér að koma með svona samning við EB til þingsins? Er grundvallarágreiningur í ríkisstjórninni um málið? Annað verður ekki ráðið af frásögnum fjölmiðla. Þorsteinn Pálsson, hæstv. sjútvrh., virðist samkvæmt frásögnum fjölmiðla standa fast á fyrri stefnu allra íslenskra ríkisstjórna frá ríkisstjórn Geirs Hallgrímssonar. Utanrrh. virðist hins vegar vera tilbúinn að víkja frá henni. Þegar þessi grundvallarágreiningur er kominn fram í dagsljósið, bæði við EB og innan ríkisstjórnarinnar, þá gengur það auðvitað ekki upp að ætla sér að afgreiða EES-samninginn án þess að sjávarútvegssamningurinn liggi hér á borðinu og við getum séð nákvæmlega hvað í honum felst. Það verður enginn feluleikur liðinn í sjávarútvegs- og landhelgismálum okkar Íslendinga. Ef þetta er svona lítið mál, hæstv. utanrrh., að koma minnisblaðinu frá Óportó í samning, eins og ráðherrann hefur sagt hvað eftir annað á undanförnum mánuðum, er þá ekki best að drífa sig í það? Og á hverju stendur, hæstv. ráðherra? Stendur á því að ráðherrann ætlar að fara aftan að íslensku þjóðinni? Ætli fyrst að láta þingið samþykkja EES og láta það síðan koma í ljós eftir að búið er að svíkja stefnu íslenskra ríkisstjórna frá 1974 í landhelgismálinu og stilla kannski hæstv. sjútvrh. Þorsteini Pálssyni upp líkt og gert var í Hagræðingarsjóðsmálinu að hann geti valið milli þess að segja af sér eða styðja slíkan sjávarútvegssamning? Er það svona sem á að fara að málinu? Láta ljúka EES hér og stilla síðan sjútvrh. og þinginu upp við vegg?

Í Morgunblaðinu 18. júlí sl. segir í aðalfrétt á baksíðu: ,,Fiskveiðisamningur Íslands og EB, ráðherra greinir á um kröfur á hendur Evrópubandalaginu.`` Þar segir með leyfi forseta:

,,Þorsteinn Pálsson sjávarútvegsráðherra sagði í samtali við Morgunblaðið í gær að síðustu samningafundirnir hefðu gengið bæði vel og illa. Um mörg atriðanna væri nú endanlegt samkomulag, eða útlit fyrir að hægt yrði að ná góðu samkomulagi. Síðan kemur tilvitnun í ráðherrann: ,,,,Það hefur hins vegar strandað á einu þýðingarmiklu atriði sem er gagnkvæmni í framkvæmd. Við höfum lagt á það áherslu að fyrsta viðmiðun verði loðnuvertíð og það fari eftir veiðiárangri hennar hvort EB fái fullan kvóta af karfa, sagði Þorsteinn. Hann sagði að Evrópubandalagið hefði hins vegar sagt að þeir vildu einungis bera saman útgefnar veiðiheimildir.``

Í Morgunblaðinu 21. júlí er á bls. 2 meginfrétt þar sem segir að ekkert hafi orðið úr samningfundi Íslands og EB og það sé stefnt að viðræðum í haust vegna þess að samningaviðræður Íslands og EB, eins og segir í yfirfyrirsögn, eru í strandi. Þá segir í fréttinni:

,,Í Brussel komust aðalsamningamenn beggja aðila að þeirri niðurstöðu að ekkert hefði gerst frá síðasta fundi sem gæfi tilefni til þess að halda samningafund. Enn fremur segir í þessari frétt að Evrópubandalagið telji að það sem forsvarsmenn íslensks sjávarútvegs hafa lýst að sé frumskilyrði í málinu séu nýjar kröfur hjá Íslendingum sem ekki hafi legið fyrir þegar samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði var undirritaður sl. vor. ,,Bandalagið hefur gert undirritun fiskveiðisamnings að skilyrði fyrir því að Íslendingar fái tollfríðindi fyrir sjávarafurðir sínar á Evrópumarkaði samkvæmt EES-samningnum. Náist ekki samningar um skipti á veiðiheimildum milli Íslands og EB er gildistaka EES-samningsins því í óvissu. EB er þeirrar skoðunar að eigi samningaviðræður að hefjast að nýju í haust, verði Íslendingar að hafa breytt afstöðu sinni.

Það er kannski kjarni málsins að EB hefur ákveðið að setja Íslendinga í þá spennitreyju sem utanrrh. ætlaði upphaflega í sinni stjórnlist að hafa í höndum Íslands, að samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði taki ekki gildi af hálfu Evrópubandalagsins nema Íslendingar samþykki að falla frá grundvallaratriðum í landhelgismálum sínum frá 1974. Það er auðvitað eðlileg og sjálfsögð krafa að forsrh. og sjútvrh. greini í þessum umræðum ítarlega og tæpitungulaust án þess að draga nokkuð undan hvernig þessarviðræður standa að þeirra mati vegna þess að hæstv. utanrrh. kaus, því miður, að fara með mjög misvísandi og villandi lýsingar á þeim efnum í framsöguræðu sinni hér fyrir helgina.

Það er líka athyglisvert að í Morgunblaðinu 19. júlí er birt yfirlitsgrein eftir sérstakan fréttaritara Morgunblaðsins í Brussel, Kristófer M. Kristinsson, sem hefur haft það að atvinnu að flytja ítarlegar fréttir af þessum vettvangi. Hann segir í þessari grein að EB muni hafna algerlega kröfum Íslendinga og EB telji að ekki komi til greina að semja um veiðiheimildirnar á grundvelli þeirra hugmynda sem sjútvrh. Íslands hefur sett fram. EB telji það ekki koma til greina að semja um veiðiheimildirnar á þeim grundvelli. Síðan segir í niðurlagi þessarar greinar hins sérstaka fréttaritara Morgunblaðsins í Brussel, með leyfi hæstv. forseta:

,,Nú telja samningamenn flest benda til þess að samningarnir dragist fram á haust og af hálfu EB er það skilyrði fyrir samningum að Íslendingar, hið minnsta, leggi fram önnur og meira sannfærandi rök fyrir kröfum sínum. Það kunna hins vegar að vera skiptar skoðanir um það hvort líta beri á samninginn í heild og að sama skapi í samhengi við EES-samninginn eða hvort einblína beri á einstakar málsgreinar hans. Það er hins vegar ljóst að sé samningurinn metinn út frá þeim tollaívilnunum sem Íslendingar eiga í vændum um næstu áramót, og ég vek athygli þingheims á þessu orðalagi: ,,Það er hins vegar ljóst að sé samningurinn metinn út frá þeim tollaívilnunum sem Íslendingar eiga í vændum um næstu áramót er verið að viðurkenna tengingu á milli aðgangs að mörkuðum EB fyrir aðgang að fiskimiðum við Ísland, en slík tenging hefur verið frágangssök af hálfu Íslendinga frá upphafi viðræðnanna.

Það er kannski eðlilegt að hæstv. utanrrh. kjósi helst að þegja algerlega í sinni framsöguræðu um þennan hluta málsins, fara háðsorðum um forustumenn í íslenskum sjávarútvegi sem hafa skilyrt samþykki sitt við EES-samninginn því að niðurstaða fáist í þessu máli. Það hefði verið meiri sæmd fyrir ráðherrann að greina þinginu hispurslaust frá sannleikanum í málinu í stað þess að velja forustumönnum sjávarútvegsins þau háðsyrði sem hann kaus að fara með í sinni framsöguræðu.

Ég vil einnig vekja athygli þingsins á því að Jakob Jakobsson, forstjóri Hafrannsóknastofnunar, hefur í Félagstíðindum Starfsmannafélags ríkisstofnana birt mjög fróðlega grein um þetta mál þar sem forstjórinn segir alveg afdráttarlaust að ef fallist verði á þennan grundvöll Evrópubandalagsins í málinu sé verið að ganga gegn þeirri stefnu sem Íslendingar hafa fylgt allt frá því að Matthías Bjarnason lýsti henni í viðurvist Jakobs Jakobssonar og fjölmargra annarra forustumanna í íslensku þjóðlífi og sjávarútvegi fyrir tæpum 20 árum. Það er þess vegna því miður ljóst að sjávarútvegsmálin, sem talin voru brýnasta hagsmunamál Íslendinga í þessum samningi, eru nánast í jafnmikilli óvissu í dag og þau voru fyrir ári síðan. Það sem er hins vegar ljóst er að Evrópubandalagið hefur hafnað grundvallarkröfum Íslendinga um frjáls viðskipti á sviði sjávarútvegs og er enn að reyna að knýja fram að fá veiðiheimildir í íslenskri lögsögu á móti tollalækkunum.

Hv. þm. Steingrímur Hermannsson vék hér í nokkuð löngu máli að stjórnarskrárþætti þessa máls. Við þingmenn stjórnarandstöðunnar höfum einnig flutt sérstakt frv. til þess að þingið geti tekið afstöðu til þess að breyta stjórnarskránni áður en samningurinn verður lögtekinn. Ég ætla ekki að (Gripið fram í:Borinn undir atkvæði.) Já, borinn undir atkvæði, það er rétt, hv. þm. Borinn undir atkvæði. Ég ætla ekki hér í þessari ræðu að fara mörgum orðum um stjórnarskrárþáttinn. Ég vil í fyrsta lagi taka undir öll þau atriði sem komu fram hjá hv. þm. Steingrími Hermannssyni. Hann fór mjög málefnalega og mjög rækilega yfir þann þátt málsins. Það gefst einnig tækifæri til þess að ræða það sérstaklega þegar mælt verður fyrir frv. um stjórnarskrárbreytingu þannig að ég ætla á þessu stigi aðeins að víkja örfáum orðum að þeim álitsgerðum sem hafa komið fram.

Ég vil í fyrsta lagi lýsa því einnig sem minni skoðun að ég varð mjög undrandi á greinargerð fjórmenninga utanrrh. Hún var mun meira veikburða en ég átti von á og það hefur reyndar líka komið greinilega í ljós að hún hefur á engan hátt sannfært marga af færustu lögfræðingum landsins. Í greinargerðinni kemur þó fram, og það er kannski kjarni málsins, að fjórmenningar utanrrh. viðurkenna að í samningnum felist fullveldisafsal. Það er auðvitað merkilegt í ljósi þess að hæstv. utanrrh. hefur hvað eftir annað fullyrt það að í samningnum sé ekkert fullveldisafsal. Stóra fréttin, þegar skýrsla sérfræðinga utanrrh. var birt, var því auðvitað sú að þeir ómerktu þá fullyrðingu hæstv. utanrrh., bæði hér á þingi og víðs vegar á vettvangi þjóðlífsins, að samningurinn fæli ekki í sér neitt fullveldisafsal. Það var hins vegar skoðun fjórmenninga utanrrh. að þetta fullveldisafsal væri ekki það mikið og væri það takmarkað að ekki þyrfti að breyta stjórnarskránni þess vegna. Ég tel því nokkuð mikið áfall fyrir hæstv. utanrrh. að fá þann dóm frá sínum eigin sérfræðingum, þeim sem hann valdi sjálfur, að samningurinn feli í sér fullveldisafsal.

Ég vil líka lýsa því að mér finnst það orðalag, sem fram kemur í skýrslunni á bls. 16, að ekki sé tekið fram í 2. gr. stjórnarskrárinnar að stjórnvöldin, framkvæmdarvald, löggjafarvald og dómsvald, skuli vera alíslensk stjórnvöld, hljóti að verða í sögunni einhver furðulegasta setning sem sérfræðingum í lögum hefur dottið í hug að senda frá sér í áliti. Er svo komið í lagadeildinni að jafnvel prófessorinn í stjórnskipunarrétti, Gunnar G. Schram, sem ég sé að situr hér í hliðarsal, er búinn að gleyma fræðiritum prófessors Einars Arnórssonar um Alþingi og frelsisbaráttuna og fræðiritum Björns Þórðarsonar um Alþingi, frelsisbaráttuna, sjálfstæðisbaráttuna og stjórnarskrárdeilurnar á Alþingi og annað sem því tilheyrir? Alþingi Íslendinga hafa satt að segja þótt þessi fræðirit Einars Arnórssonar og Björns Þórðarsonar svo merk að þau voru gefin út í sérstakri hátíðarútgáfu sem meginuppistaðan í sögu Alþingis og skipa þess vegnasérstakan virðingarsess í útgáfum af hálfu þjóðþingsins. Í þeim fræðiritum prófessors Einars Árnasonar og Björns Þórðarsonar kemur auðvitað greinilega fram að öll þessi mikla saga snerist um íslensk stjórnvöld og ekkert annað. Kannski er það orðið þannig í hinum lögfræðilegu skúmaskotum að orðið sé nauðsynlegt að lesa aftur grunntexta prófessoranna sem mótuðu íslenskan stjórnskipunarrétt, þeirra Einars Arnórssonar og Björns Þórðarsonar.

Ég gæti tekið hér langan tíma ef ég kysi að lesa upp úr hinum merku fræðiritum þessara tveggja frumkvöðla íslensks stjórnskipunarréttar en ég ætla ekki að gera það við þetta tækifæri. Grundvöllurin sem fjórmenningar utanrrh. byggja hins vegar meginálit sitt á er að vegna þess að ekki er tekið fram að þetta séu alíslensk stjórnvöld sé bara hægt að ganga fram hjá stjórnarskránni að öðru leyti.

Er til einhver tegund manna sem eru al-Íslendingar sem þessi stjórnarskrá á að taka til? Hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir segist tilheyra þeim hópi en það er nú auðvitað í gamni sagt af hennar hálfu. Auðvitað er ekki til neinn hópur manna sem eru al-Íslendingar. Það eru bara til Íslendingar og íslensk stjórnvöld og kjarni þess hugtaks hefur a.m.k. verið nægilega ljós til að hann þyrfti ekki að draga í efa fyrr en sérfræðingar utanrrh. finna upp þetta furðulega . . . (Gripið fram í.) Ég skal ekkert um það segja hvað þeir hafa átt hér við. Það getur hv. þm. rætt síðar í þessum umræðum. En það er hins vegar ljóst að þessi greinargerð varð á engan hátt til þess að eyða vafanum, þvert á móti. Daginn eftir að hún kom fram birtist viðtal við formann Lögmannafélags Íslands, Ragnar Aðalsteinsson hæstaréttarlögmann, í Tímanum. Hvað segir hann um álitsgerð fjórmenninga utanrrh.? Hann gefur henni einkunnarorðin ,,léttleiki í lögfræði``. Formaður Lögmannafélags Íslands segist ekki hafa sama léttleika í þessum efnum og fjórmenningar utanrrh. (GHelg:Kannski þessi óbærilegi léttleiki?) Já, menn gerast nú mjög skáldlegir hér í frammíköllum og það er kannski við hæfi að sumir, sem að þessum málum hafa staðið læsu Kundera betur en margt annað. En ég ætla ekki að blanda mér í það í þessari ræðu.

Það er auðvitað athyglisvert að formaður Lögmannafélags Íslands velur þessari greinargerð fjórmenninga utanrrh. einkunnarorðin ,,léttleiki í lögfræði og dr. Guðmundur Alfreðsson, sem er einn fremsti íslenski lærdómsmaðurinn í alþjóðarétti, velur henni einkunnarorðin ,,ævintýramennska í lögfræði. Tveir af fremstu lögmönnum Íslands, formaður Lögmannafélagsins og einn mesti lærdómsmaður Íslendinga í alþjóðarétti, hafa dæmt greinargerðina með þessum hætti. Ragnar Aðalsteinsson segir einnig í þessu viðtali að niðurstaða fjórmenninga utanrrh. sé í raun ekki byggð á mjög traustum forsendum. Í meginatriðum er hún byggð á huglægu mati. Þeir gefa sér ákveðnar forsendur sem þeir eru óvissir um sjálfir.

Þetta var upphafið að umræðu lögfræðinga um skýrslu fjórmenninganna. Síðan gerist það, eins og hér hefur komið fram, að prófessor í stjórnsýslurétti við Háskóla Íslands, Björn Þ. Guðmundsson, sendi frá sér greinargerð til utanrmn. þar sem hann hafnar í einu og öllu meginniðurstöðu fjórmenninga utanrrh. Á bls. 15--19 í greinargerð Björns Þ. Guðmundssonar eru rakin fjölmörg atriði sem hann telur sýna að EES-samningurinn brjóti í bág við stjórnarskrána og hann hafnar meginhugmyndunum og niðurstöðunum í álitsgerð fjórmenninga utanrrh.

Síðan sendir dr. Guðmundur Alfreðsson ítarlega greinargerð til utanrmn. þar sem hann tekur fyrir fullyrðingar fjórmenninga utanrrh. lið fyrir lið. Og það er auðvitað mjög athyglisvert að lesa hvernig hann rekur það með mikilli nákvæmni að ekki sé hægt að finna neitt annað dæmi um það að erlendum aðilum hafi verið falið sambærilegt vald og hér er gert í þessum samningi.

Það verður mjög fróðlegt að hlusta á hæstv. forsrh. í þessari umræðu vegna þess að samkvæmt stjórnskipun lýðveldisins ber forsrh. sérstaka ábyrgð gagnvart meðferð stjórnarskrárinnar. Hæstv. forsrh. Davíð Oddsson stendur þess vegna í þeim sporum að þurfa að vega það og meta hvort hann ætlar að vera forgöngumaður þess, þrátt fyrir þau álit sem hér liggja fyrir í utanrmn. þingsins, að brjóta stjórnarskrána með þeim hætti sem færð hafa verið rök að. Ef það er hægt að lögtaka þennan samning án þess að breyta stjórnarskránni, þá vil ég spyrja hæstv. forsrh.: Hvar telur hann að girðingarnar í stjórnarskránni séu? Hvar eru girðingarnar í stjórnarskránni ef virkilega er hægt að toga hana og teygja með þessum hætti? Ég trúi því nú ekki fyrr en ég sé það gerast í þinginu að hæstv. forsrh. Davíð Oddsson láti hafa sig í það að koma fram gagnvart stjórnarskrá lýðveldisins með þessu ábyrgðarleysi.

Hefur Ragnar Aðalsteinsson hæstaréttarlögmaður einhverra hagsmuna að gæta í þessu máli? Það held ég ekki. Ég held þvert á móti að hann hafi látið að því liggja á opinberum vettvangi að hann sé frekar meðmæltur efnislegu innihaldi EES-samninganna. Engu að síður afneitar hann niðurstöðu fjórmenninga utanrrh. með þeim hætti sem hér hefur verið lýst.

Hefur dr. Guðmundur Alfreðsson einhverja hagsmuni í þessu máli? Nei. Þvert á móti mætti segja að ungur fræðimaður tæki mikla áhættu varðandi starfsframa sinn í þágu íslenskrar þjóðar, að ganga fram með þeim hætti sem hann hefur gert greinilega í berhögg við vilja t.d. hæstv. utanrrh. Það má því ætla út frá mannlegum sjónarmiðum að það þurfi nokkuð til til að ungur embættismaður eins og Guðmundur Alfreðsson, sérfræðingur sem á væntanlega langan og glæsilegan feril fram undan í lífi sínu og hefur hlotið mikið traust á alþjóðavettvangi, kjósi að ganga fram með þessum hætti. Og ég tel að það þurfi líka töluvert til að prófessor í stjórnsýslurétti við Háskóla Íslands, sem hefur heldur ekki neinna hagsmuna að gæta í þessu máli, kjósi að dæma verk samkennara sinna, eins og prófessor Björn Þ. Guðmundsson gerir í álitsgerð sinni, a.m.k. hefur það ekki verið algengt innan Háskóla Íslands, þar sem ég þekki til, að menn hafi sérstaklega að eigin frumkvæði tekið sér það fyrir hendur að andmæla með svo afdráttarlausum hætti þvísem samkennarar þeirra hafa lagt fram í nafni fræða.

Það liggur hér fyrir að þrír virtir, lærðir lögfræðingar, og enginn þeirra hefur sérstaka persónulega eða pólitíska hagsmuni í þessu máli, hafa komist að afdráttarlausum niðurstöðum. Ég vona að hæstv. forsrh. kjósi að hugleiða það mjög alvarlega hvort ekki næst samkomulag um það á Alþingi að breyta stjórnarskránni, t.d. a þann veg sem við höfum lagt til eða á annan veg ef menn eru með hugmyndir um það svo að við getum í sameiningu tryggt að ekki komi til þess að dæmt verði stjórnarskrárbrot með lögtöku þessa samnings.

Ég vil líka segja það við hæstv. forsrh. að ef hann telur ekki unnt að verða við þeirri ósk að stjórnarskránni sé breytt, þá tel ég það lágmarkskröfu að samþykkja þá tillögu að fram fari þjóðaratkvæðagreiðsla. Það er alveg ljóst að um þetta mál eru miklar deilur. Það er óheppilegt að þjóð skiptist í andstæðar fylkingar út af málum af þessu tagi til langs tíma. Með því að vísa málinu í dóm þjóðarinnar gangast bæði þeir sem eru með samningnum hér á þingi og þeir sem eru á móti honum undir það að gera þjóðina að hæstarétti í máli sem fyrst og fremst snertir hagsmuni þjóðarinnar. Slík þjóðaratkvæðagreiðsla snertir ekki tilveru ríkisstjórnarinnar sem stjórnarskrárbreyting og alþingiskosningar gætu aftur á móti gert svo að sú viðkvæmni að vilja varðveita meiri hluta ríkisstjórnarinnar á Alþingi ætti ekki að vera ofarlega á blaði þegar þessi ósk er metin. Það er hægt að láta þingið starfa með eðlilegum hætti þó að fram fari þjóðaratkvæðagreiðsla um samninginn t.d. í nóvembermánuði eða byrjun desember.

Það liggur líka fyrir að samtök eins og Alþýðusambandið, BSRB og fjölmörg önnur samtök, t.d. Neytendasamtökin sem eru hlynnt samningnum efnislega, hafa stutt kröfu um þjóðaratkvæði. Og ég bið hæstv. forsrh. að hugleiða það á næstu vikum hvort það er ekki skynsamlegt til þess að finna málinu ákveðinn farveg, bæði hér á þinginu og með þjóðinni, að setja það í dóm þjóðarinnar með þessum hætti. Þar með væri auðvitað meðferð málsins á þingi að öðru leyti auðveldari, bæði hvað snertir tíma og innihald og ég vona að forsvarsmenn ríkisstjórnarinnar hugleiði það á næstu vikum að þau rök, sem hæstv. utanrrh. flutti fyrir að neita þjóðaratkvæðagreiðslu, eru auðvitað á engan hátt gild.

Virðulegi forseti. Mér er nokkur vandi á höndum vegna þess að ég hef viljað greiða fyrir því að aðrir fulltrúar stjórnarandstöðunnar, eins og t.d. hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, gætu flutt a.m.k. meginhluta af sínu máli áður en þingfundi lýkur í dag. Hins vegar er það þannig að bæði hefur það reynst taka lengri tíma hjá mér að fara yfir þetta mál og kannski líka hjá þeim sem var á undan mér í ræðustólnum en við ætluðum. Ég er þannig staddur í ræðu minni að eiga eftir að víkja að megintillögu okkar alþýðubandalagsmanna um tvíhliða samning milli Íslands og Evrópubandalagsins sem við höfum gert að meginuppistöðu í okkar afstöðu til þessa máls og því er ekki að leyna að það gæti tekið nokkurn tíma að fara yfir það allt saman. Ég vil þess vegna segja fyrir mitt leyti að ég er tilbúinn til að umræður standi eitthvað fram yfir kl. 6 sem upphaflega var ætlað frekar en reyna að klippa alveg á það eins og gert var ráð fyrir fyrir helgi þegar mennn töluðu saman um málið. En ég skal hins vegar reyna að hlaupa yfir þessa þætti hraðar en ég ætlaði mér og áskil mér þá rétt síðar í umræðunni til að gera því betri skil en ég get gert við þessar aðstæður.

Niðurstaða Alþb. í umfjöllun um þennan samning var að atburðarásin hefði hagað því á þann veg að í raun og veru stæðu Íslendingar bara frammi fyrir tveimur kostum. Annars vegar væri að fylgja hinum EFTA-ríkjunum inn í Evrópubandalagið og hins vegar að gera tvíhliða samning við Evrópubandalagið um viðskipti og efnahagsmál. Niðurstaða okkar varð sú að gera tillögu um slíkan samning og ég lét, sem formaður flokksins, sérfræðinga útbúa sýnishorn að slíkum samningi svo að menn gætu séð í grófum dráttum hvernig hann gæti litið út. Hæstv. utanrrh. hefur kosið að fjalla sérstaklega um þá hugmynd í blaðagrein í Morgunblaðinu sem birtist sama daginn og hann flutti framsöguræðu sína hér á Alþingi og fagna ég því að sjálfsögðu þó mér finnist það hafa tekið ráðherrann nokkuð langan tíma að svara þeirri grein. En í Morgunblaðinu 8. júlí rakti ég ítarlega hvað fælist í slíkum tvíhliða samningi og færði rök að því að það væri skynsamlegt fyrir Íslendinga að hefjast nú þegar handa um gerð slíks samnings. Ég tók svo eftir því að hv. þm. Steingrímur Hermannsson tók í raun og veru undir það sjónarmið í ræðu sinni áðan. Hann óskar eftir því að hæstv. utanrrh. svari því hvort hann sé reiðubúinn til þess að Íslendingar óski nú þegar eftir formlegum viðræðum við Evrópubandalagið um gerð slíks tvíhliða samnings milli Íslands og Evrópubandalagsins sem taki við þegar Evrópska efnahagssvæðið víkur burt vegna inngöngu annarra EFTA-ríkja í Evrópubandalagið. Þar með liggur það fyrir, hæstv. utanrrh., að forustumenn tveggja stærstu stjórnarandstöðuflokkanna hafa á Alþingi gert það að tillögu sinni að farið verði í slíkar formlegar viðræður um tvíhliða samning. Það getur vel verið að hæstv. ráðherra finnist að hægt sé að afgreiða tillögu okkar með þeim hætti sem hann gerði í grein í Morgunblaðinu og ég mun svara á þeim vettvangi en hins vegar vil ég vekja athygli hans á því að þegar sá maður, sem var forsrh. Íslands þegar samningaferillinn hófst og flutti fyrir Íslands hönd stefnu landsins á Óslóarfundi leiðtoga EFTA-ríkjanna á sínum tíma, leggur einnig til að formlega verði nú þegar óskað eftir því að fram fari viðræður milli Íslands og EB um tvíhliða samning þá ber hæstv. utanrrh. og ríkisstjórn auðvitað skylda til þess að taka á því máli efnislega og málefnalega.

Tillaga Alþb. var á þá leið að höfuðatriði slíks tvíhliða samnings væri í fyrsta lagi að sjálfstæður tvíhliða viðskiptasamningur milli Íslands og EB verði m.a. byggður á viðskiptaþáttum EES-samningsins, sérstökum sjávarútvegssamningi og bókun 6 í samningum við EB sem verið hefur í gildi síðan 1976. Í öðru lagi verði framkvæmd tvíhliða samnings milli Íslands og Evrópubandalagsins einfaldari í sniðum enframkvæmd EES-samningsins. Eingöngu verði sett á fót samstarfsnefnd um eftirlit og gerðardómi beitt verði deilumál um framkvæmd samningsins ekki útkljáð. Pólitísk vandamál verði leyst í ráðherraviðræðum. Í þriðja lagi verði í tvíhliða samningi Íslands og EB m.a. byggt á hugmyndum um frjálsa vöruflutninga, fólksflutninga, þjónustustarfsemi, fjármagnsflutninga og almenna samkeppni auk þess sem hafðar verða til hliðsjónar reglur Norðurlandanna um vinnumarkað og búseturétt og afdráttarlaus réttur Íslendinga til að skipa forræði og eignarhaldi á auðlindum til lands og sjávar verði tryggður með sérstökum lögum.

Í fjórða lagi að í samningi um viðskipti verði einnig fjallað um samvinnu Íslands og EB á öðrum sviðum svo sem varðandi rannsóknir og þróun, umhverfismál, menntun og menningu. Og að lokum verði í tvíhliða samningi engin atriði sem brjóti í bága við stjórnarskrá eða taki efnislegt og formlegt löggjafarvald á Íslandi úr höndum Alþingis og þjóðar.

Ég hef í grein í Morgunblaðinu rakið að í grófum dráttum koma þrjár leiðir til greina á næstu árum í samskiptum Íslands og EB. Sú fyrsta sem hæstv. utanrrh. virðist vera fylgjandi er að gera ekki neitt annað en að afgreiða bara EES-samninginn og sitja svo með hendur í vösum og sjá til hvað atburðarásin í Evrópu ber í skauti sér. Ég hafna algerlega slíkri afstöðu. Ég tel hana ábyrgðarlausa og ég tel hana óraunsæja og hún er í engu samræmi við það sem er nauðsynlegt til að gæta hagsmuna Íslands. Sérstaklega er hún út í hött þegar allar aðrar EFTA-þjóðir ætla að halda áfram í viðræðum við Evrópubandalagið um sín hagsmunamál.

Önnur leiðin er fólgin í því að staðfesta EES-samninginn en fara jafnframt í formlegar viðræður við Evrópubandalagið um tvíhliða samning Íslands og Evrópubandalagsins sem taki við þegar Evrópska efnahagssvæðið líður undir lok. Það er vissulega hægt að færa ýmis rök fyrir þessari leið. Ég tel megingalla hennar hins vegar vera þann, sem ég mun víkja að síðar í þessum umræðum, að stofnanakerfi EES var miðað við allt annan veruleika en nú blasir við. Það var í upphafi miðað við að EFTA-ríkin ætluðu sér saman að vera áfram utan EB en nú blasir það við að þegar stofnanakerfi EES fer að virka munu önnur EFTA-ríki en við fyrst og fremst taka mið af því að nota það stofnanakerfi til að sýna Evrópubandalaginu að þau ætli sér að vera góðir aðilar að Evrópubandalaginu, ekki að EES heldur að Evrópubandalaginu. Og þess vegna munu þau lúta því ákvörðunarvaldi sem Frans Andriessen lýsti mjög rækilega í þeirri tilvitnun sem ég flutti áðan, því ákvörðunarvaldi Evrópubandalagsins í einu og öllu því þeim er nauðsyn að sanna það á viðræðutímanum að þeim sé alvara að vilja gangast undir ákvarðanavald Evrópubandalagsins. Ísland er því orðið eina landið innan stofnana EES sem hefur aðra hagsmuni, þ.e. að ætla sér að búa varanlega við þennan samning. Þar af leiðandi er líklegt að Ísland muni í mjög ríkum mæli verða eini aðilinn á næstu árum sem segir nei við hinum og þessum hugmyndum Evrópubandalagsins um reglur sem eiga að taka gildi innan EES og þar með ef Ísland heldur því til streitu koma í veg fyrir að ríkin sem stefna inn í EB geti tekið þær upp á aðlögunartímanum.

Ég held að þessi leið sé í reynd ófær, hún sé ekki skynsamleg vegna þess að í henni er ekki horfst í augu við þá grundvallarbreytingu hvort sem mönnum líkar betur eða verr að hin EFTA-ríkin hafa tekið upp aðra stefnu en við. Þau sem við lögðum af stað með í þessa ferð hafa yfirgefið farartækið sem við ætluðum að ferðast með.

Þá er eftir þriðji kosturinn, að segja við Evrópubandalagið: Við teljum að tvíhliða samningur sé æskilegt form fyrir varanleg samskipti Íslands og EB vegna þess að við ætlum ekki að sækja um aðild að Evrópubandalaginu og fara strax í að gera þann samning þannig að við getum búið örugg við slíkan víðtækan tvíhliða samning við Evrópubandalagið en erum ekki trufluð af atburðarás þar sem hin EFTA-ríkin ætla sér annað. Og ég skil satt að segja ekki hvers vegna menn vilja ekki horfa af alvöru á þessa leið nema tilgangurinn sé að undirbúa Ísland undir inngöngu í EB. Tilgangurinn sé sá sem hæstv. viðskrh. Jón Sigurðsson lýsti í viðtali við norsk blöð á sl. sumri. Það megi að vísu ekki tala um það núna meðan EES-umræðan sé í gangi á Alþingi en auðvitað sé tilgangurinn sá að ganga í EB. Það eru þess vegna fleiri tilvitnanir í Jóna Sigurðssyni en þær sem hæstv. utanrrh. fór með sem eru fróðlegar í þessu máli.

Það sýnishorn af samningi sem ég lagði fram á fréttamannafundi er auðvitað bara lagt fram sem sýnishorn, ekki vegna þess að við teljum að samningurinn þurfi endilega að vera þannig. En ég taldi hins vegar skynsamlegt að fá sérfræðinga til að glíma við þetta verkefni svo að menn gætu haft eitthvað í höndunum til þess að miða við. Hæstv. utanrrh. hefur kosið að segja: Það mun verða óskaplega erfitt að ná fram einhverju öðru í viðræðum við EB en því sem við höfum nú í höndum. Það er bara fullyrðing hæstv. utanrrh. Hann hefur ekki verið reiðubúinn að láta á það reyna. Hv. þm. Steingrímur Hermannsson spurði hann að því í vor á Alþingi hvort hann væri ekki tilbúinn til að láta reyna á hverjar yrðu undirtektir EB í þeim efnum. Hæstv. utanrrh. sagðist þá ætla að ræða málið lauslega við Frans Andriessen. Það hafa engar frásagnir komið af þeim viðræðum. Auðvitað er málið þannig að hæstv. utanrrh. vill ekki láta reyna á þetta og fyrir því eru ýmis pólitísk og persónuleg rök sem ég ætla ekki að fara út í. En íslenska þjóðin getur hins vegar ekki sætt sig við að persónuleg afstaða og metnaður eins manns ráði þessari ferð.

Ég vil að lokum segja í þessari umræðu að málið er stórt og það mun ráða miklu um þróun íslensks þjóðfélags á næstu árum. Ríkisstjórn, sem er ekki reiðubúin að tryggja að stjórnarskráin sé þannig úr garði gerð að samningurinn standist hana örugglega vegna þess að ríkisstjórnin óttast úrslit í þingkosningum, er ríkisstjórn sem trúir ekki á eigin málstað. Ríkisstjórn, sem ekki þorir að láta þjóðina dæma samninginn í einfaldri þjóðaratkvæðagreiðslu, ráðgefandi fyrir þingið, er líka ríkisstjórn sem greinilega trúir ekkiá eigin málstað. Og ríkisstjórn, sem virkilega ætlaði sér að ganga þá braut að knýja á um það að Alþingi afgreiði samninginn án þess að samningur í sjávarútvegsmálunum liggi fyrir, er ríkisstjórn sem er að brjóta þá grundvallarstefnu sem Íslendingar hafa staðið sameinaðir um til þessa.

Ingibjörg Sólrún Gísladóttir: Virðulegur forseti. Áður en ég hef mál mitt verð ég að láta það koma fram að ég treysti mér ekki til að lofa því að ég geti lokið því fyrir kl. 6 og veit raunar ekki hversu mikið fram yfir kl. 6 mál mitt mun taka, en það verður þá að metast af forseta á þeirri stundu hvort ég eigi að halda áfram eða fresta máli mínu til morguns.

Það mál sem hér er hafin umræða um er án efa eitt umfangsmesta og afdrifaríkasta mál sem Alþingi Íslendinga hefur haft til umfjöllunar um langt árabil. Þetta hefur raunar komið fram hjá öllum þeim sem hafa talað á undan mér. Um þetta eru ekki skiptar skoðanir.

Það sem fyrir okkur þingmönnum liggur er að kynna okkur, rökræða og rannsaka og síðan samþykkja eða synja milliríkjasamningi sem er viðameiri og flóknari en aðrir slíkir sem gerðir hafa verið í sögu íslenska lýðveldisins. Verkefnið sem okkur þingmönnum er ætlað að vinna er stórt og tíminn sem okkur er skammtaður til þess er naumur, reyndar allt of naumur miðað við alvöru málsins. Það sem fyrir okkur liggur er að taka afstöðu sem þarf bæði að standast dóm samvisku okkar og sögunnar. Á því er nefnilega enginn vafi að afstaða okkar í þessu máli mun verða skráð á spjöld sögunnar þótt flest annað sem við gerum hér á hinu háa Alþingi falli í gleymskunnar dá.

Þegar hæstv. utanrrh. flutti þingheimi boðskap sinn sl. fimmtudag var hann því án efa að tala fyrir stærsta máli sem mun koma til hans kasta á ferli hans sem utanrrh. Í þessa ræðu munu sagnfræðingar framtíðarinnar leita þegar þeir reyna að átta sig á þeim ágreiningi sem uppi er um aðildina að hinu Evrópska efnahagssvæði. En hvaða pólitísku hugmyndir munu þeir finna í ræðu hæstv. utanrrh.? Hvaða framtíðarsýn munu þeir finna þar, hvaða markmið? Þeir munu fljótlega átta sig á því að árið 1992 var svo komið fyrir Alþýðuflokknum --- Jafnaðarmannaflokki Íslands að forusta hans hafði gert fyrrum formann Sjálfstfl., Bjarna Benediktsson, að leiðtoga lífs síns. Til hans vitnaði formaður Alþfl. í öðru orðinu og til sameiningartákns íslensku þjóðarinnar, Jóns Sigurðssonar forseta, í hinu. Nöfn gamalla forvígismanna jöfnuðar og jafnréttis voru víðs fjarri góðu gamni. Þeir munu líka átta sig á því að árið 1992 var svo komið að forusta Alþfl. hafði engar pólitískar hugmyndir fram að færa, bara lummulegar og útjaskaðar spælingar, sóttar í ófrjótt dægurþras stjórnmálanna. Það er ekki hátt risið á slíkri pólitík né heldur metnaðarfullir menn sem hana bera fram.

Með afstöðu okkar til EES-samningsins erum við þingmenn gerendur í mjög mikilvægum málum. Nú er það okkar að skynja og meta hvort hagsmunum Íslendinga sé betur borgið innan ramma þjóðríkisins frá 1918 eða með því að flytja hluta af valdi þess til fjölþjóðlegra stofnana í Evrópu. Í augum margra liggur svarið í augum uppi. Sumir segja að íslensk þjóð megi aldrei selja nokkurt vald úr landi því þá sé þess skammt að bíða að hún glati frelsi sínu og ráði ekki lengur örlögum sínum. Óskert fullveldi sé forsenda sjálfstæðis og velsældar. Aðrir halda því fram að fullveldishugtakið hafi glatað merkingu sinni og hagsmunir þjóða séu svo samofnir að þeirra verði ekki lengur gætt nema með því að framselja vald til sameiginlegra stofnana. Forsenda friðar og velsældar sé aukinn samruni þjóðríkja. Báðir þessir hópar hafa nokkuð til síns máls en þó eru fleiri fletir á málinu en þeir vilja vera láta.

Ef við lítum í kringum okkur í heiminum í dag þá blasir við okkur að þau ríki, sem búa við mesta hagsæld, jöfnuð og jafnrétti, eiga það öll sameiginlegt að lýðræðið stendur þar föstum fótum, þar hefur verið blandað hagkerfi og þar er þjóðríkið tiltölulega sterkt. Norðurlöndin eru kannski besta dæmið um þetta. Þó að ég sé þeirrar skoðunar að þjóðríkið sé ekkert markmið í sjálfu sér, það sé sögulegt fyrirbæri og þar af leiðandi ekki óumbreytanlegt stjórnkerfi, þá verðum við engu að síður að fara varlega í að skerða fullveldi þess. Ástæðan er einfaldlega sú að við höfum enn ekki dottið ofan á neitt annað stjórnkerfi sem er þess umkomið að tryggja þeim sem undir það heyra sambærileg lífsgæði. Enn sem komið er er öryggi og velferð þegnanna best tryggt með þrískiptingu valdsins hjá ákveðnum og vel afmörkuðum yfirvöldum. Evrópubandalagið og jafnvel enn frekar Evrópska efnahagssvæðið riðlar þessari skiptingu, flækir stjórnkerfið og dregur úr lýðræði.

Góður og gegn finnskur sósíaldemókrati og sagnfræðingur, sem á sæti í þingmannanefnd EFTA, sagði á fundi nefndarinnar nýlega að kjarninn í samrunanum í Evrópu væri sá að markaðsöflin væru að yfirtaka fullveldi þjóðríkisins og deila því aftur niður á yfirþjóðlegar stofnanir annars vegar og svæðabundin samtök og sveitarfélög hins vegar.

Segja má að þessi þróun hafi í raun verið staðfest með Maastricht-samkomulaginu sem miðar einmitt að því að gera EB að pólitískri einingu með því að afnema því sem næst neitunarvald einstakra ríkja og koma á skuldbindandi samstarfi á fleiri sviðum en áður, svo sem utanríkis- og varnarmálum. Það sem byrjaði sem samvinna sex ríkja á sviði verslunar og viðskipta er nú á góðri leið með að verða að pólitískri einingu, tólf til tuttugu ríkja --- hver veit hversu mörg þau verða innan tíðar.

Í raun má segja að þetta sé ekki óeðlileg þróun. Þegar markaðurinn er orðinn einn og efnahagssamvinnan mjög náin skapast þörf fyrir að koma á pólitískri byggingu sem hentar henni. Eftir atvikum ætla menn svo að nota þessa pólitísku byggingu til að tryggja að markaðsöflin hafi frítt spil eða til að komaákveðnum böndum á markaðsöflin.

Innan EB takast því á tvö meginsjónarmið. Annars vegar nýfrjálshyggjan og hins vegar ákveðin ríkishyggja. Fjármagnið og ,,bírókratían`` takast á og eiga glæsilega fulltrúa sem eru frjálsir eins og fuglinn og fara mun hraðar yfir en venjulegir holdlegir menn. Þess sjást nú líka æ víðar merki að venjulegu fólki þykir nóg um hraðann. Það óttist aukna miðstýringu og minnkandi lýðræði og sé í auknum mæli tortryggið í garð Efnahagsbandalagsins. Danir felldu Maastricht, í Frakklandi eykst andstaðan við það hraðbyri og stuðningur við aðild að EB minnkar í Svíþjóð. En hvað sem okkur finnst um EB og samrunaþróunina í Evrópu þá eru bæði fyrirbærin staðreynd og munu án efa hafa mótandi áhrif á stjórnmál í álfunni um langt árabil. Hvort tveggja mun því hafa veruleg áhrif á íslenskt samfélag, hvort sem við verðum utan eða innan EES eða EB. Aðlögun er því nauðsynleg. Það er gömul saga og ný að til frambúðar er ekki hægt að byggja upp samfélag í einu landi sem víkur í veigamiklum atriðum frá því sem tíðkast í öllum nágrannalöndum. Framsæknir sósíalistar í upphafi aldarinnar áttuðu sig á þessu þó aðrir og skammsýnni héldu fast við hugmyndina um sósíalisma í einu landi og við vitum öll hvernig fór með hana. Um það hefur heldur ekki verið deilt mér vitanlega að aðlögun er nauðsynleg. Það sem menn hefur greint á um er hversu langt eigi að ganga í þessari aðlögun, hvort við eigum að stíga skref inn í samrunaferlið eða ekki. EES er tvímælalaust slíkt skref og menn verða að stíga það með opin augu, þ.e. þeir verða að gera sér grein fyrir því að með því að taka slíkt skref hefur verið mörkuð stefna í tiltekna átt. Þá aukast líkurnar á að leiðin verði gengin til enda inn í Efnahagsbandalagið og að halda öðru fram er ekki annað en sjálfsblekkingar eða pólitískar sjónhverfingar.

Með því að gerast aðilar að hinu Evrópska efnahagssvæði eru Íslendingar að gerast þátttakendur í innri markaði Efnahagsbandalagsins sem byggir öðru fremur á hugmyndum frjálshyggjunnar. Á þeim markaði á frjálst flæði vöru og fjármagns að skila okkur lægra vöruverði, auknum kaupmætti, meiri framleiðslu, auknum hagvexti og þar af leiðandi meiri lífsgæðum, eftir því sem okkur er tjáð. Þannig hafa menn reiknað út að þegar innri markaðurinn verður kominn að fullu til framkvæmda muni hagvöxtur í Efnahagsbandalaginu aukast um 4,5%, verðlag muni lækka um 6,1%, afkoma hins opinbera batna um 2,2% og atvinnuleysi minnka til muna. Menn tala m.a. um að 6 milljónir nýrra starfa muni verða til. Ljóst er að hugmyndirnar um hinn innri markað höfðu ákveðna sálfræðilega þýðingu til að byrja með sem birtist í því að ákveðinn bati gerði vart við sig í efnhagslífi aðildarríkja EB eftir að þær höfðu verið formfestar í einingarlögum Evrópu árið 1986. Nú eru hins vegar blikur á lofti. Atvinnuleysi hefur aukist í flestum ríkjum EB frá 1989 og nú eru því sem næst 16 milljónir íbúa í aðildarríkjunum án atvinnu. Í helmingi ríkjanna er atvinnuleysið yfir 10% og meðal ungs fólks er það 17,5%. Atvinnuleysið er talsvert meira meðal kvenna en karla og verst kemur það niður á ungum konum. Á Ítalíu og Spáni er tæp 40% kvenna undir 25 ára aldri án atvinnu og í Frakklandi fjórða hver og þessar tölur eru fengnar frá OECD.

Fjölgun starfa í þessum löndum hefur fyrst og fremst verið í svokölluðum óhefðbundnum störfum, þ.e. hlutastörfum, árstíðabundnum störfum, gerviverktöku og fleiru sem skapar þeim sem störfunum sinna litla sem enga réttarstöðu. Á þetta ekki síst við um konur.

Hagvöxturinn lætur líka bíða eftir sér eins og nýju atvinnutækifærin. Ef marka má spár Alþjóðagjaldeyrissjóðsins mun Maastricht-samkomulagið reyta 0,4--0,8% af hagvextinum til viðbótar því sem þegar er. Markmiðin með hinum innri markaði eru því ekki auðsótt, batinn er sýnd veiði en ekki gefin. Á þetta er m.a. bent í raunsæju riti frá Þjóðhagsstofnun sem ber titilinn ,,Íslenskur þjóðarbúskapur og Evrópska efnahagssvæðið. Þar segir einmitt: ,,Ávinningurinn er alls ekki óhjákvæmilegur, kemur ekki á silfurfati. --- Síðan segir, í lokaorðum þessa rits Þjóðhagsstofnunar, með leyfi forseta:

,,Höfuðniðurstaða þessara athugana er sú að mögulegur ávinningur af þátttöku Íslands í EES sé fyrir hendi. Ekki er um mjög stórar fjárhæðir að ræða á hverju ári á þjóðhagslegan mælikvarða, en hér er um varanlegan ávinning að ræða. Hver króna í varanlegum tekjuauka jafngildir um 18 króna greiðslu í eitt skipti fyrir öll, sé miðað við 6% raunvexti. Þannig jafngildir varanleg aukning einkaneyslu um 0,7% um 24.000 kr. á ári á hverja fjögurra manna fjölskyldu, sem núvirt, miðað við 6% raunvexti, jafngildir um 425.000 króna eingreiðslu.`` --- Þeir segja að þetta sé lægsta talan, en hæsta talan jafngildi eingreiðslu á hverja fjögurra manna fjölskyldu sem jafngildi um 1,8 millj. kr. Þetta er sem sagt ávinningurinn sem Þjóðhagsstofnun sér mögulegan.

Þeir sem ákafast hafa prísað aðildina að hinu Evrópska efnahagssvæði sjá þar bara kosti en enga galla. Þeir halda því mjög stíft fram að það sé mikið í húfi fyrir Íslendinga að samþykkja samninginn um Evrópska efnahagssvæðið. Þeir benda á að tollar á íslenskum sjávarafurðum muni lækka umtalsvert á mörkuðum EB og þar með skapist ný tækifæri hér innan lands til að fullvinna sjávarafurðir og flytja ótollaðar á erlenda markaði. Þá sjá þeir ný sóknarfæri fyrir íslenskan iðnað á erlendum mörkuðum og að atvinnustarfsemi almennt í landinu muni njóta góðs af því að hægt verði að fá erlent áhættufjármagn í íslensk atvinnufyrirtæki. Það muni aftur draga úr innlendum og erlendum lántökum og vaxtagreiðslum og stuðla að lækkandi vöxtum.

Það má vissulega færa nokkur rök fyrir þessari framtíðarsýn á Evrópska efnahagssvæðinu. Það er ljóst að samningamönnum Íslendinga tókst að ná fram talsverðri tollalækkun á sjávarafurðum eða sem nemur 1,5--2 milljörðum króna á ári miðað við núverandi útflutning. Þetta gæti skapað fiskvinnslunni í landinu rýmri aðstæður. Hins vegar verða menn að hafa það í huga að eftirspurnin er mest eftir óunnum fiski.Það er því mestur hagnaður af slíkum útflutningi fyrir þá sem selja fisk og útflytjendur taka auðvitað fyrst og fremst mið af því hvaðan mestur hagnaður kemur, ekki af því hvað skapar flest störf í landi.

Mig langar í því sambandi að vitna til erindis sem Rannveig Sigurðardóttir, hagfræðingur BSRB, flutti á ráðstefnu á Egilsstöðum um helgina þar sem hún fjallaði einmitt um konur og hið Evrópska efnahagssvæði. Þar bendir hún m.a. á að reynsla Dana, sem nú þegar njóta tollfríðinda fyrir fullunnar fiskafurðir, gefi ekki ástæðu til bjartsýni. Hlutfall fullunnins fisks af heildarútflutningi Dana til EB-landa sé lítið hærra en Norðmanna þó að Norðmenn njóti ekki lægri tolla eins og Danir gera.

Þá segir hún að markaðsfræðingar telji að mestur vaxtarbroddur sé í útflutningi fersks fisks til Evrópu beint til neyslu og sá útflutningur skapar ekki störf í landi, eins og við vitum.

En það má sem sagt færa ákveðin rök fyrir því að þetta sé hagkvæmt fyrir fiskútflutning okkar og fiskvinnslu. En maður hlýtur þó að spyrja sig hverjir hinir nýju möguleikar eru fyrir aðrar atvinnugreinar, t.d. iðnaðinn og verktakastarfsemina. Mér er ekki alveg ljóst hverjir þessir nýju möguleikar eru, enda fátt um svör þegar farið er út í þá sálma. Svo er að heyra að menn óttist ekki aukna samkeppni á innlendum markaði á þessum sviðum, t.d. þegar skylt verður að bjóða út á erlendum markaði eða markaði Evrópska efnahagssvæðisins opinberar framkvæmdir sem eru yfir 380 millj. kr. og opinber innkaup sem eru yfir 10 millj. kr. Menn bera fyrir sig fjarlægðarvernd og segja að hún muni koma íslenskum fyrirtækjum til góða, eða þá einfaldlega að þeir bera það fyrir sig að samkeppni sé af hinu góða. En fjarlægðin felur ekki bara í sér vernd, hún er líka hindrun. Það er erfitt fyrir lítil fyrirtæki að hasla sér völl á fjarlægum markaði þar sem margir eru um hituna. Það er auðvitað ekki ómögulegt, en íslensk iðn- og verktakafyrirtæki hljóta engu að síður flest hver að þurfa að treysta á innanlandsmarkað hér eftir sem hingað til.

Ég vil taka fram að vissulega væri það kostur ef hægt væri að laða erlent áhættufjármagn hingað til lands. Ég tala ekki um ef það mætti verða til að draga úr erlendum lántökum og skjóta fleiri stoðum undir íslenskan atvinnurekstur. En ef að líkum lætur vilja útlendingar helst fjárfesta í íslenskum sjávarútvegsfyrirtækjum og almenn sátt er um að það skuli ekki heimilað. Það er kveðið skýrt á um þetta bann í íslenskum lögum og eins í samningnum um hið Evrópska efnahagssvæði. Það er líka ástæða að hafa í huga að hvorki EES, EB né aðildin að þessum tveimur bandalögum er nauðsynleg forsenda þess að hingað leiti erlendir fjárfestar. Við gætum sem best laðað þá hingað ef fyrir hendi væri stöðguleiki í efnahagslífi og arðvænlegir fjárfestingarmöguleikar. Ef ekki væri stjórnað hér með tilskipunum frá degi til dags og kollsteypum og allar siðaðra manna reglur brotnar í samskiptum ráðherra við þá sem undir valdsvið þeirra heyra.

Það hefur sjálfsagt ekki farið fram hjá þingmönnum hvorki nú né áður að ég hef miklar efasemdir um sjálfan grundvöll Evrópubandalagsins og grundvöll hins Evrópska efnahagssvæðis, þ.e. ég hef efasemdir um sjálfa hugmyndafræðina sem að baki býr. Ég á einfaldlega erfitt með að sætta mig við að fjármagnið og markaðurinn stjórni för, standi ofar mennsku okkar, svo vitnað sé frjálslega í þá ræðu sem flutt var yfir okkur þingmönnum við þingsetningarathöfnina í Dómkirkjunni. Að frelsi vöru og fjármagns sé æðra og meira frelsi en frelsi einstaklinganna til að velja og hafna. Þeir sem kunna bara tvö pólitísk hugtök, frjálslyndi og stjórnlyndi, mundu sjálfsagt ekki geta gert betur en að flokka þessa afstöðu mína til stjórnlyndis. En mér er nær að halda að hún eigi meira skylt við stjórnleysi og rótgróna andúð á því að lúta valdi.

Innan EB er aftur á móti talsvert framboð af stjórnlyndu frjálslyndi, en þar ráða sósíaldemókratar miklu og eiga þar margan vellaunaðan bírókrat. Við þurfum þó ekki að fara til EB til að leita að þess konar stjórnlyndi, það lýsti langar leiðir af ræðu hæstv. utanrrh. og formanns Alþfl. á fimmtudaginn. Það þykja ekki merkileg skáld sem láta frasana hugsa fyrir sig og það eru heldur ekki merkilegir stjórnmálamenn eða stjórnmálaskríbentar sem það gera. Það hefur verið talsvert áberandi á undanförnum missirum, bæði í stjórnmálum og fjölmiðlum að menn velti sér upp úr hugtökunum frelsi og frjálslyndi, án þess að gefa nokkurn gaum að því sem að baki býr. EES er slíkum mönnum tákn um hvort tveggja. En ég spyr: Hvað á það skylt við frelsi eða frjálslyndi að þrýsta Almannavörnum ríkisins til að taka upp neyðarnúmerið 112? Af hverju megum við hér á landi ekki verða ásátt um að nota 0 eða 000 eða bara eitthvað allt annað númer, ef okkur hentar svo? Hvað á það skylt við frelsi og frjálslyndi að skikka okkur til að nota ákveðna tegund af innstungum eða eyrnarhlífum eða einhverju öðru sem til stendur að setja í staðla? Ekkert. Það má færa góð og gild rök fyrir því að þetta sé öruggast og hagkvæmast fyrir alla aðila, en ég frábið mér allt frelsishjal um slíka hluti.

Það má í raun færa sterkari rök fyrir því að hin heilaga krafa um einsleitni, sem er auðvitað ekki annað en andstaðan við fjölbreytni, feli í sér stjórnlyndi og frelsisskerðingu.

Í náttúrunni og á flestum sviðum mannlífsins er fjölbreytni talin kostur og ein af forsendum velsældar og frelsis. Í allri samrunaþróuninni í Evrópu þar sem aukin áhersla er á einsleitni er ástæða til að óttast um þessi gildi. Það er ástæða til að ætla að skatta- og efnahagsstefna leiti alls staðar í Evrópu í sama farið. Enginn þori að fara fram úr öðrum í velferðarmálum, umhverfismálum og öðrum málaflokkum sem kosta umtalsvert fé og skipta einstaklingana miklu. Þetta verði eins og stóru samflotin í kjaramálum, það gangi hvorki né reki að bæta lífskjörin af því að frumkvæðið fær ekki að njóta sín. Í því sambandi má vitna til löggjafar um umhverfismál í Danmörku. Danir segja að það hafi ekkert gerst í umhverfismálalöggjöf hjá þeim á undanförnum árum vegna þess að þeir eru alltaf að bíða eftir hinum ríkjunum í EB. Þeirbíða eftir því að hin ríkin nái þeim lögum sem Danir höfðu sett áður. Ég vil líka í þessu sambandi vitna bara til orða fjármálaráðherrans okkar í DV sl. laugardag. Þar kemur m.a. fram að hann er að íhuga og ríkisstjórnin íhugar skattalækkun og íhugar líka niðurskurð í velferðar- og menntunarmálum. Rökin eru þessi, með leyfi forseta:

,,Eitt af því sem hlýtur að vera til skoðunar eru skattalögin. Við verðum að átta okkur á því að við erum að fara inn í samstarf við þjóðir þar sem skatthlutföll eru með öðrum hætti en hér á landi. Það kemur því að sjálfsögðu til greina að líkja eftir þeim skattalögum sem þar gilda og á þann hátt freista þess að íslensk atvinnufyrirtæki verði samkeppnishæf við þau.``

Með öðrum orðum: Samlögunarferlið eða aðlögunarferlið er byrjað í skattamálum og yfirleitt endar það með því að menn sækja í það far að vera með svipaða löggjöf og þeir sem skemmst hafa gengið. Niðurskurður í velferðar- og menntamálum er í rauninni atlaga að þeirri þjónustu sem er styrkasta stoðin undir atvinnuþátttöku kvenna í öllum löndum.

Rök sem lúta að öllum þeim gæðum sem aðild að EES hafi upp á að bjóða ná því ekki mjög vel eyrum mínum. Ég held líka að þjóðin falli ekki fram og tilbiðji þá menn sem segja við hana: Allt þetta skal ég gefa þér. Þau rök, sem einna mest vægi hafa sem meðmæli með aðild að EES, eru að mínu viti þau að EB sé að verða eins og virki sem loki æ meira að sér. Það geti skapað umtalsverða erfiðleika fyrir smáríki eins og Ísland að verða viðskila við þá sem eru fyrir innan virkisveggina. Það er auðvitað hin raunverulega ástæða fyrir því að æ fleiri ríki sækja þangað inn. Það er lokunin. Ekki einhver ,,absolútt`` gæði sem búi í EB og hvergi annars staðar. Og ég verð að hrósa hæstv. utanrrh. fyrir að hafa heldur dregið úr þar sem þykkast var smurt áður þegar hann og ekki síður kollegi hans í viðskrn. voru að reyna að selja þjóðinni þennan samning. Það hefur heldur verið þynnt lagið þar sem drýgst var smurt.

Stofnanaþáttur samningsins um hið Evrópska efnahagssvæði hefur alla tíð vafist fyrir mér og hef ég ítrekað gert hann að umtalsefni hér í þingsalnum. Hef ég margsinnis bent á það framsal á valdi sem í honum felst og í umræðu sem hér fór fram í apríl sl. sagði ég m.a. að það ætti ekki að þurfa að deila um það hvort í honum fælist fullveldisframsal ef tekið væri mið af þeirri skilgreiningu sem lægi að baki íslenska fullveldinu frá 1918. Heldur ættu menn þá að deila um hitt hvort slíkt framsal væri óhjákvæmilegt og réttlætanlegt við núverandi aðstæður. Hvort efnahagslegar, pólitískar og sögulegar ástæður geri visst fullveldisframsal nauðsynlegt. Benti ég þingmönnum sérstaklega á að skoða hvernig fara á með deilumál á hinu Evrópska efnahagssvæði. Og því miður verð ég að segja að þessir varnaglar, sem ég sló þá í apríl, hafa, ef dæma má niðurstöður lögfræðinga, reynst réttir.

Með aðferðum hinnar pólitísku lögfræði, sem ef marka má Jón Steinar Gunnlaugsson miðast við að túlka lögin valdhöfunum í hag, má reyndar sýna fram á að lítið sem ekkert valdaframsal eigi sér stað á hinu Evrópska efnahagssvæði. Það sé a.m.k. svo vel afmarkað og lítt íþyngjandi að réttlætanlegt hljóti að teljast. Þá sé í stjórnarskránni að finna meginreglur sem undantekningar séu frá, en ekki grundvallarreglur sem ekki megi sveigja. Í þessa veru rökfæra mætir lögfræðingar sem utanrrh. valdi til að gefa sér álit um málið.

Eins og Ragnar Aðalsteinsson, formaður Lögmannafélag Íslands, benti á eru þeir víða í áliti sínu á hálum ís og skauta hratt yfir. En það kann vel að vera að þessi lögfræði standist fyrir dómstólum þó hún þyki hæpin í hugum venjulegs fólks. Á það ber þá að líta að stjórnarskráin var einu sinni sett venjulegu fólki til verndar.

Það mætti víða grípa niður í þessa álitsgerð fjórmenninganna og það hafa m.a. þeir ræðumenn gert sem hér hafa talað á undan mér. En það er ljóst af álitsgerðinni, eins og hér hefur verið bent á, að þeir telja að um visst valdaframsal sé að ræða, eða eins og segir hér á blaðsíðu 24:

,,Við teljum að reglurnar um vald stofnana EFTA séu vel afmarkaðar og feli ekki í sér verulegt valdaframsal sem talið verði íþyngjandi í ríkum mæli. Verður að telja að stjórnarskráin heimili framsal stjórnvalds sem er takmarkað með þessum hætti og varðar milliríkjaviðskipti.``

Með öðrum orðum kemur skýrt fram að þarna er um ákveðið framsal að ræða. Spurningin stendur þá um það hvort stjórnarskráin heimili slíkt eða ekki. Og eins og við vitum kom það bæði fram í álitsgerð Björns Þ. Guðmundssonar og Guðmundar Alfreðssonar að þeir voru þeirrar skoðunar að stjórnarskráin heimlaði alls ekki slíkt framsal.

Þá segir í þessari álitsgerð líka, undir liðnum Önnur atriði, með leyfi forseta:

,,Þá er hugsanlegt að reynslan leiði í ljós að það reynist ekki rétt sem við byggjum á um framkvæmdarvaldið og dómsvaldið, --- þar eru þeir að segja að það sé ekki framsal á framkvæmdarvaldi og dómsvaldi --- ,,þ.e. að reglurnar um vald stofnana EFTA séu vel afmarkaðar, að þær feli ekki í sér verulegt valdaframsal og séu ekki í þyngjandi í ríkum mæli --- sem er þeirra niðurstaða. --- ,,Einnig er hugsanlegt að í samkeppnismálum komi til meiri afskipta en hér er reiknað með. Við teljum ólíklegt að forsendur okkar að þessu leyti reynist rangar. Við teljum jafnframt að engin nauðsyn sé til að ráðast nú í breytingar á stjórnarskránni vegna þessa möguleika. Ef fram kemur síðar að slíkra breytinga sé þörf er Ísland að þjóðarétti skuldbundið til að gera þær.``

Röksemdafærsla af þessu tagi er geysilega veik þegar við erum að tala um stjórnarskrá Íslands, hvort samningur sem við erum að gera standist stjórnarskrá Íslands. Enda viðurkenna þeir hér að það megi færa rök fyrir því að ýmislegt sem þeir hafa rakið í sinni álitsgerð standist ekki. Þeir segja, með leyfi forseta:

,,Við teljum að vísu að færa megi nokkur rök gegn einstökum þáttum í því, sem hér að framan er rakið, en við teljum þó að niðurstöður okkar orki ekki tvímælis í þeim mæli að tilefni sé til að draga þá ályktun að samningarnir í heild leiði til þess að breyta þurfi stjórnarskránni, ef þeir taka gildi.``

Í mínum huga er þetta mjög lítt afgerandi orðalag sem er að finna í þessari álitsgerð. Og að þeir skuli segja ,,að niðurstöður okkar orki ekki tvímælis í þeim mæli að tilefni sé til að draga þá ályktun að samningarnir í heild leiði til þess að breyta þurfi stjórnarskránni`` er það veikt orðalag að það hlýtur að vinna með þeim efa sem er um stjórnarskrárþátt þessa máls.

En þetta er sem sagt ekki eina álitið sem fyrir liggur. Nýlega hafa komið fram tvö álit sem svara röksemdum fjórmenninganna. Hið fyrra er, eins og ég vék að áðan, frá Birni Þ. Guðmundssyni, prófessor í stjórnsýslurétti, og hið síðara frá Guðmundi Alfreðssyni þjóðréttarfræðingi. Þessi álit ganga bæði gegn áliti fjórmenninganna og það er skýr og ótvíræð niðurstaða þeirra beggja að svo mikill vafi leiki á því að samningurinn um EES standist gagnvart stjórnarskránni að ekki megi taka áhættuna af því að lögfesta hann að stjórnarskránni óbreyttri.

Hér væri hægt að færa fram margt úr álitsgerðum þessara manna og ég ætla í sjálfu sér ekki að gera það en menn hafa tínt ýmislegt til úr álitsgerð Guðmundar Alfreðssonar. Mig langar því aðeins að tæpa á örfáum atriðum sem koma fram í álitsgerð Björns Þ. Guðmundssonar. Um þessa skoðun fjórmenninganna, að stjórnarskráinn hafi inni að bera meginviðhorf, segir hann m.a., með leyfi forseta:

,,Íslenska stjórnarskráin er ekki margorð. Hún hefur að geyma algjörar grundvallarreglur (danska grundprincip) stjórnskipunar okkar. Fara verður mjög varlega í að líta svo á að í henni felist venjulegar meginreglur eins og oft er sagt um almenn lög, sem svo ýmsar undantekningar séu frá, t.d. eins og í skattalögum.`` Þannig að hann svarar þeirri röksemd fjórmenninganna að hún feli í sér meginreglur með þessum hætti.

Þá má nefna hér af því að fjórmenningarnir komast að því að ekki sé um að ræða framsal á framkvæmdarvaldi í gegnum m.a. eftirlitsstofnun EFTA, þar sem þess séu dæmi að það hafi verið framselt vald til erlendra aðila, erlendra dómsvalda, með því að gera ýmsa dóma aðfararhæfa hér á landi. En þá segir Björn:

,,Þess eru hins vegar engin dæmi að íslenskt framkvæmdarvald hafi í þessum skilningi verið framselt til erlends stjórnvalds. Þau þrjú dæmi sem fjórmenninganefndin tekur úr samningnum á sviði norrænnar samvinnu, til styrktar niðurstöðum sínum, falla ekki undir slíkt valdaframsal í skilningi stjórnskipunar- og stjórnsýsluréttar.``

Áfram mætti halda með þessa álitsgerð og hér segir m.a.:

,,Með EES-samningnum hefur íslenskur þegn afsalað sér þessu öllu --- þ.e. því að geta leitað til innlends stjórnvalds um það hvort dómur yfir honum standist --- ,,til stofnana EFTA og EB. Þetta skiptir verulegu máli við mat á álitaefninu, því að stjórnarskráin er ekki eingöngu til að kveða á um stjórnskipun okkar heldur og ekki síður til að vernda réttindi þegnanna. Þetta held ég að menn ættu að hafa í huga við þessa umræðu. Þetta er ekki eingöngu til að vernda stjórnskipunina heldur líka til að vernda þegnana.

Við þetta dæmasafn mætti bæta ýmsu úr álitsgerð Guðmundar Alfreðssonar, en ég ætla að láta það bíða þar til við förum hér í stjórnarskrárumræðu um þetta mál. En ég get ekki látið hjá líða að nefna hér eitt dæmi úr álitsgerð sem Ólafur Walter Stefánsson, Stefán Már Stefánsson og Tryggvi Gunnarsson gerðu fyrir dómsmrh. og landbrrh. um EES og fasteignir á Íslandi. Af því að einn af álitshöfundum þar stóð líka að þeirri álitsgerð sem unnin var fyrir utanrrh. þá vakti það athygli mína að kveðið er miklu fastar að orði í álitsgerðinni um fasteignir á Íslandi heldur en í hinni lögfræðilegu álitsgerð sem utanrrh. var skilað. Þar segir nefnilega, með leyfi forseta:

,,Með hliðsjón af þessum ákvæðum --- það er búið að rekja ákveðin ákvæði í samningnum --- ,,og að öðru leyti með hliðsjón af réttaröryggi og þeirri samræmingu á lagareglum sem stefnt er að með EES-samningnum verður að öðru jöfnu að teljast eðlilegt að líta svo á að EFTA-ríkin muni í raun taka við nýrri lagasetningu óbreyttri. Lagaflækjur sem af því leiddi að vissir hlutar EES-samningsins féllu úr gildi til bráðabirgða yrðu verulegar en auk þess má búast við því að slík réttarstaða ylli einstaklingum og lögaðilum á svæðinu réttaróvissu sem ekki yrði við unað. Því er hér gengið út frá því að innan EB sem slíks og annars staðar innan EES muni ekki aðeins gilda í aðalatriðum sömu efnisreglur við gildistöku samningsins heldur einnig eftir það.

Þeir benda sem sagt á það að lagaflækjurnar, sem af því yrðu ef ríki EFTA tækju ekki upp lagareglur Efnahagsbandalagsins, yrðu slíkar að ekki yrði við unað og skapaði réttaróvissu og stefndi réttaröryggi í vissa hættu.

Þar sem ég er að nefna hér þennan stjórnarskrárþátt málsins og þá umræðu sem hefur verið um hann á opinberum vettvangi, þá langar mig aðeins til að fjalla um orð utanrrh. sl. fimmtudag, sérstaklega þegar hann vitnaði til mín í máli sínu. Þau orð sem hann vitnaði til voru orð sem ég lét falla eftir að álit fjórmenninganna hafði verið kynnt utanrmn. Og það má segja að í samræmi við sitt stjórnlynda frjálslyndi hafi ráðherrann lagað orð mín svolítið til þannig að þau féllu betur að efni ræðu hans og hentuðu Alþýðublaðinu betur. Það sem ég sagði var að það álit fjórmenninganna að samningurinn stæðist stjórnarskránaværi enginn hæstiréttur. Að álit fjórmenninganna væri enginn hæstiréttur. Eins og önnur hugvísindi væri lögfræðin opin fyrir túlkunum. Aðrir lögfræðingar hefðu aðra skoðun en fjórmenningarnir svo stjórnmálamenn stæðu eftir sem áður uppi með vafann og yrðu að taka pólitíska ákvörðun í málinu en ekki pólitíska afstöðu til málsins eins og utanrrh. leggur mér í munn. Ég sagði t.d. í DV þann 8. júlí sl.: ,,Við fáum ekki lögfræðinga til að úrskurða af eða á, það þarf að taka pólitíska ákvörðun. Ef vafinn er stór þá verður að leggja fram tillögu um breytingu á stjórnarskránni. Þetta voru orð mín, ,,taka pólitíska ákvörðun. Og hún verður auðvitað ekki tekin annars staðar en hér á Alþingi og við verðum síðan að vega og meta þær álitsgerðir sem fyrir liggja.

Frá því þetta var sagt hefur vafinn aukist. Tvær álitsgerðir hafa komið fram eins og vitnað var til hér áður sem eru beinlínis andsvör við og gagnrýni á álitsgerð fjórmenninganna sem þá lá ein fyrir. Við þingmenn þurfum í sjálfu sér ekki að taka afstöðu til þess hver þeirra er rétt eða réttust. Við þurfum bara að taka afstöðu til vafans. Er vafinn það lítill að ekki þurfi að hafa af honum áhyggjur? Eða er hann það mikill að ekki sé réttlætanlegt að hleypa honum ekki að sér vegna pólitískrar afstöðu til EES-samningsins? Þetta er sú afstaða sem við þingmenn verðum að gera upp við okkur. Við þurfum að taka afstöðu til vafans. Er hann lítill eða er hann mikill? Burt séð frá því hvað okkur finnst svo persónulega rétt eða rangt í þessum málum.

Umfjöllun utanrrh. um vafann í framsöguræðu hans sl. fimmtudag bendir til að utanrrh. hafi vondan málstað að verja. Svo langt er seilst í röksemdafærslunni. Mig langar til að vitna hér til orða hans, með leyfi forseta. Hann sagði:

,,Eins og þingheimur veit mætavel er því oft haldið fram í pólitískri umræðu að eitt eða annað í löggjöf eða stjórnarframkvæmd samrýmist ekki stjórnarskránni. Það væri óðs manns æði að ætla sér að fylgja þessari vafakenningu og breyta stjórnarskránni í hvert sinn er slíkar raddir heyrast. Og hann heldur áfram: ,,Hér má nefna að prófessor Sigurður Líndal hefur haldið því fram nú nýlega að ýmis atriði í stjórnkerfi búvöruframleiðslunnar og sjávarútvegsins brjóti í bága við stjórnarskrána. Ef vafakenningunni er fylgt út í æsar er þá væntanlega rétt að breyta stjórnarskránni tafarlaust og eyða þessum vafa. Ég hef ekki heyrt nokkurn þingmann halda því fram að það beri að gera. Álit prófessors Sigurðar Líndals verður hins vegar að sjálfsögðu haft til hliðsjónar þegar kemur að endurskoðun á stjórnkerfi fyrrnefndra atvinnugreina.

Stjórnlyndi utanrrh. er svo algert að honum dettur ekki annað í hug en að ef rök bendi til þess að lög sett á Alþingi stangist á við stjórnarskrána þá liggi beinast við að breyta stjórnarskránni en ekki lögunum. Breyta stjórnarskránni en ekki lögunum. Það er það fyrsta sem kemur upp í huga hans. Það má ekki hrófla hér við mannanna verkum á Alþingi þann tíma sem hann hefur hér setið. Væri ekki miklu viðurhlutaminna að endurskoða lögin? Er ráðherrann ekki sammála um að sú leið væri greiðfærari en að fara í stjórnarskrárbreytingu þó að röksemdir af þessu tagi, eins og hjá Sigurði Líndal, komi fram.

Vandamálið varðandi EES-samninginn er hins vegar annars eðlis. Við getum nefnilega ekki breytt samningnum þannig að enginn vafi leiki á því að hann standist stjórnarskrána. Þó við gjarnan vildum fara þá einföldu leið og breyta samningnum þannig að við getum verið viss um að hann standist stjórnarskrána, þá er sú leið ekki fær. Samningurinn er frágenginn og við getum aðeins gert annað tveggja: Hafnað honum eða samþykkt og ég segi að breyttri stjórnarskrá þá.

Dæmið sem ráðherra nefndi í ræðu sinni, þ.e. tilvitnunin í Sigurð Líndal, er í rauninni afspyrnuvont vegna þess að þetta dæmi er annars eðlis. Þar er bara um einfalt lagasukk íslenskra stjórnvalda að ræða, ekki alþjóðlegan samning sem ekki má hrófla við.

Talandi um lagasukk þá er rétt að víkja aðeins að þeim flókna lagavef sem umlykur allan stofnanaþátt samningsins um hið Evrópska efnahagssvæði. Eins og menn vita verður EB-réttur, eins og hann er tekinn upp í samningnum, ríkjandi réttur hér á landi í þeim málum sem eru á samningssviðinu. Er mjög skýrt kveðið á um þetta í bókun 35 og í 3. gr. frv. Í þessu sambandi er reyndar rétt að vekja athygli á þeirri ábendingu Guðmundar Alfreðssonar að 3. gr. frv. gangi skemur en bókun 35 og því sé greinin ekki stjórnskipulega marktæk. Ég ætla að leyfa mér að vitna hér í þessi orð Guðmundar. Hann segir, með leyfi forseta:

,,Miðað við orðalag og tilgang bókunar 35, sem er hluti af milliríkjasamningi, er hér alls ekki um túlkunarreglur að ræða --- þ.e. að túlka beri lög í samræmi við hið Evrópska efnahagssvæði --- ,,heldur skyldu eða skuldbindingu. Sem skuldbinding getur hún ekki talist stjórnskipulega marktæk eins og áður sagði. 3. gr. lagafrv. um túlkunarreglu einvörðungu gengur hins vegar skemur en milliríkjasamningurinn og brýtur sennilega ekki í bága við stjórnarskrána, en hún er ekki í samræmi við þjóðréttarskuldbindinguna. Það er hætt við því að í deilumálum mundu dómstólar EES og EB taka mið af þjóðaréttinum.

Í þessu sambandi má geta þess að á fundum hjá þingmannanefnd EFTA hefur m.a þetta mál komið upp. Og þar hafa menn, t.d. Mats Hellström, sósíaldemókrati frá Svíþjóð, orðað það að þingmenn EFTA-ríkjanna þyrftu að hafa með sér eitthvert samráð um það hvernig þetta er tekið upp í einstök frv. vegna þess að það virðist vera mismunandi með hvaða hætti menn ætla að lögtaka það að EB-rétturinn eigi að hafa forgang umfram landsrétt. Og ég held að það væri ástæða fyrir utanrmn. að skoða það sérstaklega hvernig menn setja þessa reglu í frv. einstakra EFTA-ríkja.

Þessu til viðbótar má nefna að mörg ákvæði EES-samningsins fá bein réttaráhrif hér á landi, þ.e. menn geta skapað sér réttarstöðu með tilvísun til þeirra, byggt kröfu á þessum ákvæðum samningsins.Þetta er í sjálfu sér ekkert óeðlilegt. Það er ekkert óeðlilegt að menn geti skapað sér ákveðna réttarstöðu með tilvísun til milliríkjasamnings sem Ísland er aðili að. Það óeðlilega er að túlkun EB-dómstólsins, sem við Íslendingar eigum enga aðild að, skuli fá bein réttaráhrif hér á landi, en það gerist þegar EES-ákvæði, þ.e. ákvæði sem eru í samningnum um hið Evrópska efnahagssvæði, eru efnislega samhljóða ákvæðum Rómarsáttmálans. Þessi réttaráhrif verða augljós þegar 6. gr. samningsins er lesin og 3. og 4. gr. samningsins um eftirlitsstofnun og dómstól EFTA. 6. gr. hljóðar svo, með leyfi forseta:

,,Með fyrirvara um þróun dómsúrlausna í framtíðinni ber við framkvæmd og beitingu ákvæða samnings þessa að túlka þau í samræmi við úrskurði dómstóls Evrópubandalaganna sem máli skipta og kveðnir hafa verið upp fyrir undirritunardag samnings þessa, . . . --- Þar er það sem sagt tekið fram ,,fyrir undirritunardag samnings þessa.

Í 3. gr. samningsins um stofnun eftirlitsstofnana og dómstól EFTA, segir í 2. lið:

,,Við túlkun og beitingu EES-samningsins og samnings þessa skulu eftirlitsstofnun EFTA og EFTA-dómstóllinn taka tilhlýðilegt tillit til þeirra meginreglna sem mælt er fyrir um í viðkomandi úrskurðum dómstóls Evrópubandalaganna sem kveðnir eru upp eftir undirritunardag EES-samningsins . . . `` --- Þar er það komið inn að taka skuli tillit til þeirra dóma sem kveðnir eru upp í Efnahagsbandalaginu eftir undirritunardag þessa samnings.

Það hefur komið á daginn að lagavefur samningsins um hið Evrópska efnahagssvæði er svo flókinn að lögspekingar eiga ekki auðvelt með að finna leið í gegnum hann, hvað þá leikmenn í fræðunum. Og eins og Björn Bjarnason, nýkjörinn formaður utanrmn., benti réttilega á í grein um Evrópska efnahagssvæðið skömmu fyrir síðustu kosningar, þá má færa rök fyrir því að óskýrar réttarreglur vegi að fullveldi þjóða. Ég vil svo bæta því við að þær draga líka úr réttaröryggi. Við skulum taka dæmi: Lögspekingar segja að sá hluti samningsins sem er fullgiltur samkvæmt 1. gr. frv. --- 1. gr. frv. kveður á um það að ákveðinn hluti þessa samnings skuli fullgiltur --- hafi aðeins gildi að þjóðarétti og bindi þar af leiðandi aðeins íslenska ríkið. Þetta á við um flesta viðauka og gerðir sem þar er vísað til. Hins vegar hafi sá hluti sem er lögtekinn skv. 2. gr. frv. gildi að landsrétti og nái þar af leiðandi til einstaklinga og lögaðila. Ef eitthvað í viðaukanum eigi að fá gildi að landsrétti þurfi því að lögtaka það í sérstökum fylgifrumvörpum.

Í 7. gr. samningsins um hið Evrópska efnahagssvæði segir engu að síður að allar gerðir sem vísað sé til í viðaukunum skuli teknar upp í landsrétt og í 119. gr. segir, eins og hér hefur verið vitnað til áður:

,,Viðaukar, svo og gerðir sem vísað er til í þeim og aðlagaðar eru vegna samnings þessa, skulu auk bókana vera óaðskiljanlegur hluti samningsins.``

Hv. 4. þm. Austurl. vék að því hér á fimmtudaginn að þessir viðaukar, sem eru óaðskiljanlegur hluti samningsins, liggi ekki enn fyrir og það er rétt. En það er ástæða til fyrir menn að hafa það í huga að viðaukarnir, bókanirnar, eru óaðskiljanlegur hluti samningsins.

Með öðrum orðum: Viðaukar, sem okkur er sagt að öðlist ekki gildi að landsrétti af því þeir eru bara fullgiltir ekki lögteknir, eru engu að síður óaðskiljanlegur hluti samningsins, samkvæmt orðum samningsins sjálfs. Þessi skilningur, að viðaukarnir séu óaðskiljanlegur hluti samningsins, er lögfestur með lögtöku meginmáls samningsins, því það á að lögtaka meginmál þessa samnings með þessum skilningi að viðaukarnir séu óaðskiljanlegur hluti. Þegar svo er kveðið á um það ítrekað í samningnum og víðar að skýra beri landslög og reglur til samræmis við samninginn þá á það við um samninginn allan, líka viðaukana. Það á að skýra lög, landslög og reglur til samræmis við samninginn allan, viðaukana líka.

Skerðing á réttaröryggi, sem ég vék að áðan, á ekki bara rót sína að rekja til þess að lagavefurinn sem hér er um að ræða er flókinn. Það hefur sitt að segja hvernig Alþingi stendur að því að lögtaka gerðir EB. Áhugamönnum um hið Evrópska efnahagssvæði, ekki bara hér á landi, þetta á auðvitað við um öll EFTA-ríkin, er umhugað að stytta sér leið í þessu máli og þeir gera það m.a. með bókun 1, bókuninni um hina altæku aðlögun sem svo er kölluð. Með þeirri bókun víkja þeir sér undan því að umskrifa gerðir EB með tilliti til EES. Ef vel ætti að vera ættu þeir auðvitað að taka gerðirnar og taka út alls staðar þar sem stendur EB og setja þar inn EES og setja inn viðeigandi yfirvöld á Evrópska efnahagssvæðinu, en þeir gera það ekki. Þeir taka gerðirnar allar eins og þær koma fyrir af kúnni og gefa svo út lesleiðbeiningar í bókun 1, bókuninni um hina altæku aðlögun. Allt þetta verður svo vægast sagt sérkennilegt þegar Íslendingar lögtaka í heilu lagi EB-gerð sem þeir þurfa svo að læra að lesa og túlka út frá EES. Ég ætla að nefna dæmi um það hvernig þessi lögtaka á að fara fram, eða menn eru með hugmyndir um það hvernig þetta eigi að fara fram. Fyrir Alþingi liggja nú nokkur frv. sem sum hver eru vægast sagt sérkennileg, sérstaklega þegar þetta er haft í huga, og ég ætla að nefna hér tvö. Það er frv. til laga um frjálsa för launafólks innan Evrópska efnahagssvæðisins og frv. til laga um breytingu á lagaákvæðum er varða íslenskt ríkisfang vegna aðildar að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Það nægir að vitna hér til frv. um frjálsa för launafólks. 1. gr. þess frv. hljóðar svo, með leyfi forseta:

,,Ákvæði samningsins um Evrópska efnahagssvæðið sem vísað er til í 2. tölul. 5. viðauka, reglugerð 1612/68 EBE, eins og henni var breytt með reglugerð 312/76 EBE, um frelsi launþega til flutninga innan Evrópska efnahagssvæðisins, skal hafa lagagildi með þeim breytingum og viðbótum sem leiðir af 5. viðauka bókun 1 [það er lesleiðbeiningin, bókun 1] við samninginn og öðrum ákvæðum samningsins. Reglugerðir EBE þar sem vísað er til í 1. mgr. eru prentaðar sem fylgiskjal með lögum þessum.``

Síðan kemur 2. gr. um þriggja manna nefnd sem á að skipa til að hafa eftirlit með framkvæmd þessara laga, þá kemur 3. gr. sem segir að ráðherra geti með reglugerð gefið nánari fyrirmæli og svo 4. gr. um að lögin öðlist gildi um leið og samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið öðlist gildi að því er Ísland varðar.

Svona líta þessi frv. nú út, þ.e. í 1. gr. erum við að lögtaka gerðir Efnahagsbandalagsins eins og þær eru skrifaðar af Efnahagsbandalaginu og það er vísað til þess hvernig við eigum að lesa þessar gerðir vegna þess að bókun 1 er tekin hér inn í 1. gr. (Forseti:Forseti verður að biðja hv. þm. að fresta ræðu sinni ef ekki er komið að því að hún ljúki henni. Ekki hefur náðst samkomulag um að halda hér áfram svolítið lengur til þess að hv. þm. geti lokið sinni ræðu og sá sem næstur er á mælendaskrá sem til stóð að mundi ljúka sinni ræðu í dag. Því verður fundinum frestað núna ef hv. þm. vildi fresta sinni ræðu.)

Ég skal fúslega verða við því, ég á enn svolítið eftir þannig að það duga mér ekki neinar örfáar mínútur til að ljúka máli mínu svo ég fresta að sjálfsögðu ræðunni.

Ingibjörg Sólrún Gísladóttir(frh.): Virðulegi forseti. Þegar ég gerði hlé á máli mínu í gær, þá var ég að tala um hinn flókna lagavef sem mun ríkja á Evrópska efnahagssvæðinu. Ég ræddi m.a. um það hvernig íslensk stjórnvöld hygðust standa að lögtöku ýmissa gerða Efnahagsbandalagsins og sem að mínu mati er algerlega ófullnægjandi þar sem á að taka í lög með einni grein heilmiklar reglugerðir frá Efnahagsbandalaginu.

Ég ræddi líka lítillega um réttaráhrif dóma EB-dómstólsins og mig langar til þess að fara örlítiðnánar út í þau mál hér. Menn hafa auglýst eftir þessum dómum og sagt að nauðsynlegt sé að þeir liggi fyrir í íslenskri þýðingu þar sem þeir munu hafa bein réttaráhrif hér á Íslandi ef Evrópska efnahagssvæðið verður að veruleika. Aðrir hafa haldið því fram að þessir dómar séu bara lögskýringargögn og þar af leiðandi dugi að hafa þau tiltæk á erlendum tungumálum. Ég vil hins vegar halda því fram að þessir dómar muni hafa bein réttaráhrif hér á landi, að einstaklingar muni geta sótt sinn rétt á grundvelli þeirra og ég ætla að rökstyðja það aðeins nánar.

Í þessum umræðum, bæði í nefndum þingsins og hér á þingi, hefur mikið verið fjallað um hina svokölluðu bókun 35 og hún hefur m.a. komið fyrir í öllum þeim lögfræðilegu álitsgerðum sem við höfum séð. Í bókun 35 er stök grein sem hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta:

,,Vegna tilvika þar sem getur komið til árekstra á milli EES-reglna sem komnar eru til framkvæmdar og annarra settra laga, skuldbinda EFTA-ríkin sig til að setja, ef þörf krefur, lagaákvæði þess efnis að EES-reglur gildi í þeim tilvikum.``

Þetta orðalag er mjög óyggjandi, þ.e. þau skuldbinda sig til að setja lagaákvæði sem gefi EES-reglum forgang.

Íslenska ríkisstjórnin hefur farið þá leið í frv. til laga um Evrópska efnahagssvæðið að lögtaka þetta í 3. gr. frv. með þessum hætti, með leyfi forseta: ,,Skýra skal lög og reglur, að svo miklu leyti sem við á, til samræmis við EES-samninginn og þær reglur sem á honum byggja.``

Þetta orðalag er alls ekki eins óyggjandi og bókun 35 og Guðmundur Alferðsson bendir einmitt á það í sinni álitsgerð að það sé varla stjórnarfarslega marktækt að gera þetta með þessum hætti. Ég er alveg sannfærð um það að ef af þessu verður einhver málarekstur, þá muni bókunin gilda gagnvart EFTA-dómstólnum. EFTA-dómstóllinn mun notast við bókunina þegar hann fjallar um þetta mál en ekki frumvarpsgreinina eins og hún hljómar hér á landi.

Ég talaði um að EB-dómar hefðu bein réttaráhrif. Við skulum ímynda okkur að íslenskur einstaklingur telji á sér brotinn rétt og sæki sinn rétt byggðan á EES-reglum, þ.e. hann telji að íslensk stjórnvöld eða íslenskir aðilar fari ekki að eða hafi ekki lögtekið EES-reglur með einhverjum hætti eða fari ekki eftir þeim og hann sækir sinn rétt út frá þessum reglum og þessar reglur sem hann er að byggja sinn rétt á séu efnislega samhljóða reglum hjá Efnahagsbandalaginu, EB-reglum. Málið færi fyrir íslenskan dómstól og það er ákvæði um það og heimild til þess í samningnum að íslenskur dómstóll geti leitað eftir forúrskurði hjá EFTA-dómstólnum og það getur verið á báðum dómstigum. Það er auðvitað engin skylda að gera þetta en við skulum setja sem svo að dómstóllinn nýti sér þessa heimild til að leita eftir forúrskurði hjá EFTA-dómstólnum. Fái EFTA-dómstóllinn slíka beiðni um túlkun á efnisgrein EES-samningsins eða reglna sem af honum leiða og þessi efnisgrein sé samhljóða efnisgrein hjá Efnahagsbandalaginu, þá kannar EFTA-dómstóllinn náttúrlega dóma EB-dómstólsins, enda er 3. gr. samningsins um EFTA-dómstólinn á þá leið að honum beri að taka fullt tillit til dómsúrlausna EB-dómstólsins. Þar af leiðandi þegar hann fer að búa til sinn forúrskurð, þá leitar hann auðvitað til þess hvernig EB-dómstóllinn túlkar þessar tilteknu reglur. Forúrskurðurinn byggir því væntanlega á dómapraxís EB-dómstólsins. Hann getur varla gert annað.

Þá geta menn auðvitað sagt að íslenskir dómstólar séu ekki bundnir af forúrskurði EFTA-dómstólsins og það er alveg rétt, þeir eru ekki bundnir, þeir eru ekki skyldugir til þess að fara eftir honum. En ef litið er á bókun 35 sem ég las hérna áðan, þá verður ekki séð hvernig þeir komast fram hjá því að fara eftir þessum forúrskurðum vegna þess að bókunin kveður skýrt á um það að EES-reglur eigi að gilda þar sem til árekstra komi.

Að auki má benda á það að eitt af verkefnum hinnar sameiginlegu EES-nefndar á m.a. að vera að tryggja einsleitni í túlkun EB- og EES-reglna, þ.e. að þær séu ekki túlkaðar mismunandi, hjá Efnahagsbandalaginu og svo hjá EFTA-ríkjunum. Komi upp misræmi í túlkun t.d. dómstólanna, EB-dómstólsins og EFTA-dómstólsins, þá á sameiginlega EES-nefndin að hafa áhrif á þennan dómapraxís. Hún á að reyna að sjá til þess að ekki sé þarna mismunur á túlkun. Það sem hlýtur að leiða af þessu er að hún hafi áhrif á EFTA-dómstólinn, ekki EB-dómstólinn vegna þess að EB hefur gert skýra bókun um það í þessum samningi að niðurstaða sameiginlegu EES-nefndarinnar megi ekki hafa áhrif á fordæmisrétt EB-dómstólsins og þá stendur bara eftir EFTA-dómstóllinn. Og talandi um fordæmisrétt EB-dómstólsins, þá verðum við líka að hafa í huga að ef þetta á að notast hér á landi til að túlka lög og reglur sem leiða af samningnum, þá er EB-dómstóllinn það sem kallað er ,,prógressívur`` dómstóll, þ.e. hann dæmir út frá markmiðum Efnahagsbandalagsins og markmið Efnahagsbandalagsins er aukinn samruni.

En af hverju er ég nú að rekja þetta hér? Ástæðan er sú að þegar þetta er allt lesið saman, greinar 105 og 111 í samningnum, bókanir Efnahagsbandalagsins vegna þessara greina, bókun 35, bókun um forúrskurði EFTA-dómstólsins, grein 3 í samningnum um EFTA-dómstólinn og 3. gr. frv., þegar þetta allt er lesið saman, þá er niðurstaðan sú að hér er á ferðinni mjög flókinn vefur sem hylur þá staðreynd að það er EB-dómstóllinn sem ræður för. Það eru hans dómar sem blífa. Og þeir hafa þar af leiðandi bein réttaráhrif.

Það má hugsanlega færa fyrir því ákveðin rök að formsatriðum sé fullnægt, þ.e. að dómsvald sé formlega ekki flutt úr landi vegna þess að öllum formsatriðum sé til haga haldið eins og að íslenskir dómstólar séu ekki bundir af forúrskurðum o.s.frv. En efnislega er ákveðið dómsvald flutt úr landi og sömu sögu er að segja um löggjafarvaldið. Efnislega er löggjafarvald flutt úr landi á málasviði samningsins. Þaðmá segja að formlega séð þurfi Alþingi að samþykkja eða synja. En það er EB eitt sem getur haft frumkvæði að nýjum lögum sem gilda eiga á Evrópska efnahagssvæðinu og við getum einungis samþykkt eða synjað.

Ég vitnaði hér í gær í álit fjórmenninganna og ég ætla að gera það aftur vegna þess að það er orðið athyglisvert í dag í ljósi greinar sem birtist í Morgunblaðinu nú í dag eftir Lúðvík Ingvarsson, fyrrv. prófessor við Háskóla Íslands. Þetta tiltekna atriði sem ég vitnaði í í álitsgerð fjórmenninganna hljóðar svo, með leyfi forseta:

,,Við teljum að vísu að færa megi nokkur rök gegn einstökum þáttum í því sem hér að framan er rakið, þ.e. í þeirra niðurstöðu, í þeirra álitsgerð, ,,en við teljum þó að niðurstöður okkar orki ekki tvímælis í þeim mæli að tilefni sé til að draga þá ályktun að samningarnir í heild leiði til þess að breyta þurfi stjórnarskránni ef þeir taka gildi. Og svo halda þeir áfram og segja: ,,Þá er hugsanlegt að reynslan leiði í ljós að það reynist ekki rétt sem við byggjum á um framkvæmdarvaldið og dómsvaldið. Og síðan segja þeir hvað það er, á hverju þeir byggja. Og áfram halda þeir: ,,Einnig er hugsanlegt að í samkeppnismálum komi til meiri afskipta en hér er reiknað með. Við teljum ólíklegt að forsendur okkar að þessu leyti reynist rangar. --- Þeir telja ólíklegt að þær reynist rangar, en þeir telja það ekki óyggjandi. --- ,,Við teljum jafnframt að engin nauðsyn sé til þess að ráðast nú í breytingar á stjórnarskránni vegna þessa möguleika. Ef fram kemur síðar að slíkra breytinga sé þörf, er Ísland að þjóðarétti skuldbundið til að gera þær.``

Þessi tilvitnuðu orð fjórmenninganna verða mjög athyglisverð, eins og ég sagði, í ljósi þessarar greinar eftir Lúðvík Ingvarsson sem birtist í Morgunblaðinu í dag og það er kannski ástæða til þess að geta þess einmitt í sambandi við grein Lúðvíks að hann vitnar í Bjarna Benediktsson, fyrrum formann Sjálfstfl., en þegar Bjarni Benediktsson talaði hér á Alþingi sem formaður Sjálfstfl. og sem ráðherra, forsrh., dómsmrh., þá var það ekki aðeins sem stjórnlagaprófessor heldur sem stjórnmálamaður. Hann var ekki að gefa fræðilegt álit þegar hann stóð í þessum ræðustól og fjallaði um mál heldur að tala sem stjórnmálamaður og það kemur einmitt skýrt fram í grein Lúðvíks og hann rekur það svolítið.

Það var dálítið athyglisvert að Lúðvík skyldi einmitt gera Bjarna Benediktsson að umtalsefni í þessari grein vegna þess að honum hefur kannski hvað mest verið hampað hér af utanrrh. í þessari umræðu allri um stjórnarskrármálið, um þjóðaratkvæðagreiðslu og annað slíkt. Hér er ítrekað vitnað til hans eins og einhvers leiðtoga Alþfl. í þessum málum og satt að segja hljómaði það dálítið sérkennilega.

En ég ætla að lesa hérna nokkur atriði úr grein Lúðvíks. Hann fjallar um mannréttindasáttmálann sem menn hafa ekki verið á eitt sáttir um hvort stæðist stjórnarskrá eða ekki. Og hann vitnar hér m.a. í Bjarna Benediktsson sem var dómsmrh. þegar samningurinn var samþykktur hér á Alþingi, reyndar bara með þingsályktun, og talaði Bjarni Benediktsson fyrir málinu. Lúðvík segir að með samningsgerðinni, þ.e. þegar Íslendingar gerðust aðilar að Mannréttindasáttmála Evrópu, hafi verið á tvennan hátt brotið gegn ákvæðum stjórnarskrárinnar. Hann segir:

,,Í sáttmálanum er erlendum dómstóli veitt æðsta dómsvald um íslensk málefni á tilteknu sviði, þar sem Hæstiréttur Íslands var áður æðsta dómstig.``

Síðan vitnar hann til þess að Alþingi hafi samþykkt gildistöku mannréttindasáttmálans með þingsályktun en í 59. gr. stjórnarskrárinnar segir:

,,Skipun dómsvaldsins verður eigi ákveðin nema með lögum.``

Það hefur sem sagt ekki staðist að samþykkja samninginn með einfaldri þingsályktun og þá hafi það heldur ekki staðist að samþykkja það dómsvald sem Mannréttindasáttmálinn felur í sér að óbreyttri stjórnarskrá. Síðan segir hann, með leyfi forseta:

,,Frá upphafi bar Mannréttindasáttmáli Evrópu það með sér, --- hann segir frá upphafi --- ,,að í honum fólst afsal ríkisvalds, þ.e. dómsvalds á því réttarsviði sem hann fjallar um. Má t.d. um þetta benda á 49., 52. og 53. gr. sáttmálans. Hann geymir reyndar líka ákvæði sem fela í sér að erlent stjórnvald er að nokkru leyti sett yfir íslenska handhafa löggjafarvalds og framkvæmdarvalds, sbr. 32. gr. Og svo segir hann:

,,Í hæstaréttardóminum, sem vitnað er til fyrr í þessari grein, segja dómendur að af ræðu dómsmálaráðherrans [þ.e. Bjarna Benediktssonar] verði ráðið að ríkisstjórnin hafi talið að Mannréttindasáttmáli Evrópuráðsins hafi verið í samræmi við íslensk lög þegar hann var gerður, en eftir það hafi mörg ákvæði hans verið nánar skýrð við meðferð kærumála.`` --- Sem sagt sama og gæti gerst með þennan samning um Evrópskt efnahagssvæði. Ýmis ákvæði yrðu nánar skýrð og þá yrði það lýðum ljóst að þarna væri um brot á stjórnarskrá að ræða. En hann heldur því hins vegar fram að þetta hafi í rauninni blasað við í upphafi rétt eins og gerist með samninginn um Evrópska efnahagssvæðið. Og svo segir hann:

,,Dómsmálaráðherrann hefir ekki veitt því athygli að ákvæði sáttmálans gátu rekist á lögboðna meðferð opinberra mála í héraði . . . `` Og áfram heldur hann:

,,Mörgum mun finnast að aðild að Mannréttindasáttmála Evrópuráðsins hafi hingað til aðeins leitt gott af sér fyrir Íslendinga þrátt fyrir það að aðildin hafi aldrei verið samþykkt á Alþingi með löglegum hætti. Af þessu mega þeir, sem þykir aðildin góð, ekki draga þá ályktun að allir milliríkjasamningar, sem samþykktir verða með ólöglegum hætti á Alþingi, muni aðeins leiða til góðs.`` Og hann segir:

,,Mistökin, sem urðu við samþykkt aðildarinnar að sáttmálanum, eiga að vera öllum en þó einkum handhöfum löggjafarvaldsins, alþingismönnum og forseta Íslands, alvarleg áminning um að viðhafa allagát þegar gerðir eru milliríkjasamningar sem e.t.v. stríða gegn stjórnarskránni.``

Þetta eru sem sagt orð Lúðvíks Ingvarssonar og hann boðar í lok þessarar greinar aðra grein þar sem hann segist ætla að ræða um eiðfestan trúnað handhafa löggjafarvalds við stjórnarskrána og það verður fróðlegt að sjá að hvaða niðurstöðu hann kemst í því máli.

Ég hef fjallað um þennan flókna lagavef sem er á Evrópska efnahagssvæðinu og ég hef haldið því fram að hann dragi úr réttaröryggi eins og hann blasir við. Við vitum að íslenskir lögfræðingar kvarta mjög undan því og ég man eftir því að síðast sá ég það held ég í einhverri grein eftir Davíð Þór Björgvinsson, sem reyndar er einn af þeim sem hefur gefið álit á stjórnarskrárþætti málsins, að hann kvartaði undan því hvað íslenskur almenningur þekki illa rétt sinn. Ef svo er, ef íslenskur almenningur þekkir illa rétt sinn, þá hlýtur maður að spyrja hvernig það verði þegar Evrópska efnahagssvæðið verður að veruleika. Hversu vel mun fólk þá þekkja sinn rétt? Ég er hrædd um að það muni þekkja hann ansi illa.

Ég hef í ræðu minni nær eingöngu dvalið við meginlínur samningsins en ekki farið út í einstaka þætti hans fyrir utan stofnanaþáttinn. Þegar samningurinn er lesinn vakna hins vegar auðvitað ótal spurningar sem enn hafa engin svör fengist við jafnvel þó maður hafi haft tækifæri til að bera spurningarnar upp. Því svo virðist nefnilega sem flest það sem vitað er um samninginn um hið Evrópska efnahagssvæði hafi verið sett á prent og þess vegna fást fá skýr svör við öllum þeim spurningum sem vakna þegar hinn prentaði texti er lesinn. Þar er öll vitneskjan saman komin. Ég skal nefna nokkur dæmi um spurningar sem varpað hefur verið fram en ekki fengist viðhlítandi svör við.

Í fyrsta lagi hefur sú spurning verið borin upp, bæði í utanrmn. og að því er ég held í efh.- og viðskn., hvort Íslendingum sé heimilt samkvæmt samningnum að viðhalda núverandi skipulagi í sölu- og markaðsmálum í sjávarútvegi. Hvort það standist samninginn að enginn geti selt eða flutt úr landi saltsíld nema hljóta til þess löggildingu síldarútvegsnefndar. Hvort Sölusamtök íslenskra fiskframleiðenda, þ.e. SÍF standist ákvæði þessa samnings. Svörin hafa vísað til beggja átta. Þau hafa bæði verið já og nei.

Ástæðan fyrir því að um þetta er spurt er 4. gr. í bókun 9, en það er sjávarútvegsbókunin og sameiginleg yfirlýsing samningsaðila um túlkun þessarar sjávarútvegsbókunar. 2. tölul. í þessari 4. gr. sjávarútvegsbókunarinnar hljóðar svo:

,,Löggjöf varðandi markaðsskipulag sjávarútvegs skal breytt þannig að hún raski ekki samkeppni.``

Þetta er í rauninni nokkuð opið en síðan er til sameiginleg yfirlýsing um samþykkta túlkun á 1. og 2. mgr. 4. gr. bókunar 9 um viðskipti með fisk og aðrar sjávarafurðir. Og þetta er kannski dálítið dæmigert fyrir hvernig maður þarf að lesa sig í gegnum þennan samning. Þetta er eins og ,,babúska``, það er alltaf eitt inni í öðru og erfitt að komast að kjarnanum. Þar er sem sagt til ákveðin túlkun og hún er svona:

,,Enda þótt EFTA-ríkin taki ekki upp réttarreglur bandalagsins varðandi sjávarútvegsstefnuna er litið svo á, þar sem vísað er til löggjafar um markaðsskipulag, að röskun á samkeppni sem rekja má til slíkrar löggjafar verði metin í tengslum við meginreglur í réttarreglum bandalagsins varðandi sameiginlegt markaðsskipulag.``

Ég verð að játa það að ég þarf eiginlega að fá lesleiðbeiningar við þennan texta því hann er ekki gegnsær og ekki auðvelt að skilja nákvæmlega hvað þarna er átt við. En sú spurning hlýtur að vakna, og ég óska eftir því að fá skýr svör um það frá utanrrh. --- og ég veit að það er ekki bara á mínum vörum --- hvort heimilt sé að viðhalda þessu skipulagi eða ekki. Það hlýtur bara að vera annaðhvort já eða nei.

Í öðru lagi hafa menn ekki verið á eitt sáttir um það hvernig túlka beri 9. gr. bókunar 3 um landbúnaðarvörur. Bókun 3 er um landbúnaðarvörur. Bændasamtökin óttast að vegna orðanna hljóðan í bókuninni og viðbætis við hana verði ekki heimilt að leggja breytileg jöfnunargjöld á innfluttar mjólkurvörur, fyrst og fremst jógúrt. Ástæðan fyrir þessum ótta bændastéttarinnar er sú að það er tekið fram í undanþáguákvæði varðandi Ísland að upphæð aðflutningsgjalda sem lögð eru á við landamæri skuli aldrei vera hærri en það sem Ísland leggur á innflutning frá nokkrum samningsaðila árið 1991. Og málið er það að innflutningur á mjólkurvörum hefur hingað til verið bannaður og þar af leiðandi hafa Íslendingar eins og gefur að skilja ekki lagt nein aðflutningsgjöld á þessar vörur. Og hvernig á þá að fara að ef miða á við aðflutningsgjöldin eins og þau voru 1991?

Því hefur verið haldið fram af utanrrh. og aðalsamningamanni Íslendinga, Hannesi Hafstein, að hefð sé fyrir því í alþjóðlegum samningum að túlka innflutningsbann eins og toll eða aðflutningsgjöld ,,ad infinitum, eins og þeir hafa sagt, þ.e. að bannið sé ótakmarkaður tollur, ótakmörkuð innflutningsgjöld. Ef svo er, og þetta er nú allt saman í sómanum, þá hlýtur sú spurning að vakna hvernig á því standi að Finnar og Norðmenn hafa farið fram á sérstakar undanþágur vegna innflutningsbanns sem verið hefur á tilteknum vörutegundum og þar af leiðandi tollfrelsi, eins og segir orðrétt á bls. 89 í greinargerð með þessu frumvarpi. Þeir hafa beðið um undanþágur vegna innflutningsbanns sem verið hefur á tilteknum vörutegundum og þar af leiðandi tollfrelsi. Hvernig er hægt í einum og sama samningnum að túlka ýmist innflutningsbann sem toll ,,ad infinitum eða sem tollfrelsi? Hvernig er það hægt í einum og sama samningnum? Hvor skilningurinn er réttur? Hvort er þetta tollfrelsi eða tollur ,,ad infinitum``?

Í þriðja lagi hafa margir haft áhyggjur af jarðakaupum erlendra aðila hér á landi. Og það hefur komið upp í umræðunni hér á undanförnum dögum. Þær áhyggjur sitja mjög djúpt í þjóðarsálinni sem eðlilegt er enda hefur land alltaf verið talið ein af mikilvægustu auðlindum jarðar og eignarhald á landi er rótgróið tákn um sjálfstæði einstaklinga og sjálfstæði þjóða. Ég held því að sá ótti sitji mjög djúpt í þjóðarsálinni hvað sem mönnum finnst um hann að öðru leyti.

Því hefur ævinlega verið haldið fram af íslenskum ráðamönnum að ekkert vandamál sé að setja girðingar í jarða- og ábúðarlög sem í raun mismuni útlendingum þó að það sé bannað samkvæmt samningnum. Það er markmiðið auðvitað með þessum girðingum, sem verið er að tala um, að mismuna útlendingum þó það sé í rauninni bannað. Það sé hægt að fara einhverjar fjallabaksleiðir í því máli og utanrrh. hefur nefnt nokkrar slíkar í sinni framsögu. Mér virðist hins vegar af lestri álitsgerðar sem samin var að beiðni dóms- og kirkjumrh. og landbrh. um fasteignamálin að það sé ekki svo einfalt mál að setja slíkar reglur. Mér sýnist að það verði tæplega gert nema með því að skerða um leið verulega rétt Íslendinga sjálfra í eigin landi.

Það er hægt að setja í lög ákvæði þess efnis að rétt til að kaupa sumarbústað eða jarðnæði til frístundaiðkunar skuli þeir einir hafa sem búsettir hafa verið tiltekinn tíma á Íslandi. Það er í sjálfu sér ekki vandamálið. Slíkt er hægt að setja í lög. En vandamálið er hinn svokallaði staðfesturéttur, þ.e. rétturinn til að stofna og starfrækja fyrirtæki hér á landi og kaupa fasteignir til rekstursins. Þessi réttur á að vera tryggður á hinu Evrópska efnahagssvæði. Hann hafa allir íbúar og lögaðilar innan Evrópska efnahagssvæðisins hvar sem er á svæðinu. Þannig getur hvaða fyrirtæki og einstaklingur sem er af þessu svæði keypt íslenskt jarðnæði sem ekki er lengur nýtt til landbúnaðar og sett þar upp ferðamannaþjónustu af einhverju tagi í krafti staðfesturéttarins. Við það eignast þessi aðili öll náttúruleg hlunnindi sem jörðinni fylgja og réttinn til að nýta þau, hvaða hlunnindi sem það nú eru.

Á það hefur verið bent að setja megi í lög skýrari ákvæði um forkaupsrétt sveitarfélaga og jafnvel ríkisins á öllu jarðnæði þess vegna. En hætt er við að það stæðist ekki dóm EFTA-dómstólsins ef þessum forkaupsréttarákvæðum væri beitt til þess eins að koma í veg fyrir eignaraðild erlendra ríkisborgara, enda væri það mismunun. Og þetta kemur fram í álitsgerð þremenninganna, sem tóku saman álitsgerð um fasteignir fyrir dómsmrh. og landbrh., að það mætti ekki beita því eingöngu til að koma í veg fyrir eignaraðild útlendinga því það væri hrein og klár mismunun samkvæmt samningnum.

Það er hægt að hafa ýmsar skoðanir á þeim álitamálum sem ég hef nefnt hér varðandi einkarétt til fiskútflutnings og menn geta haft þá skoðun að það sé bara ágætt að brjóta niður þann einkarétt, hann eigi engan rétt á sér lengur. Menn geta líka verið þeirrar skoðunar að það sé ágætt að koma í veg fyrir verðjöfnunargjöld á jógúrt og opna íslenskan fasteignamarkað fyrir útlendingum, allt sé þetta hið besta mál. Menn geta haft þá skoðun. En þá eiga þeir líka að segja það fullum fetum og stíga meðvituð skref í þær áttir en þröngva ekki slíkum breytingum upp á þjóðina eftir einhverjum bakdyraleiðum, eftir þessum samningi og síðan stöndum við andspænis einhverju sem er gerður hlutur.

Varðandi sjávarútvegssamninginn þá hefur verið á það bent hér að hann er ófrágenginn enn þá. Niðurstaða hans skiptir auðvitað verulegu máli fyrir sjálfan samninginn um hið Evrópska efnahagssvæði. Enda er það yfirlýst af hálfu EB að tvíhliða samningar um fiskveiðar --- ég vitna beint í samninginn: ,,séu hluti af heildarniðurstöðu samningaviðræðnanna og grundvallarþáttur í samþykki þess á EES-samningnum.`` Það er grundvallarþáttur í samþykki Efnahagsbandalagsins á samningnum um hið Evrópska efnahagssvæði. Þannig ætti sjávarútvegssamningurinn líka að horfa við íslenskum þingmönnum. Enda er það eins og að skrifa undir óútfylltan víxil að samþykkja hér á Alþingi frv. um hið Evrópska efnahagssvæði án þess að sjávarútvegssamningurinn sé frágenginn. Nú veit ég ekki hvort það verður utanrrh. eða sjútvrh. sem mun bera slíkan samning hér upp, það yrði líklega utanrrh., en hvernig hyggjast þeir ganga frá því máli hér á þingi? Hyggjast þeir bera hann sérstaklega upp sem þjóðréttarsamning eða hvernig yrði farið með það mál? Eða mundu þeir bara einfaldlega ganga frá sjávarútvegssamningnum að samningnum um hið Evrópska efnahagssvæði samþykktum og gera það bara innan vébanda ríkisstjórnarinnar? Við þessu hafa ekki fengist viðhlítandi svör enn þá.

Virðulegur forseti. Undir lok ræðu sinnar sl. fimmtudag vék hæstv. utanrrh. aðeins að hugmyndinni um að bera aðild Íslands að Evrópska efnahagssvæðinu undir dóm kjósenda. Innan tíðar mun væntanlega gefast tækifæri til að ræða það mál ítarlega hér á þingi þar sem komin er fram þáltill. um þjóðaratkvæðagreiðslu um samninginn. Ég get hins vegar ekki á mér setið að svara hér lítillega léttvægum rökum utanrrh. gegn því að þjóðin fái að segja sitt álit. Meginrök hans voru þau, svo vitnað sé beint, ,,að slíkt valdaafsal þingsins væri hvorki sjálfsagt né eðlilegt og að hann vildi ekki ,,stuðla að því að umbylta því stjórnarfyrirkomulagi sem var ákveðið í stjórnarskrá árið 1944 og hefur ríkt góð sátt um allan lýðveldistímann eins og hann sagði. Að auki taldi hann landsmenn ekki í stakk búna til að taka afstöðu til samningsins. (Gripið fram í:Hannibal var ekki hrifinn af þessu.) Nei, hann vitnaði heldur aldrei til gamalla krata í ræðu sinni.

En skelfing finnst mér þetta nú vera hallærisleg rök frá jafnaðarmanninum Jóni Baldvini. (Gripið fram í.) Mér finnst þetta hallærisleg rök frá jafnaðarmanninum Jóni Baldvini, manninum sem stærir sig gjarnan af því í tímaritsviðtölum að vera ekki bundinn af hefðum eða viðjum vanans. Nú er hann svo bundinn af viðjum vanans að hann vill alls ekki stuðla að því að umbylta stjórnarfyrirkomulaginu sem var komið á árið 1944. Eigi hann í brösum með hefðirnar má benda honum á að í raun er hið pólitíska vald hjá þjóðinni. Hið pólitíska vald er hjá þjóðinni. Hún hefur aftur framselt það til fulltrúa sinna, m.a. á þingi. Og þegar þessir fulltrúar leita svo eftir áliti þjóðarinnar með ráðgefandi atkvæðagreiðslu eru þeir að styrkja umboð sitt en ekki afsala sér því. Þeir eru að stunda samráð og ákvörðunin er eftir sem áður þeirra. Honum til huggunar má líka segja það að með þessu er ekki verið að bylta neinu stjórnarfyrirkomulagi frá 1944, því við ætlum ekki að afnema lýðveldið. Það stendur ekki til. Íslenskt stjórnarfyrirkomulag var í rauninni ákveðið með fullveldinu 1918 og stjórnarskránni 1920 en ekki 1944. Og ef með er talin þjóðaratkvæðagreiðslan um afstöðuna til dansk-íslensku sambandslaganna árið 1918 hefur fjórum sinnum farið fram þjóðaratkvæðagreiðsla hér á landi síðan þessu stjórnarfyrirkomulagi var komið á. Fjórum sinnum.

Það er oft löng leið frá kjósanda til fulltrúa hans á þingi. Í almennum kosningum er kosið um fjölmörg mál í einu og þær segja í raun harla lítið um afstöðu kjósenda í einstöku tilteknu máli. Og ég held að það eigi við um þingmenn allra flokka að þeir viti harla lítið um afstöðu umbjóðenda sinna til samningsins um hið Evrópska efnahagssvæði. Það er líka alls ekki gefið að sú afstaða fari eftir flokkspólitískum línum. Hún gæti alveg farið eftir einhverjum byggðapólitískum línum eins og flokkspólitískum. Það er ekkert gefið í þeim efnum.

Utanrrh. gerði orð Jóns Sigurðssonar forseta, í Nýjum félagsritum, að sínum lokaorðum hér á fimmtudaginn. Og það var út af fyrir sig vel til fundið. Mér finnst að hann ætti að festa þessi orð sér vel í minni og brýna það sérstaklega fyrir samráðherra sínum og nafna forsetans, sem virðist sjá samninginn í hillingum, a.m.k. ef marka má málflutning hans á ýmsum fundum, að hafa hugföst þau orð forsetans, Jóns forseta, að engum sé ,,að vænta að steiktar krásir fljúgi í munn honum sofanda þótt verslunin verði látin laus. Atorku, sparsemi og kunnáttu þarf alls staðar og á öllum tímum``.

Örlög þessarar þjóðar þau ráðast nefnilega innan lands og það eru engar ,,patentlausnir`` til á vandamálum okkar. Við getum sem hægast klúðrað okkar málum öllum hvort heldur sem er innan eða utan Evrópska efnahagssvæðisins eða Efnahagsbandalagsins. Aðild að Evrópska efnahagssvæðinu eða Efnahagsbandalaginu er ekki upphaf alls, ekki rök í öllum málum og leysir ekki allt.

Svavar Gestsson(andsvar): Virðulegi forseti. Það er auðvitað alveg augljóst mál að í framhaldi af ræðu hv. 3. þm. Reykv. er óhjákvæmilegt að mjög ítarleg umræða fari fram um þetta mál og allan aðdraganda þess. Það er auðvitað ljóst og liggur fyrir að það hefur orðið grundvallarbreyting á þessu máli í tíð núv. ríkisstjórnar. Fyrrv. ríkisstjórn samþykkti aldrei umboð til utanrrh. til þess að ganga frá samningum. Það var aldrei gert. Það var ekki gert fyrr en með sérstakri samþykkt núv. ríkisstjórnar 5. maí 1991 að núv. utanrrh. fengi umboð til að halda samningum áfram með þeim hætti sem hann svo gerði. Pólitískt bera því þeir stjórnarflokkar sem stóðu að fyrri ríkisstjórn enga ábyrgð á þeirri lendingu sem hæstv. utanrrh. hefur beitt sér fyrir.

Hitt er einna athyglisverðast við ræðu hv. 3. þm. Reykv. þegar hann upplýst að hæstv. utanrrh. setti stjórnarskrármálið á dagskrá í mars 1991 í margnefndri skýrslu. Nú hefur hæstv. utanrrh. snúið við blaðinu eftir að hann gekk í vinnumannasveitina hjá hv. 3. þm. Reykv. og hæstv. forsrh. Hæstv. utanrrh. er nú ekki tilbúinn til þess að fjalla um stjórnarskrármálið með sama hætti og hann vildi í fyrrv. ríkisstjórn. Þessi ummæli og upplýsingar hv. 3. þm. Reykv. eru afhjúpandi fyrir þá niðurlægjandi vinnumennsku sem hæstv. utanrrh. gegnir í ríkisstjórn Davíðs Oddssonar.

Svavar Gestsson(andsvar): Virðulegi forseti. Það er auðvitað mjög mikilvægt að hv. 3. þm. Reykv. er orðinn svona fróðleiksfús og vill kynna sér staðreyndir mála og það verður örugglega enginn vandi að hjálpa honum með það og við skulum leiða þá hluti fram í þessari umræðu sem nauðsynlegir eru.

Kjarni málsins er sá sem hann birti hér áðan að í síðustu ríkisstjórn ræddi utanrrh. með opinskáum hætti þann möguleika að það yrði e.t.v. að breyta stjórnarskránni. Það liggur alveg fyrir. Það liggur fyrir í þeim tilvitnunum sem fram komu í ræðu hv. þm. hér áðan.

Það er líka merkilegt, virðulegi forseti, við þessa umræðu sem fram hefur farið í dag að virða það fyrir sér hver hefur orðið lendingin í Sjálfstfl. og hin málefnalega breyting á forustu utanrmn. Eftir þessa ræðu hv. 3. þm. Reykv. skilur maður af hverju hann og félagar hans töldu óhjákvæmilegt að reka hv. 4. þm. Reykv. úr formannssæti í utanrmn. af því að sá síðarnefndi leyfði sér að hafa sjálfstæða skoðun.

Ingibjörg Sólrún Gísladóttir(andsvar): Virðulegur forseti. Hv. 3. þm. Reykv. og formaður utanrmn. sagði hér í ræðu sinni áðan að auknar lögfræðilegar umræður um EES-samninginn ættu ekki eftir að leiða neitt nýtt í ljós um þennan samning og eftir því sem ég gat best heyrt var hann eiginlega að frábiðja sér frekari umræður um það mál.

Það vakti hins vegar athygli mína að hann er farinn að telja í dóminn rétt eins og forsrh. gerði hér fyrir skömmu. Nú hafa sjö sagt skoðun sína og hann taldi að fimm hefðu þá skoðun að ekki væri um brot á stjórnarskrá að ræða, einn hefði sagt að það væri brot, einn hefði ekki haft skoðun. Og þá er það spurning hvort það sé nú ekki orðið mikilvægt að öll lögfræðingastéttin fari að úttala sig um þetta mál svo að við getum haldið áfram að telja, einn hér, einn þar, einn hér, einn þar. En hvaða máli skiptir það? Það er ekki fjöldinn sem úttalar sig um þetta sem skiptir máli, heldur hversu þung rökin eru sem menn mæla fram og því hljótum við þingmenn að velta fyrir okkur.

En hvað varðar þessa stjórnarskrárbreytingu, og ég er ein af þeim sem stend að frv. get ég alveg svarað hv. 3. þm. Reykv. því að auðvitað er ég a.m.k. að vissu leyti að búa mig undir frekara alþjóðasamstarf með þessum tillöguflutningi, enda liggur það í loftinu að það getur mjög auðveldlega gerst, og það á tímabili þessarar ríkisstjórnar, að hér komi fram t.d. tillaga um aðildarumsókn að Efnahagsbandalaginu.

Ef við ætlum að lögtaka Mannréttindasáttmálann, hvernig ætlum við þá að fara með hann? Þá þurfum við að fara með hann eftir einhverjum lögformlegum leiðum og þess vegna er sjálfsagt að við reynum að tryggja það hér á Alþingi og hafa áhrif á það hvernig það verði gert. Ég tel ekki að það vinni gegn þessari tillögu að reikna með því að til ferkara alþjóðasamstarfs geti komið.

Ólafur Ragnar Grímsson: Virðulegi forseti. Ég hafði ekki ætlað mér að blanda mér inn í orðaskipti hv. þm. Steingríms Hermannssonar og hv. þm. Björns Bjarnasonar, en hv. þm. Björn Bjarnason kaus að ráðast hér sérstaklega á mig um leið og hann var að svara hv. þm. Steingrími Hermannssyni. Því miður hlustaði ég ekki á ræðu hv. þm. Björns Bjarnasonar hér áðan. Ég mun lesa hana af athygli vegna þess að hún hefur greinilega verið mjög merkileg jómfrúrræða hins nýja formanns utanrmn. Venjulega hefur það verið þannig að þeim sem falinn er sá trúnaður að vera formaður í utanrmn. íslenska lýðveldisins reyna nú frekar að vera menn sátta en það er alveg greinilegt að hinn nýi formaður ætlar sér aðallega að vera maður skylminganna og árásanna og flytja með sér í formannsstólinn í utanrmn. svipuð viðhorf og vinnubrögð og maður kynntist hér á síðasta þingi í framgöngu hans gagnvart stjórnarandstöðunni. Og það er auðvitað slæmt ef það verður stíllinn að formaður utanrmn. verði í fararbroddi árásarliðsins og gangi jafnvel enn lengra en hæstv. utanrrh. í framsöguræðu sinni hér.

Nú er það þannig og hefur hvað eftir annað komið fram að í desember 1990 lagði hæstv. utanrrh. Jón Baldvin Hannibalsson fram í ríkisstjórninni greinargerð um það hvernig hann mundi láta falla frá fyrirvörunum sem ríkisstjórnin hafði verið sammála um fram að þeim tíma. Hæstv. utanrrh. Jón Baldvin Hannibalsson fékk þetta ekki afgreitt í síðustu ríkisstjórn. Hann fékk það ekki afgreitt, hvorki Framsfl. né Alþb. vildi fallast á þær tillögur sem ráðherrann flutti í ríkisstjórninni. Það hefur komið fram og það er staðreynd málsins og það er lágmarkskrafa að hv. þm. Björn Bjarnason virði sannleikann í þessum efnum. Það er þess vegna alrangt sem hann heldur hér fram að þau sjónarmið, sem flutt voru í skýrslu utanrrh., ekki skýrslu ríkisstjórnarinnar heldur í þingskjali sem ber með réttu heitið ,,Skýrsla utanríkisráðherra`` í mars 1991, væru sjónarmið ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar. Þau voru þau ekki frekar en allt það sem kom fram í skýrslu utanrrh. Jóns Baldvins Hannibalssonar í mars á þessu ári voru sjónarmið ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar, enda þurfti núv. hæstv. forsrh. að frábiðja sér hér í frægri ræðu á Alþingi mörg þau sjónarmið sem komu fram í þeirri skýrslu utanrrh. Jóns Baldvins Hannibalssonar. Ég vil þess vegna biðja hv. þm. að halda sig við sannleikann í þessu máli og vera ekki að eigna okkur í Alþb. né Framsfl. þau sjónarmið sem komu fram í skýrslu Jóns Baldvins Hannibalssonar sjálfs til Alþingis í mars 1991 þegar því hafði verið hafnað í ríkisstjórninni að hann fengi umboð til þess að ganga frá málinu á þeim grundvelli sem hann lagði fram í desember. En kannski er málstaður hv. þm. Björns Bjarnasonar á þann veg að hann leggur ekki í það að halda uppi vörn fyrir EES-samninginn hér á grundvelli sannleikans.

Ólafur Ragnar Grímsson: Virðulegi forseti. Ég vil þakka forseta fyrir góðvild hans. Ég vil ekki liggja undir því að ég sé að bera hv. þm. Björn Bjarnason röngum sökum. Ég tek eindregið undir ósk hans um að það verði upplýst hvernig gengið var frá skýrslu hæstv. utanrrh. Jóns Baldvins Hannibalssonar í tíð síðustu ríkisstjórnar. Sú skýrsla var aldrei afgreidd af hálfu þeirrar ríkisstjórnar, aldrei, þannig að ég fagna því ef það verður upplýst alveg skýrt og skorinort með hvaða hætti það var gert þannig að hv. þm. geti haldið sig við sannleikann framvegis og það verður þá kannski til þess að umræðan hér í heild sinni verður málefnalegri. Ég vil þess vegna styðja þessa ósk og vona að þetta verði gert sem fyrst.

Ólafur Ragnar Grímsson(um þingsköp): Virðulegi forseti. Þetta samspil hæstv. forsrh. og Björns Bjarnasonar er nú greinilega skýringin áþví hvers vegna hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson var settur af, að Sjálfstfl. þurfti á því að halda að einhver sem var greinilega svo nátengdur forsrh. að hann vissi hvaða skjöl forsrh. var með á borðinu fyrir framan sig eða í tösku sinni, gæti talað hér í umræðunum og reitt þetta fram með þessum hætti og verður auðvitað mjög gaman að fylgjast með þessu leikræna samspili hins nýja formanns utanrmn. og forsrh. á næstunni.

Ég verð að segja alveg eins og er að ég tek lítið mark á þessum upplestri hæstv. forsrh. og óska eftir því að það sé rækilega lagt fram hvernig með þetta mál var farið í tíð síðustu ríkisstjórnar, hvenær það sé bókað að skýrslan hafi verið samþykkt í ríkisstjórninni, hvenær það hafi verið bókað að hún hafi verið lögð fram í nafni ríkisstjórnarinnar og annað í þeim dúr, hve langar umræðurnar voru, hvaða sjónarmið komu þar fram og annað þessu tengt. Ég óska jafnframt eftir því að það verði þá upplýst um leið fundargerð ríkisstjórnarinnar þar sem kom fram að ég og aðrir mótmæltu tillögum utanrrh. í desember, hvaða sjónarmið við settum fram í janúar, hvernig stóð á því að málið var aldrei afgreitt í ríkisstjórninni og hvers vegna hæstv. utanrrh. fagnaði því svo að á fyrsta fundi ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar fékk hann loksins þetta umboð í ráðherrabústaðnum í byrjun maí Það væri æskilegt að sú fundargerð yrði einnig lögð fram. Ég vil þess vegna óska eftir því hér að allar fundargerðir ríkisstjórnarinnar frá og með desember 1990 þar sem EES-málin hafa verið til umræðu fram að deginum í dag verði lagðar fram. Það er formleg ósk mín hér og ég vona að forsrh. verði jafngóðfúslega við þeirri beiðni og þeirri ósk sem hér var sett fram áðan. Við höfum ekkert að fela í þeim efnum og ég fagna því að þær fundargerðir ríkisstjórnarinnar verði allar lagðar fram. (ÖS:Hvað með sítrónublekið?)

Hjörleifur Guttormsson: Virðulegur forseti. Ég vil vekja athygli forsetadæmisins á því að vegna þeirra 10 þúsund blaðsíðna sem eru á borðum þingmanna sem og fjölmargra lagafrumvarpa sem flutt hafa verið og á að ræða hér á næstunni, þá gæti verið ástæða til þess að koma upp einhverri aðstöðu fyrir þingmenn sem eru að ræða málin til þess að hafa heimildir handbærar í ræðustól. Þetta mæli ég sérstaklega með tilliti til 2. umr. um málið.

Ég mun, virðulegur forseti, fara yfir nokkur atriði sem snerta þetta geysilega viðamikla mál sem hér er til umræðu og leyfa mér að ræða um nokkra þætti þess en hitt er ljóst að það er mjög langt frá því að við getum farið yfir málið nema rétt stiklað á nokkrum þáttum sem ástæða væri til að fara yfir. Það er það víðfeðmt eins og fram hefur komið. Ég vil í upphafi míns máls vekja sérstaka athygli á því að sá samningur, sem hér er til umræðu, er samkvæmt orðanna hljóðan í honum sjálfum ígildi laga. Það er verið að lögfesta þennan samning og veita honum lagagildi með því frv. sem hér er til umræðu og í samningnum sjálfum, 119. gr. hans, er einmitt skýrt að því vikið að samningurinn eigi að hafa lagagildi sem og bókanir og allir viðaukar sem honum fylgja. Þetta verður ekki skilið með öðrum hætti en þeim að við séum að lögfesta þetta mál í heild sinni a.m.k. með þeim hætti að þegar til koma álitamál sem snerta þennan samning sem hugsanlega yrðu lögð fyrir dómstóla til þess að skera úr um ágreining þá er það dagljóst að allt efni samningsins hefur lagalega stöðu að því er samningsaðila snertir. í ljósi þess hljótum við að ræða þetta mál hér.

Það er hins vegar ástæða til þess áður en farið er að víkja að einstökum atriðum málsins að skyggnast dálítið um garðann í hinum vestræna heimi sem við höfðum kallað svo og raunar ekki eingöngu þar heldur í heiminum öllum vegna þess að við erum með þessari tillögu, ef samþykkt væri, að festa okkur inn í alþjóðlegt samstarf með áður óþekktum hætti. Við værum að skipa okkur í eina af þremur meginviðskiptablokkum eða viðskiptabandalögum hinna iðnvæddu ríkja, í þessu tilviki Vestur-Evrópu. Hinar stóru heildirnar tvær eru Norður-Ameríka sem var að ganga frá sérstökum samningi sem stundum hefur verið kallaður fríverslunarsamningur, sem er tæpast réttnefni því að hann er miklu víðtækari en það, og skammstafaður NAFTA og síðan þriðja stórveldið í þessu samhengi sem er Japan. Fyrir utan þessar þrjár stóru heildir er síðan það sem stundum er kallað þriðji og fjórði heimurinn, þó að það séu ríki sem eru mjög misjafnlega á vegi stödd hvað snertir efnahagslegar aðstæður og þróun en hafa haldið saman á alþjóðavettvangi síðan 1971 þegar þau stofnuðu hóp hinna 77 ríkja sem nú skipa nær 130 ríki og fylkja liði á alþjóðavettvangi í mjög mörgum og veigamiklum málum, ekki síst á vettvangi Sameinuðu þjóðanna og ráðstefnum sem haldnar eru á þeirra vegum. Og hvernig er nú ástandið, virðulegur forseti, í hinum iðnvædda hluta heimsins, þeim ríkjum sem við mesta velmegun búa, hvernig eru horfurnar hjá þeim annars vegar og hins vegar hjá hinum fátækari hluta?

Það hefur heyrst í máli manna við þessa umræðu að áhyggjur eru miklar vegna þess mikla og ört vaxandi atvinnuleysis sem ríkir á Vesturlöndum, í Vestur-Evrópu og í Norður-Ameríku sérstaklega. Síðasti ræðumaður vék að þessu og lýsti áhyggjum sínum en var með væntingar um að sá samningur sem hér er ræddur verði til að ráða þar bót á og bægja atvinnuleysisvofunni frá okkur Íslendingum. Ég held að við þurfum að skoða nánar þessi mál og þetta samhengi.

Það ríkir kreppa á Vesturlöndum í efnahagslífi, djúptækari kreppa en menn hafa séð um langt skeið. Hún er ekki sambærileg við aðstæður á fjórða áratugnum vegna þess hversu mjög margt hefur breyst í baklandinu, en ef við lítum á atvinnuleysið eitt saman, þá er það nú að verða meira en verið hefur um tíu ára skeið og Efnahags- og samvinnustofnunin, OECD, gerir ráð fyrir því að í löndum hennar nái atvinnuleysið á þessu ári, 1992, 30 millj. manna sem formlega eru skráðir atvinnulausir innan OECD-ríkjanna og vaxi þessi fjöldi um 5,5 millj. á þessu ári.

Í Evrópubandalaginu eru horfurnar ekki bjartar að þessu leyti. Þar er atvinnuleysi að verða viðlíka og var fyrir svona tíu árum síðan. Það hafði farið svolítið minnkandi fram til 1989 eða svo en síðan hefur aftur sigið á ógæfuhlið í þessum efnum og gert er ráð fyrir af kontórum bandalagsins sjálfs sem fara yfir þessi mál að meðalatvinnuleysi í Evrópubandalagslöndunum tíu nemi 10% að meðaltali og verði þá komið upp undir 20% þar sem verst lætur. Þetta eru hinar efnahagslegu aðstæður að því er snertir atvinnuna í því bandalagi sem EFTA-ríkjunum er ætlað að tengjast með samningi um Evrópskt efnahagssvæði.

Á Norðurlöndunum hefur einnig hallað á ógæfuhliðina og það mjög ört, alveg sérstaklega í Finnlandi þar sem atvinnuleysi er nú um eða yfir 15%. Aðstæður Finna eru vissulega nokkuð aðrar og sérstæðar vegna samskipta og viðskipta þeirra við fyrrverandi Sovétríkin, markaðar sem nú hefur hrunið að verulegu leyti og er skýring á því hversu Finnland tekur sig mjög út úr að þessu leyti, en einnig í Svíþjóð og í Noregi er atvinnuleysið hraðfara vaxandi og komið upp í áður ómældar hæðir. Það sama er á döfinni hér þar sem atvinnuleysi er einnig ört vaxandi og menn eru að bera sig saman um það hvort reikna megi með því að það geti farið upp í allt að 6% eða eitthvað minna á komandi vetri eða næsta ári.

Ég nefni þetta, virðulegi forseti, vegna þess að uppi er málflutningur sem ég tel vera á miklum misskilningi byggðan og í rauninni vera mjög einfeldnislegur ef menn eru að gera því skóna að þess megi vænta að efnahagslegar aðstæður á Íslandi fari batnandi á næstunni við það að gera þennan samning. Ég held að þessu sé öfugt farið og gæti flutt mörg rök fyrir því að ástæða sé til að ætla að þessu sé öfugt farið. Auðvitað kemur aðgerðarleysi núv. ríkisstjórnar í atvinnumálum inn í þá mynd sem blasir við okkur Íslendingum, sú furðulega stefna sem hér hefur ríkt í atvinnumálum þar sem stjórnvöld skipta sér í rauninni ekki af nokkrum hlut, telja það beinlínis ekki í sínum verkahring að stuðla að jákvæðari þróun í atvinnulífi nema liggja á bæn gagnvart erlendum auðfélögum eins og hæstv. iðnrh. hefur gert um árabil og biðja þau um að koma til að fjárfesta í álbræðslu. Allir vita hvernig það mál stendur og þarf ég ekki að vera með neitt svartsýnisraus sem ég hef stundum verið sakaður um í þessum efnum. (Gripið fram í:Ekki eru það Evrópubúar . . . ) Þetta svartsýnisraus kemur nú úr herbúðum ráðherrans sjálfs, það kemur úr stjórnarherbúðum þar sem menn eru að vara við því, auðvitað með réttu, að mál sé komið til að hætta að mæna á þetta góss sem hæstv. iðnrh. hefur varið sínum kröftum sem eru talsverðir um fjögurra ára skeið til þess að draga hér að landi. Þetta hefur auðvitað haft veruleg áhrif á aðgerðir hérlendis á sviði atvinnumála og í efnahagsmálunum almennt til hins verra og það eru því miður ekki horfur á því að þarna sé nein breyting í vændum, ekki nokkur breyting. Þvert á móti á að treysta á lukku hins óhefta markaðar sem við erum að ganga inn í með því að gerast aðilar að Evrópsku efnahagssvæði, með því að lögbinda hið svokallaða fjórfrelsi hér á Íslandi sem er kjarninn í þessum samningi. Allt annað er aukaatriði í þessum samningi og það er fáheyrt, virðulegur forseti, að menn skuli koma hér og tala um að tollalækkanir á íslenskum sjávarafurðum séu sá mælikvarði sem menn eigi að leggja á þetta mál og það sé vegna þeirra eitthvað nálægt tveggja milljarða rúmt reiknað í tollahagsbótum sem menn eigi að skrifa upp á þennan samning. Og það er sérstaklega verið að ákalla fólk á landsbyggðinni til þess að gerast þátttakendur, til að hlaupa undir bagga og ýta á eftir þessu skipi til Evrópu.

Það væri hægt að gefa málflutningi af þessu tagi ýmsar einkunnir. Satt að segja vil ég ekki vera að flytja þau orð úr þessum ræðustóli sem sæmdu þeim málflutningi sem hæstv. utanrrh. hafði uppi þegar hann mælti fyrir þessu máli. En það er önnur hlið á þessu máli sem hefur verið lítið rædd en ég vil koma að næst sem tengist einmitt þeirri kreppu sem nú ríkir á Vesturlöndum og fer dýpkandi. Það er spurningin um hvort menn eru í grundvallaratriðum þegar á heildina er litið á villigötum í sambandi við efnahagsstarfsemi og viðskiptahætti á Vesturlöndum.

Hér til vinstri handar mér er framkvæmdastjóri Verslunarráðs Íslands sem vermir bekki á þingi og hann lyftir brúnum og setur auðvitað upp spurningarmerki með mér um það vegna þess að í ljósi hinnar dýpkandi kreppu sem nú er í gangi hljóta menn að spyrja sig að því hvort það faðirvor sem hér er sungið um hinn óhefta markað, óskorað markaðsfrelsi á öllum sviðum án inngripa af opinberri hálfu og stýringar sé sá elexír sem sé líklegur til að gagna heimsbyggðinni, gagna fólkinu í löndunum. Ég veit ekki hvað framkvæmdastjóri Verslunarráðs Íslands hefur farið náið yfir þau atriði sem snúa að umhverfismálum í heiminum í tengslum við efnahagsstarfsemi. Ég vænti þess vissulega að sá hv. þm. sem og aðrir þingmenn hafi gefið þessu gaum og ég veit um þingmenn sem vart hafa komist hjá því að leggja þar rækilega við hlustir á þessu ári, þ.e. þeir sem voru í ferð sem ég var þátttakandi í á sl. vori á umhverfisráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í Rio de Janeiro sem haldin var í júnímánuði. Ég held hins vegar að það væri þörf á því að taka málefni þau sem þar voru rædd til umfjöllunar á Alþingi Íslendinga og fá hið fyrsta frá hæstv. umhvrh. skýrslu um störf og umræður á þessari heimssamkomu sem ekki var nú minna virt en svo af þjóðarleiðtogum að þangað komu ekki færri en 118 fulltrúar sem var gefið það heiti og hleypt var að sporöskjulaga borði sem þeir settust að við lok ráðstefnunnar. Þar vantaði að vísu forsrh. Íslands í hópinn en forseti Íslands var þar mættur og það sæti vel skipað.

Ég held að það sé nauðsynlegt fyrir okkur að átta okkur á því að sú gata sem verið er að vísa á er blindgata. Hún verður ekki gengin með þeim hætti sem lagt er upp með mikið lengur og það í raunverulegri merkingu þess orðs. Vegna þess að iðnaðarstarfsemin, iðnvæðingarbrautin, sóunarbrautin í sambandi við efnisleg gæði leiðir fyrr en varir, og það í tíma næstu kynslóðar eða þar næstu, í fullkomið óefni verði ekki horfið af þessari braut nú. Á umhverfisráðstefnu í Ríó töluðu menn um ekki mætti verða nein bið á, róttæk breyting yrði að nást fram fyrir aldamót, á næstu átta árum, ef von ætti að vera til þess að menn stýrðu fram hjá hengifluginu varðandi þær takmarkanir sem við blasa í umhverfislegu tilliti vegna efnahagslegra umsvifa eins og nú er að þeim staðið á Vesturlöndunum í hinu heiftarlega kapphlaupi viðskiptablokkanna þriggja sem ég nefndi í upphafi og sem verið er að leggja til að Ísland verði einn aðilinn að. Ég vænti þess að framkvæmdastjóri Verslunarráðsins og fleiri, sem kunna að setja spurningarmerki eða hrista höfuðið eins og hann, eigi eftir að blanda sér í umræðuða til að greina frá sínum viðhorfum til þessara mála, gera grein fyrir því hvernig þeir sjá lausnir í þessum efnum, hver er þeirra vegvísir, örfá atriði til að undirstrika þetta því að það mætti lengja þennan lestur nokkuð mikið.

Það er alveg ljóst að það er ekki vinnandi vegur, það er ekki kleift að ná upp lífskjörum í hinum svonefnda þriðja heimi, heiminum utan við blokkina stóru, eitthvað í líkingu við það sem er meðaltalið í Evrópu núna, þótt ekki sé farið upp í það sem best gerist, vegna þess að hinar umhverfislegu takmarkanir leyfa það ekki, gera það ekki kleift þótt beitt væri fullkomnustum tæknilegum búnaði og svokölluðum mengunarvörnum í þessu skyni.

Þetta eru hin hörðu lögmál þess lokaða umhverfis sem við búum við í hnattrænum skilningi þessa máls. Þrátt fyrir geiminn erum við með lofthjúpinn afmarkaðan og takmarkaðan og hann tekur ekki við nema takmörkuðu magni af þeim efnum sem þar er verið að bæta við vegna iðnaðarstarfseminnar, vegna framleiðslustarfseminnar, víða um lönd. Hvað þá að auka við í þeim mæli sem yrði með réttmætri sókn þjóða þriðja heimsins, yfirgnæfandi meiri hluta mannkyns sem að hluta til lifir á hungurstigi og sveltur heilu hungri eins og menn þekkja úr fréttum.

Ég held það væri ástæða til þess, virðulegi forseti, að ekki aðeins Alþingi heldur líka ríkisstjórn landsins settist á rökstóla vegna þessara þátta og spyrði sig þeirra spurninga: Eigum við Íslendingar að slást í þessa för? Eigum við að undirrita trúarjátningu hins óhefta markaðar og gerast þátttakendur í honum og binda okkur inn í hann í staðinn fyrir að halda svigrúmi til þess að móta sjálfstæða stefnu í þessum stóru málum og velja okkur samfylgd í þessum stóru málum?

Einn þáttur þessa ófarnaðar sem við erum þátttakendur í og sem einkennir efnahagsstarfsemi Vesturlanda, að ekki sé talað um það sem við blasir eftir hrunið í Austur-Evrópu. En það eitt saman breytir ekki neinum megindráttum úr myndinni vegna þess að í aðalatriðum var þar fylgt sama framleiðslumunstri og fylgt er á Vesturlöndum.

Ég held það væri ástæða til að setjast yfir þau efni. Ég vil t.d. leyfa mér að benda hv. þm. á rit, sérrit sem tímaritið Der Spiegel gaf út fyrr á þessu ári og fjallar um innri markaðinn í samhengi umhverfismálanna. Það er dálítill doðrantur. Þar er farið yfir málin og farið yfir sviðið og ég hvet sem flesta til að kynna sér efni þessa rits. Þar er yfirskriftin á þessari sérútgáfu Der Spiegel, Evrópa án landamæra, Alarm für die Umwelt á þýskunni, háski fyrir umhverfið.

Kynnið ykkur efni þessa rits, það er ekki meðmæli, hvorki með innri markaði Evrópubandalagsins, sem er það sem um er fjallað fyrst og fremst en sem bætir enn í ef það á að tengja Norðurlöndin, Austurríki og Sviss við þessa viðskiptaheild.

Það gegnir satt að segja furðu, virðulegur forseti, að þeir finnast sem eru að mæla með þessum samningi með sérstöku tilliti til umhverfismála og vísa á þennan samning um Evrópskt efnahagssvæði sem alveg kjörna úrlausn í þeim efnum.

Ég las í Lesbók Morgunblaðsins fyrir nokkrum vikum eitt slíkt innlegg. Ég hef að vísu ekki heyrt ræður um það á Alþingi nýlega en svo langt er seilst til lokunnar, svo mikil er villan í þessu máli --- og svo eru menn að vísa á ákvæði í þessum samningi, því vissulega er minnst á umhverfismál í þessum samningi en þau eru þar skörinni lægra en allt annað og ekkert bindandi í þeim efnum og alveg sérstaklega tekið fram í samningnum að þar sem ákvæði fjórfrelsisins og umhverfisins mætast eða rekast á, þá eru það vörurnar, verslunin, viðskiptin, fjármagnið, sem eiga að ráða ferðinni.

Þetta getið þið lesið í 74. gr. samningsins þar sem um þetta er fjallað og sem notað var m.a. af einum aðalupphafsmanni fyrir þessari vegferð, Gro Harlem Brundtland, sem maður vildi gjarnan sjá í öðru samhengi en í EES-samhengi því hún hefur vissulega komið við sögu á alþjóðavísu í umhverfismálum. Hún var einmitt að vitna til þessarar greinar ásamt fleirum til huggunar löndum sínum og öðrum sem hafa áhyggjur af því hvað þessi samningur þýði í samhengi umhverfismálanna. En þar stendur: ,,Þær ráðstafanir sem um getur í 74. gr. eru því ekki til fyrirstöðu að einstakir samningsaðilar láti strangari verndarráðstafanir halda gildi sínu eða grípi til þeirra, enda samrýmist það samningi þessum.``

Þær viðræður sem nú standa yfir á vegum GATT, almenna samkomulagsins um viðskipti og tolla, tengjast þessu máli einnig án þess að ég ætli að fara langt út í þá sálma. Þar er í rauninni verið að reyna að lögbinda eða festa í sessi á vegum GATT í hinum svonefndu Úrúgvæ-viðræðum þetta opna kerfi, þessi lögmál sem Vesturlönd hafa verið að reyna að móta fyrir sig og fjölþjóðafyrirtækin á Vesturlöndum hafa verið potturinn og pannan á bak við. Að reyna að festa þau í sessi og gera þau að heimslögmáli í sambandi við viðskipti. Það heyrast rök í þá áttina að þetta eigi að vera sérstök blessun fyrir þriðja heiminn.

Ég held að menn þurfi að skoða þessi mál ögn betur áður en þeir taka undir staðhæfingar af þeim toga. Það verður auðvitað ekki undið ofan af þessum þáttum í neinum skjótum svifum, það er ekki þess vegna sem ég er að nefna það hér að menn geti vænst þess að ná endurskoðun á þessari vegferð með einhverjum skjótum sviptingum. En upphafið er þó að gera sér vandann ljósan. Einn þátturinn í Úrúgvæ-viðræðunum og þeim drögum sem þar liggja fyrir að samkomulagi er að setja á laggirnar stjórn yfir GATT sem kölluð er ,,Multilateral Trade Organization`` eða MTO og það er sérstakur viðauki í GATT-samningunum sem fyrir liggja sem eru starfsreglurnar fyrir þessa stjórn. Og ég held að menn, sem mestar vonir binda við þetta samkomulag, ættu að kynna sér þær.

Það er t.d. athyglisvert varðandi þetta MTO, þessa yfirstjórn GATT sem á að fara að setja upp, að þar er gert ráð fyrir, samkvæmt ákvæðum í þessu uppkasti að reglum, að þar verði meirihlutaákvarðanir teknar. Og hvað skyldi nú vera mikið fjallað um umhverfismálin í því samhengi? Þau eru nefnd í eitt einasta skipti í almennum inngangskafla. Það eru áhyggjurnar sem menn hafa á þessum vettvangi sem skiptir þó sköpum um það hvernig umhverfismál munu þróast í heiminum. Það eru áhyggjurnar sem menn hafa af því og tengingin á milli ákallsins frá umhverfisráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í Ríó annars vegar og þeirrar samkomu sem rekin er undir Úrúgvæ-merkinu á vegum GATT.

Heldur einhver að menn fóti sig með vinnubrögðum á alþjóðavísu af þessum toga? Hér er alvara á ferðum, alvara fyrir okkur. Að vísu munum við hjara af án þess að fá bakslaginn mikla frá móður náttúru sem kemur innan skamms ef ekki tekst að beygja af en það verða þá í síðasta lagi börnin eða barnabörnin okkar sem súpa seyðið að því að ekki sé horft lengra fram í tímann í þessum efnum.

Ég veit það að þeir munu vafalaust finnast sem telja að það mál sem hér er flutt sé eins konar svartagallsraus, sem eigi lítið erindi inn í umræðu um þetta mál. En ég óttast ekki dóma af þeim toga og ég mæli þetta í fyllstu alvöru og með hvatningu til Alþingis að taka einnig þetta sjónarhorn með þegar verið er að fjalla um þennan samning vegna þess að það á þar heima, alveg skilyrðislaust, og ætti í rauninni að vera einn undirstöðuþátturinn í sambandi við athugun þessa máls.

Við erum komin í 1. umr. um lagafrv. sem er afraksturinn af ferð sem var fitjað upp á á árinu 1988 og formlega gengið frá í marsmánuði 1989. Ég tek eftir því að mönnum er gjarnt að byrja á því að rifja upp í þessu samhengi ræðu sem Delors nokkur, forseti framkvæmdastjórnar Evrópubandalagsins, flutti 17. janúar 1989 og markaði upphaf þessa máls. Svona rétt eins og þetta hafi vaxið út úr höfðinu á forseta framkvæmdastjórnar Evrópubandalagsins. Málið er nú ekki þannig, en það hefur í rauninni allt of lítið komið fram um það og verið um það fjallað hvernig þetta varð til. Hvernig varð þessi skapnaður til eða vísir að þessum skapnaði sem leitt hefur til þeirrar umræðu sem hér fer fram?

Ég hef stundum nefnt þetta á fundum með utanrrh., svona rétt til þess að halda honum við efnið og söguna. Ég ætla að gera það hér í örstuttu máli. Þrýstingurinn á inngöngu í Evrópubandalagið hefur verið vakandi á Norðurlöndum um áratugaskeið. Það var reynt að ýta Norðmönnum inn í Evrópubandalagið 1970--1971. Það var raunar gerð atrenna hér á Íslandi upp úr 1960 í þessa átt og ég bið menn að hafa það í huga þegar þeir dæma afstöðu manna á sínum tíma til EFTA. Hana ber að sjálfsögðu að skoða í ljósi þess að þeir sem andæfðu gegn EFTA skynjuðu það svo að það væri fyrsta ákvarðandi skrefið til inngöngu í Evrópubandalagið rekið áfram af viðreisnarstjórninni sem hér var við völd í nærri tólf ár. Það var auðvitað veigamikill þáttur í rökum manna sem vöruðu við inngöngu í EFTA á sínum tíma. En þeir sem hafa verið að sækja þetta mál um langt skeið, fyrst og fremst hagsmuni stórfyrirtækja, alveg sérstaklega innan fjölþjóðafyrirtækjanna hinna sænsku, sem eru auðhringir á heimsmælikvarða sumir hverjir með útibú og tengsl í 100 löndum og jafnvel meira, og stórfyrirtækja í Noregi. Þessi þrýstingur hefur verið vakandi og hann hefur fengið hljómgrunn öðru hvoru, fyrst og fremst pólitískan hljómgrunn hjá sósíaldemókrötum fyrir utan hægri flokkana suma hverja. Og það sem gerðist á árinu 1988 var að skandinavísku kratarnir og þeir sunnar í Evrópu báru sig saman á fundum, ég vil ekki segja leynifundum, en það fór ekkert hátt um þessa fundi, að nú þyrfti að ráða ráðum og taka eitthvað til bragðs því nú yrði þessi innganga í Evrópubandalagið að fara að gerast. Þeir bundust samtökum um það --- í þeim hópi er nefndur Delors, því hann er krati, sósíaldemókrat og hefur held ég verið lengst af, í náinni samvinnu við Gro Harlem Brundtland því hún réði fyrir EFTA í hálft ár 1988 --- að nú skyldi lagt til atlögu. Og íslensku kratarnir, þar á meðal hæstv. utanrrh. var tekinn auðvitað með inn í þetta dæmi og skrifaði upp á þessa vegferð. Það var ekki búið að athuga málið mjög náið, það var bara ákveðið af íslenska Alþfl. eins og sósíaldemókrötunum á Norðurlöndum og sunnar í Evrópu að demba sér til sunds. Binda fyrir bæði augu hvað snerti afleiðingar, taka kúrsinn og demba sér til sunds helst inn í Evrópubandalagið en sennilega yrði að fara þarna milliskref, búa til þetta sem við ræðum hér, þennan skapnað --- hið Evrópska efnahagssvæði.

Það voru alveg sérstaklega þær pólitísku hindranir sem menn sáu á vegi í Noregi og í Svíþjóð, m.a. í Noregi af fyrri reynslu, að það væri ekki svo auðhlaupið að ná því milliliðalaust að koma þessum löndum beint inn í Evrópubandalagið. Það hefur hins vegar komið í ljós síðan þessum ráðum var ráðið að það hefur verið hert á ferðinni og við höfum orðið vör við hvernig aðstæður eru nú í hinum EFTA-ríkjunum þar sem búið er að leggja inn umsóknir þar sem formaður norska krataflokksins, Gro Harlem Brundtland, stendur nú frammi fyrir því að reyna að knýja sinn flokk að meiri hluta til fylgis við að leggja inn umsókn um inngöngu í Evrópubandalagið. Sú hin sama og átti hvað mestan þátt í að ríða netin í sambandi við EES. Auðvitað hefur þetta komið síðan aftur og aftur, ekki bara frá viljugum sjálfstæðismönnum, sem lengi er búið að dreyma um að geta tengst Evrópubandalaginu sem nánast og það eru vissulega þeir sem núna fara með völdin í Sjálfstfl. sem eru á þeim báti, heldur af hálfu Alþfl. Og ég vil aðeins nefna það að svo snemma sem 16. mars lesum við það í flokksblaði utanrrh. eftir fundahöld í Kaupmannahöfn að það sé hans mat að ef Noregur og Svíþjóð fari inn í Evrópubandalagið þá hljóti Íslendingar að fylgja á eftir. Reyndar ber þessi grein í flokksblaðinu, Alþýðublaðinu frá 16. mars 1990, þá skemmtilegu yfirskrift: Við Íslendingar erum flóttamenn frá Evrópu.

Síðan hefur það verið rifjað upp í þessari umræðu og ég þarf ekki að bæta um betur enda er um nóg annað að tala að fara hér yfir ræðu utanrrh. við umræðuna í mars 1992. En ég hvet menn eindregiðtil þess að gera það og lesa alveg sérstaklega bls. 12 og svona aftur að bls. 19. Ekki þarf að fara yfir meira til að sjá hvert ferðinni er raunverulega heitið. Og þeir, sem láta sér detta í hug, eins og heyrist á manni og manni, að það verði eitthvað staldrað við í þessu Evrópska efnahagssvæði eða það sé hugmyndin að gera það, skulu bara kynna sér verk Jóns Hannibalssonar, hæstv. utanrrh. og Davíðs Oddssonar, formanns aldamótanefndar Sjálfstfl. Halda menn að þeir hlaupi frá þessum hugmyndum og við eigum að taka þá trúanlega hér á Alþingi þegar þeir eru að reyna að sverja slíkt af sér, jafnvel núna nokkrum mánuðum eftir að þeir hafa flutt allt, allt annan boðskap í rituðu máli og alvarlegri skýrslu til Alþingis Íslendinga?

Nú er þess vissulega að gæta að svo getur auðvitað farið að hraðferðin inn í Evrópubandalagið gangi ekki upp með þeim hætti sem forustumenn í EFTA-ríkjunum eru að gera sér vonir um. Eitt það athyglisverðasta, þegar þessi mál eru skoðuð, eru auðvitað þau miklu veðrabrigði sem hafa orðið í öllum EFTA-ríkjunum að heita má, misjafnlega skörp veðraskil, á viðhorfum almennings til þessa samruna sem hér er verið að boða sem sérstakt fagnaðarerindi. Ég hugsa að það hefðu þótt tíðindi fyrir ári síðan eða rösklega það ef menn hefðu spáð því að brátt yrði meiri hluti almennings í Svíþjóð á móti því að ganga inn í Evrópubandalagið. Meiri hluti í Noregi hefur nú haldist um allnokkurt skeið, nokkuð traustur meiri hluti gegn hugmyndinni um að ganga í Evrópubandalagið og allir vita hvernig fór í Danmörku þó að þar hafi menn verið að greiða atkvæði um lokaáfangann eða ákveðið skref að lokaáfanganum að því stórríki Evrópu sem er fyrir stafni samkvæmt hugmyndum þeirra sem ráða ferðinni.

Já, fagnaðarerindið, hinn óhefti markaðsbúskapur, og ég segi óhefti vegna þess að það er það sem er um að ræða, að taka allar lokur úr og láta fjármagnið óheft ráða ferðinni. Það þýðir í raun að afhenda völdin og baráttuna um völdin stórfyrirtækjunum, auðfélögunum, nokkur hundruð auðfélögum sem eru að reyra sitt net æ fastar, auðvitað með ólíka hagsmuni en eru í rauninni þau sem í vaxandi mæli hafa undirtökin í iðnríkjunum og móta stefnuna. Það er svo sem ósköp skiljanlegt þegar við horfum á þá mynd eins og hún liggur fyrir að það sé ekki mjög mikið fjallað um umhverfismál og áhyggjur af þeim þáttum í sambandi við efnahagsstefnuna í sambandi við þessi mál.

Aðeins meira varðandi umhverfismálin í tengslum við þennan samning. Ég vil nefna það vegna þess sem hér er oft sagt og hefur verið sagt í sambandi við þetta mál nánast frá byrjun. Það voru hugmyndir um að við þyrftum fyrirvara varðandi orkumálin. En síðan var fljótlega staðhæft að það væri engin ástæða til þess vegna þess að samningurinn fjallaði ekkert um orkumál og þau yrðu ekki hluti af þessum samningi. Ég vil biðja menn að athuga sinn gang aðeins betur áður en þeir taka það fyrir gott og gilt.

Evrópubandalagið er einmitt þessa mánuðina að fjalla mjög mikið um orkumál og gera orkumálin og orkuframleiðslu og aðgang að orkulindum að hluta af innri markaðnum. Þetta er kallað á þeirra máli ,,deregulering orkumarkaðarins, brjóta upp það sem kallað er einokunarfyrirtæki í sambandi við orkuframleiðslu, gera tenginetið að sameiginlegum farvegi sem selt sé inn á og þar sem menn geti keppt um viðskiptin. Og í undirbúningi eru ,,direktív, sem svo eru kölluð á máli EB, samþykktir og tilskipanir varðandi þessa þætti. Ætli það sé nú alveg víst að þessar tilskipanir eigi ekki eftir að koma inn á borð okkar Íslendinga, inn á Alþingi? Ef svo er litið á að þetta sé hluti af hinu frjálsa flæði þá kæmi ekkert á óvart að inn á borð EES-nefndar, ef hún einhvern tíma verður til, sameiginlegu nefndarinnar, komi slíkar tilskipanir með ósk um það að EFTA-ríkin skrifi upp á þær og gerist þátttakendur einnig að þessu leyti. Samningurinn sem ræddur var nokkuð hér á þingi í fyrra um Orkusáttmála Evrópu var vísir að þessu og það á meira eftir að fylgja.

Eitt vil ég nefna hér, ekki síst af því að á meðal okkar á þingi er fólk sem hefur afskipti af málefnum Landsvirkjunar, eins og raunar Alþingi allt sem kýs stjórn fyrirtækisins, þá er það auðvitað sérstakt umhugsunarefni sem þarna er á ferðinni í Brussel í sambandi við tilskipanir varðandi orkumálin. Og ég held satt að segja að þær hugmyndir sem hafa verið uppi um að fara að flytja út orku frá Íslandi með sæstreng, að þar geti orðið á brattann að sækja ef sú skipan mála verður sem þarna er verið að draga á teikniborðinu, draga útlínurnar að, í sambandi við orkumarkaðinn. Ég á eftir að sjá þá aðila sem ábyrgjast slíka fjárfestingu og tryggja þau viðskipti sem til þyrftu að koma og til kaupa á orkunni frá íslenskum stórvirkjunum sem menn hafa verið að gæla við að ætti að framleiða til flutnings um þennan sæstreng. Ég mun hreyfa þessu máli í öðru samhengi innan tíðar en nefni þetta vegna þess að auðvitað er orkuþátturinn, kannski ekki sérstaklega í íslensku samhengi en í heildarsamhengi umhverfismálanna og efnahagsstarfseminnar, undirstöðuþáttur fyrir alla starfsemi og undirstöðuuppspretta þeirrar mengunar sem ég hef gert að umtalsefni sem fylgifisk iðnvæðingarinnar og þeirrar sóunarstarfsemi sem einkennir efnahagsstarfsemi Vesturlanda.

Þá vil ég, virðulegur forseti, víkja svolítið að þeirri staðhæfingu, sem m.a. mátti heyra hjá hæstv. utanrrh., að við Íslendingar værum að fá happdrættisvinning í sambandi við þennan samning og við mættum alls ekki missa af honum vegna þess að þá væri ekki bjart fram undan. Þá fengjum við í rauninni ekkert í staðinn. Þá væri voðinn vís. Þessu er bætt við um leið og menn vísa á horfurnar í íslensku efnahagslífi, vaxandi atvinnuleysi o.s.frv. Og ég held að það sé nauðsynlegt og ég man ekki betur en það kæmi áskorun frá hæstv. utanrrh. einmitt um það að menn fjölluðu um þennan þátt máls, hvað ef þessum samningi er vísað frá? Ég held að menn þurfi einmitt að skoða þá stöðu opnum augum og átta sig á því að það er mjög langt frá því að það sé einhver voði á ferðum fyrir atvinnulíf og efnahagslíf á Íslandi út af fyrir sig vegna þess að við vísuðum þessum kaleik frá okkur. Sú er alls ekki raunin og sá áróður sem uppier hafður í því sambandi eru falsrök, það eru blekkingar framreiddar til þess að hræða menn til fylgis við þennan samning. Við skulum líta ögn á þessa stöðu.

Ef þessi samningur nær ekki fram að ganga á Alþingi eða annars staðar þar sem um hann er fjallað og þar sem hann þarf að fá stuðning þá stendur þar eftir að því er Ísland varðar að við höfum í fullu gildi fríverslunarsamninginn milli Íslands og Evrópubandalagsins frá 1972 sem tók gildi 1976 að loknu þorskastríði. Um það er ekki deilt. Sá samningur mun halda gildi sínu og að sjálfsögðu verður það opið fyrir okkur Íslendinga að sækja á um breytingar á þeim samningi okkur til hagsbóta og það hljótum við að gera. Sá samningur hefur verið metinn alla tíð síðan hann var gerður sem einn besti samningur sem Ísland hefur gert viðskiptalega séð og í rauninni tekur fram öðrum samningum sem önnur EFTA-ríki gerðu um svipað leyti við Evrópubandalagið. En hvað er það í þessum samningi sem kallar svo á skjótar úrbætur? Vissulega bókun 6 og tollarnir á sjávarafurðum. Við getum öll verið sammála um að við þurfum að knýja þar á um breytingar. Það eru okkar hagsmunir. En þeir hagsmunir eru ekki það stórir að þeir skipti í rauninni nokkru teljandi máli þegar verið er að líta á þetta svið í heild sinni og allt það sem verið er að keyra okkur inn í í sambandi við fjórfrelsið. Eða heyra menn hvaða tölur eru þar nefndar? Þær tölur ber að sjálfsögðu að taka með fyrirvara í sambandi við hagræði vegna tolla. Það er talað um hámark 2 milljarða. Allir eru sammála um að ekki er hægt að reikna slíkt einhliða sem óhagræði útflytjenda, í þessu tilviki Íslands með sjávarafurðir, þannig að mikið er hægt að draga frá. En auðvitað eru ákveðnir þættir inni í þessu máli sem varða þróun á afurðum og slíku sem við lokum ekki augunum fyrir. Aðrir þættir, sem snúa að þessum EES-samningi í samanburði við þann fríverslunarsamning sem við höfum í höndunum, eru ekki mjög veigamiklir að því er snertir vörusviðið sérstaklega. Ég ætla aðeins að líta á nokkur atriði sem því tengjast. Ef yfir það er litið og á einstaka þætti þá er alveg ljóst að þar eru ákvæði sem eru bæði plús megin og mínus megin að því er snertir þær breytingar sem um er að ræða.

Varðandi útflutning og innflutning á iðnaðarvörum þá eru þær tollfrjálsar samkvæmt fríverslunarsamningnum sem við búum við og spurningin um upprunareglur, sem hefur verið borin fram sem hagræði fyrir okkur að fá breytingar á, er ekki það veigamikil að það skipti neinum sköpum fyrir utan að það ætti að vera auðvelt að fá viðurkenningu og samkomulag um að beita upprunareglum sem þarna er um að ræða, milli Íslands og Evrópubandalagsins, byggja þær samningslega inn í okkar samskipti þannig að við getum notið þess hagræðis og báðir aðilar að verulegu leyti sem þar er um að ræða.

Í þessu samhengi er oft vísað á tæknilegar viðskiptahindranir í sambandi við viðskipti með iðnvarning, með annað en sjávarafurðir, að það sé verið að afnema tæknilegar viðskiptahindranir á milli landa. Það mál er ekki flóknara en svo að við Íslendingar höfum verið fullir þátttakendur í starfi sem lýtur að því að afnema tæknilegar viðskiptahindranir nú um árabil og verðum þátttakendur í því hvað líður þessum samningi. Við erum aðilar að Evrópusamstarfi í sambandi við staðla og slík málefni og munum njóta og erum að uppskera þá kosti sem menn telja vera að því að samræma að þessu leyti. Þetta atriði skiptir þannig í rauninni engu teljandi máli í samhengi þessa samnings.

Eitt af því sem snertir þáttinn varðandi vörur og viðskipti er einkaleyfi ríkisfyrirtækja sem á að leggja niður samkvæmt 16. gr. samningsins, sem er í samræmi við 37. gr. Rómarsáttmálans sem hér er verið að innleiða. Þetta kallar á breytingar hjá okkur en erum við viss um að það séu breytingar til bóta að leggja af fyrirtæki eins og t.d. Lyfjaverslun ríkisins og Áfengisverslun ríkisins sem að líkindum og ég segi að líkindum mun fylgja með þó að um það sé ágreiningur milli aðila og fullyrt af þeim sem mæla fyrir þessum samningi að Áfengisverslunin komi ekki inn í þetta samhengi? Ég bið þá sem segja já eins og framkvæmdastjóri Verslunarráðsins sem hlýðir hér á mál mitt að áður en menn segja óhikað já við því t.d. að það sé til bóta að slá af Lyfjaverslun ríkisins og þá starfsemi sem hún hefur staðið fyrir að fara yfir svar heilbrrh. sem reitt var fram af tilefni fyrirspurnar sem ég bar fram á þinginu í vor. Og ég bið menn einnig að fara yfir umræður vegna fyrirspurnar að því er snertir Áfengisverslun ríkisins sem einnig var rædd sem og spurninguna um það hvaða áhrif þessi samningur hefur á aðstöðu yfirvalda, tollyfirvalda og annarra í sambandi við ávana- og fíkniefni, mál sem við erum minnt allóþyrmilega á nær dag hvern sem mikinn og vaxandi vanda í okkar þjóðfélagi.

Að því er snertir t.d. lyfjaþáttinn, þá er það alveg ljóst að menn eru að bjóða heim stórauknum innflutningi á lyfjum, stórauknum erfiðleikum að meta lyf og fylgjast með þeim. Ef litið er til reynslu nágrannaþjóða eins og Dana og Breta, sem eru aðilar að Evrópubandalaginu og hafa haft þetta kerfi hjá sér, þá búa þeir við hæsta lyfjaverð sem um getur í Vestur-Evrópu þannig að líkurnar á því að þessi svokallaða aukna samkeppni sem þarna eigi að fylgja í kjölfarið varðandi lyf og innflutning lyfja sé sýnd veiði en ekki gefin. Ég hef ekki skoðað málið í samhengi þeirra breytinga sem hæstv. heilbrrh. er að berjast fyrir með ærnu erfiði og sveita í sambandi við lyfjamálefni og tilkostnað en mér er til efs að sú breyting, sem hér er í uppsiglingu með því að leggja af Lyfjaverslun ríkisins og innleiða í rauninni gerbreytt kerfi í sambandi við lyfjadreifingu í landinu sérstaklega, muni auðvelda baráttu hans að þessu leyti.

Einn er sá þáttur sem snýr að þessu sviði sem ég vil líka gera að umtalsefni og það eru opinber innkaup. Það hefur lengi verið þyrnir í augum hins óhefta markaðsbúskapar að ekki skuli vera full opnun í sambandi við viðskipti opinberra aðila og það skuli ekki vera tryggð útboð í hólf og gólf sem víðast en það er hluti af þeirri blessun sem á að innleiða með þessum samningi um EES, innan ákveðinna takmarkana þó að því er snertir upphæðir. Og þau liggja nálægt 15 millj. króna fyrirmælin sem varða opiðútboð, að því er snertir innkaup og nálægt 400 millj. kr. að því er varðar verklegar framkvæmdir. Ég mæli þetta eftir minni. Ég held að það sé nærri lagi að viðskipti sem eru undir þessum mörkum þurfa ekki að fara í heildarútboð innan alls svæðisins vel að merkja en allt sem liggur yfir verða menn skuldbundnir til að setja í allsherjarútboð og þýða á öll tungumál Evrópubandalagsins og Evrópska efnahagssvæðisins. Þetta verður svolítið tafsamt gæti ég trúað og gæti orðið angurefni fyrir ýmsa fyrir utan það að hér er auðvitað verið að koma í veg fyrir að menn geti með nokkrum hætti beitt innlendum markaði til hagsbóta fyrir framleiðslustarfsemi í landinu. Þar erum við komin inn í það samhengi sem er náttúrlega ástæða til að líta á varðandi þennan samning. --- Hvar er nú hv. varaformaður utanrmn.? Ég ætlaði að beina því til hennar af því að hún ræddi sérstaklega um atvinnuleysið sem hún hélt að við værum að ráða bót á með þessum samningi.

Ég held að það sem hér er á ferðinni að því er snertir þátttöku Íslands í þessu galopna efnahagskerfi, þessum innri markaði, feli ekki í sér miklar líkur á að það verði til að efla íslenskan þjóðarbúskap eða möguleika okkar til að styrkja okkar heimamarkað og þann iðnað sem hér hefur verið þrátt fyrir afskiptaleysi og fáskipti stjórnvalda, verið að berjast um til þess að halda lífi. Og þrátt fyrir allt hefur honum tekist það því menn hafa lagt mjög hart að sér. En margt hefur hins vegar fallið fyrir samkeppninni í þessum efnum. Ég er ekki að segja að við eigum að hafna samkeppni eða markaðsbúskap sem slíkum. Það er ekki mitt mál. Ég er að vekja athygli á þeim breytingum sem verið er að innleiða með þessum reglum og alveg sérstaklega að því er varðar opinber innkaup. Ég held t.d. að sú stefna sé góð sem stjórn Landsvirkjunar hefur lofsamlega reynt að ástunda á undanförnum árum, á meðan hún hafði nokkur umsvif, það hefur dregið úr þeim nú í seinni tíð, að horfa til með innlendum aðilum. Stjórn Landsvirkjunar leyfði sér það í sambandi við viðskipti, um uppbyggingu virkjana, línulagnir og fleira. Nú eru menn fljótir að reka sig upp í þakið, 400 millj. eða svo í þeim stóru tölum sem snerta þau viðskipti. Ég er hræddur um að það verði þrengra fyrir, t.d. hjá fyrirtæki eins og Landsvirkjun og öðrum sem fyrir stórframkvæmdum standa, að horfa til með innlendum fyrirtækjum og leyfa þeim að njóta frekar hagsbóta af viðskiptum en erlendum aðilum samkvæmt galopnu útboði sem hér er kveðið á um og er ótvírætt og verður að sjálfsögðu fylgt eftir alveg yfir í dómstóla ef fyrirtækin sem þarna eiga í samkeppni telja hag sínum borgið með því.

Eitt er það sem hæstv. utanrrh. nefndi og ég vil út af fyrir sig taka undir að getur talist til hagsbóta almennt séð varðandi þær reglur sem hér er reynt að innleiða og sem þeir menn færa sér til tekna sem bera fram þennan samning. Það eru undirboð. Evrópubandalagið skuldbindur sig til að falla frá ,,anti-dumping``-aðgerðum, undirboðsrefsingum vegna svokallaðra undirboða. Við skulum minnast þess um leið og við lítum á þann þátt málsins að það hafa verið sárafá tilvik þar sem á þetta hefur reynt, nánast ekki hér á Íslandi nema ef menn vilja rekja viðskipti Íslenska járnblendifélagsins með einhverjum þætti, vegna tengsla við Elkem, til mótaðgerða Evrópubandalagsins. EB hefur hótað refsiaðgerðum gagnvart Norðmönnum. Hversu oft? Jú, sjö sinnum, síðan 1970 hafa þeir beitt sínum reglum um aðgerðir gegn undirboðum og aðeins í fjórum tilvikum hefur það leitt til þess að það hefur verið samið um lágmarksverð og sæst á það en aldrei verið beitt refsitollum. Þau eru nú ekki mörg tilvikin sem blasa við í sambandi við þetta. Á móti kemur síðan að menn hafa skrifað upp á samkeppnisreglur Evrópubandalagsins í heild sinni og reglurnar varðandi ríkisstuðning, að falla frá ríkisstuðningi í sambandi við stuðning við fyrirtæki sem er njörvað inn í þennan samning. Það ber að leggja af ríkisstuðning í sambandi við rekstur fyrirtækja. Allt sem snýr að rekstri fyrirtækja verður með öllu óheimilt að veita fé í af opinberri hálfu, bæði ríkis og sveitarfélaga, en með ákveðnum reglum eru heimildir til þátttöku í fjárfestingum í vissum mæli. Þetta eru atriði sem varða fríverslunarsamninginn sem við höfum í hendi annars vegar og hins vegar EES-samninginn, sérstaklega að því er varðar vörusviðið og það sem tengist því.

Nú hefði ég gjarnan, virðulegur forseti, viljað hafa hæstv. ráðherra í salnum. Ég hef ekki gert athugasemdir þó að hann hafi vikið sér aðeins frá en ég vil snúa máli mínu til hans og óska eftir að hann verði viðstaddur.

Virðulegur forseti. (Forseti:Forseti hefur gert ráðstafanir til að hæstv. utanrrh. verði í salnum.) Ég þakka og vona að úr rætist fljótlega. Á meðan við hinkrum við eftir hæstv. ráðherra vil ég lesa hér lauslega þýdda tilvitnun sem hljóðar þannig:

,,Ég hef samúð með þeim sem vilja minnka frekar en auka efnahagsleg tengsl milli þjóða. Hugmyndir, þekking, vísindi, gestrisni og ferðalög, þetta eru hlutir sem í eðli sínu ættu að vera alþjóðlegir. En ætíð þegar það er skynsamlegt og framkvæmanlegt skulu framleiðsluvörur vera unnar í heimalandinu og umfram allt ættu efnahagsmál að vera fyrst og fremst mál hverrar þjóðar.``

Ég veit ekki hvort ég á að endurtaka þetta, hvort menn hafa náð þessu. Ég vil síður lesa þetta á ensku. Þetta er að vísu lausleg þýðing. Ég get gert það svo öllu sé til skila haldið:

,,I sympathize with those who would minimize rather than those who would maximize economic entanglements among nations. Ideas, knowledge, science, hospitality, travel, these are things which should of their nature be international. But let goods be homespun whenever it is reasonable and conveniently possible and above all let finance be primarily national.``

(Gripið fram í:Þetta er atómljóð.) Nei, þetta er ekki atómljóð. En ég greip þessa tilvitnun með mér hér og finnst við hæfi að reiða hana hér fram á meðan við hinkrum eftir ráðherra. Ég vil gjarnan fágetgátur um það úr þingsal hver muni vera höfundurinn að þessu. (Gripið fram í.) Það er ekki á vörum manna hér. Hann heitir John Maynard Keynes. Það er kannski framkvæmdastjóra Verslunarráðsins til umhugsunar að rýna í þann mæta mann, Keynes, sem hefur ekki verið talinn af verri endanum í hagfræðingaliði Vesturlanda á síðari tímum.

Hæstv. ráðherra. Ég fór hér yfir nokkur atriði og saknaði þess að þú skyldir ekki vera viðstaddur (Utanrrh.:Ég hlustaði.) þar sem ég var að bera saman aðstöðu okkar annars vegar með fríverslunarsamninginn í hendi og EES-samninginn að því er varðar vörusviðið og það sem því tengist. Niðurstaða mín er sú, hvað snertir þennan þátt málsins, að þá sé mjög langt frá því að við séum á flæðiskeri stödd og ástæða sé til þess að gera sérstaklega mikið úr erfiðleikum okkar Íslendinga við að byggja áframhaldandi sókn á því sem við höfum í hendi að þessu leyti. Við þetta vil ég bæta þeim samningum sem við höfum gert við Evrópubandalagið upp á síðkastið sem varða hin svokölluðu jaðarmálefni. Það var einmitt að þeim vikið í ræðu hæstv. ráðherra þar sem hann tíundaði þá sem eitt af ávinningum þessa samnings, þá þætti sem varða menntamál og menningarmál, rannsóknir og þróun. Mér finnst það með því grófara sem fram er reitt af hálfu þeirra sem mæla með þessum samningi að taka þessa þætti með þegar þeir gylla málið. Sannleikurinn er sá og liggur auðvitað fyrir að við höfum verið þátttakendur í markvissri vinnu nú um margra ára skeið á grundvelli svokallaðrar Lúxemborgaryfirlýsingar frá 1984 um að bæta samskipti okkar og tryggja hagsmuni okkar að því er varðar Evrópubandalagið og samskiptin við það og auðvitað gagnkvæm samskipti með tvíhliða samningum. Hæstv. utanrrh. svaraði hér góðfúslega spurningu minni um það hvaða samningar eru frágengnir sem tvíhliða samningar Íslands og Evrópubandalagsins að þessu leyti. Það var við fyrirspurn sl. vor og það svar er að finna á þskj. 961 frá síðasta þingi. Ég vil aðeins leyfa mér að hlaupa yfir fyrirsagnirnar á þessum samningum sem þegar liggja fyrir og margir hafa verið í undirbúningi. Það eru samningar um einföldun formsatriða í vöruviðskiptum, frágengið, samningur um sameiginlegar innflutningsreglur, sem svo eru kallaðar, samningur milli Íslands og Efnahagsbandalags Evrópu til að koma á samstarfi á sviði starfsjálfunar í tengslum við framkvæmd á COMETT 2, samningur milli Íslands og Efnahagsbandalags Evrópu um tölvugagnaviðskiptakerfi fyrir viðskipti, rammasamningur um samvinnu á sviði vísinda og tækni milli Íslands og Evrópubandalaganna, samningur milli EFTA-ríkjanna annars vegar og Efnahagsbandalags Evrópu hins vegar um upplýsingaskipti vegna tæknilegra reglugerða, samningur milli Íslands og Efnahagsbandalags Evrópu til að koma á samstarfi á sviði menntunar og þjálfunar innan ramma ERASMUS-áætlunarinnar, samstarfssamningur milli Efnahagsbandalags Evrópu og Íslands um starfsáætlun til að örva alþjóðasamstarf og nauðsynleg samskipti evrópskra vísindamanna í rannsóknum, samstarfssamningur milli Íslands og Efnahagsbandalags Evrópu um rannsóknir og þróun á sviði umhverfismála, vísindi og tækni til verndar umhverfinu, svokallað STEP, og evrópsk áætlun um veðurfarsfræði og náttúruvá eða EPOCH en sá samningur hafði ekki verið birtur þegar þetta svar var fram reitt. Hér er sem sagt um að ræða fjölmarga frágengna tvíhliða samninga við Evrópubandalagið á sviðum sem kölluð eru jaðarmálefni í samhengi EES-samningsins. Margir fleiri samningar eru í undirbúningi og enginn ástæða til þess að ætla annað en hægt sé að vinna af fullum krafti að gerð þeirra í góðri samvinnu við Evrópubandalagið þó að þessi EES-samningur falli fyrir borð. Ég er að nefna þetta hér vegna þess hversu óréttmætt og fráleitt það er að skreyta sig með jaðarsviði í sambandi við þennan EES-samning þó að það sé auðvitað jafnsjálfsagt ef menn gera þennan samning að fella þau samskipti að mörgu leyti undir hann. Ég tel að það sé ekki óskynsamlega ráðið og geti verið til bóta þó ég hafi ekki farið sérstaklega ofan í það út frá stjórnarformi þess.

Ég hef með þessum hætti vakið athygli á stöðunni að því er varðar vörusvið. Ég vil bæta því við að í Noregi, þar sem þessi mál eru til umræðu, ekki ósvipað og á Alþingi Íslendinga, Stórþingið hefur hafið umræðu um þessi efni, vísa andstæðingar þessa samnings á þann samning sem Norðmenn gerðu 1972 sem fótfestu og undirstöðu sem menn standa á eftir að hafa vísað frá EES-samningi. Það liggur einnig fyrir að að 11 þjóðhagfræðingar í Noregi af 15 sem eru í prófessorsstöðum við norska háskóla gáfu frá sér yfirlýsingu í fyrra þar sem þeir lýsa yfir, lauslega þýtt: ,,Það eru engar knýjandi efnahagslegar ástæður til fyrir því að Noregur þurfi að ganga inn í EES eða gera EES-samning. Þvert á móti getur norskt efnahagslíf staðið betur með endursamningi á grundvelli fríverslunarsamningsins.``

Þetta er álit rösklega tveggja þriðju hluta prófessora í hagfræði við norska háskóla. Þetta álit var gefið út í fyrra og er nokkru lengra. Menn geta fengið aðgang að því. Ég er ekki að reiða það hér fram vegna þess að ég telji að menn þurfi alltaf að hafa rétt fyrir sér í slíku en það er upplýsandi að heyra þetta hljóð frá vísum mönnum sem fjalla um efnahagsmál í næsta grannríki og sem eru að fást við sama samning og hér er til umræðu.

Virðulegi forseti. Ég ætla þá að víkja að þeim þáttum þessa samnings að því er snertir aðra þætti fjórfrelsisins, eins og fjármagnshreyfingar sem eru teknar sem einn af fjórum þáttum þessa máls. Ég vil segja um þann þátt málsins að auðvitað er engin ástæða fyrir okkur Íslendinga að gera samning um að innleiða hér frjálsar fjármagnshreyfingar og útiloka þar með að við getum beitt þeim tækjum í okkar efnahagsstarfsemi sem við höfum þurft að beita oft og mörgum sinnum á liðinni tíð og getum þurft að beita vegna aðstæðna í íslensku efnahagslífi en erum að kasta fyrir róða með því að skrifa upp á óheftar fjármagnshreyfingar í samhengi þessa samnings. Við erum með því að skuldbinda okkur til að grípa ekki til gagnráðstafana þó að illa horfi í íslensku efnahagslífi og freistandi væri að geta beitt aðferðum eins og vöxtum, breytingum á vöxtum eða breytingum á gengi. Slíku erum við að vísa frá með þessum samningi og það er ekki lítil breyting á möguleikum til stjórnunar í íslensku efnahagslífi, burt séð frá því hvernig menn líta á fjármagnshreyfingar einar út af fyrir sig. Það er mikill munur á því hvort menn opna fyrir þær í einhverjum mæli tímabundið eða hvort menn njörva þær niður og afvopna sig með þeim hætti sem hér er verið að gera að því er snertir þennan þátt.

Þá er það atriði sem snýr að fjárfestingum. Ég skal ekki dvelja lengi við þann þátt fjórfrelsisins, svo mikil ástæða sem þó væri til að gera hann hér að umtalsefni. Það eitt liggur fyrir sem undanþága sem gengið var frá í þessum samningi og við skulum vona að standi í sambandi við fjárfestingar að við getum með löggjöf sett hömlur á fjárfestingar í fiskveiðum og í frumvinnslu sjávarafurða. Þetta er vissulega gott svo langt sem það nær. Hitt liggur líka fyrir, og menn heyra raunar nú þegar, að farið er að kalla á það úr vissum áttum að einnig þarna eigum við að fella girðingarnar, einnig þarna eigum við að opna fyrir fjárfestingar erlendra aðila. Svo eru aðrir, t.d. framkvæmdastjóri Verslunarráðs Íslands, sem hafa haldið því fram að það sé í raun ómögulegt, ekki framkvæmanlegt að viðhalda þessum hindrunum í sambandi við fjárfestingar í sjávarútvegi. Það er vissulega ástæða til að taka undir þau varnaðarorð þótt þau séu kannski ekki mælt vegna þess að viðkomandi hafi áhuga á því að viðhalda slíkum girðingum, eins og þetta er stundum kallað. Ég held að sá vinningur sem sumir óska að ná í í sambandi við fjárfestingar erlendis frá í íslensku atvinnulífi geti látið bíða eftir sér. Þar geta menn reitt fram jákvæða þætti og neikvæða almennt séð. Ég held að menn geti þurft að bíða nokkuð lengi eftir því að fá eitthvert verulegt fjármagn erlendis frá inn í íslenskt atvinnulíf, a.m.k. eigi það ekki að vera stór þáttur til þess að hvetja menn til að skrifa upp á þennan samning, fyrir utan það að vissulega geta menn hagað siglingu í þeim efnum eftir íslenskri löggjöf og eftir eigin mati. Þeir þurfa ekki að gera þennan samning til að opna á þessu sviði ef það er af meiri hluta manna metið nauðsynlegt eða æskilegt. Þetta var varðandi fjárfestingarþáttinn.

Þá aðeins varðandi fólksflutningana sem er fjórði þáttur fjórfrelsisins svonefnda sem hér er verið að skrifa upp á. Það er atriði sem hefur fengið að mínu mati allt of litla umræðu til þessa. Ég held að þar séu menn á verulegri hættuslóð að því er snertir ákvæði þessa samnings og alveg sérstaklega í ljósi þeirrar þróunar sem er í nágrannalöndunum og er í Vestur-Evrópu almennt um atvinnuleysi. Ég held að menn eigi að fara varlega í að draga samasemmerki milli reynslunnar af ákvæðum norræna samningsins varðandi frjálsræði fólks til atvinnu innan Norðurlanda og hins vegar í samhengi EES-samnings. Þar fyrir utan er sú einhliða yfirlýsing, sem liggur fyrir af hálfu íslensku ríkisstjórnarinnar í þessum efnum, gagnslítil svo ekki sé sagt gagnslaus. Ég held að það verði afar lítið hald í því máli gagnvart EES þó að sú ósk eða sú yfirlýsing og viðhorf liggi fyrir af Íslands hálfu og við megum vænta, eins og menn vita, gagnaðgerða varðandi hvaðeina sem við mundum hafna eða standa einhliða að. Samningurinn gerir ráð fyrir gagnaðgerðum að þessu leyti. Ég held að það sé ekki nein jákvæð uppspretta þarna á ferðinni fyrir íslenskt launafólk í sambandi við fólksflutningana heldur sé þarna mjög margt að varast. Ég leyfi mér, virðulegur forseti, að vitna í stuttu máli í erindi sem framkvæmdastjóri BHMR, Birgir Björn Sigurjónsson, flutti um þessi efni á landsfundi Samstöðu um óháð Ísland, ég held að það hafi verið 12. maí sl., þar sem vikið var að stöðu Íslands í EES-viðræðunum varðandi þennan þátt sérstaklega:

,,Staða Íslands í þessum viðræðum hlýtur hins vegar að mótast af þeirri staðreynd að Íslendingar ráða yfir dýrmætum fiskimiðum og möguleikum til hagkvæmrar orkuframleiðslu. Íslendingar búa þannig yfir afurðum sem EB-ríkin vantar, helst sem hreint hráefni eða sem hálfunnar afurðir fyrir iðnaðinn. Auk þess hefur Ísland hingað til reynst drjúgur markaður fyrir iðnvarning EB-landanna. Ísland ætti því að vera fýsilegur samstarfsaðili fyrir EB-ríkin gagnstætt öðrum EFTA-ríkjum. Ef Íslendingar ganga inn í áform um evrópskan efnahagssamruna eða gerast aðildarríki EB, mundi Ísland fá hlutverk hráefnasalans og það mundi leiða til vaxandi einhæfni atvinnulífs. Ísland yrði jaðarsvæði í enn ríkari mæli en nú er. Hagkvæmni og hagfræðilega skynsamleg verkaskipting innan Evrópsks efnahagssvæðis kann að mæla með slíkri sérhæfingu og opinn fjármagnsmarkaður mundi færa fiskveiðiréttindin og fiskveiðarnar í tímans rás til þess horfs sem ríkti þegar erlend stórútgerðarfyrirtæki sópuðu miðin en Íslendingar veiddu á handfæri við fjöruborðið. Þessi þróun gæti raunar átt sér stað án þátttöku í samruna Evrópu ef íslensk yfirráð eru ekki tryggð yfir náttúruauðlindunum. Þátttaka Íslands í áformum um samruna Evrópu mundi leiða til stórminnkandi atvinnu í landinu, eins og spáð er almennt um EB og einkum jaðarsvæði þess. En hlutverk landsins sem hráefnaframleiðanda mundi auka sveiflubundna mannaflaþörf.

Aðild íslendinga að sameiginlegum evrópskum vinnumarkaði mundi annars vegar opna erlendu láglaunafólki leið úr tugmilljónaatvinnuleysi á meginlandinu í íslenska jaðarbyggð þar sem oft myndast tímabundin þörf fyrir mikinn fjölda ófaglærðs fólks. En í EB-ríkjum er einnig viss skortur á sérhæfðu vinnuafli. Einn sameiginlegur vinnumarkaður gæti greitt götu margra sérmenntaðra Íslendinga úr íslensku atvinnuleysi á vit vellaunaðra starfa í EB þar sem sérhæfni þeirra nyti sín. Heildaráhrifin á íslenskum vinnumarkaði yrðu þau að inn í landið flyttist á þennan hátt evrópskt atvinnuleysi og launamisrétti af áður óþekktri stærðargráðu.``

Þetta voru orð framkvæmdastjóra BHMR varðandi EES, einkum að því er snertir fólksflutningana. Ég vildi nefna þessi varnaðarorð í þessari umræðu án þess að fjalla ítarlega um þetta efni. Það væri þó þörf fyrir sérstaka umræðu um málið og hlýtur það að koma til frekari skoðunar í sambandi við lagabreytingar og aðra meðferð málsins.

Ég mun þá, virðulegur forseti, víkja að þeim þætti sem mörgum hefur orðið tíðrætt um, þ.e. að stjórnarskrárþætti málsins þó að það mál verði sérstaklega til umræðu í sambandi við fram komin frumvörp til breytinga á íslensku stjórnarskránni. Ég hlýt að nefna það í þessu sambandi að það er langt síðan ég hafði áhyggjur af íslensku stjórnarskránni í sambandi við þennan samning. Ég held raunar að það sé ástæða til af þessu tilefni að minna á bókun sem ég lagði fram í utanrmn. 13. mars 1989 vegna fundar forsrh. EFTA-ríkjanna sem þá stóð fyrir dyrum. Það varðar málið almennt og ég held að það sé á réttum stað að rifja það upp hér að hluta til. Ég vitnaði þar til ákveðinna atriða í þessari yfirlýsingu sem Evrópustefnunefnd var kynnt og dagsett var 7. mars 1989 og varð tilefni sérstakra utandagskrárumræðna á Alþingi að mig minnir 9. mars. Eftir að hafa vitnað í einstök efnisatriði segir í þessari bókun:

,,Eins og ofangreind atriði í þessari stefnuyfirlýsingu bera með sér er hér verið að undirbúa samþættingu EFTA og Evrópubandalagsins að því er varðar þau meginatriði sem tengjast innri markaði EB. Hugtakið Evrópskt efnahagssvæði, sem fyrst kom fram í Lúxemborgaryfirlýsingu forsætisráðherra EFTA- og EB-ríkja 1984, er hér notað sem merkimiði fyrir þessi áform. Rætt er um að þróa sameiginlega ákvarðanatöku og byggja upp stofnanalega farvegi milli EFTA og EB til að ná þessum markmiðum, stilla saman löggjöf o.s.frv. Hér er lítt dulbúið verið að hvetja til þess að breyta EFTA í grundvallaratriðum úr fríverslunarsamtökum sjálfstæðra þjóðríkja í yfirþjóðlegan vettvang.``

Síðan segir: ,,Drögin að stefnuyfirlýsingu Óslóarfundarins eiga sér enga stoð í samþykktum eða ályktunum Alþingis Íslendinga. Á þeim vettvangi eru samskiptamál EFTA og Evrópubandalagsins að heita má órædd ef frá er talin umræða utan dagskrár 9. mars sl. Íslenskir ráðherrar hafa því engan stuðning af samþykktum frá Alþingi til yfirlýsinga af því tagi sem hér liggja fyrir í drögum. Það er því í góðu samræmi við það sem að ofan greinir, stendur þarna, ,,að Steingrímur Hermannsson forsrh. lýsti því yfir í umræðunni í sameinuðu þingi 9. mars sl. að Íslendingar muni ekki, og það er orðrétt, ,,ekki fallast á neinar yfirþjóðlegar stofnanir eða neitt slíkt. Við sama tækifæri sagði forsrh. einnig á Alþingi orðrétt: ,,Við höfum alltaf haft fyrirvara í sambandi við frjálsa flutninga fjármagns, alltaf fyrirvara í sambandi við frelsi í þjónustu og við höfum alltaf haft fyrirvara um frjálsa flutninga vinnuafls. Á þessu hefur ekki orðið nokkur minnsta breyting.````

Síðan segir: ,,Forsrh. kynnti drögin að yfirlýsingu leiðtogafundar EFTA á fundi með Evrópustefnunefnd Alþingis 10. mars sl. og utanrrh. sat einnig þann fund. Þar greindi forsrh. frá því að hann mundi í ræðu á fundinum í Ósló leggja fram bókun eða jafngildi bókunar fyrir Íslands hönd. Í henni yrði gerður skýr fyrirvari af Íslands hálfu varðandi yfirlýsingu fundarins og hann mundi í því sambandi vísa til sérstöðu Íslands.

Ég tel þá fyrirvara --- og það er sá sem hér talar --- ,,sem forsrh. hefur lýst af sinni hálfu varðandi þetta mál vera réttmæta og nauðsynlega. Á fundi hans með Evrópustefnunefnd --- ég bið menn að taka eftir því, það er fundur sem haldinn var 10. mars 1989 --- ,,lýsti ég þeirri skoðun minni að ég teldi að forsh. ætti ekki að ljá nafn sitt við þau drög að yfirlýsingu Óslóarfundarins sem þar voru kynnt. Ég er enn sömu skoðunar og tel raunar að þeir fyrirvarar sem forsrh. hefur kynnt á Alþingi og í Evrópustefnunefnd jafngildi því að Ísland sé ekki aðili að yfirlýsingu fundarins verði hún í meginatriðum svipuð og í drögunum sem dagsett eru 7. mars 1989.``

Ég læt nægja þessa tilvitnun og bókun sem er nokkru lengri sem ég lagði fram í utanrmn. tveimur dögum áður en gengið var frá yfirlýsingunni í Ósló í mars 1989. Ég lét þessari bókun þá fylgja sérstaka tillögu í utanrmn. um víðtæka athugun á viðskiptalegum hagsmunum Íslands. Sú tillaga lá í nefndinni og liggur fyrir í gögnum utanrmn. um það hvernig ég taldi að ætti að taka á okkar viðskiptalegu hagsmunum í stað þessa uppleggs, þeirrar ferðar sem þarna var verið að leggja út í.

Þetta skýrir kannski þá afstöðu sem ég hafði til þessa máls alla tíð sem ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar var að störfum. Á því varð ekki breyting. Ég lagði mig hins vegar fram um það í tíð þeirrar ríkisstjórnar að fylgjast sem nánast með málinu, framvindu þess og hafði óvenjugóða aðstöðu til þess sem fulltrúi Alþb. bæði í Evrópustefnunefnd á þessum tíma sem og í utanrmn. þingsins. Ég kom á framfæri við þingflokk minn í rituðu mál og munnlega fjölmörgum atriðum um þróun málsins eins og það blasti við mér eftir að hafa kynnt mér málin á vettvangi þessara nefnda. Inn í það samhengi kom stjórnarskrármálið og áhyggjur vegna þess. Ég nefni hér aðeins sem dæmi úr þeirri umræðu að ég kom á framfæri við þingflokk minn í febrúar 1990 áhyggjum varðandi stjórnarskrána íslensku í sambandi við þær stofnanir sem hugmyndir voru um að byggja upp í kringum Evrópskt efnahagssvæði. Þar segir á minnisblaði:

,,Rómarsáttmálinn er lög í öllum EB-ríkjum og auk þess afleidd löggjöf af honum, svonefndar reglugerðir og tilskipanir. Er það allt æðra löggjöf þjóðþinga landanna og bindandi fyrir aðildarríkin, einnig niðurstöður og úrskurðir EB-dómstólsins. Þessi staða m.a. gerir erfitt fyrir með tilliti til stjórnarskrár Íslands svo og væntanlegur EES-dómstóll. Hlutur þjóðþinga EFTA-landanna mundi skerðast stórlega við slíka samningsgerð þar eð þau afsöluðu sér lögsögu í reynd á því sviði sem reglur innri markaðarins ná til.``

Þann 3. septebmer 1990 minni ég enn á þetta mál á minnisblaði til þingflokksins þar sem segir: ,,Stofnanaþáttur vegna EES-svæðis liggur mjög óskýrt fyrir og engar greinargerðir komið fram síðasta hálfa árið þar að lútandi. Þó er ljóst að gert er áfram ráð fyrir sérstöku pólitísku EES-ráði, eftirlitsstofnun og sérstökum EES-dómstól sem mér virðist stangast á við gildandi íslensk stjórnarskrárákvæði.``

Síðan gerðist það raunar áður en þessi síðasta tilvitnun var fest á blað að Evrópustefnunefnd skilaði sérstakri áfangaskýrslu til Alþingis sem er sjöunda rit í ritröð Evrópustefnunefndar. Þar fjallaði ég sérstaklega um skerðingu stjórnarfarslegs sjálfstæðis í tengslum við hugmyndir um þennan samning og ég vil leyfa mér að vitna hér til þess álits í sambandi við þá umræðu sem fer hér fram en þar segir, með leyfi forseta. Ég tek fram að þessi áfangaskýrsla er gefin út í maí 1990. Ég hygg að ég hafi fest þetta á blað í aprílmánuði, sennilega fyrri hluta aprílmánaðar, vegna þess að nokkur aðdragandi var að útgáfu ritsins.

,,Í könnunar- og undirbúningsviðræðum EFTA og EB um Evrópskt efnahagssvæði hefur verið reynt að móta sameiginlegar tillögur um stofnanir, eftirlit og úrskurðaraðila, dómstóla á EES-svæðinu. Í marslok 1990 var staðan samt sú að mati beggja að verulega bæri enn á milli og að þessi mál verði ekki útkljáð fyrr en í samningaviðræðum. Af þeim mörgu hugmyndum sem settar hafa verið á blað um þessi atriði er þó ljóst að báðir aðilar eru komnir langt inn á svið yfirþjóðlegra stofnana og ræða fullum fetum um skerðingu á löggjafar- og dómsvaldi viðkomandi þjóðríkja, bæði að formi og enn frekar að innihaldi. Ágreiningurinn milli viðræðuaðila EFTA og EB snýst um það hversu langt eigi að ganga í valdaafsali til sameiginlegra stofnana og um kröfu EFTA-ríkjanna um að fá áhrif á stefnumótun innan EB. Einstök EFTA-ríki, þar á meðal Ísland, sjá fram á að þessar hugmyndir brjóti í bága við hugmyndir stjórnarskráa ríkjanna. Komi til myndunar Evrópsk efnahagssvæðis, EES, er talið óhjákvæmilegt að lögfesta viðkomandi ákvæði, sem eru afar mikil að vöxtum, til að þau öðlist réttaráhrif fyrir einstaklinga, lögpersónur og stjórnvöld á svæðinu öllu. Er þá gert ráð fyrir að EES-lög hafi forgang framar landslögum og EES-réttur muni þar með ryðja landslögum úr vegi, hliðstætt því sem gilt hefur innan EB. Fyrirhugað er að koma á sameiginlegri stofnun til ákvarðanatöku, svonefndu EES-ráði, þar sem sæti eiga ráðherrar eða embættismenn í umboði þeirra. Ráð þetta mundi starfa á grundvelli EES-samningsins sem hefði lagagildi og eitt af verkefnum ráðsins væri að þróa þann samning með því að setja afleiddar reglur sem einnig hefðu lagagildi. Þannig fengi ráðið í heild löggjafarvald.

Rætt hefur verið um mikið púsluspil til að stilla saman sjónarmið EB og EFTA í þessu ráði áður en hvor aðili taki nokkra endanlega ákvörðun um mál er varða EES. Gert er ráð fyrir að EFTA-ríkin tali að öðru jöfnu einum rómi í ráðinu. Þá er óleyst vandamál á hvaða stigi þjóðþing kæmi inn í þetta ákvarðanaferli til að EES-ákvarðanir fái formlegt lagagildi og hafi bein réttaráhrif.

Enn skýrar er talað um EES-úrskurðaraðila, þ.e. dómstól sem einn hefði víðtækt umboð til þess að tryggja það að EES-reglur verði virtar. Gert er ráð fyrir að hann starfi í nánum tengslum við EB-dómstólinn og yrði skipaður dómurum frá honum og frá ríkjum EFTA. Sem kunnugt er skýrir EB-dómstóllinn lög og túlkar þau, svo og rétt Evrópubandalagsins og eru dómstólar einstakra ríkja bundnir af niðurstöðu hans. Dómstóllinn tryggir þannig samræmda lagatúlkun í öllum EB-ríkjum.

Við vissar aðstæður er æðstu áfrýjunardómstólum í EB-ríkjum skylt að óska eftir svonefndum forúrskurðum EB-dómstólsins og eru þeir bindandi. Að hliðstæðu kerfi virðist stefnt innan EES þannig að dómstólum væri í vissum tilvikum skylt að leita forúrskurðar EES-dómstóls um túlkun og beitingu EES-réttar. Þetta virðist hins vegar`` --- segir þarna í þessu áliti mínu --- ,,í augljósri andstöðu við 2. og 61. gr. íslensku stjórnarskrárinnar þar sem dómsvaldið er skipað með íslenskum lögum. Framsal þess í hendur erlendra aðila er hvergi heimilað og stjórnsýsluaðilum og löggjafarvaldi eru settar skorður að því er varðar fyrirmæli til dómara. Hér blasir því við valdaafsal sem vart gæti orðið að veruleika nema að undangenginni stjórnarskrárbreytingu.

Grundvöllurinn að formlegum samningaviðræðum um EES felur þannig í sér stórfellda skerðingu innlends löggjafar- og dómsvalds og afsal þess til yfirþjóðlegra stofnana. Spurningin sem ósvarað er varðar aðeins útfærslu á því valdaafsali.``

Þetta læt ég, virðulegur forseti, nægja sem tilvitnun í álitsgerð frá vorinu 1990 um stöðuna eins og hún blasti þá við mér sem fulltrúa í Evrópustefnunefnd Alþingis, miðað við þá pappíra og umræðu sem fram hafði farið á vettvangi nefndarinnar. Ég vil nefna það í þessu samhengi að eitt af því sem Evrópustefnunefnd aðhafðist þennan vetur, 1989--1990, var að ræða einmitt og reyna að draga fram upplýsingar um væntanlegan stofnanaþátt EES-samnings. Í því sambandi fengum við á fund nefndarinnar Stefán Má Stefánsson lagaprófessor til viðræðna um þetta mál, en hann starfaði þá þegar, og var búinn að starfa þá um skeið, á vegum utanrrn. við að fara ofan í samninginn með tilliti til stjórnarskrárinnar, eða hugsanlegra árekstra við stjóranrskrána.

Ég hef ekki farið ofan í það hvenær Stefán kom á fund nefndarinnar, mig minnir að það hafi verið tvívegis, eftir áramótin, ég held í febrúar og marsmánuði 1990. Í öllu falli var það á fyrri hluta ársins, fyrstu þremur mánuðum ársins. Hann reifaði mál sitt munnlega á þessum fundum. Við gengum eftir því að hann léði okkur skriflegar greinargerðir sem hann kvaðst hafa látið í té eða hafa handa á milli. Hann varð við því með einhverjum hætti sem ég man ekki hvort að gerðist þannig að hann sendi þær til mín persónulega eða hvort þeim var dreift á vettvangi nefndarinnar í heild. Það hlýtur að vera hægt að sjá af gögnum nefndarinnar. Síðan gerðist það, vegna þess að ég vildi fá þetta frá utanrrn. sjálfu á þessum tíma og herjaði á það að fá þessi málsgögn þaðan send, að mér barst þann 18. apríl 1990 frá utanrrn. greinargerð eftir Stefán Má Stefánsson lagaprófessor, sem hann hafði sent Hannesi Hafstein ráðuneytisstjóra, Sverri Hauki Gunnlaugssyni sendiherra og ráðuneytinu. Ég ætla að lesa fylgibréfið. Þar stendur:

,,Hjálagt sendist þér samkvæmt samtali yðar við Hannes Hafstein skýrsla Stefáns Más Stefánssonar prófessors um forúrskurði og dómstól EES. Vinsamlegast athugið að skýrslan er vinnuskjal um efni semer í frekari athugun hjá höfundi en ekki greinargerð til birtingar að hluta eða öllu leyti.``

Með þessu fylgdi þetta málsgagn sem ég má segja að mér hafi borist litlu fyrr frá Stefáni persónulega eða verið dreift á vettvangi nefndarinnar.

Í þessum álitsgjörðum Stefáns er fjallað með athyglisverðum hætti um stöðuna eins og hún lá fyrir þá. Það er fróðlegt, bæði vegna þeirrar umræðu sem nú liggur fyrir og er í gangi sem og vegna þess álits sem Stefán Már hefur sent frá sér sem einn af fjórum fulltrúum í nefnd utanrrh., að líta á þessa pappír þó það liggi á mér sú kvöð að birta þá ekki sem móttakandi þeirra á sínum tíma, en þetta eru nú að verða söguleg atriði.

Ég vil í þessu sambandi minna á það að þeir þættir, sem snerta bæði EES-dómstól og dómskerfi í þessum samningi, sem og forúrskurði, tóku miklum breytingum í tímans rás á meðan á þessum samningaviðræðum stóð 1990, alveg sérstaklega, og reyndar á fyrri hluta árs 1991, þangað til frá var gengið. Ég vil aðeins eftir minni --- og bið hæstv. ráðherra aðeins að hlýða á það ef hann vill nema og telur einhvers virði að ég rifji þetta upp --- að þannig voru mál að gert var ráð fyrir í málsreifun veturinn 1989 og 1990 EES-dómstól með meiri hluta dómara frá EB-dómstólnum og minni hluta frá EFTA. Þannig var þetta allt þar til 14. des. 1991 að dómstóll Evrópubandalagsins í Lúxemborg sló þetta hugverk af vegna stofnanaþáttarins, vegna árekstra við Rómarsamninginn sem leiddi til uppnáms um skeið og varð til þess að dómstólaþátturinn sérstaklega var tekinn til endurvinnslu og endurmats og það var púslað saman nýju kerfi, þessum EFTA-dómstól, sem varð niðurstaðan í þessu samhengi og menn kannast við. Ég held það hafi verið 14. febrúar sem viðbrögðin lágu fyrir frá dómstólnum í Lúxemborg varðandi hina nýju skipan mála og síðan var samningurinn undirritaður líklega 13. maí eða í byrjun maí 1992 sem samningurinn er loks endanlega frágenginn.

Þá er þess að geta varðandi forúrskurðina að það voru miklar hugmyndir um það að innleiða þessa forúrskurði með ósköp hliðstæðum hætti og þeir eru praktíseraðir í Evrópubandalaginu. Á þeim bæ hins vegar hefur þetta þróast samkvæmt hefð, þau atriði sem snúa að forúrskurðum. Það eru engin ákvæði í sjálfum Rómarsáttmálanum sem byggt er á varðandi forúrskurðina heldur hafa þeir þróast svona sem praxís í Evrópubandalaginu og það eru engin bundin ákvæði um það að dómstólum þjóðlanda í Evrópubandalaginu sem leita forúrskurða séu skuldbundin til að fara eftir þeim. Það hefur ekki verið njörvað niður á pappír samningsbundið í Evrópubandalaginu nema þá kannski í Maastricht-sáttmálanum sem ég man ekki hvort tekur á þessu atriði. Hins vegar hefur þetta þróast þannig að í reynd hafa dómstólar í EB-ríkjum tekið fullt og óskorað mið af niðurstöðu og leiðsögn dómstólsins í Lúxemborg, forúrskurða dómstólsins í Lúxemborg.

Það var ósköp eðlilegt að menn horfðu dálítið á þetta atriði, einnig Stefán Már Stefánsson, og litist ekki á blikuna miðað við nefndar greinar stjórnarskrárinnar. Samt voru menn að vinna með þessa forúrskurði býsna lengi og við gengum út frá því að þetta mundi verða inni hjá utanrrh. og hjá EFTA, það horfði svo, en það gerðist þó, líklega seint í apríl eða öndverðum maí 1991 að þessu er kippt út. Og þegar fundað er á vegum EFTA til að gera málin upp, ég held það hafi verið 13. maí 1991, þetta er sagt allt eftir minni, þá er birt áfanganiðurstaða og átti að fara í lokasóknina sem átti tvímælalaust að ljúka fyrir júlílok þá um sumarið, þá voru þessir forúrskurðir allt í einu úti, ekkert að sjá um þá, þeir eru horfnir. Við sögðum sem litum á þetta: Ja, þið eruð komnir fram hjá einu jarðsprengjusvæði af mörgum varðandi stjórnarskrána. Jú, þeir voru nú þeirrar trúar, bæði aðalsamningamaður og ég held ráðherra líka að þetta stæðist allt stjórnarskrána, það væri ekki þess vegna, og það væri eftirsjá, ég man vel eftir því að þeir sögðu að það væri eftirsjá að þessir forúrskurðir væru fallnir út. En þannig leit þetta út á lokasprettinum sem menn væntu að yrði þá um sumarið.

En síðan gerist það að þessir forúrskurðir ganga aftur, koma aftur inn, að vísu í svolítið öðru samhengi en þeir höfðu legið fyrir áður og nú er þannig um hnútana búið að þeir eru sem sagt teknir inn en það er sett, eins og þið þekkið úr ákvæðum samningsins og bókunum sem fylgja þeim, að það þurfi að fjalla sérstaklega um þetta mál og lögfesta það sérstaklega og það þurfi breytingu á stjórnarskránni til þess að gera þetta gildandi. Þá viðurkenna menn það með þessum sérkennilega hætti sem fyrir liggur í samningnum að það standist ekki ákvæði stjórnarskrárinnar, að lögleiða þetta eins og það liggur fyrir í samningstextanum sjálfum og ætla að komast fram hjá stjórnarskrárbreytingunni með því að segja: ,,den tid, den sorg``. Þetta er sem sagt heimild fyrir ríkisstjórnir í EES-löndunum til þess að leita eftir forúrskurði hjá EB-dómstólnum. Heimild. Og ráðherrann hefur sagt og á sjálfsagt eftir að endurtaka það: Ja, við höfum eiginlega ákveðið að nota ekkert þessa heimild, og hér liggur það fyrir að það þurfi að breyta lögum til þess. En ég spyr hér: Er þetta nú hægt? Er hægt að ganga fram með þeim hætti að ætla að lögfesta hér samning með þessum ákvæðum inni og hafa síðan aðeins í greinargerð með frv. það álit að það þurfi sérstök lög til þess og það þurfi að breyta stjórnarskránni?

Ég held að þetta gangi ekki upp og ég bið menn sem fjalla um þessi atriði í þingnefndum að líta á þessa refilstigu og þessa króka fram hjá keldunni sem hæstv. utanrrh. og ríkisstjórnin er að reyna að fara varðandi þetta mál sérstaklega. Og vel að merkja, ef leitað er úrskurða þá er gengið svo langt í þessu að þeir skuli vera bindandi. Það er alveg ótvírætt í samningstextanum. Þá skuli niðurstaða Evrópudómstólsins vera bindandi. Þannig liggur málið fyrir okkur hér og nú.

Virðulegur forseti. Það mætti mjög margt segja um þennan stjórnarskrárþátt. Ég flutti svo ásamtþremur öðrum hv. þm. tillögu hér á síðasta vetri, í febrúarmánuði, um EES-samning og íslenska stjórnskipun þar sem við lögðum til að sett yrði á fót óháð nefnd til þess að fara ofan í þessa sauma, nefnd sex aðila, tilnefndra af þremur aðilum, Dómarafélagi Íslands, lagadeild Háskóla Íslands og Lögmannafélagi Íslands, til þess að setjast á rökstóla, hlusta á þingflokka og aðra sem vildu koma sínum áhyggjum á framfæri, fara yfir málið og reiða fram álit. --- Þetta mátti ekki sjást, á þetta mátti ekki hlusta af hálfu stjórnarliðsins hér á Alþingi. Það var aðeins formaður utanrmn. sem í umræðunni tók undir þessa tillögu, en honum var auðvitað alveg bannað að hreyfa sig í nefndinni með þetta mál og hann var þar í framboði alveg fram undir það síðasta sem væntanlegur formaður og menn verða að skilja hans aðstöðu út frá því, ég vil a.m.k. hafa þann velvilja í hans garð að líta á hans aðstöðu, að hann skyldi ekki afgreiða tillöguna frá nefndinni með stjórnarandstöðunni, með þeim meiri hluta sem hægt væri að mynda um þetta mál í nefndinni, til þingsins. En það hefði auðvitað verið betra fyrir alla aðila og alveg sérstaklega fyrir ríkisstjórnina. Hv. þm., fyrrverandi formaður utanrmn., hefði ekki gert ríkisstjórninni meiri greiða heldur en að afgreiða þessa tillögu þannig að þingið hefði tekið á henni og þessi vettvangur hefði orðið til. Og til að reyna að hjálpa ríkisstjórninni fram hjá þessum jarðsprengjusvæðum sem hún er stödd á með þetta mál allt saman, gagnvart því sem æðst er í íslenskri stjórnskipan, sjálfri stjórnarskrá lýðveldisins, þá sendi ég utanrmn. bréf þann 7. ágúst sl. og óskaði eftir því að þessi tillaga yrði tekin fyrir og afgreidd úr nefndinni til þáverandi þings sem hefði t.d. 16. ágúst sl. getað komið saman, afgreitt málið, sett þennan vettvang á laggirnar ef menn hefðu talið ástæðu til þess til viðbótar við þær mörgu ágætu álitsgerðir sem fyrir liggja.

Ég er að nefna þetta hér til þess að sýna mönnum að það er ekki nein ný bóla á ferðinni af minni hálfu og margra annarra að hafa áhyggjur af íslensku stjórnarskránni, lýðveldisins okkar í sambandi við þennan samning. Mér finnst það satt að segja með fádæmum að menn skuli vera að reyna að setja á svið loddaraleik af því tagi sem hér fór fram í dag í andsvörum að lokinni ræðu núv. formanns utanrmn. og reyna að leiða getur að því að núv. stjórnarandstaða hafi engar áhyggjur efnislega af þessu máli heldur sé bara að reyna að bregða fæti fyrir ríkisstjórnina í sambandi við þetta mál.

Ég verð að segja það að ummæli hv. þm. Björns Bjarnasonar í þessari umræðu, að því er snerti stjórnarskrána okkar, ollu mér miklum vonbrigðum. Hæstv. utanrrh. hafði reynt að lyfta föður hans til vitnis í sambandi við þetta mál sérstaklega. Það var drengilega gert með tilliti til alls og alls af hæstv. utanrrh. Auðvitað reynir hann að tjalda því sem til er. Hann dró upp orð Bjarna Benediktssonar, svona tekin kannski eitthvað úr samhengi, ég hef ekki farið ofan í það, í sambandi við þetta mál, en hér kemur síðan hv. þm. Björn Bjarnason og segir okkur í rauninni að með þetta plagg megi fara eins og mönnum sýnist og þeir séu bestir sem mest gera af því að fara með sem frjálslegustum hætti um stjórnarskrár og dró til einræðisherra, fallna og kannski lifandi, sem settu oft einhverjar voða fínar stjórnarskrár, svona upp á punt, og gerðu svo ekkert með þær. Er þetta málflutningur sem er boðlegur á Alþingi Íslendinga? Mér finnst það ekki. Til hvers erum við að halda formi og vernda form í störfum Alþingis með undirritun þingmanna sem fyrsta gjörningi hér á þingi að undirrita drengskaparheit að stjórnarskrá lýðveldisins?

Ég lýsi hryggð yfir þessum málflutningi og ég ræð ríkisstjórninni að taka þann þátt sem snýr að þessum samningi, stjórnarskrárþáttinn upp hið fyrsta, eins og vera ber, og bera hér sjálf fram tillögur um breytingar á stjórnarskránni eða slást í hóp með okkur stjórnarandstæðingum sem stöndum að baki fram komnum frumvörpum og hreinsa frá þennan þátt áður en þeir ætla að reyna að troða þessum samningi fram til afgreiðslu á Alþingi Íslendinga. Ég spái því að það verði ansi djúpt á því að Alþingi taki þetta mál, þennan samning til efnislegrar afgreiðslu ef þannig á að standa að verki, ef þannig á að halda á máli að því er varðar íslenska stjórnskipun.

Það er mikil bjartsýni að ímynda sér það að hægt sé að ganga yfir Alþingi Íslendinga með þeim hætti sem mér heyrist að hér séu hugmyndir um af hálfu talsmanna ríkisstjórnarinnar og ég er alveg sannfærður um það að þeir eru margir í stuðningsliði ríkisstjórnarinnar sem almennt séð hafa stutt ríkisstjórnina sem ekki munu verða reiðubúnir til að ganga þá götu með henni. Ég tel líka, eins og fram kom hjá hv. þm. Steingrími Hermannssyni, að það væri mjög illa farið ef menn ætluðu að fara að reyna að þröngva þessum samningi í afgreiðslu án þess að hafa tekið á stjórnarskrárþætti málsins sérstaklega og afgreitt hann sér á parti áður en samningurinn kemur til efnislegrar afgreiðslu hér á þingi.

Virðulegur forseti. Það er margt sem freistandi er að ræða um í sambandi við þetta stóra mál. Ég á hér margt órætt. En ég ætla senn að ljúka mínu máli því að það gæti þess vegna orðið tvisvar eða þrisvar sinnum lengra ef ég ætti að víkja að því sem þörf væri að ræða hér í sambandi við 1. umr. málsins.

Hver er staða þessa máls á Alþingi? Hver er hugur þingmanna til þessa máls? Ég hef gert stjórnarskrárþáttinn að umræðuefni og endurtek það ekki. En hvernig liggur málið efnislega hér á Alþingi hvað snertir afstöðu og viðhorf manna? Ég vil halda að það sé langt frá því að það sé ráðið að þessi samningur hafi meirihlutafylgi í þinginu. Ég hef heyrt það áhyggjuefni hjá einlægu stuðningsfólki núv. stjórnarflokka að því er snertir þetta mál að þeir þingmenn Sjálfstfl. og Alþfl., sem ætla sér að fylgja þessu máli eftir og styðja það í afgreiðslu, eru ekki í takt við það fólk, sem veitt hefur þeim umboð hér á Alþingi, a.m.k. margir hverjir. Það er ég fullviss um.

Ég þekki að vísu betur til úti á landi heldur en hér í höfuðborginni. Og ég fullyrði að þetta mat mitt að því er snertir landsbyggðina og afstöðu fólks þar til þessa samnings, þá eru þar yfirgnæfandi gagnrýn viðhorf og örugglega drjúgur meiri hluti sem er andsnúinn þessum samningi. Mér finnst að það sé kominn tími til fyrir þingmenn að ræða þessi efni við sína umbjóðendur, opna hug sinn og efasemdir, koma þeim á framfæri og fá aðstoð í opinni umræðu til þess að átta sig á þessu viðamikla máli.

Það eru tveir þingflokkar hér á Alþingi sem hafa þegar kynnt afstöðu sína til málsins, Alþb. og Kvennalistinn, og lýst andstöðu við samninginn og reitt fram rök af margvíslegu tagi til stuðnings máli sínu. Framsfl. sem er í stjórnarandstöðu með þessum flokkum hefur ekki enn þá gert upp hug sinn. Það er auðvitað alveg ljóst að Framsfl. hefur að líkindum örlög þessa máls í hendi sinni. Ef það á að vera von til þess að hægt sé að vísa þessum óheillasamningi frá hér á Alþingi, þá þarf atfylgi og stuðningur, óskoraður stuðningur þingmanna Framsfl. að koma til og eru þá ekki nema 27 talsins ef stjórnarandstaðan leggur saman sínar reytur, sín atkvæði og atfylgi. En ég er nokkuð viss um að það er nægur efniviður gagnrýninna viðhorfa og efasemda inni í stjórnarflokkunum sjálfum til þess að tryggja þá viðbót sem þarf við sameinaða stjórnarandstöðu hér á Alþingi og fella þennan samning ef einhvern tíma reynir á hann hér í afgreiðslu þinginu.

Ég skora á alla þingmenn að leggja sig fram um það og gera það upp við sig fyrr en seinna því að það lækkar ört í stundaglasinu, tíminn líður hratt. Við þurfum á því að halda að átta okkur á þessari stöðu og bera okkur saman hér í þinginu um þessi mál á meðan við förum yfir þau frumvörp sem liggja fyrir og samninginn sjálfan og fylkjum liði, þeir sem sammæli eiga í þessu stóra máli, til þess að hjálpa hæstv. utanrrh. í niðurstöðu sem ein fær samræmst íslenskum hagsmunum og verður honum sem öðrum fyrir bestu þegar til lengri tíma verður litið. Það er enn þá ráðrúm til að snúa frá í þessari siglingu og við eigum að tryggja það að niðurstaðan verði með þeim hætti sem samræmist hagsmunum þjóðarinnar, alveg sérstaklega til lengri tíma litið.

Hjörleifur Guttormsson(andsvar): Virðulegur forseti. Í sambandi við fyrirspurn hv. þm. Tómasar Olrich þá var það svo varðandi umræðu í EFTA-ríkjunum á þessum tíma, fyrri hluta árs 1990 og raunar allt frá hausti 1989, að þar voru ýmsar efasemdir uppi varðandi stofnanaþáttinn og stjórnarskrár landanna. Þetta varðaði Sviss kannski alveg sérstaklega en þessar raddir voru líka uppi á Norðurlöndum, í Svíþjóð og í Noregi, ekki háværar frá talsmönnum ríkisstjórna heldur voru þær inni á þjóðþingunum. Og ég lít nú svo til að þjóðþingin séu hluti stjórnvalds í hverju landi og þegar ég orða þetta svo, þá er ég áreiðanlega að vísa til umræðna sem komið höfðu fram af hálfu aðila sem voru að fjalla um þessi mál, ekki endilega ríkisstjórna heldur einnig á þjóðþingum landanna. Ég hafði ekkert fyrir mér á þeim tíma að af hálfu íslensku ríkisstjórnarinnar lægi það mat fyrir sem eitthvert heildarmat að ákvæði samningsins kynni að brjóta í bága við íslensku stjórnarskrána en gerði mínar tilraunir til þess að koma þessum áhyggjum mínum á framfæri.

Varðandi túlkun á mínum ummælum hér áðan, þá ætla ég ekki að fara í neinar ritskýringar varðandi þau. Ég vísaði til þess sem kom fram í máli formanns utanrmn. og þess framhalds sem af því spratt og hafði þá í huga sérstaklega þau viðbrögð sem hér komu fram, m.a. af hálfu forsrh. í tilefni athugasemda í umræðunni.

Jóna Valgerður Kristjánsdóttir: Virðulegi forseti. Við erum að fjalla um frv. sem kveður á um að við skulum fullgilda fyrir Íslands hönd samning um hið Evrópska efnahagssvæði og ekki bara samninginn heldur viðauka við hann, bókanir og gerðir sem í viðauka er getið. Það er því ekki rétt að við séum aðeins að fullgilda samninginn um EES, við erum jafnframt að taka í lög allt sem honum fylgir og öll þau lög og reglugerðir sem gilda innan Evrópubandalagsins og snerta fjórfrelsið. Það munu vera um 60% af lagabálkum Evrópubandalagsins sem falla undir það.

Þegar ég byrjaði fyrir einu ári að kynna mér hvað fælist í því fyrir okkur ef við gerðumst aðilar að hinu Evrópska efnahagssvæði var því mjög haldið á lofti af forsvarsmönnum þessa samnings að stærstu hagsmunir okkar sem snertu þennan samning fælust í því að fá tollfrjálsan markað fyrir helstu útflutningsvörur okkar, þ.e. sjávarafurðir. Þar höfum við haft hingað til verulegar tollaívilnanir samkvæmt svokallaðri bókun 6 sem oft er vitnað til. Þar höfum við notið tollfrelsis á um 50% af útflutningi á sjávarafurðum til Evrópubandalagsins. Það var árið 1990 samkvæmt útflutningsskýrslum. Því til viðbótar höfum við notið verulegra tollfríðinda á 17% af útflutningi sjávarafurða. Þarna er því um að ræða tæp 70% af útflutningi sjávarafurða sem við höfum notið ýmist tollfrelsis á eða verulegra tollfríðinda.

Hvað er það þá sem við fáum með þessum samningi? Í athugasemdum með samningnum segir að hlutfall tollfrjálsra sjávarafurða aukist úr rúmlega 60%, eins og það er orðað þar, í 90%. Það er talið jafngilda 1,7--2 milljörðum kr. og menn horfa á þetta og hugsa sem svo að þarna sé nú um álitlega upphæð að ræða. En menn skyldu athuga að þetta er ekki það sem við fáum í okkar hlut, alls ekki. Við borgum ekki tollana. Og það er ekki þar með sagt að þessi lækkun komi þeim neytendum til góða sem ætla að kaupa fiskinn okkar. Við sjáum mörg dæmi þess að lækkun í heildsölu kemur ekki fram í smásölu og því skyldi annað gilda um þetta? Það má allt eins gera því skóna að þetta hafi ekki teljandi áhrif á sölumöguleika okkar á fiskafurðum erlendis. Það er vert að skjóta því inn í að það hefur kostað okkur nokkur hundruð milljónir að standa í þessum samningaviðræðum og það ,,batterí`` sem þarna er verið að setja upp kostar okkur líklega um 1 milljarð kr. árlega í greiðslu fyrir alls konar nefndastörf, ferðalög, framlög í Þróunarsjóð EB o.fl. og er þá ekki meðtalinn allur sá viðbótarkostnaður sem við hljótum að lenda í hér innan lands. Endanleg tala liggur vitaskuld ekki fyrir og verður ekki fyrr en fyrsti ríkisreikningur verður tilbúinn þar sem kostnaðurinn kemur þá í ljós verði þetta frv. um Evrópskt efnahagssvæði samþykkt hér á hinu háa Alþingi.

Í framhaldi af umræðu um tolla má benda á að ríkissjóður verður líka af tekjum í formi fjáröflunartolla sem voru á árinu 1991 940 millj. kr. á vörum frá löndum hins Evrópska efnahagssvæðis. Með samningi um Evrópskt efnahagssvæði erum við að afsala okkur eigin ákvörðunarvaldi um þessar tekjur ríkisins. Hins vegar ef við erum ekki innan Evrópsks efnahagssvæðis getum við sjálf ákveðið á hvaða vörur við leggjum innflutningstolla og hvenær við breytum þeim eða fellum þá niður ef það þjónar hagsmunum okkar. Í þessu sem svo mörgu öðru erum við að afsala okkur eigin ákvörðunarvaldi.

Ég ætla að ræða örlítið meira um sjávarútvegsmálin og EES. Samkvæmt frv. átti að leggja fram frágenginn sjávarútvegssamning um gagnkvæmar veiðiheimildir. Það hefur enn ekki tekist að koma honum saman. Það sem vitað er er að búið er að opna landhelgina fyrir erlendum skipum. Á sama tíma og við höfum haft það markmið að losna við erlend skip úr fiskveiðilögsögunni á nú að hleypa skipum Evrópubandalagsins inn í hana samkvæmt þeim drögum sem fyrir liggja. Skip Evrópubandalagsins fá sem svarar veiðiheimildir fyrir 3 þús. tonnum af karfa og á móti eigum við að fá 30 þús. tonn af loðnukvóta Grænlendinga sem Evrópubandalagið hefur keypt. Í þessu sambandi er rétt að vitna í ræðu sem Jakob Jakobsson, forstjóri Hafrannsóknastofnunar, flutti á aðalfundi Samstöðu hinn 9. maí sl. en þar segir svo, með leyfi forseta:

,,Íslendingar buðu sl. sumar skipti á langhala og loðnu. Hvorki höfðum við nýtt langhalann né Evrópubandalagið loðnuna svo látið var líta út sem hér væri um ,,pappírsviðskipti`` að ræða. Þetta gerbreyttist hins vegar þegar Evrópubandalagið krafðist þess að fá að veiða hér 3 þús. tonn af karfa. Þess ber að geta að karfinn er að sjálfsögðu einn af okkar fullnýttu stofnum þannig að veiðar útlendinga hafa það í för með sér að draga verður úr afla íslensku togaranna sem veiðum útlendinganna nemur. Í stað þessa skyldum við fá 30 þús. tonn af loðnu, þ.e. veiðiheimildir sem Evrópubandalagið hefur keypt af Grænlendingum og við gætum nýtt í stað þeirra 3 þús. tonna af karfa sem Evrópubandalagið fengi að veiða hér.

Aðalatriði þess sem ég er að reyna að koma hér til skila, segir Jakob Jakobsson, forstjóri Hafrannsóknastofnunar, ,,er sú staðreynd að veiðiheimildir þær sem Grænlendingar selja Evrópubandalaginu eru engin viðbót við þá loðnu sem er á Íslands-, Grænlands-, Jan Mayen-svæðinu. Þetta er hluti af því sem við viljum kalla íslenska loðnustofninn. Ef Íslendingar ætla í raun og veru að semja um gagnkvæm veiðiréttindi og afsala sér 3.000 tonnum af karfa nær auðvitað engri átt að þiggja í staðinn loðnu sem við fengjum hvort sem væri.

Þetta segir Jakob Jakobsson og ég hef þar engu við að bæta. Þetta eru staðreyndir málsins. Ég tel því að það sem sagt var í upphafi þessara EES-viðræðna, að þær væru fyrst og fremst til að fá niðurfellingu tolla af sjávarafurðum í löndum EB og ekki kæmi til greina að hleypa erlendum skipum inn í okkar fiskveiðilögsögu, sé hvorugt lengur til staðar.

Menn skyldu líka taka eftir því að í fyrstu var ekki svo mikið sem talað um fjórfrelsið. Það var ekki aðalmarkmiðið. Nú á það hins vegar að vera aðalfengur okkar af þessum samningaviðræðum.

Vík ég þá aðeins af hinu fjórþætta frelsi. Frjálsir fólksflutningar er hið fyrsta. Þurfum við á því að halda? Það hafa ekki verið miklar hömlur á okkur Íslendingum til að setjast að í öðrum löndum og dæmi um að fólk hafi ýmist fengið atvinnu hjá öðrum eða stofnað eigin fyrirtæki. Við þurfum ekki samning um Evrópskt efnahagssvæði til þess. Hvað varðar það sem fram kom í máli hv. þm. Rannveigar Guðmundsdóttur, að nauðsynlegt sé fyrir okkur að vera innan Evrópsks efnahagssvæðis til að geta fengið að vera með í evrópsku rannsóknarstarfi, að þá veit hún það áreiðanlega að slík samvinna hefur verið í gangi og er ekki skilyrt því að vera innan Evrópsks efnahagssvæðis. En hvað með þann ótta sumra að hingað flykkist erlent vinnuafl frá atvinnuleysissvæðum Evrópubandalagsins? Ráðamenn svara að það sé engin hætta á því, þar munum við nefnilega njóta fjarlægðarverndar. Vel má það vera en skyldi þá ekki þessi sama fjarlægð vera okkur hindrun þegar kemur að því að leita inn á markaði Evrópubandalagsins sem nú eiga að vera okkur öllum opnir, bæði fyrir sjávarafurðir og iðnaðarvörur? Skyldi þá ekki fjarlægðin vera hindrun í að komast inn á markaðina? Það er erfitt að ná markaðshlutdeild og þó að fiskurinn sé okkar stærsta útflutningsafurð, þá er hann aðeins lítill hluti þess fisks sem þarf til manneldis í Evrópubandalagslöndum. Það eru því ekki miklar líkur á að okkur gangi vel að leggja undir okkur markaði EB með fullunnar sjávarafurðir eins og margir virðast halda, fyrir utan það að markaðsfræðingar telja að mesti vaxtarbroddurinn sé í útflutningi á ferskfiski beint til neytenda og öll þróun síðustu ára hnígur í þá átt. Erum við ekki að fjölga frystitogurum? Vegna hvers? Vegna þess að það er sú framleiðsla sem borgar sig best í dag og mesta eftirspurnin er eftir. Þeir sem leyfi hafa til að veiða fiskinn, þeir sem eiga kvótann, taka fyrst og fremst mið af því hvað gefur mestan hagnað og munu ekki fara að basla við það að framleiða fullunnar fiskafurðir með tilheyrandi hallarekstri eins og dæmið lítur út. Þeim kemur það ekkert við þótt það skapi fleiri störf í landi.

Ef við lítum til reynslu Dana og Norðmanna um hlutfall fullunnins fisks í heildarútflutningi þá styður það þessa kenningu. Fiskvinnslufyrirtæki í Evrópu hafa líka ákveðið forskot á markaðnum og njóta nálægðar við hann eins og ég sagði áðan en eru okkur hindrun.

Með frjálsum fólksflutningum má líka leiða að því líkur að erfiðara verði um eftirlit á landamærum enda yfirlýst stefna Evrópska efnahagssvæðisins að slaka þar á. Gætum við ekki átt von á auknu flæði af fíkniefnum sem samkvæmt síðustu fréttum eru alltaf að aukast og á að ræða utan dagskrár í dag? Það virðist svo sem eftirlit okkar með innflutningi fólks megi ekki vera minna en það er. Og ég spyr því hæstv. utanrrh.: Hvað verður gert til að stemma stigu við því að enn meira flæði fíkniefna verði hingað til landsmeð tilheyrandi afleiðingum? Á að auka útlendingaeftirlitið á sama tíma og yfirlýst stefna Evrópubandalagsins er að slaka á eftirliti á landamærunum?

Frjáls flutningastarfsemi er mikilvægur hluti af Evrópska efnahagssvæðissamningnum. Sá hluti sem snertir okkur mest snýr að samgöngum á sjó og í lofti. Í sjóflutningum höfum við búið við samkeppni erlendra aðila bæði beint og óbeint. Það hefur leitt til lækkunar á farmgjöldum og framleiðniaukningar hjá skipafélögum sem hefur komið fram í lækkuðu vöruverði. Samkvæmt samningnum má ekki mismuna með magntakmörkunum eða forgangi að flutningum. Ekki eru í sjónmáli sérstakar eða miklar breytingar við hugsanlega þátttöku okkar í Evrópska efnahagssvæðinu. En þó hefur ekki enn verið gengið frá reglum um gagnkvæman aðgang að strandflutningum innan Evrópubandalagsins og þá væntanlega innan Evrópska efnahagssvæðisins. Í þessu sem öðru er ákvarðanavaldið tekið frá okkur. Við megum ekki semja við þriðju lönd um farmskiptingu. En í þessum málaflokki er EB fyrst og fremst að styrkja sína kaupskipaútgerð. Og það getur verið að okkar fyrirtæki verði sökum smæðar ekki samkeppnisfær.

Það vakti athygli mína að í Morgunblaðinu hinn 27. ágúst sl. var grein um samdrátt hjá Eimskip og að tekjur hafi dregist saman um 13% að raungildi fyrstu sex mánuði ársins. Þar segist Hörður Sigurgestsson forstjóri gera ráð fyrir að fækka starfsmönnum um 35--40 manns og að búist sé við áframhaldandi samdrætti í flutningum á næsta ári. Orðrétt segir hann, með leyfi forseta:

,,Við teljum að í flutningalegu tilliti verði árið 1993 áframhaldandi þungt og geti orðið þyngra en árið 1992.``

Ég spyr nú bara: Hefur maðurinn gleymt því að þann 1. janúar nk. eigum við að vera orðnir aðilar að innra markaði EB? Eða getur það verið að það hafi engin teljandi áhrif á stöðu fyrirtækjanna? Það er þá að minnsta kosti annað en þau rök sem borin eru á borð fyrir okkur, það að staða viðskipta okkar á alþjóðamarkaði muni stórlega batna.

Ákvæðin um frjálsa vöruflutninga getur einnig haft þau áhrif að við missum íslensk skip undir svokallaðan þægindafána. Og þar með missa íslenskir farmenn störf til annarra sem skipafélögin geta þá ráðið á lægri launum en kjarasamningar kveða á um. Þá hef ég einnig rekið augun í að reglugerð EB nr. 613 1991, um tilfærslu skipa frá einni skipaskrá til annarrar innan EB-ríkja, getur haft sitt að segja. Samkvæmt henni getum við t.d. ekki neitað að skrá skip sem hefur gild skírteini og fullnægir kröfum fyrra heimalands. Við getum ekki sett okkar skilyrði fyrir tækni- og öryggisútbúnaði skipsins og við þekkjum að slíkar reglur eru mjög mismunandi milli landa. Við getum því átt á hættu að hér séu skráð skip sem ekki fullnægja þeim öryggiskröfum sem við gerum til okkar skipa í dag. Og vilji menn kynna sér þetta þá er þetta á bls. 147 í frumvarpinu.

Í flugsamgöngum verður aukið frelsi innan Evrópska efnahagssvæðisins. Þar hafa verið í gildi ýmsar hömlur á frjálsri samkeppni á milli flugfélaga. En það hefur ekki eintóma kosti í för með sér. Það getur að vísu orðið til þess að samkeppni aukist í millilandaflugi sem mundi skila sér til neytenda í lækkuðum fargjöldum a.m.k. til að byrja með. En er ekki hætt við að þegar risanum í flugrekstrinum hefur tekist að drepa af sér minni fyrirtækin, eins og við sjáum oftlega dæmi um, verði þeir einir á markaðnum og geta þá ráðið verðlagningunni?

Við verðum í þessu sem öðru að huga að því að þegar hinn óhefti markaður tekur völdin þá er ekki víst að okkar fyrirtæki standist þær kröfur sem gerðar eru. Lítil og meðalstór fyrirtæki --- en samkvæmt skilgreiningu Evrópubandalagsins eru það fyrirtæki þar sem starfa færri en 500 manns --- munu eiga erfitt með að standast samkeppni frá stærri og hagkvæmari rekstrareiningum. Og nú geta menn leitað í huga sér hvaða fyrirtæki á Íslandi eru með meira en 500 manns í vinnu.

Stefnt er að því að öll höft á skiptingu sætaframboðs í flugi verði afnumin hinn 1. jan. 1993 og ekki má mismuna flugfélögum í innanlandsflugi eftir skrásetningu þeirra innan ríkja Evrópska efnahagssvæðisins og alls ekki aðgang að flugvelli sem um fara meira en 30 þús. farþegar á ári. Undir þetta falla flugvellirnir í Reykjavík, Keflavík, á Ísafirði, Egilsstöðum, Akureyri og í Vestmannaeyjum. Þá eru einnig í endurskoðun reglur sem gera á til flugmanna og nýjar kröfur um tæknilega getu flugfélaga. Reyndar get ég ekki séð að við þurfum Evrópskt efnahagssvæði til að gera strangari kröfur til flugmanna eða um tæknilega getu flugfélaga. Okkur er í sjálfsvald sett að vinna að öryggisatriðum í flugi innan IATA, alþjóðasambands flugfélaga. Og við getum sett okkar eigin reglur um fjárhagslega og tæknilega getu flugfélaga til að fá rekstrarleyfi.

Í kaflanum um fjarskipti segir að opnað sé fyrir frjálsan markaðsaðgang á sviði hvers kyns fjarskipta nema símtalaþjónustu. Þar er ætlunin að við tökum í gildi alls kyns tilskipanir EB og reglur m.a. um farsíma, boðkerfi, um stafræn þráðlaus viðskipti, um stöðlun, um að aðskilja eftirlit og rekstur, svo eitthvað sé nefnt. Þetta kallar á margs konar breytingar hér á landi og reglugerðafár sem trúlega þarf ekki samþykki Alþingis fyrir heldur verður meðal þess sem ráðherra tekur sér vald til að gera eins og oft er um reglugerðir. Í því sambandi vil ég geta þess að komið er fram eitt frv. til laga sem varðar samgöngumál. Það er eins konar bandormur þar sem aðallega er verið að gefa ráðherra heimild til að setja þær reglur á sviði samgöngumála sem kveðið er á um í XIII. viðauka EES-samningsins um flutningastarfsemi.

Í fjarskiptamálum hefur Ísland þó aðlögunartíma til 1995 ef frv. um Evrópskt efnahagssvæði verður samþykkt.

Ég hef hér nokkuð gert að umtalsefni frjálsa fólksflutninga og flutningastarfsemi. Til viðbótar fjórfrelsinu er svo fjármagn og þjónusta. Ýmsir virðast halda að erlent fjármagn muni streyma inn í okkar smáu og illa stöddu fyrirtæki. Það er auðvitað fráleitt. Hvað er það helst sem erlendir aðilar hefðu hug á? Trúlega að ná aðstöðu til að nýta þær auðlindir sem við eigum enn nóg af, eins og vatn, orku og óspillta náttúru. Um sjávarútvegsfyrirtæki er ekki að ræða, a.m.k. ekki að svo stöddu þar sem girt hefur verið fyrir þátttöku erlendra aðila með löggjöf sem var, að mig minnir, samþykkt fyrir tæpum tveimur árum. Að öðru leyti vísa ég til þess sem segir í bæklingi fjmrn., Evrópa 1992 og ríkisfjármálin. Þar segir svo um efnahagsleg áhrif aðlögunar að EB, með leyfi forseta; ,, . . . að búast megi við að viðskiptakjör batni þar sem verð á innfluttum vörum lækki en að vísu geti kreppt að innlendum samkeppnisgreinum.`` Það er mergurinn málsins. Við erum með þessum samningi að hleypa öllu lausu. Við ráðum þróuninni ekki sjálf. Við getum ekki farið okkur hratt eða hægt eftir atvikum og vilja okkar sjálfra. Frjálshyggjan ræður, svo einfalt er það. En það verður kannski ekki einfalt að snúa við ef og þegar við sjáum að við megum okkur lítils í hlutfalli við Evrópurisana.

Ég hef, eins og ég sagði í upphafi, í u.þ.b. eitt ár leitast við að skoða kosti og galla á þeim samningi um Evrópskt efnahagssvæði sem við erum að fjalla hér um. Ég taldi eins og sjálfsagt margir aðrir að það hlytu að vera sterk rök fyrir því að við gerðumst aðilar að slíkum samningi. Ég hef bara ekki fundið nein haldbær rök.

Í upphafi samningaviðræðna lagði Kvennalistinn til að farið yrði frekar í gerð tvíhliða samnings um viðskipti en að búa til þetta Evrópska efnahagssvæði. Mér sýnist fleiri og fleiri vera að komast á þá skoðun. Og ég fæ ekki betur séð en að við hefðum getað náð viðunandi viðskiptasamningi með því og jafnframt haldið óskertu ákvarðanavaldi okkar. Ég get ekki tekið undir það sem hv. þm. Björn Bjarnason segir í grein í Morgunblaðinu og utanrrh. vitnaði til í framsögu, að í viðræðum við EB náum við betri árangri í fylgd með öðrum en einir og óstuddir. Það getur líka verið okkur hindrun að þurfa að taka mið af hagsmunum hinna EFTA-ríkjanna við þessa samningagerð. Og það hefur vafalaust verið hindrun. Með venjulegum fríverslunarsamningi þyrftum við heldur ekki að standa frammi fyrri því að viss ákvæði samningsins um Evrópskt efnahagssvæði stangist á við stjórnarskrána.

Virðulegi forseti. Ég hef gert að umtalsefni ýmis sérmál í samningnum um Evrópskt efnahagssvæði. Ég tel að á undan mér hafi það margir gert stjórnarskrárþátt málsins að umtalsefni að ég vildi ekki eyða miklum tíma í að ræða það. En það er þó það sem fyrst og fremst þarf að ræða og ná niðurstöðu um, hvort það standist stjórnarskrá landsins að gera þennan samning. Hvort við erum þar að brjóta sérstaklega 2. gr. stjórnarskrárinnar. Við getum ekki látið þær aðvaranir sem virtir lögfræðingar og þjóðréttarfræðingar senda frá sér sem vind um eyru þjóta. Við getum heldur ekki hundsað vilja fjölmargra landsmanna sem vilja að þjóðaratkvæðagreiðsla fram fari um þetta mál. Það er ekki hægt að afgreiða á þann hátt sem utanrrh. gerir, að fólk hafi ekkert vit á þessu og þess vegna þýði ekkert að leggja slíkt undir dóm almennings.

Að líkja samningnum um Evrópskt efnahagssvæði við hvern annan fríverslunarsamning er líka fráleitt. Hann á ekkert skylt við það. Í samningnum er valdaframsal til yfirþjóðlegra stofnana eins og stofnana Evrópubandalagsins sem við erum ekki aðilar að. Og slíkt er óheimilt samkvæmt 2. gr. stjórnarskrárinnar.

Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um það eins og ég sagði áðan, enda margir gert það á undan mér og ekki þörf á að endurtaka það allt. En í því frv. sem hér er til umræðu höfum við ekki færi á að breyta neinu. Það er tilbúinn samningur sem við ætlum að lögtaka. Annaðhvort segjum við já eða nei. Samþykkjum það óbreytt eða fellum. Ef það verður samþykkt mun það verða fyrsta skrefið í löngum ferli laga og reglugerða í framtíðinni sem við höfum engin áhrif á. Framvegis yrðum við að gangast undir stóran hluta af lögum og reglugerðum Evrópubandalagsins og höfum engin áhrif á málatilbúnað. Vilja alþingismenn það? Vilja þeir skerða rétt Alþingis til að setja landinu lög? Vilja þeir taka þá áhættu að samþykkja samning, sem að áliti hinna færustu manna, brýtur í bága við stjórnarskrá landsins?

Virðulegi forseti. Ég skora á hvern og einn að skoða þetta mál vel og vandlega.

Steingrímur J. Sigfússon: Herra forseti. Landið virðist nú vera ríkisstjórnarlaust, a.m.k. hér í þingsalnum. Ég vil óska eftir því að hæstv. utanrrh. og gjarnan líka hæstv. forsrh. verði nærstaddir. Eins hef ég undir lok máls míns ætlað mér að eiga orðastað við hæstv. sjútvrh. ef hann getur verið viðstaddur umræðuna, annaðhvort núna eða síðar ef henni skyldi verða frestað sem mér býður í grun að verði um fjögurleytið. Ég geri hæstv. forseta sem sagt aðvart um þessar óskir svo þær geti þá greitt fyrir framgangi málsins. Fyrst nægir mér nærvera hæstv. utanrrh. sem er hér á tali við einn af sérfræðingum sínum í hliðarsölum og ég sný máli mínu fyrst til hæstv. utanrrh.

Það er enginn vafi á því, enda tyggur það hver eftir öðrum úr þessum ræðustóli, að þessir samningar eru eitt allra stærsta mál, ef ekki stærsta mál, sem Íslendingar hafa tekið fyrir á lýðveldistímanum. Ég hygg að það sé a.m.k. eitt af því sem menn geta orðið sammála um, í stjórn og stjórnarandstöðu, bæði meðmælendur og gagnrýnendur þessa samnings. Þetta er allnokkur staðreynd til að ganga út frá og skiptir m.a. máli í því sambandi, sem mikið er rætt um og hefur verið rætt um, hvort þetta mál verðskuldi að vera borið sérstaklega undir dóm þjóðarinnar. Það hlýtur að hafa þar nokkur áhrif hversu stórt málið er.

Ég ætla í þessari ræðu ekki að fara ítarlega út í þá þætti sem mikið hefur verið talað um síðustu sólarhringana, þ.e. stjórnarskrárbreytingar, þjóðaratkvæðagreiðslu og annað því um líkt. Það hafa aðrir gert í löngu máli og ég sé ekki mikla ástæðu til að bæta þar við efnisrökum en mun lítillega koma inn á þaðpólitískt séð í lokin. Ég ætla að ræða nokkra afmarkaða efnisþætti málins, fyrst og fremst öryggisákvæði og beitingu þeirra, sem lítið hefur verið talað um fram að þessu það ég best veit. Ég ætla að ræða landakaup og rétt útlendinga hér til fjárfestingar og ég ætla að ræða sjávarútvegsmál.

Ég vil segja það fyrst til að skýra málin í byrjun, og kemur mönnum sjálfsagt ekki á óvart miðað við þá afstöðu sem minn flokkur hefur tekið, að það er mín niðurstaða í heildina séð að þessi samningur sé tilraun sem mistókst. Gallarnir á þessum samningi, þessari niðurstöðu fyrir Ísland, vegi þyngra en kostirnir, því miður. Það hefði vissulega verið ánægjulegt ef hér hefði legið fyrir niðurstaða sem til frambúðar hefði getað varðað samskipti Íslands við önnur Evrópuríki með fullnægjandi hætti og verið á þann veg að stjórnmálaöfl í landinu hefðu getað sameinast um hana. Það hefði vissulega verið mjög mikilsverð niðurstaða en svo er ekki eins og allir vita. Í fyrsta lagi er hin efnislega niðurstaða samninganna mjög umdeild og af því leiðir að það hefur síður en svo tekist samstaða um þá niðurstöðu sem nauðsynleg hefði verið.

Ég var í hópi þeirra sem höfðu vissar efasemdir um það frá upphafi að Ísland og íslenskir hagsmunir ættu samleið í þessum viðræðum með hinu iðnvæddu löndum meginlands Evrópu. Ég var þar sérstaklega með í huga þá miklu sérstöðu sem íslenskt efnahagslíf og atvinnulíf býr við og þá ríku sérhagsmuni sem við þurfum fyrst og fremst að leggja áherslu á í þessu sambandi og öðrum slíkum þegar um viðskiptatengsl og viðskiptasamskipti okkar við önnur lönd er að ræða. Jafnvel Noregur, sem helst er talinn eiga samleið með Íslandi hvað sjávarútvegshagsmuni snertir, er þar í gjörólíkri stöðu. Útflutningsverðmæti sjávarafurða frá Noregi er, ef ég man rétt, orðið innan við 10% á sama tíma og það nær 80% hér. Þó vissulega sé það svo varðandi t.d. Vestur- og Norður-Noreg að niðurstaða þessara samninga skipti miklu máli hvað sjávarútveg þar snertir er Noregur í heild sinni í allt annarri stöðu en við. Ísland er þarna með algerlega sérstaka stöðu og hagsmunir þess eru ólíkir öllum öðrum.

Ég verð að segja í öðru lagi, herra forseti, að ég hafði efasemdir um samningaaðferðir hæstv. utanrrh. Það á ekki að koma honum á óvart þó að það sé sagt hér úr þessum ræðustóli. Margoft var það til umræðu í síðustu ríkisstjórn og ég lýsti margsinnis efasemdum mínum um að sú aðferð sem hæstv. utanrrh. beitti og gumaði nokkuð af væri skynsamleg. Í grófum dráttum var hún þannig --- mér þætti vænt um að hæstv. utanrrh. gæti í fyrsta lagi hlustað á þetta og í öðru lagi staðfest að ég fari rétt með --- að úrslitahagsmunir Íslands áttu að ráðast á lokaspretti samningaviðræðnanna. Kenning hæstv. utanrrh. var sú að með því að geyma úrslitahagsmunaatriði Íslands þangað til í lokin mundi ekki verða látið stranda á því og það mundu þá verða aðrir, sem til þess að ná samningalotunni í heild sinni saman, mundu greiða kostnaðinn. Þetta var formúlan hjá hæstv. utanrrh. sem reyndist síðan röng, sem gekk ekki upp. Það sáu menn ljósast af því að enn eru úrslitaatriðin hvað Ísland snertir, þ.e. samstarfssamningur Íslands og Evrópubandalagsins um sjávarútvegsmál, ekki frágengin. Það sem gerðist ósköp einfaldlega á lokasprettinum var hið gagnstæða. Ef Ísland ætlaði að vera með eitthvert múður varðandi slík sérhagsmunamál og tittlingaskít, að mati þessara stóru herra úti í Evrópu, þá gerðist auðvitað það sem menn máttu sjá fyrir, að því var ýtt út af borðinu og sagt: Semjið um þetta seinna ykkar á milli. Við förum ekki að láta þessa stóru hagsmuni iðnaðarríkjanna, milljónaþjóðanna, stranda á svona pexi um úldna síld eða hvað það nú er sem þið eruð að tala um þarna, Íslandsmenn og Evrópubandalagið. Því fór þetta svona. Það er að vísu rétt að tollaumgjörðin náðist fram í samningaferlinu sjálfu en niðurstaðan þar varð auðvitað ekki sú sem æskilegust hefði verið.

Ég vil láta þessar almennu athugasemdir koma hér fram um leið og ég rökstyð þá niðurstöðu mína að þetta sé tilraun sem ekki tókst, gallarnir séu fleiri en kostirnir og því er auðvitað víðs fjarri að samningakröfur Íslands hafi náð fram að ganga. Við fengum ekki fríverslun með fisk. Mjög margir voru talaðir inn á stuðning við það að fara í þetta viðræðuferli út á þá kröfu að það væri slíkt úrslitahagsmunamál fyrir Ísland ef fríverslun með fiskafurðir næðist fram að það væri réttlætanlegt að stinga sér í þessar viðræður. Menn vísuðu til þeirrar niðurstöðu sem orðið hafði í samningum eða samstarfi EFTA-ríkjanna um fríverslun með fiskafurðir og lögðu glaðbeittir upp í viðræðuferlið með þessa kröfu á oddinum. Hvar er hún nú? Hún er úti í ysta hafsauga, náðist ekki fram. Tollfrelsi með fiskafurðir náðist ekki einu sinni fram. Það situr að mestu leyti við hið sama hvað sjávarútvegsmálin snertir. Allt er óbreytt Evrópubandalagsmegin.

Önnur meginkrafa Íslands og fyrirvari forsrh. í Ósló var: Engar yfirþjóðlegar stofnanir, ekkert yfirþjóðlegt vald, fullt vald þjóðanna þó þær geri með sér svona samning sem aðallega verði um viðskipti. Hvar er sú krafa? Hvar er sá fyrirvari?

Þriðja krafan var sú, og ekki aldeilis ný af nálinni, að verja landhelgi Íslands. Að sjálfsögðu kæmi ekki til greina að slaka á þeirri kröfu sem allar ríkisstjórnir hafa fylgt frá því að við færðum landhelgina út fyrst, að við værum að sækja okkur þar aukin réttindi, ýta útlendingum út og það kæmi ekki til greina að stíga það skref til baka. Enga samninga um tollafríðindi eða viðskiptafríðindi fyrir veiðiheimildir, verja íslensku landhelgina. Hvar er sú krafa? Hún tapaðist líka. Þess vegna held ég að frægasta setning allrar þessarar umræðu verði öfugmælið sem lengi mun lifa, að við Íslendingar höfum fengið ,,allt fyrir ekkert``. Það er að vísu rétt, held ég, sem hæstv. utanrrh. hefur reynt að minna á að hann sé ekki höfundur þeirrar setningar í sjálfu sér heldur hafi hann tekið hana upp frá öðrum. Ekki ætla ég að þrátta um það hver á höfundarréttinn að þessari snilld, þessu mikla öfugmæli, mér liggur við að segja öfugmæli aldarinnar, aðÍslendingar hafi fengið allt fyrir ekkert í þessum samningum. Svo var ekki. Því getur að sjálfsögðu enginn skynsamur maður haldið fram og mætti margt um það segja.

Þá ætla ég, herra forseti, að víkja aðeins að öryggisákvæðinu. Hæstv. utanrrh. vísar yfirleitt í þær heimildir sem einstök ríki hafi til að beita öryggisákvæði ef á bjátar varðandi t.d. atvinnumál eða önnur slík viðkvæm atriði svo veruleg röskun blasi við hjá þjóðum. Það er yfirleitt svar hæstv. utanrrh. sem er skiljanlegt þegar spurt er eftir því hvað varð um þennan eða hinn fyrirvarann, þá er vísað öryggisákvæði. Þeir eru allir þarna, segir hæstv. utanrrh., í öryggisákvæðinu. Gott og vel og við skulum þá fara aðeins ofan í þetta öryggisákvæði. Hvernig er það? Til hvers dugar það? Þau er að finna í 111. og 112.--114. gr. í samningnum sjálfum, þau ákvæði sem þarna eiga við. Þar skiptir máli í fyrsta lagi hvernig þau eru upp sett, í öðru lagi hvernig þau eru skilyrt og hvernig beiting þeirra yrði túlkuð og hvernig henni yrði tekið af gagnaðilum okkar. Í þriðja lagi skiptir réttur gagnaðilanna til gagnráðstafana máli og í fjórða lagi skiptir svo máli, sem lítið hefur verið talað um en er að mínu mati úrslitaatriði í þessu sambandi, sá gerðardómur sem samningsaðilar geta skotið deilumálum til sem leiða af beitingu öryggisákvæða.

Því er haldið fram að beiting öryggisákvæðanna sé einhliða réttur og það er rétt svo langt sem það nær. En það er hins vegar mjög villandi að halda því fram og segja ekkert meira af ástæðum sem ég ætla að koma betur að.

Það skýrist af því að þegar fjallað er um öryggisráðstafanirnar í 112.--114. gr. og það orðalag þekkja menn hygg ég og óþarft að lesa það því menn eiga að vera orðnir kunnugir þessum textum. En í grófum dráttum gengur það þannig að í 112. gr. segir: ,,Ef upp koma alvarlegir efnahagslegir, þjóðfélagslegir eða umhverfislegir erfiðleikar í sérstökum atvinnugreinum eða á sérstökum svæðum, sem líklegt er að verði viðvarandi, getur samningsaðili gripið einhliða til viðeigandi ráðstafana með þeim skilyrðum og á þann hátt sem mælt er fyrir um í 113. gr.

Slíkar öryggisráðstafanir skulu vera takmarkaðar, að því er varðar umfang og gildistíma, við það sem telst bráðnauðsynlegt til þess að ráða bót á ástandinu. Þær ráðstafanir skulu helst gerðar sem raska minnst framkvæmd samnings þessa.``

Ákvæðið sjálft er skilið og takmarkað og það er þrengt að því mjög með þessu orðalagi. Það hljóta allir að viðurkenna. Síðan er fjallað nánar um tilhögun þessa í 113. gr. og um rétt gagnaðilanna til mótráðstafana í 114. gr.

Það er ljóst af lestri þessara plagga að réttur til að grípa til öryggisráðstafana er einhliða, þ.e. mönnum ber að vísu að tilkynna það til samstarfsaðilanna og það á að halda fundi og ræða það hvort ekki sé hægt að leysa þetta erfiða mál, t.d. vaxandi atvinnuleysi fiskverkafólks á Íslandi, án þess að grípa til öryggisráðstafana. En náist ekki niðurstaða hefur Ísland þennan rétt, það er ljóst og ég dreg ekki nokkra dul á það, ég er sammála því. En hversu langt nær hann? Hann nær eingöngu til þess að grípa til öryggisráðstafana. Rétturinn dugar ekki til þess að ráða í hverju þær ráðstafanir eru fólgnar, hve lengi þær endast eða hversu víðtækar þær eru vegna þess að ef samningsaðilarnir gera ágreining við okkur um þessar ráðstafanir og sá ágreiningur leysist ekki innan þriggja mánaða í sameiginlegu nefndinni, þá geta þeir skotið því til gerðardóms sem úrskurðar um umfang og gildistíma ráðstafananna. Um þann gerðardóm er fjallað í 111. gr. Það segir svo, með leyfi forseta, í samningstextanum:

,,Varði deilumál umfang eða gildistíma öryggisráðstafana, sem gripið er til í samræmi við 3. mgr. 111. gr. eða 112. gr., eða umfang jöfnunarráðstafana, sem gerðar eru í samræmi við 114. gr., [þ.e. gagnráðstafanir] og hafi sameiginlegu EES-nefndinni ekki tekist að leysa deiluna þremur mánuðum eftir þann dag er málið var lagt fyrir hana getur hver samningsaðila sem er vísað deilumálinu til gerðardóms samkvæmt málsmeðferð sem mælt er fyrir um í bókun 33. . . . Gerðin er bindandi fyrir deiluaðila.``

Þá hlýtur maður að spyrja sig: Hver er þá orðinn þessi einhliða réttur? Hvers virði er þetta öryggisákvæði í raun orðið? Ég leyfi mér að halda því hér fram, þótt hæstv. utanrrh. sé víðs fjarri eins og venjulega, að þetta öryggisákvæði, sé svona um hnútana búið, sé nánast gagnslaust af því að það liggur auðvitað í hlutarins eðli að ef við færum að beita því þannig að það kæmi illa við einhvern hinna samningsaðilanna, þá gera þeir að sjálfsögðu við okkur ágreining. Ef við gefum ekki eftir á þriggja mánaða tímabili þá vísa þeir væntanlega deilunni í gerðardóm og hvað gerir gerðardómurinn? Hann dæmir og úrskurðar á grundvelli samningsins. Auðvitað. Það verða þau fyrirmæli sem gerðardómurinn fer fyrst og fremst eftir. Hann mun segja: Menn eiga að virða samninginn. Öryggisákvæðin eru skilyrt, þau eiga að valda sem minnstri röskun á samningnum og þau eiga að brjóta sem minnstan rétt á gagnaðilum þess sem deilunni veldur. Það er því alveg augljóst mál að þegar þetta er komið inn í það samhengi er það orðið næsta gagnslaust. Við skulum t.d. hugsa okkur hvaða samúðar Ísland mundi njóta ef við teldum okkur knúða til þess að beita öryggisákvæðum vegna þess að það hefði verið innstreymi af erlendu verkafólki í okkar fiskvinnslu sem vel gæti hugsast, jafnvel þó að atvinnuástand hér væri ekki sérstaklega gott. Því miður þekkjum við tilhneigingu í þá átt að ráða hingað fólk sem sættir sig við lakari kjör og lakari aðbúnað en íslenskt verkafólk sem betur fer gerir nú orðið. Við skulum segja að hér væri kominn slatti af Portúgölum sem ynni í saltfiskverkun og það væri farið að þrengjast um atvinnu af þessu tagi fyrir Íslendinga sjálfa. Þá er ákveðið að grípa til öryggisákvæðisins. Það er ákveðið að taka upp á nýjan leik atvinnuleyfi fyrir þessa útlendinga. Reglurnar eru þannig að það verði þá að gilda um alla jafnt, það verður að gilda um allar hinar þjóðirnar í EES. Það er ekki bara hægt að setja það á Portúgali því að ráðstafanirnar skulu gildagagnvart öllum samningsaðilum, segir í 3. tölul. 111. gr.

Hvað gera Portúgalir? Við skulum segja að einhver umboðsmaður fyrir verkafólk í Portúgal ætli ekki að una þessu. Hann heimtar að þessi fjandi sé ekki þolaður, þetta fólk eigi sama rétt til atvinnu á öllu efnahagssvæðinu og þetta sé mismunun. Halda menn að Portúgalir færu að heimta þá að Íslendingar þyrftu að sækja um atvinnuleyfi í Portúgal á móti? Ég held ekki. Það skiptir þá engu máli. Þeir mundu ósköp einfaldlega reisa ágreining við Ísland og krefjast þess að öryggisákvæðinu væri ekki beitt og/eða umfang þessara ráðstafana væri ekki svona mikið, þær fælust í einhverju öðru. Þeir mundu e.t.v. segja: Í staðinn fyrir að taka upp atvinnuleyfi fyrir Portúgali í íslenskum saltfiski, þá skuluð þið bara grípa til atvinnuskapandi aðgerða. Þið skuluð bara koma á fót nýrri atvinnustarfsemi fyrir þetta fólk þannig að allir hafi atvinnu en ekki brjóta samninginn með þessu. Þeir gera ágreining. Sá ágreiningur fer fyrir sameiginlegu nefndina, hann leysist ekki á þremur mánuðum eða þá hann leysist með því að Ísland gefi eftir, ella kemur til gerðardómur. Hver halda menn að verði staða Íslands að beita þessu öryggisákvæði gagnvart t.d. 5% atvinnuleysi, sem kynni að vera til staðar á ákveðnu svæði, gagnvart þjóðum sem sjálfar búa við 15--20% atvinnuleysi? Það mundi enginn hafa samúð með Íslendingum. Málstaður okkar væri afar veikur við slíkar aðstæður og það er næsta víst að gerðardómurinn mundi falla Íslandi í óhag. Aðstaða okkar til að verja hinn fámenna og viðkvæma íslenska vinnumarkað, t.d. með þessu öryggisákvæði, yrði að mínu mati mjög slök.

Það mætti fara um þetta mörgum fleiri orðum, herra forseti, en ég ætla ekki að gera það. Auðvitað getur þetta átt við um fjölmörg atriði önnur en vinnumarkaðinn. Það gæti átt við um landakaup, þetta gæti átt við um ýmiss konar ójafnvægi eða röskun sem væri að verða á okkar högum vegna ákvæða þessa samnings. Í öllum tilvikum er rammi þessa öryggisákvæðis eins. Það er mjög veikt að mínu mati og fráleitt að halda því fram að það sem slíkt komi í staðinn fyrir beina fyrirvara á ýmsum samningssviðum. Það er rugl. Og ég skil ekki í raun og veru hvernig menn sem hafa lesið textann frá og með 111.--114. gr. sem og bókun 33 geta haldið slíku fram. Það er fjarstæða. Hér er um svo aumlegt ákvæði að ræða og sá sem ætlaði að fara að beita því væri í svo vondu ljósi gagnvart hinum samningsaðilunum að mér er til efs að menn mundu nokkurn tíma leggja út í að reyna að nota það. Þeir verða auðvitað ekki mjög vinsælir í klúbbnum fína sem færu út á þá braut yfirleitt.

Því hefur verið haldið fram að þetta ákvæði sé sambærilegt því sem við Íslendingar höfum haft í norræna sáttmálanum um sameiginlegan vinnumarkað Norðurlanda. Því fer sömuleiðis órafjarri að svo sé og er þó ólíku saman að jafna, stöðu okkar Íslendinga gagnvart hinum Norðurlöndunum þar sem kaupmáttur er svipaður og hér og lífskjör sambærileg og félagsleg réttindi svipuð eða okkar aðstæðum t.d. ef við færum að mæta innstreymi vinnuafls frá láglauna- og atvinnuleysissvæðunum í Suður-Evrópu. Það yrði líklegast að slíkt innstreymi kæmi frá láglauna- og atvinnuleysissvæðunum í Suður-Evrópu, Portúgal, Suður-Ítalíu, Grikklandi jafnvel þar sem er 15--20% atvinnuleysi. Halda menn að þeir hefðu mikla samúð með Íslendingum ef þeir ætluðu að beita öryggisákvæðum gagnvart slíku? Ég held ekki. (Gripið fram í:Eða hinu fátæka Bretlandi.) Eða hinu fátæka Bretlandi sem er ekki fallega á sig komið eftir thatcherismann eins og hv. þm. Alþfl. er ólatur við að minna á.

Herra forseti. Ég hef farið aðeins yfir þetta atriði varðandi öryggisákvæðið sem lítið hefur verið rætt til þessa það ég best veit. Mér þykir auðvitað leiðinlegt að þurfa að gera það að utanrrh. fjarstöddum. Ég held að ég hafi ekki verðskuldað það að hann tolli ekki augnablik í þingsalnum þegar reynt er að ræða við hann hér efnislega um afmarkaða þætti samningsins. Ég skal fúslega játa að ég hef á köflum verið farinn að sakna þess að menn tækju þátt í þessari umræðu á þann hátt að taka fyrir einstaka efnisþætti, einstakar greinar og ræða þær ítarlega. Ég hef verið að reyna að gera það hér. Ég hef haldið mig algerlega við fjórar greinar í samningnum og reynt að ræða þær og mótmæli því að hæstv. utanrrh. og ábyrgðaraðili málsins sé hér víðs fjarri lon og don.

Ég ætla þá í öðru lagi, herra forseti, að svo miklu leyti sem tíminn leyfir, að ræða um landakaup og rétt útlendinga til fjárfestinga hér á grundvelli þessa samnings. Menn hafa dvalið þar mest við kaup á jarðnæði eða landi. Það er svo sem skiljanlegt en auðvitað er rétt að minnast þess að réttur útlendinga til fjárfestinga hér er að sjálfsögðu ekki bundinn við landið eitt. Hann er altækur, fullt frelsi til fjármagnsflutninga og fjárfestinga er ein af grundvallarreglum svæðisins og það kemur mjög víða við. Ég held að menn hafi í ýmsum tilvikum alls ekki áttað sig á því hversu víða það kemur við, jafnvel okkar gildandi og nýlega löggjöf um fjárfestingu erlendra aðila í atvinnurekstri sem og auðvitað allar fjárfestingar erlendra aðila í einkaþágu sem falla utan laganna um fjárfestingar í atvinnurekstri. Menn mega ekki gleyma því að á báðum þessum sviðum opnast fullt frelsi. Þeir sem þekkja samninginn vita að þetta kemur inn í hann á mörgum stöðum, bæði í markmiðsgreinar samningsins, í inngang hans og síðan í 40. gr. og kaflann um fjárfestingarfrelsið. Ég bendi mönnum á að fá sér lög um fjárfestingar erlendra aðila í atvinnurekstri, fletta þar upp á bls. 2 og lesa í gegnum þann texta og skoða hversu mörgu þetta breytir. Ég er ekki viss um að allir hafi áttað sig á því. Þar eru níu tölusettir liðir sem fjalla um takmarkanir sem fjárfestingum erlendra aðila eru settar. Í fyrsta lagi gagnvart sjávarútveginum, síðan rétti íslenska ríkisins, sveitarfélaga og ríkisborgara varðandi virkjunarréttindi. Síðan er ákvæði sem takmarkar mögulegan eignarhlut útlendinga í flugrekstri við 49%. Í fimmta lagi mega erlendir aðilar ekki eiga meira en 25% hlutafjár í íslenskum banka samkvæmt gildandi lögum. Í sjötta lagi er fjárfesting erlends ríkis eða fyrirtækis í eigu erlends ríkis í atvinnurekstri hér á landi óheimil nema með sérstöku leyfi ráðherra. Í sjöunda lagi eru takmarkanir á heildarfjárfestingum erlendra aðila og mega þær ekki fara yfir 250 millj. kr. á hverju almanaksári og ekki verða meiri en 25% í hverri atvinnugrein fyrir sig o.s.frv. Öll þessi ákvæði munu sæta breytingum af ákvæðum samningsins um fjármagnsflutninga og frelsi til fjárfestinga sem og ákvæðum um staðfesturétt og atvinnufrelsi á samningssvæðinu.

Mest hefur verið rætt um áhrifin varðandi kaup á landi og ég ætla að fara svolítið yfir það mál. Fyrir því eru m.a. ákveðnar ástæður að sá þáttur hvað varðar stöðu mála í tíð síðustu ríkisstjórnar hefur nokkuð verið til umræðu og ekki allt rétt og gáfulegt sem um það hefur verið sagt. Staðan var ósköp einfaldlega sú í fyrri ríkisstjórn að það var afdráttarlaus afstaða mín allan þann tíma sem ég fór með málefni jarða á Íslandi að Ísland ætti að hafa varanlegan fyrirvara hvað varðaði rétt útlendinga til fjárfestinga í landi og jarðnæði. Ég fór rækilega yfir það mál og kunni reyndar fyrir ágætlega þau lög sem koma helst við sögu, þ.e. jarðalög og ábúðarlög, og mér voru þegar ljósir vankantarnir á því að ganga frá þessu máli með nokkrum öðrum hætti en þeim að Íslendingar hefðu þarna varanlegan fyrirvara. Ég var m.a. með það fordæmi í huga sem er að finna í Danmörku í þessum efnum. Þrátt fyrir aðild að Evrópubandalaginu hafa Danir varið fyrirvara sinn varðandi landakaup í gegnum þykkt og þunnt, meira að segja í gegnum Maastricht og ástæðan er ósköp einföld. Þeir hafa áttað sig á því sem gefur auga leið að það var eina varanlega tryggingin fyrir því að unnt væri að sporna gegn því að land og landréttindi í stórum stíl færðist í hendur útlendinga ef svo bæri undir. Ég tel og taldi allan tímann og sú afstaða mín kom margoft fram að við Íslendingar yrðum að ná inn í þennan samning ef af honum yrði varanlegum fyrirvara hvað varðaði rétt útlendinga til uppkaupa á landi í einkaþágu. Þá á ég við öllu öðru landi en því sem væri nauðsynlegt athafnarými fyrir atvinnurekstur. Ég setti þessa skoðun fram strax á fyrsta ári könnunarviðræðna, m.a. á fundi á Þingvöllum sem haldinn var sérstaklega um þetta mál sumarið 1989. Afstaða mín kom margoft fram á þeim mánuðum sem í hönd fóru og hún er enn óbreytt. (Gripið fram í.) Það var alltaf verið að halda fundi, hæstv. forsrh. Ég þarf að fletta því betur upp ef ég á að fullyrða það, en mig minnti að í fyrsta sinn sem við fórum yfir í þetta á sérstökum fundi á Þingvöllum hafi það verið sumarið 1989 en það var líka fundur á árinu 1990, það er rétt.

Síðan þróuðust málin þannig eins og menn muna að utanrrh. fór fram á það í nóvember 1990 eða um mánaðamótin nóvember/desember 1990 að hann mætti halda áfram í samningaviðræðunum og falla frá öllum kröfum um varanlega fyrirvara af Íslands hálfu fyrir utan þann eina sem væri á sjávarútvegssviðinu og að mati utanrrh. þyrfti ekki að flokkast sem varanlegur fyrirvari þar sem ekki væri um fríverslun með sjávarvörur að ræða. Ég lýsti þá sem áður afdráttarlausri andstöðu við þetta og krafðist þess að áfram yrði það ófrávíkjanleg krafa Íslands að við gætum varið okkur í þessum efnum. Eins og menn síðan muna fór það þannig að utanrrh. fékk aldrei umboð frá fyrri ríkisstjórn til að falla frá fyrirvörunum og það sem kann að hafa gerst á tímabilinu desember 1990 til og með 5. maí 1991 er á ábyrgð hans eða samningamanna hans hvað þetta snertir.

Ég var þeirrar skoðunar, og hef enn frekar styrkst í þeirri afstöðu eftir að hafa skoðað málin nú þegar samningurinn liggur fyrir, að það væri miklum vandkvæðum bundið að binda þannig um hnúta ef ekki væri um varanlegan fyrirvara á samningnum að ræða að það gæti haldið. Sú ástæða er þar að mínu mati langstærst að málin eru í þannig fari hjá okkur Íslendingum hvað eignarhald á jarðnæði snertir í landinu að um leið og við ætlum að fara að setja í lög einhver takmarkandi ákvæði þá munu þau bitna á miklum fjölda fólks innan lands. Jarðalögum hefur ekki verið framfylgt í ströngum skilningi þeirra um áratuga skeið, ekki ábúðarlögum heldur. Eigendur jarða hafa ekki verið skyldaðir til að búa á jörðunum. Eigendur jarða hafa ekki verið látnir sinna fjallskilum eða annast girðingar eins og heimilt væri samkvæmt lögum. Hvers vegna ekki? Vegna þess að hundruð jarða á Íslandi, heilmikið jarðnæði, heilmikil landréttindi eru í eigu þéttbýlisbúa sem ekki hafa búsetu á jörðunum. Hvernig ætla menn að setja girðingar í lög, hvernig ætla menn að setja takmarkandi ákvæði án þess að það bitni á þessum fjölda fólks? Það er ákaflega vandséð. Þegar maður skoðar það sem nýjast hefur veri dregið fram í dagsljósið í þessum efnum, m.a. skýrslu nefndar á vegum tveggja ráðuneyta eða þriggja, þ.e. á vegum dóms- og kirkjumrh. og landbrh., kemur þetta auðvitað ljós sem mátti vera þeim ljóst sem til þekktu.

Herra forseti. Mig langar til að spyrja hæstv. forseta hvort þetta hafi gengið svona til alla umræðuna að ráðherrarnir, sem eru hér ábyrgðarmenn málsins, hverfi úr salnum þegar þeim sýnist þannig að þegar maður er að beina til þeirra máli sínu þurfi maður stanslaust að hafa augun á þeim til þess að vera viss um að þeir séu við. Er það hugsun hæstv. forseta að það sé eðlilegt að umræðan gangi með þessum hætti að hér sé yfirleitt enginn af hæstv. ríkisstjórn viðstaddur? Þá sjaldan þeir koma hingað er það í mýflugumynd og eru þeir þó ekki allir smáir að vöxtum heldur er það með þessum myndræna hætti séð að þeir eru hér í mýflugumynd. Ég kann ekki við þetta, hæstv. forseti, og mun ekki halda áfram máli mínu öllu lengur við þessar aðstæður. (Forseti:Forseta langar að benda hv. þm. á að hér hafði verið tilkynnt að fram færi utandagskrárumræða um eða upp úr kl. 4. Ef vel stendur á og hv. þm. er ekki um það bil að ljúka ræðunni þá væri hann kannski tilbúinn að fresta henni. En ef hv. þm. er um það bil að ljúka ræðunni þá gefur forseti honum að sjálfsögðu tækifæri til þess ef það eru ekki margar mínútur. En varðandi spurningu um viðveru hæstv. ráðherra í salnum verður fátt um svör hjá forseta annað en að samkvæmt töflu eru hæstv. ráðherrar staddir í húsinu og það er eins og gengur og gerist að menn eru svolítið á hreyfinguen forseti væntir þess að þeir fylgist vel með þessari umræðu eins og væntanlega hv. þm. þótt þeir séu ekki alltaf til staðar inni í salnum.)

Hæstv. forseti. Ég þakka þessi orð. Í sjálfu sér stendur hvorki vel né illa á í ræðunni að hætta. Að því leyti stendur vel á að ég hef engan áhuga á að tala yfir tómum stólum. Það eina góða við það er að þeir slitna ekki á meðan ráðherrarnir sitja ekki í þeim, en ég hef ekki áhuga á að flytja mál mitt við þær aðstæður. Ég gerði grein fyrir því í upphafi máls míns hvernig ég ætlaði að haga því og við hvaða ráðherra ég óskaði að eiga orðastað og í hvaða röð og hafði nú vonast til þess að það mundi greiða fyrir umræðunum og ég ætla þá að endurtaka það. Ég er að ræða um landakaup og hafði óskað eftir því að utanrrh. og forsrh. yrðu viðstaddir. Síðan hugðist ég koma inn á sjávarútvegsmál og það er þá rétt að koma þeirri ábendingu á framfæri við hæstv. forseta að gera sjútvrh. aðvart um það þegar umræðan heldur áfram að ég vildi gjarnan að hann væri viðstaddur. (Forseti:Hæstv. sjútvrh. er í salnum.) Oft kemur góður þá getið er og ég mun þá að sjálfsögðu verða við tilmælum hæstv. forseta og gera hlé á máli mínu meðan önnur mál komast hér á dagskrá.

Steingrímur J. Sigfússon(frh.): Hæstv. forseti. Ég var að beina máli mínu til þeirra hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh. og óska eftir því að þeim verði gert aðvart um að umræðan sé að hefjast á nýjan leik. (Forseti:Forseti hefur nú þegar gert ráðstafanir til þess að gera hæstv. ráðherrum viðvart.) Þá er bara spurningin, hæstv. forseti, hvort það hafi verið nógu róttækar ráðstafanir. Það bólar ekkert á þeim enn þá. (Forseti:Forseti er bjartsýnn á að ráðstafanirnar beri árangur.)

Ég hafði, hæstv. forseti, verið að fara hér aðeins yfir landakaup og fjárfestingarréttindi útlendinga sem leiða af ákvæðum þessa samnings og valda miklum breytingum, bæði almennt í atvinnulífi en líka á sviði fjárfestingarfrelsis hvað einkahagi snertir og rétt manna til eignakaupa og landakaupa í eiginhagsmunaskyni eða einkaþágu. Ég hafði áður reyndar rætt lítillega um öryggisákvæði, 111.--114. gr. samningsins, og ætla að vísa í þá umræðu aftur að lokum. Ég tel nauðsynlegt að rifja upp í fáeinum setningum það sem ég hafði sagt um aðdraganda þessa máls í tíð fyrri ríkisstjórnar, þ.e. þessi umdeildu ákvæði sem varða rétt útlendinga til að kaupa hér jarðnæði og land og/eða hins vegar séð möguleika okkar Íslendinga til þess að tryggja nokkurt forræði okkar sjálfra hér í landinu á landaréttindum.

Það var mín skoðun og hún kom oft fram, bæði innan ríkisstjórnar og utan í tíð síðustu ríkisstjórnar, að eini umbúnaðurinn að þessu leyti sem dygði okkur væri varanlegur og ótímasettur fyrirvari í samningnum. Það var því mín krafa til utanrrh. og samningamanna hans allan tímann að eftir slíkum fyrirvara yrði leitað. Ég féllst aldrei á það í tíð fyrri ríkisstjórnar að frá því yrði horfið enda veitti fyrri ríkisstjórn hæstv. utanrrh. aldrei umboð til að hverfa frá fyrirvörum af ýmsu tagi sem Íslendingar höfðu sett fram í samningaviðræðunum. Það var ekki fyrr en 5. maí 1991 sem slíkt var afgreitt á fundi ríkisstjórnarinnar sem þá hafði tekið við völdum. Sannfæring mín byggði m.a. á þeirri þekkingu á jarðalögum og framkvæmd þeirra sem ég hafði sem landbrh. og ég hef styrkst í þeirri niðurstöðu nú við yfirferð á málinu á nýjan leik eftir að samningurinn liggur fyrir og eftir að nefnd sú, sem dóms- og kirkjumrh. og landbrh. skipuðu til að athuga þetta mál, hefur skilað sinni niðurstöðu.

Ég þóttist sjá það og það liggur reyndar í augum uppi að það yrði ákaflega miklum vandkvæðum bundið að setja hér í lög takmarkandi ákvæði hvað varðaði réttindi manna til að kaupa sér jarðnæði sem ekki hefðu umsvifalaust í för með sér verulega mismunun gagnvart þeim sem í hlut ættu og vildu kaupa sér slíkt jarðnæði eftir að samningurinn gengi í gildi og hinum sem eiga fyrir land eða jarðnæði í landinu. Sú staðreynd blasir við okkur, eins og ég sagði áðan, að hundruð þéttbýlisbúa eiga jarðir eða landnæði af ýmsu tagi án þess þó að þeim fyrirmælum sem í lögum eru hafi verið framfylgt hvað snertir skilyrði um búsetu á jörðunum eða skilyrði um að þeir sinni fjallskilum eða annist viðhald girðinga eða annað því um líkt sem þar getur hugasnlega komið til. Það er allmikil einkaeign á landi og eins og ég sagði, þótt mér vitanlega hafi ekki farið nein sérstök könnun fram á því hversu mörg hundruð tilvika það eru, þá er ljóst að þau tilvik eru fjölmörg þar sem þéttbýlisbúar eiga hluta úr jörðum eða heilar jarðir án þess að sitja þær eða nýta nema að mjög takmörkuðu leyti.

Þegar þessi mál voru til umræðu í nóv. og des. 1990 og á fyrstu mánuðum ársins 1991 er rétt að menn muni eftir því að samningamálin voru sem slík í verulegri óvissu og með öllu óljóst hvaða niðurstaða yrði þar enda rak þá hver uppákoman aðra sem stofnaði málinu í heild sinni í mikla óvissu. Það er einnig rétt að minnast þess að þá var kominn sá tími þegar hæstv. utanrrh. eða samninganefndarmaður Íslands númer eitt kom með þá ósk að nauðsynlegt væri til þess að halda áfram viðræðum að EFTA-ríkin og þar með talið Ísland féllu frá öllum kröfum um varanlega fyrirvara.

Það var kosið til Alþingis næsta vor, eins og menn muna, og þingið lauk störfum í marsmánuði ef mig misminnir ekki. Sá tími sem var til stefnu til að skoða þau mál í framhaldi af þessum breyttum aðstæðum hefði því hvort sem er verið mjög skammur.

Ég minni á þetta hér vegna þess að það hefur stundum komið fram í umræðum að það hafi verið mikil vanræksla af hálfu hæstv. fyrrv. landbrh., þess sem hér talar, að hafa ekki umsvifalaust sett lög með girðingum sem hefðu tryggt um aldur og ævi að útlendingar gætu ekki keypt sér jarðnæði hér. Það er ákaflega sérkennilegur málflutningur ef málin eru betur skoðuð.

Í fyrsta lagi liggur það fyrir að þegar samningsniðurstaðan er fengin þarf að breyta fjölmörgum lögum á Íslandi og öllum þeim lögum sem stangast á við ákvæði samningsins. Það skiptir þá ekki máli hvort þau hefðu verið sett t.d. í febrúar 1991 eða löngu fyrr. Hefðu menn því í fullkominni óvissu um það hver niðurstaða málsins yrði við þessar aðstæður, veturinn 1990--1991, í þessu eina tilviki rokið til og sett fyrir fram einhver lagaákvæði til þess að verja sig fyrir hugsanlegri samningsniðurstöðu síðar, þá hefði það hvort sem er ekki haldið ef þau ákvæði brytu í bága við samningana nú. Það liggur í augum uppi. Þeim hefði þá orðið að breyta rétt eins og um hundrað öðrum ákvæðum í jafnmörgum frumvörpum sem rignir inn í þingið núna. Ég held að þeir menn sem halda því fram að okkur hefði verið einhver vörn í lagabreytingum þennan vetur séu að gera sig seka eða afhjúpa mikinn misskilning á eðli þessa máls --- eða hvað?

Er það ekki þannig ef við hefðum t.d. sett í landslög í febrúar 1991 að eingöngu ljóshærðir Íslendingar mættu kaupa jarðir á Íslandi --- hvers virði væru þau lagaákvæði verið nú ef við ætlum að gerast aðilar að hinu Evrópska efnahagssvæði? Einskis. Það fyrsta sem menn hefðu orðið að gera væri að breyta þeim, fella allt úr gildi, vegna þess að það er bannað að mismuna mönnum eftir þjóðerni.

Spurningin er eingöngu þessi: Getum við sett einhver takmarkandi ákvæði sem gera það að verkum að við þurfum ekki að óttast að mikið innstreymi verði hér á erlendu fjármagni og að útlendingar kaupi hér upp land í stórum stíl til einkanota, þannig að það þrengist mjög um fyrir okkur sjálfum í okkar eigin landi, sem ekki mismunar mönnum á grundvelli þjóðernis og brjóta þar af leiðandi ekki grundvallarreglur samninganna? Það er hægt, það eru ýmsir möguleikar í því, en þær reglur bitna þá jafnt á Íslendingum sem öðrum, að sjálfsögðu. Þar liggur nefnilega hundurinn grafinn og það er það sem ég held að menn hafi ekki áttað sig á þegar þeir í einfeldni sinni trúðu því að það væri auðvelt að leysa þennan vanda með lagasetningu hér innan lands. Það er ekki auðvelt, þvert á móti er það mjög snúið. Ég held að þegar menn skoða þetta betur komist þeir að raun um að það hafi orðið mikið slys í þessum samningum, ef menn á annað borð vilja vera aðilar að þeim og ef menn á annað borð vilja ekki taka áhættu gagnvart því að jarðnæði færist í stórum stíl á hendur útlendingum, að ekki var haldið inni varanlegum fyrirvara hvað þetta snertir. Það var eina trausta leiðin í þessum efnum. Ég skal rökstyðja dálítið nánar þessa fullyrðingu, hæstv. forseti.

Það er líka ástæða til að minna á það hér, vegna þessarar sérkennilegu umræðu um að menn hafi misst af einhverju gullnu tækifæri þessa tvo, þrjá mánuði veturinn 1990--1991 sem menn hefðu haft til stefnu, að núv. ríkisstjórn er búin að sitja við völd í næstum eitt og hálft ár og af þeim tíma hefur Alþingi lengstan hluta verið starfandi. Henni hefði svo sem ekki verið mikið að vanbúnaði að setja þessi lögef menn eru þeirrar skoðunar á þeim bæ að þetta sé einfalt mál.

Við getum byrjað á því að spyrja okkur hvers virði sé í þessu sambandi forkaupsréttur ríkis og sveitarfélaga. Það hefur verið nefnt að hægt sé að leysa þetta einfaldlega með forkaupsrétti ríkis og sveitarfélaga, bæta inn í lögin, t.d. til viðbótar forkaupsrétti sveitarfélaganna, forkaupsrétti ríkisins. Hafa menn trú á því að sá forkaupsréttur verði mikils virði ef hér verður á annað borð mikil ásókn í land? Hafa menn trú á því að menn muni vera tilbúnir að reiða fram þá fjármuni sem þarna yrði um að tefla? Alla vega ekki sveitarfélögin. Það er alveg á hreinu. Þau sveitarfélög, sem hér ættu væntanlega helst hlut að máli, eru einmitt ekki fær um að keppa við stóreignamenn sem reitt gætu fram verulegar fjárhæðir til að kaupa sér laxveiðiár, vatnsréttindi eða önnur slík hlunnindi, hrossaræktarjarðir eða því um líkt.

Það er út af fyrir sig hugsanlegt að forkaupsréttur ríkisins héldi, sem samhliða umtalsverðum peningum yrði beitt til þess að yfirbjóða jafnan útlendinga sem hér væru að leita eftir jarðnæði. Það er ljóst. En eru menn trúaðir á að menn séu tilbúnir til þess að leggja hundruð milljóna á ári í slík jarðakaup og safna þar með á nýjan leik á hendur ríkisins jarðnæði í stórum stíl? Er það vilji núverandi ríkisstjórnar að auka þannig ríkisumsvif í stórum stíl hvað forvöltun á landi snertir? Það eru þá fréttir fyrir mig. Ég ætla ekki að taka afstöðu til þess en það væru fréttir fyrir mig ef þessi ríkisstjórn einkavæðingarinnar væri tilbúin til að taka á þessu máli þannig. Hæstv. forsrh. er e.t.v. tilbúinn að svara því. Sér hann það sem aðferð í þessu sambandi og er þá pólitískur vilji fyrir því að beita henni í hans ríkisstjórn?

Ég tel að forkaupsrétturinn sé ákaflega lítils virði í þessu sambandi og einskis virði gagnvart sveitarfélögunum. Hann hefur á umliðnum árum verið ákaflega lítils virði í raun og veru í þeim tilfellum þar sem helst hefði þurft á honum að halda því þau sveitarfélög hafa yfirleitt ekki haft bolmagn til að keppa við þá aðila sem hafa haft fjármagn og vilja komast yfir jarðnæði.

Menn hafa hins vegar ekki haft miklar áhyggjur af því vegna þess að málin hafa þróast þannig á Íslandi, því miður leyfi ég mér að segja, að það hefur ekki verið skortur á jarðnæði. Satt best að segja er Ísland sennilega það land Evrópu, ef frá eru talin allra vanþróuðustu svæðin og kannski austurhlutinn, þar sem jarðnæði er auðvitað langsamlega ódýrast. Verðið á landi hér, t.d. í hekturum, er auðvitað bara brot af því sem það er þegar kemur út á þéttbýlissvæðin í Evrópu.

Frændur vorir Danir hafa lengi haft af því miklar áhyggjur að þýskir auðmenn mundu leggja undir sig Danmörku og kaupa þar lönd og réttindi í stórum stíl undir sumarbústaði eða sjálfa sig til veiða eða skemmtana. Þeir hafa þrátt fyrir allt varið í gegnum þykkt og þunnt sérstakar undanþágur sínar sem heimila þeim að takmarka eða banna kaup útlendinga á jarðnæði í Danmörku, sumarbústaðalandi og lóðum. Meira að segja í gegnum Maastricht-samningana hafa Danir varið þetta ákvæði og eru þeir þó að því leyti miklu betur settir en við að landbúnaðarlöggjöf þeirra er með sjálfkrafa innbyggðum takmörkunum gagnvart þeim mönnum sem geta keypt jarðir. Þeir þurfa að uppfylla vissa menntunarkröfur og þeir þurfa að búa á jörðunum. ,,Landbrugspligtin`` danska er einmitt þannig úr garði gerð. Engu slíku er til að dreifa hér. Hér er jarðnæði margfalt ódýrara þannig að ef maður legði það sem mælikvarða ættu hætturnar að verða meiri hér.

Ég held, hæstv. forseti, að þetta tal um að í raun og veru sé auðvelt að leysa þetta mál með innlendri lagasetningu, girðingum eins og menn kalla það, sé í fyrsta lagi óútskýrt, í öðru lagi óraunhæft og í þriðja lagi á misskilningi byggt. --- Og það er nokkur skaði að hér skuli vera svona lítið um framsóknarmenn í salnum því það er auðvitað óhjákvæmilegt, herra forseti, að ræða þetta mál lítillega við framsóknarmenn. (VE:Við erum tveir framsóknarmenn í Sjálfstfl.) Það eru e.t.v. einhverjir menn sem liggja undir framsóknarmennskugrun þótt þeir tilheyri öðrum flokkum en það dugar ekki. Ég hefði mjög gjarnan viljað að einhverjir framsóknarmenn gætu hlustað á þessa umræðu (Gripið fram í.) og ýmsir fleiri auðvitað hafa jafngott af þessari skynsamlegu umræðu eins og endranær.

Staðreyndin er sú að þegar menn fara að skoða hvernig þeir ætla að breyta jarðalögum og ábúðarlögum án þess að brjóta jafnræðisregluna og án þess að valda uppnámi gagnvart þeim hundruðum Íslendinga sem eiga jarðnæði fyrir, þá er það ekki einfalt mál. Því miður og öðru nær.

Í þessu sambandi vil ég leyfa mér að vísa í álit þessarar nefndar sem er að mörgu leyti ágætt og ég þakka fyrir að það var unnið að beiðni dóms- og kirkjumrh. og landbrh. Á bls. 72--73 er að finna umfjöllun um núverandi framkvæmd jarðarlaga og ábúðarlaga sem ég hef gert að umtalsefni og er alveg nauðsynlegt að menn átti sig á ef menn ætla að vera umræðuhæfir í þessum efnum, þ.e. þekki aðstæðurnar í landinu eins og þær eru og framkvæmd þessara laga eins og hún hefur mótast vegna aðstæðna á Íslandi undanfarin ár og undanfarna áratugi.

Það segir neðarlega á bls. 72, með leyfi forseta, í þessu ágæta áliti:

,,Þá ber einnig að hafa í huga að fjölmargar jarðir sem unnt væri að nýta til landbúnaðarframleiðslu eru nú nýttar til annars og oft í eigu aðila sem ekki býr á jörðinni. Þannig eru margar jarðir nýttar til sumardvalar eigenda og í þágu tómstunda þeirra, svo sem til veiði og reiðhestahalds.

Á þetta er bent hér til að minna á þá grundvallarreglu EES-samningsins og EB-réttar að óheimilt er að mismuna einstaklingum og lögaðilum á grundvelli ríkisfangs á þeim sviðum sem samningurinn tekur til. Þannig gætu stjórnvöld samkvæmt jarðarlögum og ábúðarlögum ekki tekið upp strangari framkvæmd þeirra laga þegar útlendingar sem nytu réttar samkvæmt EES-samningum ættu í hlut heldur en þegar um væri að ræða Íslendinga.``

Þetta er svona. Og menn verða auðvitað að muna eftir þessari stöðu í landinu. Það er á misskilningi byggt að málið sé svo einfalt að það sé hægt að segja: Allir þeir sem ætla að eiga jarðir á Íslandi verða að búa á þeim allt árið. Það er á misskilningi byggt að það sé svo einfalt að hægt sé að segja: Allir þeir sem ætla að eiga jarðnæði verða að vera bændur með bændaskólapróf og þeir verða að stunda búskap. Það er ekki hægt nema kasta í burtu þeim hundruðum Íslendinga sem eiga með lögformlegum og réttum hætti jarðnæði í dag. Og hvað ætla menn að gera við þá? Ef menn ætla ekki að brjóta réttinn á þeim og reka þá í burtu eru menn augljóslega orðnir í vanda gagnvart jafnræðisreglunni. Það er auðvitað það sem skýrsluhöfundar viðurkenna með raunsæjum hætti. Þeir fara síðan yfir það hvernig þetta sé í öðrum löndum, Noregi, Svíþjóð og Danmörku og nefna stöðuna þar sérstaklega, eins og ég gerði áðan, ,,landbrugspligtina`` og þær kröfur aðrar, m.a. menntunarkröfur, sem Danir nota til þess að tryggja starfandi bændum forgang að landi í sínu ríki og dugar alveg þar vegna þess hvernig aðstæðurnar eru. Skýrsluhöfundar klykkja út með því að segja:

,,Þannig setja Danir ýmis skilyrði um búsetu og þekkingu þeirra sem eignast bújarðir þar í landi en hér á landi er raunveruleikinn sá að fjöldi bújarða er í eigu einstaklinga sem hafa fasta búsetu annars staðar og ekki hafa verið teknar í lög kvaðir um tiltekna lágmarksþekkingu þeirra sem keypt geta bújarðir og rekið þar búskap. Aðstæður hér á landi eru því með nokkuð öðrum hætti en í þessum löndum,`` segir þar og það er rétt.

Ég held að menn verði að átta sig á því og því fyrr því betra og væri mikið til bóta held ég og mundi komast eitthvað meiri skynsemi í þetta girðingatal og jarðnæðistal ef menn tækju sig t.d. til og læsu þessa skýrslu vandlega. Þar segir á bls. 98 í niðurstöðukafla:

,,Þessi ákvæði . . . og síðan er vitnað í tiltekinn dóm hjá Evrópubandalaginu, ,,sýna nægjanlega að ákvæði jarðalaga og ábúðarlaga standast EB-rétt vegna þess að þau gilda jafnt um íslenska aðila og erlenda. Með sama hætti standast þessi lög EES-samninginn. Hins vegar má ekki beita ákvæðum jarðalaga, t.d. 2. mgr. 6. gr. um hvað telja skuli andstætt hagsmunum sveitarfélags, á þann hátt að erlendum mönnum eða félögum sé mismunað miðað við íslenska aðila. Mismunun gæti og falist í því ef forkaupsrétti sveitarfélags væri beitt til þess að koma í veg fyrir eignaraðild þeirra sem kynnu að geta byggt á EES-reglum . . .

Með öðrum orðum, ef t.d. hæstv. forsrh. ákvæði að setja inn í lög forkaupsrétt íslenska ríkisins og síðan tækju Íslendingar til við að beita honum þannig að þeir keyptu jafnan jarðir sem útlendingar byðu í en ekki þær sem Íslendingar byðu í, þá er það óheimilt. Það er mismunun. Málin eru því ekki svona einföld. Menn verða auðvitað að átta sig á því að þessi grundvallarregla gengur í gegnum allt, í gegnum þykkt og þunnt, ekki bara lagabókstafinn, heldur líka framkvæmdina. Ef sveitarfélög eða ríki verða ber að því að ætla að mismuna mönnum á grundvelli þjóðernis, þó að lagaákvæðin standist samninginn, þá er það brot engu að síður. Forkaupsréttur ríkis brýtur ekki ákvæði EES-samningsins og forkaupsréttur sveitarfélags með vissum skilmálum brýtur ekki ákvæði samningsins. Skýrsluhöfundarnir eru sammála um það og það er ég einnig. Ef beiting þeirra er á þann veg að hún mismunaði mönnum er það að sjálfsögðu brot.

Ég held því, herra forseti, að sú umræða sem farið hefur fram um þetta sé í raun og veru í allt of miklum fyrirsagnarstíl og menn hafi ekki lagt það á sig, ekki nennt því eða hvað það á nú að kallast, að fara svo rækilega ofan í málin að þeir vissu hvað þeir væru að tala um. Menn hrópa: Girðingar, girðingar. Framsóknarmenn halda miðstjórnarfundi og segja bara girðingar, girðingar og þetta á allt að vera í lagi. En hvernig girðingar? Hvernig eiga þær að standast? Hvernig eiga þær að virka? Úr hverju eiga þær að vera? Gaddavír eða lögum eða framkvæmd? Þessu verður að svara. Eiga þær bara að vera fjárheldar eða eiga þær að stoppa norðanvindinn? Þegar ég fer ofan í þessi mál kemst ég æ betur að því að þetta er meira og minna byggt á sandi, því miður, vegna þess að samningsákvæðin, grundvallarreglurnar, eru það sterkar. Þær þyrma engu, mönnum líðst engin mismunun. Það er verið að búa til eitt ríki í þessum skilningi þar sem allir þegnarnir eru jafnir og ég held það muni vefjast mjög fyrir mönnum, og þó löglærðari séu en ég, að finna leið fram hjá þessum stóra þröskuldi til þess að tryggja einhver forréttindi Íslendinga sjálfra í eigin landi gagnvart þessum hlutum. Það er bannað. Það er verið að afnema hér með samningnum heimild okkar, möguleika okkar, þó sjálfstæðir eigum að teljast, til þess að búa við forréttindi í okkar eigin landi hvað svona hluti snertir. Það er verið að leggja það niður og það er ágætt að menn átti sig á því, m.a. sá þingmaður sem hér á eftir að tala næst á eftir mér, hv. 3. þm. Austurl., Egill Jónsson. Honum er þetta kannski vel ljóst og hefur lengi verið. (EgJ:Ég er ekki á mælendaskrá.) Þá væri mál til komið að þú gerðir ráðstafanir til þess að komast þangað sem snarast.

Ég held, herra forseti, að ég þurfi ekki að fara mikið rækilegar ofan í þetta. Ég gæti gert það, ég hef kembt þetta svo sem þokkalega að ég tel, síðustu dagana fyrir utan þá þekkingu sem ég hafði á þessu fyrir. Mín niðurstaða er ósköp einföld: Ég hef enga færa leið séð enn þá sem dugar til að vera okkur Íslendingum einhver öryggisventill sem mark er á takandi í þessum efnum sem ekki rekst á tvær óyfirstíganlegar hindarnir, þ.e. annars vegar 4. gr. samningsins, grundvallargreinina, sem og ýmsar aðrar markmiðsgreinar svo sem 40. gr. samningsins o.s.frv. um bann við mismunun. Hin hindrunin er aðstæður sem fyrir eru í landinu í þessum efnum. Gildandi löggjöf og framkvæmd hennar, eins og hún er á Íslandi í dag, er hinn þröskuldurinn.

Ég bið þá menn sem hafa lausnina og hafa fundið það sem ég hef verið að leita að en hef ekkifundið að koma með það fram í dagsljósið og útskýra það fyrir mér og væntanlega fleirum lið fyrir lið, efnislega og nákvæmlega hvernig þeir ætla að gera þetta svo það strandi ekki á öðrum hvorum eða báðum þessara tveggja þröskulda.

Eitt hlýtur að lokum að koma upp í hugann í þessum efnum. Það er hversu augljósar slíkar girðingar mættu vera til þess að þær yrðu ekki umsvifalaust dæmdar ólöglegar. Ég spyr t.d. hæstv. utanrrh.: Telur hann það ekki ærið vandasamt verk að semja slíka löggjöf undir opinni umræðu um að tilgangurinn sé sá að takmarka réttindi útlendinga hér, með öðrum orðum mismunun, því að við erum ekki að tala hér á lokuðum fundi, að breyta íslenskum lögum þannig að það yrði alveg gagnsætt að tilgangurinn væri að reisa girðingu? Er hæstv. utanrrh. ekki hræddur um að þeir íbúar Evrópska efnahagssvæðisins erlendis, sem vildu láta reyna á rétt sinn hér, mundu fara ofan í samninginn og segja: Samkvæmt inngangi hans, 1. gr. hans, 3. gr. hans, 4. gr. hans, 40. gr. hans er hér verið að brjóta á mér rétt og ég ætla að sækja hann. Þeir mundu segja: Ég uni því ekki að ég geti ekki fjárfest eins ég ætla mér uppi á Íslandi. Og málið gengur ósköp einfaldlega áfram. Er hæstv. utanrrh. ekkert hræddur um að slíkar girðingar yrðu dæmdar ólöglegar á grundvelli hinna almennu ákvæða og markmiðssetningar samningsins? Ég er ansi hræddur um að menn hljóti að vera þar á mjög þunnum ís. Það hefur vakið athygli mína, t.d. í einu tilviki, að samninganefndarmenn hafa greinilega verið hræddir um að tiltekið fyrirkomulag gæti gengið til dómstóla og þar dæmt ólöglegt, dæmt að það stríddi gegn markmiðum og almennum ákvæðum og grundvallarreglum samningsins. Ég á hér við fyrirkomulag á Norðurlöndunum með áfengiseinkasölu. Menn hafa sagt sem svo að einkasala ríkisins á áfengi hér brjóti engin sérstök ákvæði samningsins. En eitthvað hefur nú komið við menn í þeim efnum, (Gripið fram í.) það er nú gott ef Verslunarráðið er hér með aðrar upplýsingar og formaður efh.- og viðskn. þar á ofan. Það vakti alla vega athygli mína að í rökstuðningi fyrir þeirri sérstöku bókun sem ríkisstjórnir fjögurra Norðurlanda kusu að gera um áfengiseinkasölur, og af einhverjum ástæðum töldu þeir sig knúna til að gera bókun . . . (Gripið fram í.) Hæstv. utanrrh. verður e.t.v. svo vænn að koma hér upp og skýra það fyrir okkur á eftir hvers vegna ríkisstjórnir Norðurlandanna fjögurra sem ekki eru í EB sáu ástæðu til að gera þessa bókun. Það er skýrt á bls. 96 í greinargerð með frv. Þar segir:

,,Til þess að tryggja stöðu sína enn frekar ef til þess kæmi að þetta atriði kæmi fyrir dómstóla hafa Norðurlöndin fjögur, Finnland, Ísland, Noregur og Svíþjóð, gefið yfirlýsingu við samninginn þar sem áréttað er að áfengiseinkasala sé mikilvægur þáttur í stefnu þessara ríkja í heilbrigðis- og félagsmálum.`` (VE:Svo bættu Austurríkismenn við landbúnaðarmálum.) Það var skynsamlegt hjá þeim enda voru þeir að hugsa um það. Þarna er bersýnilega verið að gefa í skyn, og sá ótti hlýtur að hafa blundað í samningamönnum, að það kynni að reyna á þetta ákvæði fyrir dómstólum og það kynni að fara svo að það yrði dæmt ólöglegt. Til þess að styrkja fyrir fram málflutningsaðstæður sínar setja Íslendingar og hinar Norðurlandaþjóðirnar þrjár í EFTA fram sérstaka bókun þar sem þær ætla að reyna að verja ákvæðið á þeim grundvelli að það sé hluti af heilbrigðis- og félagsmálastefnu í viðkomandi löndum. Spurning mín er þessu skyld. Með hverju ætlum við að verja girðingarnar sem beinlínis mismuna útlendingum varðandi jarðakaup á Íslandi þegar þær ganga fyrir dómstóla? Liggur það ekki í hlutarins eðli, ef tilgangur slíkrar lagasetningar er greinilega að hindra aðgang útlendinga, að hún verður dæmd ólögleg? Hún verður dæmd brot á samningnum af okkar hálfu. Það er það sem ég held vegna þess að því miður undirbyggðu menn ekki stöðu okkar til að halda slíkum sérréttindum okkur sjálfum til handa í landinu. Ég held að hæstv. utanrrh. hafi þar kannski gert mestu mistökin eða fengið þyngsta kjaftshöggið af öllum í þessum samningaviðræðum vegna þess að þetta kann vel að verða banabiti samningsins. Það nægir að vitna í þau viðhorf framsóknarmanna að þetta girðingartal sé úrslitaatriði um þeirra afstöðu. Ef þeim færi nú eins og mér, framsóknarmönnunum sem nenntu að fara ofan í samninginn, og kæmust að þessari sömu niðurstöðu, yrðu þeir þá ekki að greiða atkvæði gegn honum. Ég vænti þess og svo kynni að fara um fleiri. Er það t.d. alveg öruggt mál að þingmenn Sjálfstfl. séu tilbúnir til að kyngja þessum óljósu hugmyndum um girðingar sem enginn hefur útfært hvernig eigi að vera og hvernig eigi að standast ákvæði samningsins. Þetta er, herra forseti, meira og minna skrifað í skýin. Það er í raun og veru furðulegt að standa hér núna í byrjun septembermánaðar 1992 og ræða þetta á jafnóljósum forsendum hvað varðar frammistöðu stjórnvalda og vinnu að þessum málum eins og raun ber vitni. Hvar er frv. hæstv. landbrh. um breytingar á jarðalögum og ábúðarlögum sem á að vera þessi girðing? Það hefur lítið farið fyrir því. Mér er ekki kunnugt um að svo mikið sem uppkast hafi borist landbn. til skoðunar og það er staðfest hér. Samt er viðurkennt að það sé úrslitaatriði a.m.k. eins stjórnmálaflokks um afstöðu hans til samningsins. Það eina sem fyrir liggur sem kallast getur vinna af hálfu stjórnvalda er þessi ágæta skýrsla sem dóms- og kirkjumrh. og landbrh. létu vinna. Hún staðfestir og er rökstuðningur að meira og minna leyti fyrir því sem ég hef verið að segja, að þetta girðingatal er byggt á sandi.

Herra forseti. Ég ætla þá að ljúka umfjöllun minni um þetta mál og þykir sjálfsagt ýmsum nóg komið. Ég ætla ekki að gera málefni landbúnaðarins að umtalsefni að öðru leyti, m.a. vegna þess að hér bólar lítið á hæstv. landbrh. Það hefur reyndar verið komið inn á nokkur atriði í því sambandi áður af hv. 2. þm. Suðurl. ef ég man rétt, þar á meðal það vafasama orðalag sem lenti inn í texta samningsins hvað varðar réttindi Íslendinga til að leggja á jöfnunargjöld og fleira í því sambandi. Það var að mínu mati til mikillar bölvunar að landbúnaðarmálin skyldu blandast inn í þessar samningaviðræður yfir höfuð. Það gerðist því miður á lokakafla samninganna vegna kröfu Evrópubandalagsins sem eins og kunnugt er var tilkomin af þörf þeirra fyrir að rétta hlut hinna fátækari svæða á suðursvæði Evrópubandalagsins til að auðvelda þeim leið inn á markaði hinna velmegandi EFTA-ríkja með sínar suðrænu landbúnaðarvörur.

Að lokum, herra forseti, ætla ég að taka hér lítillega fyrir málefni sjávarútvegsins. Ég er þakklátur fyrir að hæstv. sjútvrh. skuli heiðra okkur með nærveru sinni. Ég tek það fram að það sakar auðvitað ekki að hæstv. forsrh. og utanrrh. fylgist með þessu líka. Því hefur verið haldið fram og það má út af fyrir sig til sanns vegar færa að helstu hagsbætur Íslendinga samkvæmt þessum samningi felist í sjávarútvegshlið hans og sumir segja að jafnvel einu hagsbætur Íslendinga, sem mælanlegar eru í einhverjum tölum eða einhverju skipta, liggi þar aðrar en ýmis önnur almenn áhrif sem við gætum sótt okkur sjálfir meira og minna með eigin lagasetningu eða eigin aðlögun að breytingunum í Evrópu. Það má til sanns vegar færa.

Það er sjálfsagt að byrja á því sem rétt er að í samningsniðurstöðunni felast ákveðnar hagsbætur fyrir okkur Íslendinga í formi tollalækkana og tollaniðurfellingar af sjávarvörum. Það er alveg morgunljóst og því ber enginn maður á móti, hvorki þeir sem eru heittrúaðastir á þennan samning né hinir, a.m.k. ekki ég þó að ég sé gagnrýninn á mjög marga þætti hans að öðru leyti. Þetta atriði er að sjálfsögðu okkur til góðs en við þurfum held ég að varast mjög að ofmeta ávinningana af samningnum á sviði sjávarútvegs og þar með á þjóðarbúskap okkar. Stundum er svo gáleysislega með hlutina farið að það er talað um alla tollaniðurfellinguna brúttó eins og hreina hagsbót okkur til handa rétt eins og við höfum borgað þessa tolla alla saman eins og þeir leggja sig.

Nú rekur mig ekki minni til að t.d. íslenskir saltfiskframleiðendur hafi þurft að borga með ávísunum tollana niður á Spáni. Ég man ekki heldur eftir því þegar við erum að flytja inn bíla, t.d. ef maður er að kaupa sér japanskan bíl eins og undirritaður ekur á, að Japanir hafi sent mér ávísun fyrir tollinum. Ég hef ekki rekist á það. Þvert á móti hefur það yfirleitt gripið mig þannig að ég þyrfti að borga þennan fjandans toll ofan á kaupverð bílsins. Það sé því ekkert hagsmunamál þeirra hjá Subaru eða Toyotu eða hvað það nú er að þessir tollar séu svona eða hinsegin uppi á Íslandi. Þeir framleiða bílinn og senda hann af stað á ákveðnu verði og svo hleður þetta bara utan á sig á leiðinni. En við skulum samt vera það sanngjörn í umfjöllun um þetta að viðurkenna að auðvitað eru tollaniðurfellingarnar til góða, okkur til hagsbóta, af tveimur ástæðum. Við getum reynt að ná í einhvern hluta af verðinu til okkar, keppa við neytandann um það að ná einhverju af þessu. Hitt er þó kannski ekki síður mikilvægt og það er að lægri tollar og lægra verð á vörunni til neytandans gæti þýtt meiri sölu og það er vissulega jákvætt líka, þýðir sterkari stöðu vörunnar á markaði.

Það er ekkert fráleitt að mínu mati að fjalla um þetta undir þeim formerkjum og með þeirri þumalputtareglu að skipta ávinningunum til helminga milli framleiðandans og neytandans og segja sem svo: Það er ekki ólíklegt að það fari um það bil þannig að saltfiskkaupendurnir, neytendurnir á Spáni og Ítalíu, fái helminginn og við helminginn, skiptum þessu bara til helminga, og það er ekki verri nálgun en hver önnur. Og hvað erum við þá að tala um mikla fjármuni í þessu sambandi? Eru það slíkar fjárhæðir fyrir íslenskan þjóðarbúskap sem stundum er látið af? Ég held ekki. Það sem við erum að tala um eru kannski um 2 milljarðar kr. í heildartollum, greiddum af útfluttum sjávarafurðum, langmestan hluta þess á Evrópubandalagið. Helmingurinn af því er þá kannski svona 1.000 millj. ef við sættumst nú á það til einföldunar í umræðunni að skipta þessu til helminga milli framleiðenda og neytenda. Það eru ekki stærðir þegar maður ber þær t.d. saman við sveiflur í íslenskum sjávarútvegi, sveiflur í afurðaverði upp á tugi prósenta, jafnvel innan ára, sem skipta í raun og veru sköpum þegar maður ber það saman við allar aðrar breytur í dæminu við stöðugt ástand og að því tilskildu að við fengjum þetta reglulega til okkar. Þá munar vissulega um þetta en eru ekki að mínu mati þær stærðir sem stundum er látið í veðri vaka. Ég geri þó ekki lítið úr því t.d. að þetta mun styrkja stöðu saltfiskframleiðslunnar sérstaklega og það er vissulega af hinu góða, ekki síst í því samhengi að saltfiskverkunin er víða rekin í minni þéttbýlisstöðunum og af ýmsum minni fyrirtækjum vítt og breitt um landið, sem eru mikilvæg í atvinnustarfseminni hver á sínu svæði, og auðvitað margir kostir því samfara að styrkja þá mynd.

Varðandi ávinninginn af þessum samningi í sjávarútveginum að öðru leyti en því sem nemur hinum beinu tollaniðurfelllingum verð ég að segja eins og er að hversu vandlega sem ég reyni að fara yfir það, þá finn ég ekki mikið satt best að segja. Því er stundum haldið fram að með þessari samningsniðurstöðu séu að opnast einhverjir geysilegir möguleikar, sem áður hafi verið lokaðir, til stóraukinnar fullvinnslu á íslenskum sjávarafurðum. Ég held að það sé misskilningur. Ég held að það sé verulegur misskilningur og að mörgu leyti hættulegur vegna þess að menn taka þetta kannski sem einhver trúarbrögð um að þarna sé bara lausnin fundin, hið stóra ljós í myrkrinu, EES og bara margföldun verðmæta í sjávarvörum. Það er engin margföldun þó að við fáum felldan niður kannski 500 millj. kr. toll af saltfiski. Það er gott í sjálfu sér en það verður engin margföldun í sjávarútvegi.

Staðreyndin er auðvitað sú að meginkrafa okkar um fríverslun með fisk náðist ekki fram. Í öðru lagi náðist ekki fram tollfrelsi með sjávarafurðir. Það þarf því að semja sérstaklega um hverja nýja tegund og hverja vöru sem ekki er tekið á í samningnum sérstaklega. Í þriðja lagi, og það er kannski neikvæðast af öllu, urðum við að láta eftir 3 þús. tonna veiðiheimildir í íslenskri landhelgi til þess að liðka með einum eða öðrum hætti fyrir þessari samningsniðurstöðu. Það er óþarfi að hafa um það þau orð að með þessu hafi hæstv. utanrrh. brotið það blað í sögunni að hann hafi látið veiðiheimildir fyrir viðskiptafríðindi. Auðvitað blasir við að þetta var af hálfu Evrópubandalagsins úrslitaatriði og það ætti að segja okkur ýmislegt og verða okkur nokkurt umhugsunarefni.

Ég held að hæstv. utanrrh. ætti líka að kynna sér hvernig fjallað var um þessa samningsniðurstöðu á Spáni og í Portúgal af hálfu viðsemjenda okkar. Hvað töldu þeir sig vera að vinna með þessum 3.000 tonna veiðiheimildum í íslenskri landhelgi? Þeir töldu sig vera að brjóta niður varnarmúr Íslendinga sem enginn hafði komist í gegnum um árabil. Íslendingar höfðu staðið fastir fyrir og harðneitað öllum óskum um veiðiheimildir í íslenskri landhelgi og harðneitað að semja um tollfríðindi fyrir veiðiheimildir. Það er enginn vafi á því að sá ávinningur sem Evrópubandalagið sér í þessu sín megin frá, þ.e. fiskveiðiþjóðirnr sem gera út úthafsflota, er ekki bara þessi 3.000 karfaígildi. Hann er líka sá að brjóta Íslendinga á bak aftur, opna íslensku landhelgina, koma löppinni milli stafs og hurðar. Það er það hættulega í þessu máli. Enda er það svo, sem betur fer, að þegar maður fer út um landið og ræðir við sjómenn, þá hittir maður fjölmarga sem segja ósköp einfaldlega: Þetta er nóg til þess að ég er á móti þessum samningi. Ég vil ekki sjá hann. Ég vil ekki hleypa erlendum flota inn í landhelgina á nýjan leik. Mér er alveg sama hvað er á þessum 10 þúsund blaðsíðum að öðru leyti. Ég vænti þess að einhverjir fleiri en ég hafi rekist á slíka heiðursmenn á bryggju eða um borð einhvers staðar við sjávarsíðuna.

Svo bætist það auðvitað við, sem verða má mönnum ærið umhugsunarefni í þessu sambandi og er það atriði sem strandar á í samningaviðræðum Íslendinga og Evrópubandalagsins um samskiptasamning á sviði sjávarútvegs, að Evrópubandalagið kýs auðvitað að líta á þetta sem veiðiheimildir, sem þeim er í sjálfsvald sett að nýta eða nýta ekki, ef þeir ekki ná þeim eins og þeim sýnist og rúmast innan samkomulagsins. Það er auðvitað ákaflega sérkennilegt að síðan hafi orðið árangurslausir samningafundir vegna þeirrar kröfu Íslendinga að hér sé um að ræða skipti á veiði en ekki veiðiheimildum.

Mig langar til að spyrja hæstv. utanrrh., það er nú tilraunarinnar virði, herra forseti, að spyrja ráðherrann einnar beinnar spurningar og hún er þessi: Kemur það til greina að slá af þessari grundvallarkröfu okkar Íslendinga að hér sé um að ræða skipti á veiði sem verði að ganga þannig fyrir sig að fyrst þurfi Íslendingar að veiða þessi 30 þús. tonn af loðnu og þá geti hinir fengið karfa, þ.e. langhalann sem breyttist í karfa á einni nóttu? Það væri fínn titill á ævintýri, snoturri ævintýrasögu ef menn vildu semja ævintýrabók fyrir börnin sín, Langhalinn sem breyttist í karfa. Þetta hjómar eins og ævintýri. Mér finnst það mikilvægt að hæstv. utanrrh. svari því skýrt og skorinort og ætti ekki að gera annað en að styrkja samningsstöðu hans að mæta þarna næst og segja: Ég er með þá yfirlýsingu á bakinu sem ég gaf á Alþingi að það komi ekki til greina að slaka á þessu atriði. Ef hins vegar verður slakað á því, sem er ósk Evrópubandalagsins, þá segir það sína sögu um það hvaða augum þeir líta á þessar veiðiheimildir. Það mundi nefnilega segja meira en mörg orð um það hvernig þeir vilja líta á þessar veiðiheimildir sem fyrsta skrefið inn í íslensku landhelgina. Svo er það annað mál, þessi dæmalausu skipti á loðnu, sem við höfum hvort sem er veitt fyrir ekki neitt, og langhalanum sem breyttist í karfa. Það var í ágætri blaðagrein kallað að greiða sigurlaunin úr eigin vasa þegar þeir komu heim kumpánarnir, hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh. með þessa niðustöðu.

Mig langar, herra forseti, að ræða aðeins betur þær óljósu væntingar sem ýmsir binda við stórkostlega þróunarmöguleika í íslenskum sjávarútvegi sem opnist með þessum samningi. Staðreyndin er sú að þegar ég fer að skoða það, þá hef ég ekki komið auga á mjög mikið. Það ætti að ganga betur að selja saltfiskinn okkar og það er gott en einhvern veginn hef ég haft það á tilfinnungunni að hefðbundin saltfiskverkun sé ekki það sem menn hafa aðallega verið að tala um sem stóraukna þróunarmöguleika í íslenskum sjávarútvegi. Vissulega geta verið þróunarmöguleikar þar og eru í gangi svo sem neytendapakkningavinnsla á saltfiski og fleira því um líkt. En lítum aðeins á þetta innan frystingarinnar. Hvernig er staðan þar í dag? Hverju breytir þessi EES-samningur um frystinguna og alla fullvinnslu á frystri vöru á markaði Evrópubandalagsins? Svarið er: Engu. Sú fullvinnsla sem er í gangi í dag og helst er í þróun í landinu er vinnsla á frosnum afurðum í neytendapakkningar og það eru engar tollahindranir í vegi fyrir henni eins og málin standa í dag. Samningsniðurstaðan breytir engu. Frystihúsin á Dalvík, í Hrísey og á Húsavík eru þegar að vinna fisk í neytendapakkningar á frystu formi. Fiskurinn er skorinn niður í smábita, pakkað í plast, fjóra litla bita, rétt upp í nös á ketti í hverja öskju, í fínar umbúðir, verðmerkt, meira að segja þannig að sú vara sem er framleidd á Húsavík er verðmerkt í belgískum frönkum, tilbúin í stórmarkaðina þar. Það þarf ekki einu sinni að verðmerkja hana þegar hún kemur í markaðinn. Henni er hent beint upp í hillu og síðan er henni strokið yfir tölvukassann á leiðinni út og verðmerkingin frá Húsavík gildir. Um þessa vinnslu breytir samningurinn engu. Hvar halda menn að líklegast sé að einhverjir umtalsverðir þróunarmöguleikar í átt til aukinnar fullvinnslu og vinnslu í neytendapakkningar á íslenskum sjávarvörum liggi annars staðar en í frystingunni? Hvaða önnur form vörunnar halda menn að séu líkleg til þess að verða þarna í stórum stíl á ferðinni sem hin endanlega fullvinnsla beint í örbylgjuofninn eða beint í stórmarkaðinn? Ég spyr. Ég held að það verði ekki fersk flök sem þar verða fyrirferðarmest en ég kem þó betur að því.

Í öðru lagi held ég að menn ættu að spyrja sig þeirrar spurningar hvernig þróunin er í íslenskum sjávarútvegi í dag og hvort hún bendi í þá átt að einhverjar opnanir samkvæmt þessum samningi muni skipta sköpum fyrir okkur á næstu árum. Hvað með þróunina sem helst blasir við mönnum núna, flutning vinnslunnar út á sjó, flutning á veiðivinnslu eða útgerðarháttum frá ísfiskveiðum yfir í frystiskip? Hverju breytir samningurinn fyrir þann flutning? Engu auðvitað því að um tollamál frystu vörunnar er búið einsog allir vita. Þær fréttir sem við fáum núna einu sinni, tvisvar eða þrisvar í viku um að áform séu uppi um að breyta enn nýjum togara í frystiskip benda ekki beinlínis til þess að þróunin í íslenskum sjávarútvegi sé í þá átt að með niðurstöðu þessa samnings séu að opnast einhverjir stórkostlegir nýir möguleikar. Þvert á móti. Meira og meira af aflanum er að færast yfir í fryst form og um það breytir samningurinn engu. Hver ísfisktogari sem hverfur úr rekstri í stað nýs frystiskips þrengir auðvitað að þeim hluta veiðanna og vinnslunnar sem eftir er á því formi að geta nýtt sér eitthvað samkvæmt þessum samningi.

Það sem menn helst horfa á í þessum efnum eru fersk flök eða söltuð. Við skulum aðeins fara yfir það og velta því fyrir okkur hvort líklegt sé að í íslenska sjávarútveginum séu þá að opnast með þessum samningi einhverjir stórkostlegir möguleikar sem geti aukið hér verðmætasköpun og vinnu og skili sér í útflutningi á ferskum flökum. Mín niðurstaða er sú að það geti vel orðið um einhvern afmarkaðan og tiltekinn þróunarþátt í íslenskum sjávarútvegi að ræða en hann verði aldrei nema lítið brot af þeirri vinnslu og þeim útflutningi sem við komum til með að stunda. Það verða ekki forsendur til þess að hann verði meiri og hann á að mínu mati ekki að verða meiri vegna þess að menn verða auðvitað að taka fisk úr einhverri annarri verkunaraðferð yfir í hinn ferska útflutning. Hvaðan ætla menn að taka hann? Ætla menn t.d. að draga úr frystingunni og auka í staðinn útflutning á ferskum flökum? Er það það sem þeir ætla að gera? Og er það þá þróun í átt til aukinnar fullvinnslu? Svarið er nei. Það er þróun til baka vegna þess að það er langlíklegast að það sem hér er á ferðinni verði tiltölulega lítt hantéruð flök þar sem fiskinum væri rennt í gegnum eina flökunarvél, í mesta lagi roðflettur og síðan hent á ís og sendur út í kössum. Það er ekki merkileg fullvinnsla. Það er að vísu betra en að senda fiskinn út ísaðan heilan. Ef við værum á sama tíma að draga úr frystingu og fullvinnslu á því sviði, þá er það ekki endilega skref fram á við. Sama á við um það ef við værum að draga úr verðmætustu pakkningum fyrir saltfisk. Ég held því að menn verði að setja hlutina í samhengi og ekki trúa á svona kennisetningar. Í hverju liggja þessir þróunarmöguleikar? Ég held að þeir sem halda ræður um slíkt skuldi okkur útlistun á því. Ég spyr hæstv. sjútvrh.: Hvar eru tillögurnar? Hvar er stefnumörkunin um það hvernig íslenskur sjávarútvegur á að nýta sér möguleika EES-samningsins? Hvar er áætlunin? Hvar er fjárstuðningurinn til þess að íslenskur sjávarútvegur geti gert það? Hann er hvergi. Ekkert af þessu liggur fyrir. Það eru engar tillögur, það hafa engar tillögur verið mótaðar um það af hálfu ríkisstjórnarinnar, svo að ég viti til, hvernig sjávarútvegurinn á þá að nýta sér þessa möguleika. Það liggur engin skýrsla fyrir, það liggur engin stefnumörkun fyrir. Engir fjármunir hafa verið teknir frá í þessu skyni. Þetta eru ekkert nema innantómar fullyrðingar. Getur það ekki verið að ástæðan fyrir því að forsvarsmenn sjávarútvegsins hafa verið jafnvarkárir í yfirlýsingum sínum og raun ber vitni sé sú að þeir viti hve holt er undir þessari umræðu, að þeir átti sig á því að það gerist ekkert sjálfkrafa í þessum efnum? Það verður engin vinnslubylting í íslenskum sjávarútvegi þó að þessi samningur sé gerður þó að Alþfl. haldi það. Alþfl. ræður sem betur fer blessunarlega litlu um íslensk sjávarútvegsmál og hefur lítið vit á þeim. Þannig er nú það.

Þegar maður ber þetta t.d. saman við stöðuna þegar Íslendingar gengu í EFTA, þá er það mjög umhugsunarvert. Hverju var ekki haldið fram þá? Að hér yrði stórkostleg bylting í íslenskum iðnaði og við mundum framleiða húsgögn og flytja þau út og þá opnaðist milljónamarkaður. Menn sáu iðnvæðinguna blása út á Íslandi ef við gengjum í EFTA. Þá opnast svo óskaplegir þróunarmöguleikar í íslenskum iðnaði, sögu menn. Það opnast svo geysilegir markaðir. Hvar er þetta í dag? Hvar er húsgagnaiðnaðurinn? Hvar er skógerðin? Hvar er skipasmíðaiðnaðurinn? Hvar er markaðshlutdeild í málningarvöruframleiðslu, sápuframleiðslu, sælgætisframleiðslu o.s.frv. Hvað varð um möguleikana, tækifærin miklu sem áttu að opnast íslenskum iðnaði við inngönguna í EFTA? Þó var sá munurinn að fyrir lá stefna stjórnvalda. Menn lögðu hér mikla peninga í sjóði til að byggja iðnaðinn upp fyrir þessa samkeppni og menn gáfu honum aðlögunartíma til þess að hann gæti staðið sig í þeirri samkeppni sem var í vændum. Samt er niðurstaðan ekki betri en raun ber vitni í fjölmörgum greinum íslensks útflutningsiðnaðar og samkeppnisiðnaðar. Þegar maður svo sér hvað varðar þessa möguleika sjávarútvegsins sem núna eiga að opnast að þá liggur ekkert fyrir af hálfu stjórnvalda í formi stefnumörkunar eða tillagna, í formi fjárstuðnings, í formi einhvers konar áætlunar um það hvernig sjávarútvegurinn geti breytt vinnslu sinni og nýtt sér þessa möguleika, skapað meiri verðmæti og fleiri störf. Þetta eru allt saman góðlátlegar væntingar og vonir skrifaðar í skýin. Ég verð að játa fyrir ykkur, góðir áheyrendur, að ég er því miður ekki meiri bjartsýnismaður en það, og tel ég mig þó vera þokkalega staddan í þeim efnum, að ég fyllist kvíða um að þetta sé ekki sjálfgefið, þetta séu fuglar í skógi en ekki í hendi. Ég tel mig hafa verulega ástæðu til að óttast þetta. Þar nægir auðvitað að nefna eitt til viðbótar þessu öllu og það eru aðstæður íslensks sjávarútvegs til að höndla þessa möguleika. Hvernig stendur greinin til þess að leggja út í nýjar fjárfestingar, gjörbreyta vinnsluháttum sínum, mennta nýtt starfsfólk og sækja fram á nýjum mörkuðum? Hvernig eru aðstæður fyrirtækjanna til að gera þetta í dag? Ég mundi segja að það væru kannski tvö eða þrjú fyrirtæki sem ættu einhverja smámöguleika til að geta þetta, hefðu enn þá lánstraust eða fjármagn til að ráðast í breytingar, gætu eitthvað lagt í markaðssetningu eða þjálfun og þróun nýrra vinnsluaðferða. Staðan er auðvitað sú að greinin er rekin með 14% tapi eða verður það á næsta ári miðað við þann fjárfestingarkostnað sem samtök fiskvinnslustöðva ganga núna út frá, hún skuldar 100 millj. kr. en veltir 75 millj. Þá geta menn aðeins gert sér í hugarlund hvernig aðstæður manna eru til þess að nýta þessa möguleika.

Ég óska eftir því að hæstv. sjútvrh. og hæstv. utanrrh. komi hér inn í þessa umræðu og fari yfirþað hvernig þeir hugsa sér að íslenskur sjávarútvegur standi undir þeim væntingum sem til hans eru gerðar í þessu sambandi, að nýta sér einhver stórkostleg sóknarfæri til aukinnar verðmætasköpunar og framleiðni á grundvelli þessa samnings. Hvar er áætlunin, hæstv. sjútvrh.? Liggur hún í því að breyta Guðbjörginni í frystiskip, Sléttanesinu í frystiskip, Otto Wathne í frystiskip o.s.frv.? Liggur hún kannski í því að setja sjávarútveginn á Íslandi á hausinn eins og er verið að gera? Telja menn að upp úr rústunum rísi þessi öflugi atvinnuvegur sem nýtir sér alla þessa þróunarmöguleika?

Það bjuggust ýmsir við tíðindum frá Bolungarvík í dag en þau komu ekki sem betur fer, a.m.k. ekki í dag og vonandi ekki allra næstu daga. Er það þannig sem þetta á að gerast? Ég spyr. Mér er sagt að í Alþfl. séu það alger og óumdeild trúarbrögð að það muni renna upp slík gullöld og gleðitíð í sjávarútveginum um leið og samningurinn gengur í gildi að annað eins sé fáheyrt. Verðmætasköpunin muni margfaldast, svo og vinnslan og atvinnan. Gengur nú hér í salinn hv. alþm. sem mun hafa flutt um þetta hjartnæma ræðu. (Gripið fram í:Og leiðari Alþýðublaðsins í dag.) Mikil ósköp, ekki þarf nú að nefna það. Alþýðublaðið er náttúrlega heltekið af þessari trú. (Gripið fram í:Þú ert ekki búinn að lesa leiðarann enn þá.) Það er auðvitað mjög ánægjulegt að menn eru bjartsýnir og ég er ekki að lasta góða trú manna. En það þurfa að vera innstæður fyrir henni. Mér duga ekki almennar væntingar hvort sem þær eru í leiðurum í Alþýðublaðinu eða annars staðar. Ég vil fá að sjá rökin. Ég vil fá að sjá eitthvað handfast i þeim efnum. Ég hef ekki séð það enn þá hvað íslenskan sjávarútveg snertir, því miður. Þvert á móti óttast ég margt í sambandi við örlög hans í þessari nýju og hörðu samkeppni á komandi árum. Ég tel að mörgum spurningum sé ósvarað um það að honum vegni yfir höfuð betur í hinu nýja umhverfi EES-samnings en honum hefur áður gert. Eina greinin sem ég er nokkuð sannfærður um að hann muni njóta góðs af og styrki er saltfiskverkunin. Það situr síst á mér sem hóf mína launavinnu í saltfiski, að haka salt hér í gamla daga, að lasta það. (Gripið fram í.) Er aldrei að vita nema ég bregði mér aftur í það. Það verður a.m.k. frjórra en að sitja hér á Alþingi þegar búið er að svipta þessa stofnun öllu sjálfræði og senda til Brussel. Ég er ekki viss um, hv. þingflokksformaður Alþfl., að ég hafi þá áhuga á því að sitja hér mikið lengur. En þetta er nú svona.

Ég leyfi mér að halda því fram að ástæðan fyrir því að forsvarsmenn íslensks sjávarútvegs hafa verið mjög varkárir í yfirlýsingum um þetta mál og drógu það ákaflega lengi við sig að gera svo mikið sem að lýsa yfir stuðningi við sjávarútvegsþátt málsins sé sú að þar á bæ átti menn sig á því að þetta er ekki eins einfalt og Alþfl. heldur, að það sé bara hægt að smella fingrum og segja EES og íslenskur sjávarútvegur sé þar með kominn á sóknarbraut. Málið liggur reyndar þannig enn þann dag í dag að ekki er fyrir hendi fyrirvaralaus stuðningur samtaka í sjávarútvegi við þennan samning og eru þeir þó bara að horfa á sjávarútvegshliðina. Ég hef ekki trú á því að þeir hafi stórfelldar áhyggjur af því hvort útlendingar kaupi hér laxveiðijarðir eða hrossakot. Ég held að það valdi þeim ekki andvökum. Þeir eru fyrst og fremst að skoða sjávarútveginn, útkomu hans úr þessu máli. Og ég spyr: Ef hún er ekki glæsilegri en svo að þeir treysta sér ekki til að lýsa yfir fyrirvaralausum stuðningi við málið hvernig lítur þá pakkinn út í heild sinni? Mér finnst von að spurt sé.

Mig langar til að nefna nokkur atriði í viðbót, herra forseti, sem eru óskylds eðlis eftir að ég hef lokið umfjöllun um öryggisákvæðin, jarðakaupin og sjávarútveginn. Það fyrsta eru ummæli hæstv. utanrrh. um að það sé hlutverk dómstóla eða Hæstaréttar að skera úr stjórnarskráróvissu varðandi EES-málið. Ég verð að segja alveg eins og er að þó ég hafi nokkurt dálæti á hæstv. utanrrh. og telji hann vaskan mann og honum ýmislegt vel gefið, þá hef ég mína fyrirvara gagnvart honum. (Gripið fram í:Frambærilegur.) Hann hefur reynst nokkuð frambærilegur. En hann er líka brokkgengur. Nú er það þannig að þeir sem þekkja eitthvað til hesta vita að brokkgengir hestar geta verið ágætir en það þarf að siða þá dálítið til og hafa taumhald á þeim. Af ýmsu heldur göróttu sem hæstv. utanrrh. bar á borð fyrir okkur í framsöguræðu sinni hér tel ég þó að málsvörn hans hafi verið langverst í tveimur tilvikum. Það er þegar hann ræddi stjórnarskrármálið og þjóðaratkvæðagreiðslumálið. Það sem vakti sérstaka athygli mína var þegar hæstv. utanrrh. virtist snúa sig frá því að ekki væri ástæða til að breyta stjórnarskránni. Hann sagði: Það er sjálfsagt að reyna að eyða óvissunni eins og hægt er en síðan er það hlutverk dómstólanna að skera úr um það. Hvað er maðurinn að segja með þessu? Hvað er hæstv. utanrrh. að segja um samninginn með þessu? Hann er í grófum dráttum að segja að hann sé tilbúinn til þessa að skella okkur Íslendingum inn í þá hrikalegu óvissu sem því væri samfara að efasemdunum varðandi stjórnarskrárþáttinn, það hvort samningurinn stæðist stjórnskipunina, yrði bara vísað til dómstóls og svo sætu menn eða stæðu með öndina í hálsinum í eitt eða tvö ár og biðu eftir niðurstöðu af því hvort þetta væri löglegt eða ekki. Er það virkilega svo að hæstv. utanrrh. sé tilbúinn til þess að kalla þessa réttaróvissu yfir menn? Við skulum aðeins fara yfir það hvernig þetta gæti gerst.

Það gæti í grófum dráttum gerst þannig að íslenskt fyrirtæki fengi orðsendingu frá eftirlitsstofnun eða það yrði dæmt í sektir eða með öðrum hætti yrði fyrir valdi hinnar erlendu stofnunar sem öðlast hefur lögsögu á Íslandi. En íslenska fyrirtækið segði nei. Ég uni þessu ekki, ég ætla ekki að borga þetta, ég ætla ekki að beygja mig undir þetta vegna þess að ég tel að lögsaga hins erlenda aðila sé ólögleg, að hún standist ekki stjórnarskrána á Íslandi og þess vegna uni ég ekki niðurstöðunni. Fyrirtækið fer svo með málið fyrir dóm. Hvað gerist ef Hæstiréttur Íslands, mínus Þór Vilhjálmsson væntanlega sem vonandi mundi átta sig á því að hann væri nú ekki fullkomlega hæfur í málinu, dæmir svo að lögsaga hins erlenda aðila standist ekki stjórnarskrána? Þar með þurfi hinn íslenski aðili ekki að beygja sig undir úrskurð eða dóm þess. Hvað gerist? Málið er allt í uppnámi og eins og lögfræðingar hafa orðað það mundi það skapa slíka réttaróvissu hér að önnur eins hefði aldrei þekkst. Maður hlýtur að spyrja sig: Er það virkilega svona sem hæstv. utanrrh. sættir sig við að eyða vafanum? Er hann tilbúinn í þetta eða hvernig átti að skilja orð hans hér um að það væri hlutverk dómstóla að eyða þessari óvissu að svo miklu leyti sem það væri ekki gert fyrir fram með einhverjum æfingum af því tagi sem hann hefur viðhaft, að kalla til fjóra menn og láta þá skrifa skýrslu?

Auðvitað getur það ekki orðið niðurstaða Alþingis að svona eigi að eyða óvissunni. Alþingi getur ekki sjálfu sér samkvæmt gengið þannig frá málinu. Alþingi hlýtur að eyða óvissunni. Alþingi hlýtur að sjá til þess að þetta stóra mál fari ekki héðan fyrr en það er þá öruggt og alveg pottþétt að slík óvissa og upplausn skapist ekki á síðari stigum málsins. Hvernig gerir Alþingi það? Með því að breyta stjórnarskránni, ef það telur það vissara, til að taka af allan vafa um að það fái ekki málið í hausinn aftur. Er ég þó eingöngu að fjalla um hina tæknilegu hlið málsins og þá sem snýr að þolendum úti í þjóðfélaginu og sleppi því að halda einhverja hjartnæma ræðu um eiðinn sem við höfum allir samþykkt o.s.frv. Það hafa aðrir gert og farist miklu betur en mér.

Þessi furðulegu orð hæstv. utanrrh. urðu mér verulegt umhugsunarefni og af því að hæstv. dómsmrh. er hér væri fróðlegt að heyra hans viðhorf í þessum efnum. Er hæstv. dómsmrh. sammála því viðhorfi utanrrh. að þetta sé sniðug leið til að láta útkljá vafaatriði varðandi stjórnarskrána?

Aðrir hafa, eins og ég hef áður sagt, rætt ítarlega um stjórnarskrárþáttinn og líka það hvort þetta stóra mál skuli borið undir dóm þjóðarinnar. Ég sé í sjálfu sér ekki ástæðu til að fjölyrða mikið um það. Ég verð bara að segja, eins og ég hef sagt áður, að mér finnst það vera talsverð mótsögn í málflutningi eins og hæstv. utanrrh. a.m.k. og fleiri menn hafa hér að mínum dómi gert sig seka um, að koma í öðru orðinu og segja að þetta sé stærsti samningur sem lýðveldið Ísland hafi nokkurn tímann gert, að þetta sé mikilvægasta mál sem við höfum staðið frammi fyrir á lýðveldistímanum og jafnist helst við gamla sáttmála hvað örlög þjóðarinnar snertir, og segja svo í hinu orðinu að það sé engin ástæða til að bera þetta undir dóm þjóðarinnar. Samrýmist þetta mjög vel ef þetta er stærsta mál sem Íslendingar hafa tekið til umfjöllunar á lýðveldistímanum? Er þá ekki meiri ástæða til að bera það undir dóm þjóðarinnar en nokkur önnur úr því það er svona stórt? Ég er ekkert að draga úr því að það er stórt og mikilvægt.

Þeir hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh. hafa látið ýmis málblóm falla þegar þeir hafa fjallað um þessi þjóðaratkvæða- og stjórnarskrármál. Hæstv. forsrh. sagði t.d. að þetta væri ekki heppilegt mál til að leggja fyrir þjóðina. Ég vil gjarnan heyra hæstv. forsrh. útskýra með dæmum hvað séu heppileg mál til að bera undir þjóðina. Eru það svona lítil og snotur og heppileg mál, hæstv. forsrh.? Sem sagt ekki þetta. Hvernig eru þessi heppilegu mál sem er hægt að bera undir þjóðina?

Hæstv. forsrh. mun líka hafa sagt að lítt hugsuðu máli í útvarpsviðtali að það væri svona og hinsegin ef þjóðin kæmist með puttana í málið. (Gripið fram í.) Er þetta ekki rétt, eða hvað sagði hæstv. forsrh. nákvæmlega? Það er rétt að hann komi þá og útskýri það. (Gripið fram í:Fingurna.) Fingurna, það er mikill munur á puttum og fingrum í mínum huga. En alla vega hafa þessi ummæli hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh. vakið nokkra athygli í landinu. Þjóðin er nefnilega dálítið upptekin af þessu máli núorðið að mínu mati og fylgist nokkuð með fjölmiðlaumfjöllun um það eftir atvikum eins og hún á kost á. Það fer ekki hjá því að viðhorf hæstv. utanrrh. og hæstv. forsrh. til þjóðarinnar, eins og það birtist í þeirra afstöðu, varðandi stjórnarskrárþáttinn og þjóðaratkvæðagreiðslu. Hvað er hæstv. utanrrh. að segja þegar hann talar um að þjóðin sé ekki nógu vel upplýst um þetta mál til þess að réttlætanlegt sé að leggja það í dóm hennar? Þetta eru alvarleg orð. Annað tveggja er að hæstv. utanrrh. telji þjóðina ekki hafa haft aðgang að upplýsingum, ekki hafa haft forsendur til að kynna sér málið eða hitt að hann treystir ekki dómgreind hennar, telur hana ekki færa um það. Hvort tveggja er jafnalvarlegt. Ef þjóðina vantar upplýsingar þá þarf að koma þeim á framfæri, gera þær aðgengilegar. Hinu mótmæli ég og neita að trúa að jafnmætur maður og hæstv. utanrrh. á margan hátt er hafi ekki meira álit á dómgreind Íslendinga en þetta.

Getur verið að þrátt fyrir vísbendingar úr skoðanakönnunum um að meiri hluti þjóðarinnar sé andvígur þessu máli og þrátt fyrir þau fjölmörgu lögfræðiálit sem komið hafa fram, þar sem verulegar efasemdir eru settar fram, ef ekki beinlínis fullyrt að málið standist ekki stjórnarskrána, þá ætli stjórnarmeirihlutinn að keyra þetta mál í gegn og daufheyrast við hvoru tveggja, óskum manna um lögformlega afgreiðslu á þessu máli með stjórnarskrárbreytingum og því að þjóðin fái að segja sitt álit. Er það virkilega þannig að þessir þingmenn, sem sitja á þingi og styðja ríkisstjórnina, treysti sér til að axla ábyrgð í þessu stærsta máli lýðveldistímans og gera það með þessum hætti undir bullandi ágreiningi um það hvort málið sé í raun og veru þingtækt þar sem það stangist á við stjórnarskrána og þrátt fyrir eindregnar óskir sameinaðrar stjórnarandstöðunnar, studdar þúsundum og tugþúsundum landsmanna, studdar vísbendingum og skoðanakönnunum, eigi að troða þessu máli hér í gegn, mér liggur við að segja á nokkrum mánuðum og skella skollaeyrunum við öllum óskum, réttmætum og rökstuddum?

Ég verð að segja eins og er að það er ekki mikil reisn yfir því. Það er væntanlega ekki sú glæsta afgreiðsla á málinu sem hæstv. utanrrh. hefur í villtustu draumum sínum látið sér detta í hug að hann fengi hér á þingi. Að berja menn til þess, að troða þessu hér í gegn undir bullandi ágreiningi um það hvort það sé tækt gagnvart stjórnarskránni og daufheyrast við óskum tugþúsunda Íslendinga um að málið verði borið undir þjóðaratkvæði.

Þegar svo er komið, eins og gerðist hér fyrir nokkrum dögum, að þeir menn úr stjórnarliðinu sem hafa leyft sér að setja fram efasemdir í þessum efnum úr og vilja að varlega sé farið, eru afhöfðaðir, eru settir frá, þá fer nú að harðna á dalnum. Hvaða ástæður aðrar höfðu menn til að setja af fyrrum formann utanrmn., sem hefur með langan og mikinn orðstír að baki hvað varðar utanríkismál og þjóðréttarmál okkar Íslendinga, aðrar en þær að hann hafði leyft sér að tala af þó nokkurri virðingu um íslensku stjórnarskrána og taka af tvímæli um að hann vildi fara varlega gagnvart henni.

Ég trúi því auðvitað ekki enn að svo mikil sé fylgispekt allra þingmanna stjórnarliðsins við sína húsbændur, hæstv. utanrrh. og hæstv. forsrh., að menn taki frekar áhættuna af því að gerast stjórnarskrárníðingar en að fylgja sannfæringu sinni. Ég trúi því ekki enn og ætla að bíða með það alveg þangað til það verður orðið hér að dapurlegri niðurstöðu að gefa mér slíkt.

En mér finnst það satt að segja harla léttúðugt hvernig á köflum hefur verið fjallað um þá þætti málsins og lítil reisn yfir því svo ekki sé meira sagt. Væri ekki meiri manndómur í því fólginn af hálfu hæstv. utanrrh. og hæstv. forsrh. að leggja sjálfa sig undir í þessu máli, að setja það í þjóðaratkvæði, að standa fyrir þeirri kynningu meðal þjóðarinnar á málinu sem menn treystu að væri fullnægjandi til að hún gæti myndað sér heilbrigða skoðun í þessu sambandi? Ef menn eru jafnsannfærðir um ágæti samningsins og þeir láta ættu þeir ekki að óttast að málið verði kynnt fyrir þjóðinni, eða hvað? Eða hvað er það sem menn eru hræddir við? Er það hugsanlega það að menn hafi svo mikla ást á ráðherrastólunum tíu við útvegginn, stólunum sem menn sitja sjaldan í og þeim tveimur til þremur árum sem þeir gætu húkt í þeim lengur, að þeir daufheyrast við öllum óskum um lýðræðislega afgreiðslu á þessu máli, stjórnarskrárbreytingu og þjóðaratkvæði?

Að sjálfsögðu væri hægt að ná um það samkomulagi að þannig yrði staðið að báðum málum eða öðru hvað tímasetningu snertir að það gæti allt saman gerst á tilskildum tíma. Yrði það vilji meiri hluta þjóðarinnar að samþykkja samninginn eða yrði það niðurstaða manna að stjórnarskrárbreyting þyrfti að fara fram, yrði hvort tveggja gert með þeim hætti að eftir sem áður gæti Ísland orðið aðili að samningnum. Það er enn nægur tími til stefnu í þeim efnum. Ég er sannfærður um að stjórnarandstaðan er fyrir sitt leyti tilbúin til samninga við hæstv. ríkisstjórn um slíkan framgangsmáta ef vilji er fyrir hendi.

Herra forseti, og ég er alveg að ljúka máli mínu svo forseti þarf ekki að lemja meira í bjölluna. Ég veit að það á að fara að taka fyrir nýtt mál eins og venjulega þegar ég er að tala. Þá er umsvifalaust rokið til og sett nýtt mál á dagskrá og allt í lagi með það. --- En ég er alveg sannfærður um það og ætla að hafa það mín síðustu orð að stjórnarandstaðan er tilbúin til að stuðla að samkomulagi um framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslu og/eða stjórnarskrárbreytingar. Ég a.m.k. fyrir mitt leyti býð slíkt fram. Að allra síðustu er það svo þannig, hæstv. forsrh., að þjóðin þín, þjóðin okkar, mun auðvitað una niðurstöðunni með allt öðrum hætti ef hún hefur verið ákvörðuð í lýðræðislegri kosningu. Auðvitað er það besta, heiðarlegasta og traustasta aðferðin til að afgreiða þetta örlagaríka mál, að gera það á þann hátt sem lýðræðið gerir ráð fyrir þegar mikinn vanda ber að höndum, að meiri hlutinn ráði.

Steingrímur J. Sigfússon(andsvar): Hæstv. forseti. Mér þykir vænt um að hæstv. forsrh. staðfestir að hann hafi látið ummæli falla afþessu tagi, að þjóðin kæmist með puttana í málið, og verið að fjalla um þessi Evrópumál í því samhengi. Það er ekki tími til þess hér í andsvörum að fara yfir þá útúrsnúning sem hv. þm. Björn Bjarnason og hæstv. forsrh. hafa verið að reyna gagnvart frumvarpsflutningi stjórnarandstöðunnar. Málið liggur þó í einfaldleik sínum þannig að hæstv. núv. ríkisstjórn er að reyna að berja upp meiri hluta hér á hinu háa Alþingi, þ.e. einfaldan meiri hluta, til að afsala fullveldi, til að flytja vald úr landi. Það frv. sem stjórnarandstaðan flytur er hins vegar öryggisráðstöfun af því tagi að slíkt sé ekki hægt, að einfaldur meiri hluti þingmanna geti aldrei tekið slíka ákvörðun, það þurfi stóraukinn meiri hluta til þess að hægt sé að gera slíkt. Ef hæstv. ríkisstjórn tekst að berja upp 32 eða jafnvel 34 þingmenn til að samþykkja þetta valdaafsal, eru ekki jafnsterk rök fyrir því að þá væri betur komið inn í íslensku stjórnarskrána ákvæði af því tagi sem frv. stjórnarandstöðunnar gerir ráð fyrir?

Steingrímur J. Sigfússon(andsvar): Hæstv. forseti. Það er náttúrlega með ólíkindum að tími í umræðum um alvörumál af þessu tagi skuli þurfa að fara í útúrsnúninga og hundalógík af því tagi sem hæstv. forsrh. temur sér og kom skýrt fram hér áðan. Það er með ólíkindum að hæstv. forsrh. skuli reyna að draga umræðuna niður á það plan. Ég verð að segja það alveg eins og er. Ég teldi sæmra að hæstv. forsrh. fjallaði efnislega um þau rök sem stjórnarandstæðingar hafa sett fram í þessu máli og rökstyðja það óhrekjanlega að verið er að flytja vald út úr landinu. Meira að segja sérfræðinganefnd utanrrh. viðurkennir að um valdaafsal er að ræða en það sé að vísu vel afmarkað og hæfilega takmarkað og þess vegna sleppi þetta. Svo kemur forsrh. hér og ætlar að ráðast á stjórnarandstöðuna, sem er að reyna að reisa varnir við, þannig að sú óhæfa eigi sér ekki stað að einfaldur meiri hluti þingmanna taki þetta mál til afgreiðslu án þess að breyta stjórnarskránni eða leita eftir áliti þjóðarinnar.

Í öðru orðinu segja stjórnarsinnar: Það eru fordæmi fyrir alls konar valdaafsali. Við erum aðilar að mannréttindasamningum og norrænum samningum og þar er flutt vald út úr landinu svo þetta er allt í lagi með EES. En í hinu orðinu kemur svo hæstv. forsrh. upp með málflutning af þessu tagi og ræðst á stjórnarandstöðuna sem vill búa betur um hnútana en gert er í gildandi íslenskri löggjöf svo það geti aldrei gerst og vonandi gerist það aldrei aftur að þjóðin sitji uppi með svo ógæfusama ríkisstjórn að hún ætli sér að pína slíkt mál í gegn sem þetta með einföldum meiri hluta ef hann verður þá barinn upp hér.

Steingrímur J. Sigfússon(andsvar): Hæstv. forseti. Ég sé það fyrir mér að hv. þm. Björn Bjarnason hann verður gæfumaður í embætti sínu sem formaður utanrmn. Hann verður farsæll og mikill mannasættir í þeim störfum ef svo heldur fram sem horfir. Ég held það hafi gerst svo til í hvert einasta sinn sem einhver stjórnarandstæðingur hefur flutt efnislega ræðu og farið yfir einhverja þætti þessa máls að hv. formaður utanrmn. hafi komið í andsvörum á eftir honum með ómerkilega útúrsnúninga. Í hverju málinu á fætur öðru. Ég fylgdist hér með umræðunni heilan dag í síðustu viku og ég held að það hafi gerst í hvert einasta skipti. Í staðinn fyrir að reyna að svara efnislega og rökræða við þingmenn kemur hv. þm. Björn Bjarnason, nýkjörinn formaður utanrmn. með láði, upp á eftir mönnum með ómerkilega útúrsnúninga af þessu tagi sem hér voru fluttir áðan. Ég segi nú fyrir mig, hæstv. forseti, líka af því að ég fór inn á þetta efni í ræðu minni, ég nenni ekki að svara þessu. Ég hef miklu meira áhuga á því að ræða um þetta eintak, hv. þm., nýkjörinn formann utanrmn. og spá í framtíðina, hversu mikill farsældarmaður hann verður í sínum störfum því hann byrjar ekki dónalega, það verður að segja.

Steingrímur J. Sigfússon(andsvar): Virðulegi forseti. Ég hygg nú að þegar ræða Steingríms Hermannssonar, fyrrv. forsrh., verður lesin komi í ljós að hann hafi ekki viðhaft þessi orð og bætist það við önnur afreksverk hv. þm. Björns Bjarnasonar að hann getur ekki farið rétt með eða haft rétt eftir orð manna hér. Mig rekur ekki minni til að þessi orð hafi fallið.

Varðandi það hins vegar að þetta kunni að vera eitthvað umhendis hjá framsóknarmönnum og þeir grípi til ýmissa ráða í nauðvörn sinni og þröngri stöðu eins og gengur, þá hef ég fullan skilning á því. Ef þeim framsóknarmönnum er pínulítið skjól í því núna næstu dagana að fara aftur fyrir öxlina á mér sem fyrrv. landbrh. þá er það guðvelkomið. Það er allt í lagi með það. En þeir þurfa enga hjálp frá hv. þm. Birni Bjarnasyni við það.

Anna Ólafsdóttir Björnsson: Virðulegi forseti. Ég verð að viðurkenna að ég hafði ekki síst hugsað mér að ræða við hæstv. sjútvrh. og langar til að fá að vita hvort hann muni verða hér í kvöld. (Forseti:Hæstv. sjútvrh. er á fundi austur á Selfossi en ef óskað er eftir hans viðveru hér mun hann koma á fundinn.) Ég geri ráð fyrir að það sé kannski ekki þægilegt fyrir hann að koma frá Selfossi núna og ég er komin í pontu og á kannski ekki heimtingu á því að hann komi ef ég hef ekki beðið um það fyrir fram. Ég vona hins vegar að einhver geti borið honum þessi tíðindi og geri ráð fyrir því að hæstv. forsrh. eða utanrrh. verði í salnum við umræðuna. Ég þykist mega treysta því eins og verið hefur við þessa umræðu. (Forseti:Forseti tekur undir það með hv. þm. að hún treystir því líka að þessir hæstv. ráðherrar verði hér á fundinum.) Eru þeir í húsi? (Forseti:Þeir eru ekki komnir í húsið en forseti mun kanna hvort ekki sé rétt liðið að því að þeir láti sjá sig í þinginu.) Það mundi duga mér að þeir kæmu en ég kæri mig ekki um að hefja mál mitt fyrr en þeir eru komnir ef það er í lagi að hafa það þannig. (Forseti:Forseti missti af því hvað hv. þm. sagði.) Ég er að biðja um að ég þurfi ekki að byrja fyrr en þeir eru komnir. (Forseti:Þá verður forseti að biðja hv. þm. um að fresta sinni ræðu. Fundinum verður þá frestað um nokkrar mínútur.) --- [Fundarhlé.]

Jóhann Ársælsson(um þingsköp): Virðulegi forseti. Ég verð að lýsa yfir vonbrigðum mínum með það að hér eigi að fara fram umræða við þessar aðstæður um þetta mál. Forseti lagði mikla áherslu á það í viðræðum við okkur fulltrúa þingflokkanna að þessi umræða héldi áfram í dag og kvöld. Ég taldi nokkuð einsýnt að hún yrði þá með eðlilegum hætti og hér yrðu mættir forsvarsmenn ríkisstjórnarinnar sem eiga hlut að máli. Nú er hæstv. utanrrh. hér einn mættur fyrir ríkisstjórnina. Ég tel að það sé lágmarkið ef á að fara fram umræða um þetta mál að hér séu staddir bæði forsrh. og hæstv. utanrrh. og svo eftir atvikum þeir fagráðherrar sem eiga hlut að máli eftir því sem ræðumenn telja tilefni til að ræða við þá. Mér finnst satt að segja að þessi umræða, sem ég tel mjög mikilvæga, eigi það skilið að menn sinni henni á eðlilegan máta, að hér séu ekki haldnir einhverjir málamyndafundir og ætlast til þess að hv. þm. haldi ræður yfir tómum sölum og án þess að tala við þá sem eiga að vera oddvitar ríkisstjórnarflokkanna í málinu.

Kristín Ástgeirsdóttir(um þingsköp): Virðulegi forseti. Ég kom því miður hér inn í salinn eftir að síðasti ræðumaður hóf mál sitt en ég vil óska eftir svörum forseta við þeim athugasemdum sem hér komu fram. Ég vil geta þess að, eins og við öll vitum, þá erum við að ræða gríðarlega yfirgripsmikið mál sem nær til vel flestra ráðuneyta og við þingkonur Kvennalistans höfðum með okkur ákveðin verkaskipti þannig að hver og ein tekur fyrir þá málaflokka sem heyra undir þær nefndir sem viðkomandi þingkona er í. Þar af leiðandi er ekki óeðlilegt að óskað sé eftir því að þeir ráðherrar sem þeim málum stjórna séu hér viðstaddir. Ég vil taka undir með varaþingflokksformanni Alþb. varðandi það að ráðherrar séu hér viðstaddir. Það er ekki bara verið að ræða samninginn sjálfan heldur hvernig hann snertir íslenskt þjóðfélag og mér finnst það eðlileg krafa að sem flestir ráðherrar séu hér viðstaddir. Þar af leiðandi er umræða við þessar kringumstæður nánast út í hött.

Ólafur Ragnar Grímsson(um þingsköp): Virðulegi forseti. Ég er nokkuð undrandi á því hvernig forseti þingsins hyggst haga störfum í þessu máli. Þess var farið á leit við okkur í stjórnarandstöðunni í síðustu viku að við greiddum fyrir málum með því að halda áfram umræðu um þetta mál og stjórnarskrármálið sérstaklega þótt utanrrh. væri fjarverandiog samþykktum við það. Við erum einnig reiðubúin til þess að vera hér á kvöldfundi til að ræða málið. En við gerum þá eðlilegu kröfu að þeir þrír eða fjórir ráðherrar í ríkisstjórninni sem málið snertir sérstaklega séu hér viðstaddir. Málið er væntanlega svo mikilvægt að þeir verða að geta ráðstafað sínum tíma þannig að þegar í eitt skipti, og það í fyrsta skipti, er verið að ræða þetta mál á kvöldfundi þá séu þeir ekki að sinna öðru. Þeir hafa a.m.k. sagt okkur að málið sé svo mikilvægt að það verði að hafa forgang fram yfir önnur mál sem við höfum óskað eftir að séu rædd. Við í Alþb. höfum látið í ljós ósk um að fá að ræða hér sjávarútvegsmál, við höfum óskað eftir því að frv. um Lánasjóð ísl. námsmanna sé tekið á dagskrá í vikunni. Það er mjög brýnt vegna þeirrar stöðu sem námsmenn eru í og við erum reiðubúin til þess að vinna að þessu máli með eðlilegum hætti. En það er eins með okkur og Kvennalistann, við höfum líka haft verkaskiptingu í okkar málflutningi. T.d. tók hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon jarðakaupin fyrir í dag og það var auðvitað mjög bagalegt að landbrh. var ekki viðstaddur þá umræðu þótt fyrirheit hafi verið gefið um það að landbrh. legði fyrir þingið frv. þess efnis. Engu að síður féllst þingmaðurinn Steingrímur J. Sigfússon á það að ræða þann þátt málsins þótt landbrh. væri fjarstaddur. Það er auðvitað ekki hægt að gera þetta svona.

Ég hef ekki mikinn áhuga á því að þetta þing verði eins og síðast að við þurfum að nota ræðustólinn á Alþingi til þess að ræða vinnubrögðin hér í þingsalnum. Ég vil þess vegna spyrja virðulegan forseta að því hvort forsætisnefnd hafi komið saman til að ræða þessa starfstilhögun í þessari viku og síðan rætt við forustumenn þingflokkanna, formenn þingflokkanna og staðgengla þeirra. Ég hélt að með því að allir flokkar ættu fulltrúa í forsætisnefnd væri hægt að skapa grundvöll til þess að við gætum skipulagt störfin þannig að við vissum nákvæmlega hvað væri næst og það væri hægt að gera þetta með eðlilegum hætti.

Ég vil beina því til forseta að hún svari spurningu minni um umræður í forsætisnefnd um þetta mál og ítreka það að nauðsynlegt er að allir þeir fagráðherrar sem menn vilja ræða við, og þeir eru ekki mjög margir, verði hér á fundi.

Anna Ólafsdóttir Björnsson(frh.): Virðulegi forseti. Enn á ný verð ég að byrja ræðu mína á fyrirspurn. Ég þakka fyrir það að brugðist var skjótt við og gengið frá því af forseta hálfu að hæstv. utanrrh. væri hér. Jafnframt þá er ég alveg sátt við það að hafa hæstv. sjútvrh. í stað hæstv. forsrh. þar sem ég á í minni ræðu frekar erindi við hann og tel það jafnvel afskaplega góð skipti. Mig langar einungis til að fá að vita hvort eða hvenær er að vænta komu hæstv. sjútvrh. Fyrst á annað borð er verið að kalla hann af fundi á Selfossi vegna óskar minnar þá vil ég að sjálfsögðu að það nýtist á þann hátt að hann verði hér við ræðu mína. Það er einungis ein og hálf blaðsíða fram að þeim kafla í ræðu minni er ég fer að fjalla um sjávarútvegsmálin. Ég get að sjálfsögðu byrjað á þeim ef það er betra. (Forseti:Forseti leggur til að hv. þm. hefji nú sína ræðu og sjáum svo til hvernig gengur þegar hv. þm. hefur flutt þessa eina og hálfu blaðsíðu. Með bjartsýni má búast við því að hæstv. sjútvrh. verði jafnvel kominn þegar svo langt er komið í ræðu hv. þm.) Gott og vel, ég er kannski ekki fyllilega sátt við þetta en ég skal ekki flækja málið að svo stöddu meira og hef nú mál mitt.

Virðulegi forseti. Frelsi og fiskur skipta íslensku þjóðina miklu máli. Fiskurinn er og verður undirstaða frelsis okkar og sjálfsforræðis á meðan allt að 80% útflutningstekna Íslendinga eru vegna sjávarfangs. Til þess að geta selt fisk þarf ekki einungis, eins og málsvarar EES-samninga segja, að fá lækkaða á honum tolla til nokkurra mikilvægra viðskiptalanda. Það þarf líka að hafa fullt forræði yfir fiskimiðum okkar og að sjálfsögðu að nýta það forræði skynsamlega.

Þetta veit íslenska þjóðin þótt hún viti ekki deili á stafasúpunni EES, EB, EFTA eða VES þá veit hún að stjórnarskrána ber að virða og fiskimiðin þarf að vernda. Það kom glöggt í ljós í þeirri könnun sem gerð var nýverið fyrir utanrrn. og við höfum mörg hver haft undir höndum. Við megum raunar gjarnan hafa það hugfast að það er ekki svo ýkja mikill munur á aðild Íslands að EES og EB t.d., en það er mjög mikill munur á því hvort við höfum fullt forræði yfir landhelgi okkar eða ekki. --- Ég verð að fá að skjóta þvíinn að mér þykir snögglega hafa verið brugðist við og fagna að sjálfsögðu komu hæstv. sjútvrh. (Gripið fram í.) Við skulum ekki flækja málið enn þá meira með því að blanda dómsmálum inn í þetta.

Ég vil, hæstv. ráðherra, til upplýsingar geta þess að ég byrjaði mál mitt á því að benda á að frelsi og fiskur skipta íslensku þjóðina miklu máli og ég geri ráð fyrir að hann sé mér sammála um það.

Það er áreiðanlega ekki tilviljun að í þessari könnun eru býsna margir Íslendingar sem óttast það að ef Íslendingar verða þátttakendur í EES missum við stjórn á fiskveiðum. Í könnuninni kemur raunar fram að 31,4% þeirra sem spurðir voru óttast það mikið. 30,6% óttast það nokkuð. Þarna erum við komin yfir 60%. Einungis 9,4% óttast það lítið og 28,6% óttast það ekki neitt. Þetta er auðvitað feikilega mikið og ekki síst fyrir það að af þeim sem spurðir voru tóku 94,7% afstöðu. Það út af fyrir sig er töluvert mikið meira en í flestum öðrum spurningum hér. Þetta er greinilega mál sem brennur mjög á fólki og svo sannarlega ekki að ástæðulausu. Ég verð raunar að viðurkenna að þessi umræða, sem er áreiðanlega mjög nauðsynleg, er ekki komin upp af fullum krafti enn þá. Er okkur e.t.v. um að kenna sem höfum verið að sinna mjög mikilvægu máli, þ.e. stjórnarskrármálinu.

Ég ætla ekki að skorast undan því að segja nokkur orð um stjórnarskrármálið þótt ég hafi sem betur fer fleiri með mér í því. Innan þingflokks Kvennalista er verkaskipting og hún er á þann veg að ég hef sérstaklega velt fyrir mér sjávarútvegsmálunum og sett stjórnarskrárumræðuna meira og minna í annarra hendur. Það þýðir hins vegar ekki að ég hafi ekki skoðun á málinu. Ég ætla að leyfa mér að geta hennar hér í þessari umræðu.

Ég tel, eins og ýmsir ræðumenn, og að maður tali nú ekki um virta fræðimenn að EES-samningurinn stangist á við stjórnarskrána. Rökin hafa öll komið fram í þessari umræðu og vil ég aðeins bæta því við að framsal valds í hendur yfirþjóðlegra stofnana er í mínum huga hvorttveggja í senn brot á stjórnarskrá og jafnframt alvarlegur gerningur sem gerir það erfiðara fyrir hvern einstakling að nálgast og skilgreina yfirvaldið sem ræður mörgum mikilsverðum þáttum í lífi hans. Ég vil ekki síður leggja áherslu á síðara atriðið. Mér finnst í rauninni ekki þurfa að ræða það fyrr, það ætti að vera svo augljóst að við brjótum ekki stjórnarskrána.

Varðandi fyrra atriðið verð ég að viðurkenna að mér finnst það hreint óskiljanlegt að láta sér detta í hug að stjórnarskráin sé slíkt plagg að það sé allt í lagi að athuga hvort hún haldi, svona eins og öryggisnet. Það á að stökkva niður og athuga hvort netið haldi eða ekki. Og bíða svo eftir úrskurði dómstóla og breyta stjórnarskránni á eftir ef þessir dómstólar sýna fram á að stjórnarskrárbrot hafi verið framið. Ég fagna sjálfsögðu nærveru hæstv. dómsmrh. núna í þessari umræðu, sem kom með sjútvrh.

Það hefur komið fram að jafnvel fjórmenningar utanrrh. loka augunum ekki fyrir því að sú gæti orðið niðurstaða dómstóla að samningurinn brjóti í bága við stjórnarskrána. Við getum ekki leyft okkur að vanvirða stjórnarskrána og gera hana að tilraunaplaggi. Ég er þeirrar skoðunar að enga ákvörðun megi taka, rétta eða ranga, nema hún standist stjórnarskrá. Því finnst mér einboðið að fyrst verði að breyta stjórnarskránni og síðan að láta reyna á það hvort framselja eigi vald til EES. Það er að mínu mati ekki fýsilegur kostur og það er fleira en eitt sem veldur því enda hef ég enga trú á að þrír fjórðu hlutar þingheims séu reiðubúnir til slíks eins og nauðsynlegt væri ef frumvarp stjórnarandstöðunnar um stjórnarskrárbreytingu verður að lögum. Það vita stjórnarsinnar og því leita þeir býsna langt eftir rökum gegn hinni sjálfsögðu kröfu okkar.

Ég ætla ekki að fjölyrða um þetta en vil þó að láta það koma hér fram að ég tel alls ekki forsvaranlegt að ljúka þessu máli um inngöngu Íslands í EES eða því að hafna inngöngu í EES án þess að spyrja íslensku þjóðina álits. Ég mun væntanlega fá tækifæri til að fjalla nánar um það er tillaga þess efnis frá stjórnarandstöðunni verður tekin til umfjöllunar.

Eins og þegar hefur komið fram hef ég hugsað mér í þessari ræðu að einbeita mér að því sem ég tel alvarlegast nú, þ.e. að með EES-samningunum afsölum við okkur bæði frelsi og forræði yfir stjórn landsins og ekki síður yfir fiskimiðunum. Ég hef efasemdir um að við höfum rétt til þess. Ég held að það alvarlegasta sem við erum nú að fjalla um séu hinar fyrstu veiðiheimildir Evrópubandalagsþjóðanna. Táknrænar veiðiheimildir geta að mínu mati í framtíðinni reynst okkur mjög hættulegar.

Ég átti þess kost í gærmorgun að spjalla við nokkra þingmenn á Evrópuþinginu og í huga þeirra, sem ég ræddi við, var ekki nokkur vafi á því að fast yrði þrýst á Íslendinga að afsala sér frekari veiðiheimildum til Evrópubandalagsins þegar við værum orðin aðilar að EES. Þessu getum við sneitt hjá með því að hafna aðild að EES. Þegar við erum komin inn í EES er ég hrædd um að samningsstaða okkar verði önnur og verri. Þessir þingmenn Evrópuþingsins eru svo sannarlega ekki þeir einu sem ég hef heyrt lýsa þessari skoðun og því miður er ég hrædd um að sú skoðun sé öldungis rétt. Ég held að þetta sé kjarni málsins og að þessi aðgöngumiði okkar að tollaívilnunum sé allt of dýr til að nokkurn tímann verði hægt að sætta sig við hann. Þótt ekki kæmi fleira til, sem auðvitað er, þá fyndist mér mjög alvarlegt að gera svona tvíhliða fiskveiðisamning og opna landhelgi okkar fyrir framtíð sem við munum ekki hafa mikla stjórn á ef að líkum lætur.

Það er auðvitað afskaplega erfitt að ræða mál sem byggjast á grunsemdum, skoðunum manna og því sem að maður óttast að verði. Það er ekki þar með sagt að það sé ekki nauðsynlegt að gera það en það er afskaplega fátt sem hendur festir á. Þess vegna er hollt að líta á hvernig staðreyndirnar blasa við okkur núna og jafnframt hver saga þessa máls hefur verið, ekki síst í sjávarútvegsmálunum.

Ef við víkjum að tvíhliða samningnum, eins og hann horfir við okkur núna, orð einhvers staðar úti í loftinu, því ekki eru þau komin á blað, þá er auðvitað fyrst og fremst ámælisvert að okkur skuli vera gert að ræða samninginn nú áður en ljóst er hvernig hann lítur út fullbúinn með öllum þeim texta sem við munum beint og óbeint sæta og verða sett undir. Enn alvarlegra er þó að þetta er ekki einasta dæmið heldur er feikilega margt óklárt enn þá í sambandi við þennan samning. Það segir okkur að við erum ekki að ræða neitt sem við vitum hvernig lítur út. Við erum að ræða það hvernig málin verða ef allt fer eins og búist er við.

Ég er í rauninni enn ekki komin yfir undrunina yfir því að fiskveiðisamningurinn skuli ekki vera hér og nú á borðum okkar þannig að við getum rætt á ábyrgan og málefnalegan hátt raunverulegan texta hans. Þess í stað verðum við að styðjast við skoðun samningamanna okkar á því hvernig gengur. Því miður höfum við ekki fengið mjög nákvæmar heimildir um hvernig þau mál ganga. Þaðan af síður gefur það manni tilefni til bjartsýni að líta yfir farinn veg í þessum málum og allar þær fullyrðingar sem fokið hafa. Ég minnist þess eftir að ég tók sæti á þingi haustið 1989 að hafa æ ofan í æ heyrt ráðamenn fullyrða að við Íslendingar yrðum ekki til viðræðu um annað en fulla fríverslun með fisk og að við fengjum niðurfellingu á tollum. Ég minnist þess líka að ekki var til umræðu að veita aðgang að landhelgi okkar. Það þarf ekki gott minni til að muna það. Síðan breyttist þetta, ég vil segja í orðhengilshátt um það hvort það væri kannski verjanlegt að veita gagnkvæmar veiðiheimildir en ekki einhliða veiðiheimildir EB til handa í okkar lögsögu. Ég veit að það eru ýmsir sem gera þarna mikinn greinarmun á. Ég er ekki ein þeirra. Ég tel að þarna sé í rauninni verið að karpa um formsatriði en stóra málið náðist í gegn hjá EB, þ.e. aðgangur að fiskimiðunum okkar.

Loks núna stendur karpið um það hvort við séum að tala um fisk á móti fiski eða veiðiheimild á móti veiðiheimild. Það er hægt að veita veiðiheimildir út og suður án þess að þær út af fyrir sig segi nokkuð um fenginn afla og um það hefur umræðan að sjálfsögðu snúist. Í rauninni er þessi langhalavitleysa sem við höfum þurft að horfa upp á svo mikil raun að best væri að þurfa að ræða hana ekki neitt frekar. Ég vona að einhver muni eftir langhalanum sem átti að verða skiptimynt okkar í þessum pappírsviðskiptum. Langhalinn var sem sagt aðgöngumiði okkar að því að það væri hægt að gera samninga við Evrópubandalagið um veiðiheimildir sem væru ekki veiðiheimildir eða hugsanlegar veiðiheimildir. Hv. 6. þm. Vestf. hefur fyrir hönd okkar kvennalistakvenna þegar rakið þetta mál nokkuð og m.a. vísað í ummæli Jakobs Jakobssonar um þessi meintu pappírsviðskipti á veiðiheimildum.

Mig langar til að bæta við nokkrum ummælum manna á þeim tímapunkti þegar ljóst varð að langhalinn var allt í einu orðinn að vel veiðanlegum karfa og þar með traustum aðgöngumiða Evrópubandalagsins að fiskimiðum okkar. Í frétt í Ríkissjónvarpinu frá 27. nóv. 1991, þegar þetta allt skall á segir m.a., með leyfi hæstv. forseta:

,,Evrópubandalagið krefst þess að veiða eingöngu karfa í íslenskri fiskveiðilögsögu annars falli það frá samkomulaginu um EES. Utanrrh. var harðlega gagnrýndur á Alþingi í dag fyrir að hafa blekkt þingmenn og þjóðina með því að kynna samkomulagið á þann veg að tveir þriðju hlutar kvóta EB hér við land yrðu langhali. Þá telur samstarfsnefnd atvinnurekenda í sjávarútvegi sig hafa fengið villandi upplýsingar um samkomulagið.``

Síðar í þessari frétt er haft eftir Magnúsi Gunnarssyni, formanni SAS, sem er samstarfsnefnd atvinnurekenda í sjávarútvegi, með leyfi forseta:

,,Núna kemur það upp á fundi sem við erum boðaðir á í gær í einhverju feiknarlegu offorsi með klukktíma fyrirvara að við verðum að gefa eftir og láta þá hafa full 3.000 tonn af karfa og menn eru kannski búnir að gleyma því að í forsögunni að þessu máli öllu saman hefur það verið meginröksemd manna, sem hafa viljað samþykkja það yfir höfuð að við færum í að skipta á veiðiheimildum og útlendingar kæmu hér inn í landhelgina, að við værum þarna að skipta fyrst og fremst á vannýttum fiskstofnum. Á því byggja menn þessar skoðanir og um það hefur verið talað allan tímann. Það er líka alveg ljóst að Evrópubandalagið er búið að tala um það allan tímann að það vilji frekar karfa heldur en langhala og það eru engar fréttir fyrir okkur. En eins og málið hefur verið kynnt þá höfum við gengið úr frá því og við höfum kynnt það þannig fyrir okkar félögum.``

Mér er alla vega mjög minnisstætt þetta upphlaup sem varð vegna karfans sem allt í einu var kominn þarna upp á matarborðið. Ég held að þetta sé ákveðin lexía í því hvernig málið hefur verið kynnt og eins hvers við eigum að vænta. Lærdómurinn sem við getum dregið af þessu þrasi, sem ég er hér að rekja, er að Evrópubandalagsþjóðirnar ætla sér að ganga langt í þessum samningum við okkur. Þær ætla að neyta aflsmunar og vona að við höldum áfram að gefast upp eins og við höfum gert og eins og við höfum gert að því er virðist mjög léttilega, a.m.k. sumir þeirra sem hafa verið í samningaviðræðunum. Þetta finnst mér mjög afleitt hlutskipti.

Hvernig standa samningamálin nú? Er það bara spurningin um fisk á móti fiski sem stendur í þeim EB-mönnum, það að Íslendingar krefjist þess að fá veiðanlega loðnu fyrir karfann? Ég óttast að fleira fylgi á eftir, ekki vegna þess að ég vantreysti þeim íslensku samningamönnum sem með þetta mál fara heldur vegna reynslu okkar af Evrópubandalaginu sem sífellt hefur verið að ganga lengra og lengra í að beygja okkur undir sinn vilja. Okkur er svo sem sagt að eftirlit verði fullnægjandi um borð í veiðiskipunum á kostnað útgerðanna meira að segja, Spánverjanna og Portúgalanna og að um það verði hægt að semja ogum þetta sé eiginlega búið að semja. Vonandi að það reynist rétt. Við munum svo sannarlega þurfa á því að halda ef við göngum til EES-samstarfs að eftirlit sé í góðu lagi. Við höfum hreinlega ekki burði til þess að kosta slíkt eftirlit sjálf eða að gæta okkar miklu fiskimiða ef það mættu ekki koma eftirlitsmenn um borð.

Okkur er jafnframt sagt að ekki verði leyfðar svokallaðar blandaðar veiðiferðir, þ.e. að skip geti veitt hluta af afla sínum annars staðar og komið svo á Íslandsmið og lokið sér af. Það mundi gera eftirlit mjög erfitt. Ég vona sannarlega að það verði engar blandaðar veiðiferðir leyfðar því þá verður eftirlitið í molum. Ef við verðum komin inn í EES verður kannski erfitt að ganga frá málum og bæta. Ég held að ef um eitthvað verður samið sem bitastætt er verði það hér og nú, ekki síðar.

Okkur er líka sagt að öll vandamál í sambandi við tvíhliða fiskveiðisamningin séu leyst svo og önnur vandamál, svo sem ákvæði um fjölda veiðiskipa og túlkanir á því hvernig fjöldinn er reiknaður. Mér finnst hart að ræða þetta undir þeim formerkjum sem ég þó er að gera núna og tel nauðsynlegt fyrst ekki er annað að hafa. Við erum ekki að ræða hér samning sem við höfum í hendi. Við erum að ræða skoðanir samningamanna, hugsalega bjartsýnna samningamanna.

Hvað eigum við og hvað megum við ganga langt áður en við vitum um hvað við erum að semja í sambandi við auðlindina okkar viðkæmu, fiskimiðin, sem okkur gengur nógu illa að ganga sómasamlega um sjálf? Það er ekki að undra þótt forsvarsmenn samtakanna í sjávarútvegi, sem ég gat áðan um, hafi ekki enn treyst sér til að taka endanlega afstöðu með EES-samningnum og geri þá sjálfsögðu kröfu að sjá sjávarútvegssamninginn svartan á hvítu. Ég vil því sambandi vekja athygli á því að nýjustu ummæli Magnúsar Gunnarssonar eru einmitt á þann veg að það sé ekki hægt að taka af skarið og segja að samtökin muni styðja EES-samningana á meðan þessir samningar liggja ekki fyrir. Lái þeim hver sem vill, mér finnst það svo sjálfsagt. En þetta er þeim mun athyglisverðara þar sem okkur hefur verið talin trú um að tollaívilnanirnar, sem við höfum vissulega fengið, eigi að bjarga sjávarútveginum og fiskvinnslunni og gott ef ekki allri atvinnusköpun á Íslandi.

Það er auðvitað alltaf fróðlegt að skoða þessar tollalækkanir og bera þær saman við núgildandi tolla á íslenskum fiskafurðum eftir að við fengum tiltölulega góða samninga við Evrópubandalagið með bókun 6. Samkvæmt málflutningi sumra stjórnarsinna mætti ætla að verið væri að færa tolla úr 100% í ekki neina. Það er auðvitað ekki rétt. Við erum að tala um dæmi sem hefur stundum verið metið upp á tæpa tvo milljarða fyrir þjóðarbúið og þá er ekki talinn með neinn kostnaður af gildistöku við samninginn. Auðvitað er hann verulegur og það hefur verið rakið hér mjög ítarlega. Sá kostnaður hefði auðvitað ekki komið til nema að óverulegu leyti ef menn hefðu borið gæfu til að einbeita sér að tvíhliða viðræðum við Evrópubandalagið eins og við kvennalistakonur höfum alla tíð talið mun heillavænlegra. Ég man ekki betur en hæstv. sjútvrh. í sinni stjórnarandstöðutíð hafi verið í hópi þeirra sem töldu að það væri rétt. Hann leiðréttir mig þá ef ég fer ekki rétt með.

Svo ég geri grein fyrir þeim tölum sem ég legg hér til grundvallar er, samkvæmt því sem ég er með, verið að tala um að með EES-samningunum fari tollar á íslenskar fiskafurðir innan EB úr tveimur milljörðum í 230 millj. kr. þegar öll ákvæði samningsins eru komin til framkvæmda eftir nokkur ár. Þar væri því um 1,7 milljarða kr. að ræða. Eftir á að koma í ljós hvort þessi tollalækkun skilar sér til neytenda og gerir vöruna samkeppnishæfari því um það snýst málið. Hv. síðasti ræðumaður sem talaði hér fyrr í dag leyfði sér að giska á að ávinningurinn af þessum tollalækunum hann mundi skiptast u.þ.b. til helminga milli söluaðila og neytenda. Ég hef því miður engin tök á að meta þetta en vil alla vega vekja athygli á því því að ég man ekki hvort hæstv. sjútvrh. var viðstaddur ræðu hans. Þetta er þá bara til upplýsingar.

Ég hefði gjarnan viljað ræða sjávarútvegsmál og einkum þennan ókomna samning undir betri kringumstæðum. Ég geri ráð fyrir að bæði tækifæri og tilefni muni gefast til þess. Þó eru vonir okkar sem vildum gjarnan sjá um hvað verið er að ræða ekki mjög miklar eftir síðustu yfirlýsingar. Við höfum hreinlega ekki hugmynd um hvenær þessi samningur liggur fyrir. Við höfum ekki hugmynd um hvernig hann lítur út eða mun líta út og við höfum í rauninni ekki hugmynd um hvort við höfum einhverja samningsaðstöðu eða ekki. Það út af fyrir sig er óskaplega vont vegna þess að þarna vantar svo veigamikinn þátt inn í umræðuna að allt það sem ég hér segi byggist á getgátum. Það getur vel verið að við verðum að byrja þessa umræðu frá grunni ef mikil frávik verða eða kollsteypur verða í þessum samningum. Við höfum svo sannarlega dæmi um slíkt áður. Kannski verður næst rætt um einhvern allt annan tonnafjölda.

Ég ætla að geta um fleiri atriði er varða hugsanlega aðild Ísland að EES. Ég vil fyrst nefna þá röskun sem verður á vinnumarkaði og spurninguna um það hvort fyrirvarar okkar um þau efni dugi. Við þurfum að gera lagabreytingar, eins og gengur, til að uppfylla þau skilyrði sem eru í EES-samningnum um frelsi launþega til flutninga og frjálsa þjónustustarfsemi. Í EES-samningnum er m.a. um að ræða eftirfarandi grein, 28. gr., sem er í nokkrum liðum:

,,1. Frelsi launþega til flutninga skal vera tryggt í aðildarríkjum EB og EFTA-ríkjum.

2. Umrætt frelsi felur í sér afnám allrar mismununar milli launþega í aðildarríkjum EB og EFTA-ríkjum sem byggð er á ríkisfangi og lýtur að atvinnu, launakjörum og öðrum starfs- og ráðningarskilyrðum.

3. Með þeim takmörkunum sem réttlætast af allsherjarreglu, almannaöryggi og almannaheilbrigðifelur það í sér rétt til þess að:

a. þiggja atvinnutilboð sem raunverulega eru lögð fram;

b. að fara að vild í þeim tilgangi um yfirráðasvæði aðildarríkja EB og EFTA-ríkja;

c. dveljast á yfirráðasvæði aðildarríkis EB eða EFTA-ríkis í atvinnuskyni í samræmi við ákvæði í lögum og stjórnsýslufyrirmælum um starfskjör ríkisborgara þess ríkis;

d. dveljast áfram á yfirráðasvæði aðildarríkis EB eða EFTA-ríkis eftir að hafa starfað þar.

4. Ákvæði þessarar greinar eiga ekki við um störf í opinberri þjónustu.``

Þetta er ekkert smáræði sem við eigum að undirgangast. Ég ætla fyrst að taka fyrir þennan fjórða lið því mér finnst rétt að geta þess að skilgreining um hvað sé opinber þjónusta hefur ekki verið alls kostar ljós. Í riti ASÍ og BSRB, EES og íslenskur vinnumarkaður, segir um þá skilgreiningu:

,,Tilhneiging hefur verið vaxandi í þá átt að skilgreina þessi störf mjög þröngt þannig að væntanlega verður um mjög takmarkað svið að ræða. Hér er alls ekki verið að tala um opinbera starfsmenn í heild, eins og við skilgreinum þá, heldur þá fyrst og fremst starfsmenn við her, lögreglu, öryggisgæslu, dómstóla o.s.frv. þar sem þjóðaröryggi getur verið í húfi.``

Mér finnst full ástæða til að taka þá ákvörðun núna með opin augu hvort við höfum tilefni til þess nú að opna íslenskan vinnumarkað einmitt í þann mund sem við virðumst vera að sigla inn í kreppu sem á sér ekki mörg fordæmi á Íslandi. Ég ætla mér ekki að fara út í umræðu um hvers eðlis sú kreppa er eða hverjum hún er að kenna. Ég tel að hún sé að huta til af manna völdum, það sé ekki bara hægt að kenna týndum þorskum þar um.

Við vitum hvert atvinnuástand er í EES-löndunum og höfum fram til þessa verið fullfær um að sjá okkur sjálf fyrir vandamálum þótt við förum ekki að flytja þau inn. Það er mikill munur á þungum þrýstingi á atvinnumarkaði og því varnaglaorðalagi að gera ráð fyrir stórfelldri röskun á íslenskum vinnumarkaði. Ég á eftir að sjá hver sest í dómarasætið og dæmir um það hvenær hafi orðið stórfelld röskun. Mótrök EES-sinna eru auðvitað þau að við séum að opna dyr fyrir Íslendinga erlendis. Í Evrópubandalagslöndunum er ekki bara tímabundið atvinnuleysi heldur langvarandi alvarlegt atvinnuleysi mjög víða. Ég get því ekki séð annað en að þessar dyr leiði okkur beint inn í kústaskápinn. Það er auðvitað líka umhugsunarefni hvort við höfum áhuga á að byggja upp vinnukarkaðinn eins og víða tíðkast á Evrópubandalagssvæðinu, t.d. á Ítalíu, þar sem ungir karlmenn flytjast búferlum til iðnaðarsvæða, búa þar í vinnubúðum en eftir sitja í þorpunum konur, börn og gamalmenni. Þá er kústaskápurinn kannski skárri.

Það er kannski að hætta sér út á hálan ís að nefna óbein áhrif á vinnumarkaðinn en eigi að síður er það óhjákvæmilegt. --- Ég get gert hlé á ræðu minni á meðan þeir eru að ljúka háværum samræðum hér í hliðarherbergi nokkrir ágætir menn. (Forseti:Forseti vill biðja menn að hafa hljótt í hliðarsölum.) Ég held að þeir hefðu líka gott af að hlusta. (Gripið fram í:Þeir heyra.) Í nokkur ár hafa verkalýðsfélög og fleiri hagsmunaaðilar reynt með öllum tiltækum ráðum að tryggja að félagsleg réttindi innan Evrópubandalagsins og Evrópsks efnahagssvæðis yrðu tryggð. Þetta hefur að nokkru leyti tekist fyrir harðfylgi þessara aðila. En lengi vel var félagslegi þátturinn óskrifað blað í ítarlegu reglugerðarfargani Evrópubandalagsins sem annars var. Fjórfrelsið hefur nefnilega aldrei byggst á frjálsu flæði fæðingarorlofs eða neinu slíku. Það er tvennt sem mér finnst kvíðvænlegt varðandi tilflutning félagslegra réttinda milli landa. Það er auðvitað jákvætt að það skuli vera hægt að flytja félagsleg réttindi milli landa en á hinn bóginn finnst mér að kerfið muni verða of þungt í vöfum til að menn þekki sinn rétt og nýti hann. Flest þekkjum við líklegast dæmi af því að fólk viti ekki af lífeyrissjóðsrétti sínum, slysabótarétti, veikindadagarétti eða ýmsu fleiru sem eru almenn félagsleg réttindi. Tilfærsla félagslegra réttinda innan EES mun ekki gerast sjálfkrafa, um hana þarf að sækja. Ég veit að verið er að útbua reiðinnar ósköp af eyðublöðum í Tryggingastofnun og vissulega verða margir sem láta sér umhugað um að kynna þennan rétt fyrir fólki. En ég held samt sem áður að þetta verði vandamál.

Hitt er ekki síður áhyggjuefni en það er það sem kallað hefur verið ,,social-dumping`` á ensku og ég hef leyft mér að hráþýða sem félagslega gengisfellingu. Ég sé fyrir mér framleiðendur á vörum eða þá sem bjóða fram einhverja þjónustu segja við forsvarsmenn stéttarfélaga þeirra manna sem vinna hjá þeim: Ef þið eruð með einhvern derring þá flytjum við vinnsluna til Portúgals því flæðið er jú svo frjálst að það er ekki nokkurt mál. Hvernig ætli það verði að sækja launahækkanir og aukin félagsleg réttindi við slíkar aðstæður? Ég varpa þeirri spurningu til þeirra sem hér hlusta og ég mun jafnframt varpa þessari spurningu til þeirra aðila sem kannski helst þurfa að fjalla um hana því mér þykir sem sum stéttarfélög hafi verið afskaplega andvaralaus í þessum efnum og það er slæmt.

Það er ýmislegt smálegt sem ég hef verið að hnjóta um þegar ég hef verið að lesa mig í gegnum allar þessar blaðsíður í sumar sem þegar liggja fyrir og er ég þó hvergi nærri komin í gegnum það. Hins vegar með góðri samvinnu hefur okkur kvennalistakonum tekist að fara í gegnum býsna stóran hluta þessa efnis. M.a. höfum við verið að gera athugasemdir við það og kyngjum því ekki eins og ekkert sé að það verði leyfðar hér auglýsingar á lyfjum sem ekki eru lyfseðilsskyld ef við göngum í EES. Viljum við þetta? Ég er ekki viss um að það samrýmist okkar draumum um frelsi, að frelsið felist í að fá að auglýsa magnyl eða panodil. Ég held hreinlega að við séum að sækjast eftir öðru og raunverulegra frelsi. Einhver hættumerki eru varðandi merkingar á skaðlegum aukaefnum. Réttur markaðarins er nefnilega þegar til á að taka alltaf sterkastur. Það eru oft taldar samkeppnishömlur sem við mundum telja eðlilega vernd. Þaðmá t.d. ekki merkja öll aukefni vöru nema með leyfi Evrópubandalagsins eða ,,stóra bróður``. Þessi ofstýring er ekki af hinu góða.

Loks langar mig til að fjalla um einn þátt þessa stóra máls sem ég held að sé ekki síst alvarlegur og við ættum nú að vera farin að þekkja nokkuð vel. Það er hið ólýðræðislega kerfi sem EB og EES er. Það hefur margt verið sagt í þessum sölum að undanförnu um framsal valdsins. Ég vil gera að umræðuefni hér framsal valds frá Alþingi til Evrópubandalagsins. Það sem við blasir er að nú mun okkur á Alþingi verða gert að fá fjölmörg frumvörp lögð fyrir Alþingi einungis til samþykktar en ekki til synjunar. Í raun og veru er það einmitt þetta sem gerist ef við ákveðum að gerast aðilar að EES. Ég ætla ekki að fara út í smáatriði á framkvæmd þessari en þetta er einfaldlega það sem við munum standa frammi fyrir ef við göngumst undir það að samræma löggjöf okkar lögum Evrópubandalagsins á því málasviði. Sum þessara mála eru áreiðanlega hin mætustu og raunar mál sem við gætum léttilega lögtekið án þess að ganga um leið í EES og undir þær skuldbindingar sem því fylgir. Önnur mál eru áreiðanlega þannig að þau þarfnast nánari skoðunar eða eru jafnvel beinlínis neikvæð fyrir Íslendinga. Nægir þar að nefna þau vafasömu ákvæði er varða landakaup eða skort á fyrirvörum o.fl., hættuna sem við leggjum orkulindir okkar í og ýmislegt fleira. Þarna er bæði um að ræða lög sem við lögtökum og eins það að við gerum ekki þá fyrirvara sem nauðsynlegir eru eða teljum okkur vera að setja upp einhverjar girðingar sem síðan halda ekki. Ef ég væri útlendingur og ágirntist hér jörð og það væri búið að setja upp einhverjar girðingar sem ég teldi brjóta minn rétt mundi ég að sjálfsögðu sækja minn rétt fyrir dómstólum og sennilega vinna það miðað við þá fyrirvara sem helst hefur verið vísað til. Að vísu eru forkaupsréttarákvæðin, sem vísað er til, möguleiki en ekki ef um stóra fjármuni er að tefla. Hugmyndir um að hafa ákvæði sem ganga jafnt yfir Íslendinga og útlendinga um að krefjast skuli búsetu á Íslandi í nokkur ár áður en jörð eða fasteign er keypt eru auðvitað út í hött. Ef ég væri þessi útlendingur sem færi að láta á þetta reyna mundi ég að sjálfsögðu benda á það og hafa rétt fyrir mér að það eru miklu meiri líkur á því að Íslendingur hafi verið búsettur í fimm ár á Íslandi áður en hann vill kaupa fasteign eða jörð en útlendingur. Þar af leiðandi er þetta náttúrlega ekkert nema mismunun. En það gæti vel verið að það þyrfti að láta reyna á það fyrir dómstólum. Það er ekki að ástæðulausu að Danir hafa kosið að festa girðingar í Maastricht.

Einn angi þessa framsals, sem ég tel að við séum að gangast undir með því að gerast aðilar að Evrópsku efnahagssvæði, er fjarlægð valdsins og skrifræðið. Það er því miður svo að þjóðin veit harla lítil deili á stafasúpunni eins og ég gat um hér í upphafi máls míns. Það er að mínu mati ekki vegna fáfræði almennings heldur vegna þess að okkur vantar upplýsingar, almenning vantar upplýsingar um staðreyndirnar á bak við stafina. Það er í rauninni þannig að þetta mál hefur verið gert flókið og það hefur hreinlega orðið til þess að setja það í hæfilega fjarlægð og almenningi er ekki ætlað að fjalla um það. Það er svona hér um bil verið að segja að almenningi komi það ekkert við. Jú, alveg guðvelkomið ef þið nennið að lesa 10.000 bls., það er ekki víst að þið skiljið þessi hugtök. Það er nú æ ofan í æ að koma í ljós að flestir, jafnvel hinir sleipustu og slyngustu menn ruglast í þessu og ég er þar sjálf áreiðanlega ekki undanskilin. En jafnvel við, sem höfum varið nokkrum tíma í þetta og viljum hafa það sem sannara reynist, við lendum í vanda vegna þess að skrifræði skapar fjarlægð. Þjóðin hefur hins vegar skoðun og þekkingu á landhelginni og fullveldinu en ekki endilega á framandlegum stofnunum. Þessar stofnanir eru svo sem ekki kunnuglegar eða aðgengilegar okkar fulltrúum á Alþingi. Skrifræðið í Brussel hefur t.d. birst okkur núna á þessu ári þannig að í vetur munum við alþingismenn þurfa að taka málefnalega og áreiðanlega heilsteypta og ábyrga afstöðu til frumvarps sem lagt hefur verið á borð okkar hérna. Það heitir frumvarp til laga um vernd svæðislýsinga smárása í hálfleiðurum. Um þetta mál eigum við, vesælir þingmenn, að fjalla í römmustu alvöru geri ég ráð fyrir, og taka ákvörðun um það hvort frv. sé góð og nauðsynleg viðbót við lagaflóru okkar.

Mig langar til skýringar þeim sem ekki vita um hvað frv. fjallar að lesa 1. og 2. gr. laganna fyrir þingheim hér, með leyfi forseta:

,,1. gr. Sá sem hannar svæðislýsingu smárása í hálfleiðara hefur einkarétt til hagnýtingar hennar samkvæmt lögum þessum.

Nú hafa tveir menn eða fleiri sameiginlega hannað svæðislýsingu smárása í hálfleiðara og framlög þeirra verða ekki aðgreind hvert frá öðru sem sjálfstæð verk og eiga þeir þá saman einkarétt til hagnýtingar svæðislýsingarinnar samkvæmt lögum þessum. Hvor aðili um sig getur krafist bóta vegna skerðingar á réttinum.

Vernd svæðislýsinga smárása í hálfleiðurum er háð því að um nýsköpn sé að ræða, annaðhvort í heild eða að hluta.

Ef einstakir þættir svæðislýsingarinnar eru almennt þekktir er verndin háð því að samsetning einstakra þátta svæðislýsingarinnar uppfylli skilyrði um nýsköpun. Skilyrði er að um eigið verk uppfinningamannsins sé að ræða og að það sé almennt ekki þekkt á sviði hálfleiðarratækni.

Vernd samkvæmt lögum þessum tekur ekki til hugmynda, ferla, kerfa, tækni eða upplýsinga sem svæðislýsingin hefur að geyma en teljast ekki til hennar sjálfrar.``

Þegar hér er komið sögu er að sjálfsögðu rétt að fá skýringu á því hvað þessi hugtök sem hér er verið að fjalla um þýða. Í fljótu bragði mætti halda að þau væri að finna í 2. gr. Ég ætla alla vega, ef það er einhver skarpari hér en ég, sem ég treysti alveg, að lesa upp skýringarnar, með leyfi forseta, en það er2. gr.:

,,Í lögum þessum er merking eftirfarandi hugtaka sem hér segir:

1. Hálfleiðari er fullbúin vara eða vara á framleiðslustigi, sem

a. er samsett úr ýmsum efnum, þar á meðal einu lagi af hálfleiðaraefni,

b. hefur eitt lag eða fleiri lög af leiðandi efnum, einangrandi efnum eða hálfleiðaraefnum þar sem lögum er raðað eftir fyrirframgefnu þrívíddarmynstri og

c. til stendur að nota hana annaðhvort eingöngu eða m.a. í rafeindatæki.`` (Gripið fram í:Er þetta úr stefnuskrá Kvennlistans?) --- Nei. Þetta er hluti af EES.---

,,2. Svæðislýsing smárása á hálfleiðara er teikning af uppröðun samverkandi hluta sem hver rás er samsett úr, hvernig sem þetta mynstur er áfest eða áritað,

a. sem sýnir þrívíddarmynstur allra laganna sem mynda smárásir hálfleiðara og

b. þar sem hver hluti teikningarinnar hefur að geyma mynstur eða hluta af mynstri á yfirborði hálfleiðara á ákveðnu stigi í framleiðslu þess.``

Hér hefur þegar einn þm., hv. 17. þm. Reykv., gert sig beran að því að hafa ekki hugmynd um um hvað var verið að ræða þar sem hann hélt að þetta væri úr stefnuskrá Kvennalistans sem sýnir náttúrlega í hverjar ógöngur við erum komin. (Gripið fram í:Fyrir Kvennalistann.) Fyrir hv. þingmann, það leynir sér ekki.

Þetta segir okkur auðvitað nákvæmlega hvað það er mikil firra þegar farið er að bera á borð fyrir fólk efni sem það skilur ekki og gerir sig kannski ekki að fíflum þótt það skilji ekki. Ég held ekki.

Ég spyr auðvitað á þessu stigi málsins: Eru menn einhvers vísari? Ég býst ekki við því og ég vona svo sannarlega að þingmenn fari ekki að láta eins og fólkið sem þóttist sjá nýju fötin keisarans, sem engin voru, og þora ekki að afhjúpa vankunnáttu sína í þessum málum. Vera má að það leynist einhver sérfræðingur í þessum málum meðal okkar, aldrei skal ég þvertaka fyrir það.

Ég gæti svo sem gert aðra tilraun til að uppfræða þingheim og vísa til athugasemda við þetta frv. en ég held að hver verði bara að lesa fyrir sig, t.d. upphaf athugasemda við þetta lagafrv. sem er að finna á bls. 3. Þar eru aftur miklar útlistingar sem ég ætla ekki að kvelja ykkur með hér. Það verður bara hver að lesa fyrir sig.

Ætla mætti að hér væri um bráðbrýnt mál að ræða, mál sem ekki þyldi bið. Mál sem yrði að kynna a.m.k. iðnn. svo ekki kæmi til ófremdarástands á Íslandi (Gripið fram í.) ef frv. yrði nú ekki tilbúið áður en gildistaka þessa samnings væri hugsanlega komin hér endanlega á dagskrá. Fyrirgefðu, ég heyrði ekki innskotið, það getur vel verið að það hafi verið mikilvægt eða upplýsandi. (Gripið fram í.) Mér leyfast víst ekki samræður þó öðrum geri það. (Forseti:Má ég biðja hv. þm. að hefja ekki samræður sín á milli í þingsal.) Ég var þegar búin að taka fram að mér leyfist það ekki þótt öðrum leyfist það kannski.

Ég vil enn í þessu sambandi vísa til athugasemda við frv. til að upplýsa hvort þetta er það brýnasta sem við þurfum um að fjalla, eða brýnt, ég bið ekki um meira. Með leyfi forseta, gríp ég hér niður þar sem að segir:

,,Á þessari stundu er engin framleiðsla smárása á Íslandi. Erfitt er að gera sér grein fyrir hvort svo muni verða í næstu framtíð. Þó er ólíklegt að allt ferlið frá hönnun til framleiðslu verði til staðar hér á landi á næstunni. Til þess þarf sérfræðinga á þessu sviði, en þá er ekki að finna hér á landi nú. Flest fyrirtæki sem framleiða smárásir og standa í hönnun eru stór fjölþjóðafyrirtæki eða smærri fyrirtæki sem hafa stórfyrirtæki sem bakhjarl.``

Um þetta frv. er okkur þingmönnum eigi að síður ætlað að fjalla af fullri ábyrgð. Mér finnst þetta öfgafulla dæmi því miður ekkert gamanmál heldur eitt af mörgum dæmum um að okkur er ætlað vera stimpil- eða afgreiðslustofnun fyrir einhverja sérfræðinga eða kannski bara fyrir þýðendur. Ég veit ekki einu sinni hvort það er fyrir sérfræðinga, kannski bara fyrir lunkna þýðendur. Þetta er sem sagt skrifræði og kerfisþjónkun og ég sætti mig ekki við að taka þátt í slíku. Okkur er ætlað að segja já við því sem við ekki viljum og jafnvel því sem við ekki skiljum. Enn lengri er þó leiðin frá hinum almenna borgara til handhafa valdsins. Við getum þó alla vega rifið hér kjaft í beinni útsendingu þó það hafi kannski engin bein áhrif.

Fram til þessa hefur þjóðin haft áfrýjunarrétt á fjögurra ára fresti og getað sagt hug sinn til sjórnmálamanna. Stjórnmálamenn hafa að vísu þurft að glíma við forræðishyggju ráðuneyta og annarra þjóna framkvæmdarvaldsins, ég nefni engin nöfn. Enn lengri er þó leiðin til valdsins í Brussel og þar er ekki skipt um á fjögurra ára fresti. Við getum ekki haft neinar kosningar þar. Mér finnst það háskalegt að framselja vald til andlitslauss skrifræðis og mér finnst það einkum háskalegt lýðræðinu. Það er alveg sama hvar þetta skrifræði er.

Ég læt þá lokið máli mínu en ég treysti því að hæstv. sjútvrh. sé hér enn því að ég átti eftir að spyrja hann og raunar utanrrh. líka, sem áreiðanlega er búinn að forða sér fyrir löngu, eins og venjulega. Ég á sem sagt erindi við hæstv. sjútvrh. sérstaklega og það eru tvær spurningar. Ég sé að hann hlustar og mér þykir vænt um það.

Hvenær er að vænta frétta af áframhaldandi viðræðum út af sjávarútvegssamningnum sem við líklegast bíðum öll eftir? Mun hæstv. ráðherra sjá til þess að hvergi verði hvikað frá kröfum um að það komi veiði á móti veiði en ekki bara veiðiheimild á móti veiðiheimild? Að við fáum sem sagt veiðanlega loðnuog að gengið sé tryggilega frá því að þetta sé veiði á móti veiði en ekki heimild á móti heimild. Þessari spurningu beini ég raunar líka til hæstv. utanrrh. og ég treysti því að boðskipti innan ríkisstjórnarinnar séu þau að þetta muni komast á leiðarenda. Ég held að hver einasti þingmaður hefði gott af að svara þessari spurningu, vel á minnst. Það er ein spurning í viðbót, hæstv. ráðherra: Telur hæstv. ráðherra það líklegt að við höfum einhverja viðspyrnu gegn því ef Evrópubandalagsþjóðirnar munu sækja á um frekari veiðiheimildir? Ef svo er, hver er sú viðspyrna?

Anna Ólafsdóttir Björnsson(andsvar): Virðulegi forseti. Ég skil vel að hæstv. ráðherra hætti sér ekki út í málefnalega umræðu heldur fari út í að upplýsa smámisskilning.

Mínar áhyggjur eru, og ég rökstuddi þær mjög vel, (Gripið fram í:Hvaða misskilning?) --- þetta var misskilningur hans --- mínar áhyggjur eru þær að þjóðin hafi rétt fyrir sér. Ég gat þess mjög skýrt að ég hef áhyggjur af því að þjóðin hafi rétt fyrir sér, að við munum missa forræði yfir fiskveiðilögsögu okkar og ég rökstuddi það mjög ítarlega. Það er tvennt sem veldur þessum áhyggjum mínum. Annars vegar það að með þessum veiðiheimildum sem upphaflega áttu nú að verða sýndarveiðiheimildir, en eru að verða alvöruveiðiheimildir núna, að þá séum við að opna okkar fiskveiðilögsögu og við munum ekki getað staðið á móti þessum þrýstingi. Hins vegar það að á meðan við höfum ekki nokkurn samning á borðinu þá höfum við auðvitað ekki hugmynd um hvort samningamenn hafa getað náð viðunandi samningum miðað við þær forsendur sem þeir gefa sér. Ég tók það raunar skýrt fram að ég teldi þá samninga ekki einu sinni viðunandi. Þetta tel ég mjög ábyrga afstöðu og mér þykir fyrir því að hæstv. ráðherra skuli ekki hafa tekið eftir því að það var nákvæmlega þetta sem ég hafði áhyggjur af. Ég vil gjarnan biðja um svör.

Anna Ólafsdóttir Björnsson(andsvar): Ég harma einlæglega, virðulegi foresti, ómálefnalegt svar hæstv. ráðherra. Í fyrsta lagi er það auðvitað alveg fráleitt að við myndum okkur skoðanir út frá skoðanakönnunum. Það vill bara svo til að þjóðin og Kvennalistinn eru í þessum málum sammála, að þarna sé ákveðin áhætta tekin.

Í öðru lagi. Ég hef aldrei fullyrt að við göngumst undir fiskveiðistefnu Evrópubandalagsins með þessu. Hins vegar vil ég ítreka það enn og aftur að ég hef séð áhættu og hættu í því fólgna að við hleypum Evrópubandalagsþjóðum inn í okkar landhelgi. Ég tel að það verði til þess að við verðum ekki í neinni stöðu til að veita viðspyrnu ef þær sækja á um meira. Ég rakti sögu sem gaf svo sannarlega tilefni til þess að vera hræddur um þetta. Svo lýsi ég eftir texta af því að það var verið að spyrja hvar í samningnum stendur að við séum að gangast undir fiskveiðistefnu Evrópubandalagsins. Auðvitað hvergi. Okkur vantar einmitt allan texta um sjávarútvegsmál sem máli skiptir og það er það sem ég var að kvarta undan. Við erum ekki búin að fá þennan samning í hendurnar og það er meira en ámælisvert. Það er algjörlega ótækt.

Svavar Gestsson: Virðulegi forseti. Hér fyrr í kvöld var lýst eftir því hvort hæstv. forsrh. mundi vera væntanlegur til þessa fundar og ég vil ítreka þá ósk af minni hálfu vegna þess að ég hafði hugsað mér að eiga við hann nokkurn orðastað í tilefni af ummælum sem hann hefur látið falla um ýmis mál fyrr í þessum umræðum og sérstaklega um aðdraganda málsins og ekki síst um afstöðu hans til þess hvernig hann hyggst birta fundargerðir ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar. Ég held að það sé þess vegna óhjákvæmilegt að biðja um það, hæstv. forseti, að hæstv. forsrh. verði kvaddur hér til fundar. Sömuleiðis hefði ég viljað nefna það við virðulegan forseta að hingað verði kallaður hæstv. félmrh. vegna þess að ég hafði hugsað mér að ræða við hæstv. félmrh. um þau mál í evrópska efnahagssamningnum sem hér er á dagskrá, mál sem snerta verkalýðshreyfinguna og málefni hennar og ég tel að það sé nauðsynlegt að hæstv. félmrh. sé þá viðstaddur. (Forseti:Forseti mun að sjálfsögðu verða við þeirri beiðni að láta kanna hvort hæstv. forsrh. og hæstv. félmrh. eiga þess kost að koma hingað. Til upplýsingar skal þess getið að hér í húsinu eru staddir tveir hæstv. ráðherrar, hæstv. sjútvrh. og hæstv. utanrrh. En nú mun verða kannað hvort umræddir hæstv. ráðherrar geta komið.) Ég þakka hæstv. forseta fyrir góð viðbrögð við minni ósk og ég mun þá hefja ræðu mína í trausti þess að þessir hæstv. ráðherrar birtist hér innan tíðar.

Ég vil aðeins víkja nokkrum orðum áður en ég kem að málinu sjálfu eins og það stendur í dag að aðdraganda þessa máls og það geri ég m.a. í tilefni af umræðum sem hér hafa farið fram af hálfu hv. 3. þm. Reykv. og hv. 5. þm. Norðurl. e. sem hafa aðallega velt sér upp úr fortíð og aðdraganda málsins en hafa ekki gert heiðarlega grein fyrir afstöðu sinni til samningsins um hið Evrópska efnahagssvæði eins og hann liggur fyrir núna.

Kjarni málsins varðandi aðdragandann eins og málið stendur í dag má segja að birtist í upphafsyfirlýsingu Steingríms Hermannssonar, þáv. forsrh., á fundi leiðtoga EFTA-ríkjanna í Ósló 14. og 15. mars 1989. Þá sagði þáv. hæstv. forsrh., með leyfi forseta:

,,Með tilvísun til þessarar lauslegu lýsingar á stöðu Íslands leyfi ég mér að treysta því að ykkur megi vera ljóst að full aðild að Evrópubandalaginu er ekki í myndinni fyrir okkur. Við getum aldrei gefið okkur á vald yfirþjóðlegum stofnunum. Við getum aldrei afsalað okkur fullveldinu eða rétti okkar til þess að taka eigin nauðsynlegar ákvarðanir til að tryggja afkomu okkar og sjálfstæði. Við verðum ætíð að hafa sjálfir stjórn á náttúruauðlindum Íslands sem eru grundvöllur tilveru okkar. Við teljum ekki að fjarlægt vald muni nokkru sinni geta haft þá stjórn á viðkvæmum náttúruauðlindum að okkar hagsmuna sé gætt.`` (Forseti:Forseti vill upplýsa hv. þm. um að útilokað virðist vera að hæstv. forsrh. geti komið til þinghússins en það er verið að reyna að ná til hæstv. félmrh. samkvæmt upplýsingum þingvarða.) (Gripið fram í.) Ég þakka hæstv. forseta fyrir svörin og þó að hv. 3. þm. Reykv. sé í húsinu, þá dugir það nú ekki í þessu tilviki. Mér er þess vegna nokkur vandi á höndum, hæstv. forseti, hvernig ég á að haga máli mínu hér. Ég hafði hugsað mér að víkja nokkrum orðum að hæstv. forsrh., ekki síst út af þessu fundagerðarmáli sem hann hóf umræður um fyrir nokkru. En ég vil spyrja hæstv. forseta hvort þess er að vænta að hæstv. félmrh. sé væntanlegur í húsið. (Forseti:Samkvæmt upplýsingum þingvarða fyrir örstuttri stundu var verið að kanna það en það lá ekki fyrir og forseti mun tilkynna það um leið og fréttir berast.) Ég þakka hæstv. forseta fyrir þessi svör og mun halda áfram ræðu minni um hríð þar til ljóst verður hvort hæstv. félmrh. kemur hér í húsið.

Ég hafði rakið nokkrar setningar úr upphafsyfirlýsingu Steingríms Hermannssonar forsrh. frá 14. og 15. mars 1989. Og þar kemur það alveg skýrt fram að þáv. forsrh., og reyndar formaður Framsfl., setur skýra fyrirvara í þessu máli fyrir sína hönd sem stjórnmálaleiðtogi og fyrir hönd þáv. ríkisstjórnar og meiri hluta Alþingis. Ég verð að segja það alveg eins og er að ef við berum þessa yfirlýsingu saman við efnisatriði samningsins í smáatriðum, þá kemur bersýnilega í ljós að það hefur ekki tekist í samningsferlinu að uppfylla þessar yfirlýsingar þannig að í mínum huga er það þannig að ef þeir framsóknarmenn t.d. ætluðu sér að styðja samninginn um Evrópskt efnahagssvæði, sem ég veit ekkert um, þá sýnist mér augljóst að þeir verði að rökstyðja það með algjörlega nýjum hætti af því að samningsdrögin eins og þau liggja fyrir núna eru ekki í samræmi við þær yfirlýsingar sem þáv. forsrh. og formaður Framsfl. gaf á sínum tíma í upphafi málsins.

Þáv. ríkisstjórn gerði sérstaka samþykkt með bókun þann 29. nóv. 1989. Í þeirri bókun er skýrt tekið á málum og ég leyfi mér að lesa hana, með leyfi forseta. --- Ég vil spyrja hvort utanrrh., hann er íhúsinu alla vega, gæti ekki komið hingað, leyft sér aðeins að kíkja á þessa þingmenn smástund sér til sjálfsagt sárra leiðinda. (Forseti:Forseti vill biðja þingvörð að kalla til hæstv. utanrrh.) Í bókuninni 29. nóv. 1989 sem var samþykkt í þáv. ríkisstjórn segir svo, með leyfi forseta:

,,Utanrrh. hefur gert ríkisstjórn og Alþingi grein fyrir sameiginlegum könnunarviðræðum EFTA-ríkjanna við Evrópubandalagið um víðtækara samstarf ríkjanna 18 sem aðilar eru að EFTA og EB. Utanrrh. mun áfram taka þátt í undirbúnings- og samningaviðræðum þessara aðila sem byggðar verða á sameiginlegum niðurstöðum könnunarviðræðna, þar með talið þeim fyrirvörum sem Íslendingar hafa sett fram. --- Það voru þeir fyrirvarar sem ég var að vitna til úr ræðu fyrrv. hæstv. forsrh. frá í mars 1989. --- ,,Jafnframt því sem fylgt verður eftir í þessum viðræðum sameiginlegri kröfu EFTA-ríkjanna um fríverslun með fiskafurðir innan hins væntanlega Evrópska efnahagssvæðis verður haldið áfram tvíhliða viðræðum Íslendinga við Evrópubandalagið og aðildarríki þess með það að markmiði að trygja tollfrjálsan aðgang fyrir íslenskar sjávarafurðir að mörkuðum Evrópubandalagsins og stöðu íslensks sjávarútvegs að öðru leyti. Náið samráð verður haft innan ríkisstjórnarinnar og við utanrmn. Alþingis á öllum stigum málsins.

Svo mörg voru þau orð. Og í tilefni af þessari samþykkt ríkisstjórnarinnar gerir þingflokkur Alþb. sérstaka samþykkt sem birt er með þessari samþykkt ríkisstjórnarinnar á sínum tíma. Þessi sérstaka ályktun þingflokks Alþb. er frá 29. nóv. 1989 þar sem mjög afdráttarlaust kemur fram hverjir eru þeir fyrirvarar sem Alþb. hefur við áframhald þessara viðræða sem stjórnarflokkur á þeim tíma. Ég ætla ekki að fara nákvæmar út í það að sinni að lesa þennan fyrirvara eða þessa samþykkt en vísa til hennar í stórmerku riti Evrópustefnunefndar á bls. 233 og 234.

Hver var svo afstaða stjórnmálaflokkanna? Hvað sögðu stjórnmálaflokkarnir hver um sig að öðru leyti á sínum tíma? Framsfl. gerði samþykkt um þetta mál á miðstjórnarfundi 25. nóv. 1989 og gerir þar í raun og veru orð forsrh. að sínum og hnykkir á verulega þar sem fundur miðstjórnar Framsfl. 25. nóv. 1989 segir:

,,Fundurinn ítrekar sérstaklega að frjáls verslun með sjávarafurðir án þess að í staðinn komi veiðiheimildir fyrir erlenda aðila er forsenda fyrir þátttöku okkar Íslendinga í frjálsum markaði Vestur-Evrópu. Fundurinn leggur einnig áherslu á að hið viðkvæma íslenska peningakerfi verður að styrkja og gera virkara en það er nú áður en unnt er að samþykkja fullt frelsi fjármagnshreyfinga. --- Þetta er eitt af skilyrðum Framsfl. á þeim tíma. --- ,,Áður verður jafnframt að setja skýr lög sem tryggja að erlendir fjármagnseigendur nái ekki eignarhaldi á auðlindum landsins eða á fyrirtækjum sem þær nýta. --- T.d. í sjávarútvegi en ekki eingöngu í sjávarútvegi. --- ,,Þess verður einnig að gæta að meginþættir samninga um fjármagnsflutninga til og frá landinu verði ætíð í höndum Íslendinga sjálfra.``

Og í fjórða lagi segir þessi miðstjórnarályktun Framsfl.:

,,Fundurinn tekur jafnframt undir það að nauðsynlegt er að Íslendingar geti gripið í taumana ef miklir flutningar vinnuafls til landsins valda erfiðleikum í atvinnumálum.``

Með öðrum orðum: Miðað við yfirlýsingu forsrh. og miðað við þær samþykktir sem Framsfl. gerði á sínum miðstjórnarfundi í nóvember 1989 er augljóst mál að það mundi vera verulega úrleiðis fyrir þennan sama flokk að styðja samninginn um Evrópska efnahagssvæðið eins og hann stendur í dag. Auðvitað getur vel verið að þeir framsóknarmenn finni rök til þess en þeir verða þá að sýna það með sérstökum og nýjum rökum.

Nú skyldu menn ætla að sá flokkur sem á utanrrh. --- eða sem utanrrh. á, ef við eigum kannski að orða það þannig eftir seinasta flokksþing Alþfl. (Forseti:Forseti lofaði að upplýsa hv. þm. um hvort hugsanlegt væri að hæstv. félmrh. kæmi í húsið. Til hennar næst ekki þannig að ég á varla von á að það takist.) (Utanrrh.:Félmrh. er erlendis.) (Forseti:Félmrh. er erlendis, segir hæstv. utanrrh. sem nú er kominn hingað.) Virðulegi forseti. Ég verð þá að vænta þess að hæstv. utanrrh. svari spurningum fyrir hæstv. félmrh. Mér er tjáð að hæstv. félmrh. sé nú staddur í Riga að flytja erindi um íslenska velferðarkerfið en það eru væntanlega einu löndin í heiminum þar sem um þessar mundir er hægt að hæla sér af íslenska velferðarkerfinu eins og það er og það er von að varaformaður Alþfl. skuli vera sendur þangað. Ekki er svo miklu af að má hér í þessu landi.

En hvað sagði þá Alþfl. áður en lagt var af stað í samningana um Evrópskt efnahagssvæði? Hvað sagði hann? Eru samningarnir eins og utanrrh. og formaður Alþfl. kemur með þá í samræmi við það sem Alþfl. lýsti yfir? Alþfl. sagði t.d.: Óskað verði aðlögunartíma og öryggisákvæða varðandi atriði þar sem mikil frávik eru milli evrópskra reglna og íslenskra og á sviðum þar sem smæð og einhæfni atvinnulífs á Íslandi gerir slíkt nauðsynlegt, þar á meðal að því er varðar fjármálastarfsemi og frjálst fjármagnsflæði.

Varðandi fjármagnsmarkaðinn telur Alþfl. að ekki þurfi varanlegri undanþágur en allt að 3--4 ára aðlögunartíma, breytilegan eftir aðstæðum. Forsenda þess að hugsanlegur samningur um aðild að Evrópska efnahagssvæðinu verði ásættanlegur fyrir Ísland er afdráttarlaus þátttaka í stjórnarákvörðunum svæðisins. Með öðrum orðum: Þegar yfirlýsingar Alþfl. í aðdraganda samningsins eru lesnar, þá kemur það í ljós að samningurinn stenst ekki einu sinni þær kröfur sem formaður Alþfl. gerði til sjálfs sín áður en lagt var af stað í þetta ferli og þó að við lifum á tímum þar sem það sem gerðist í gær virðist vera orðin fjarlæg saga, þá er það auðvitað óhjákvæmilegt fyrir okkur sem erum í stjórnmálum að reyna að líta yfir sviðið til lengri tíma og átta okkur á því hvað hefur verið að gerast. En þó verð ég að segja það, virðulegi forseti, að allra mestum tíðindum sætir það samt að lesa álit Sjálfstfl. frá þeim tíma áður en lagt var af stað, Sjálfstfl.,flokks Eyjólfs Konráðs Jónssonar, Björns Bjarnasonar, Tómasar Inga Olrich svo ég nefni samnefnarana sem ég sé hér fram undan. (Gripið fram í:Þversniðið.) Þversniðið. Hvað segir Sjálfstfl. þegar lagt er af stað? Sjálfstfl. segir:

,,Fulltrúar Sjálfstfl., Eyjólfur Konráð Jónsson, Guðmundur H. Garðarsson og Ragnhildur Helgadóttir, fagna þeirri mikilvægu samstöðu sem náðst hefur í Evrópustefnunefnd en leggja höfuðáherslu á eftirfarandi:

1. Hvergi verði hvikað frá þeirri stefnu sem ríki Evrópubandalagsins viðurkenndu með bókun 6 frá 1972 sem gildi tók við lok þorskastríða 1976 að Íslendingar einir ættu réttindin til fiskveiða innan 200 mílna efnahagslögsögunnar og breytingar á þeirri stefnu komi ekki til greina.`` (EKJ:Rétt.) Einn samnefnarinn sagði rétt en hinir þegja.

,,Eignaraðild útlendinga að fiskveiði- og fiskverkunarfyrirtækjum verði áfram óheimil, sbr. lög nr. 33/1922. Þegar verði teknar upp viðræður við Evrópubandalagið um viðauka við bókun 6 til leiðréttinga vegna breyttra aðstæðna. (EKJ:Allt rétt.) Allt rétt. ,,Á sama hátt ráði Íslendingar einir þeim fullveldisréttindum yfir landgrunninu utan 200 mílna sem þeim ber eftir 76. gr. hafréttarsáttmála Sameinuðu þjóðanna. Samningum við nágrannaríkin um sameiginleg landgrunnsréttindi verði hraðað. (EKJ:Réttast af öllu.) Ég þakka fyrir þá viðurkenningu fyrir upplestur á þessari ályktun sem ég hef fengið hér ítrekað úr salnum. Það er greinilega rétt lesið. En staðreyndin er hins vegar sú að þarna var greinilega á ferðinni allt annar stjórnmálaflokkur en sá sem núna stendur að samningunum um Evrópskt efnahagssvæði, allt annar stjórnmálaflokkur. Og hvernig er það með formann utanrmn. sem núna hefur allt í einu hlaupið úr salnum? Hann er gjarnan að brigsla einkum framsóknarmönnum um það að þeir hafi snúið við blaðinu í þessu máli. En hann skuldar þingheimi og þjóðinni rök fyrir því að Sjálfstfl., ef það er svo, skuli hafa horfið frá öllum grundvallaratriðum stefnu sinnar varðandi þennan samning frá árinu 1989. Öllum.

Hæstv. sjútvrh. var þá formaður Sjálfstfl. Hann hefur enga grein gert fyrir því hverju sæti sú kúvending sem flokkur hans hefur tekið í þessu máli, en það er auðvitað augljóst mál að hér er á ferðinni hrein kúvending og um allt aðrar áherslur og allt aðra hluti að ræða en eru í þessum samningsdrögum núna.

Þetta taldi ég mjög mikilvægt að kæmist hér á framfæri, virðulegi forseti, sérstaklega út af þessu aðdragandatali þeirra hv. þm. Björns Bjarnasonar og Tómasar Inga Olrich. Ef það er einhver flokkur sem skuldar Alþingi og þjóðinni skýringu á breyttri stefnu og nýjum áherslum í þessu máli, þá er það Sjálstfl. Það vekur að vísu athygli mína að þingmenn Sjálfstfl. hafa yfirleitt ekki talað í þessu máli. Þeir hafa yfirleitt ekki kvatt sér hljóðs, hvorki um stjórnarskrármálið né heldur um samninginn um Evrópskt efnahagssvæði. Það vekur athygli mína. Þeir hafa sárafáir beðið hér um orðið og það kann auðvitað að vera að á bak við það séu þær skýringar að þeir vilji sumir halda í stefnu síns eigin flokks eins og hún var samþykkt og afgreidd á sínum tíma. Eða er einhver önnur ástæða fyrir því? Hafa þeir verið beðnir vinsamlegast um að þegja, eða hvað? Og ætla þeir þá að gera það? Ég trúi því ekki því í þessum hóp eru margir vaskir menn sem láta ekki segja sér að þegja. Auðvitað mun reynslan skera úr um það hver afstaða þeirra verður að lokum í þessu efni en hitt er alveg ljóst að eini flokkurinn sem hefur tekið hér vinkilbeygju í þessu máli er Sjálfstfl. Það liggur fyrir eftir þessum samþykktum sem ég hef hér lesið upp.

Auðvitað má segja hér, virðulegi forseti, að þessi samningur og allt þetta mál sé nauðaeinfalt og í sjálfu sér þurfi ekki um það mjög mikil ræðuhöld. Málið snýst um það að ætlunin er að koma á Evrópsku efnahagssvæði þar sem forréttindi þau sem fylgja ríkisborgararétti í hverju landi eru afnumin. Samkvæmt samningnum er í raun og veru bannað að mismuna mönnum eftir þjóðerni á öllu samningssviðinu. Allt tal ýmissa ágætra manna t.d. um girðingar í þessu sambandi er að mínu mati meira og minna út í hött vegna þess að girðingar sem þjóna hagsmunum t.d. Íslendinga í málinu mundu augljóslega brjóta í bága við undirstöður samningsins sjálfs þannig að menn þurfa í raun og veru ekkert að eyða tíma í að ræða það mál. En ég ætla áður en kemur að almennum atriðum í samningnum sjálfum að leyfa mér að spyrja hæstv. utanrrh. út í nokkur atriði í frv. til laga um Evrópska efnahagssvæðið. Það er frv. sem er upp á fimm greinar.

Ég hef ekki orðið var við það að hæstv. ráðherra gerði grein fyrir því hvað greinar 3 og 4 þýða. 3. gr. hljóðar svo, með leyfi forseta:

,,Skýra skal lög og reglur, að svo miklu leyti sem við á, til samræmis við EES-samninginn og þær reglur sem á honum byggja.``

Ég spyr hæstv. utanrrh.: Með hvaða hætti er ætlunin að framkvæma þetta þannig að einstök ráðuneyti og ráðherrar gangi þannig frá reglum og stjórnvaldstilskipunum að í engu stangist á við þessa grein? Er ætlunin að setja upp ritskoðunarprófapparat í utanrrn. sem á að passa upp á það að enginn ráðherra eða ráðuneyti fari nokkurn tímann í tilkynningum sínum út fyrir þessa grein? Hvernig á að framkvæma hana?

Svo ætla ég að spyrja hér um 4. gr. sérstaklega sem er satt að segja alveg ótrúleg og jafnvel þó að menn ætli sér að samþykkja þennan samning þá botna ég ekkert í því að menn sem vilja vanda vinnubrögð sín í lagasetningu geti látið sér detta það í hug að samþykkja þessa 4. gr. eins og hún stendur. Hún hljóðar svo, með leyfi forseta:

,,Ráðherra, sem í hlut á, getur, ef sérstök nauðsyn krefur, sett reglur þar sem nánar er kveðið á um framkvæmd EES-samningsins.``

Ráðherra sem í hlut á getur sett reglur um framkvæmd samningsins nánast eins og honum sýnist. Þetta jafngildir því að segja: Við skulum afnema lagasafnið, hafa þar stjórnarskrána og setja aftast í stjórnarskrána nýja grein sem orðast svo: Ráðherra, sem í hlut á, getur, ef sérstök nauðsyn krefur, sett reglur þar sem nánar er kveðið á um framkvæmd stjórnarskrárinnar. --- Og þar með punktur.

Hér er með öðrum orðum um að ræða opið reglugerðarsetningarvald fyrir ráðherra, gjörsamlega opið, og án allra efnislegra leiðbeininga. Í öllum lögum er það þannig að það er tiltekið að ráðherra setji reglugerð á grundvelli þessara laga, þessa kafla eða með hliðsjón af þessari grein, o.s.frv. Ég man eftir því t.d. að fyrir allmörgum árum vorum við gagnrýndir mjög harðlega fyrir opin reglugerðarákvæði í frv. sem flutt var af þáv. forsrh., Ólafi Jóhannessyni. Því ákvæði var síðan breytt þannig að viðkomandi fagráðherrar voru settir inn í málið í öllum tilvikum. En hér er það í raun og veru þannig að það er sagt: Hvaða ráðherra sem er getur sett hvaða reglur sem er um nánari framkvæmd á EES-samningnum.

Ég er algjörlega sannfærður um það, virðulegi forseti, að hér er um að ræða opnara framsal til framkvæmdarvaldsins af hálfu löggjafarsamkomunnar heldur en áður hefur verið gerð tillaga um. Ég segi fyrir mitt leyti, jafnvel þó ég væri hlynntur þessum samningi að öðru leyti en vildi vanda mig við vinnubrögð á Alþingi Íslendinga, gæti ég ekki skrifað upp á þessa setningu. Hún er fyrir neðan allar hellur. Ég bendi á það að fyrir allmörgum árum var hér maður á Alþingi Íslendinga sem Vilmundur hét Gylfason sem flutti um það langar ræður og gerði miklar kröfur um að löggjafarsamkoman fylgdist með framkvæmdarvaldinu og það yrði passað að ráðherrar misnotuðu ekki reglugerðarvald sitt. Ég tel að Vilmundur Gylfason hafi í þessu efni oft gengið mjög langt, en ég get rétt ímyndað mér hvaða orð hefðu verið notuð um tillögu af þessu tagi. Þetta gengur auðvitað ekki. Hér er verið að misbjóða löggjafarvaldinu og ég skora á Alþingi, utanríkismálanefndarmenn og aðra sem um þetta mál fjalla, að beina sérstöku kastljósi að þessari grein vegna þess að hún er algjörlega fráleit, eins og hún lítur út, burt séð frá þessum samningi að öðru leyti eða stjórnarskrármálinu t.d. að öðru leyti sem hér er mikið rætt.

Varðandi samninginn sjálfan þá má segja að kjarni málsins komi með skýrum hætti fram í 4. gr. og það þurfi í sjálfu sér ekki mikið um það að segja. Þar stendur:

,,Hvers konar mismunun á grundvelli ríkisfangs er bönnuð á gildissviði samnings þessa nema annað leiði af einstökum ákvæðum hans.``

Það þarf ekki mikið meira að segja um þennan samning. Þetta er lykillinn að þessari galdralæsingu, þessu fjölmúlavíli sem hæstv. utanrrh. er að leggja fyrir Alþingi.

Í raun og veru er mjög athyglisvert að lesa greinargerðina um þessa grein einmitt þar sem það er talið upp nákvæmlega hvaða undaþágur eru heimilar frá 4. gr. Hvaða undanþágur eru heimilar frá þessari grein? Þær eru sex, samkvæmt greinargerðinni á bls. 81.

Í fyrsta lagi: ,,Ekkert er því hins vegar til fyrirstöðu að gerðar séu efnislegar kröfur, t.d. um tungumálakunnáttu umsækjenda í starf eða um að vara eða þjónusta sem falboðin er hæfi íslenskum aðstæðum.`` --- Þetta eru tvö atriði, má segja.

Í öðru lagi: ,,Sérstakar undanþágur eru tilgreindar frá þessari meginreglu annars staðar í samningnum. T.d. er hægt að áskilja ríkisborgararétt þegar ráðið er í stöður á vegum ríkisins, sem fela í sér sérstakt trúnaðarsamband við vinnuveitanda. --- Hér er um að ræða lögreglumenn og slíka aðila. --- ,,Ef allsherjarregla, almannaöryggi eða almannaheilbrigði krefst er einnig hægt að láta sérstakar reglur gilda um erlenda ríkisborgara. Loks má geta þess að tekin eru af öll tvímæli um það í samningnum [eins og það er orðað hér] að Ísland og Noregur geti takmarkað aðgang erlendra ríkisborgara að fyrirtækjum í sjávarútvegi, o.s.frv.

Svo er hægt að setja strangari reglur um ýmsan varning eða starfsemi svo fremi þær reglur gildi jafnt um Íslendinga sem erlenda ríkisborgara og valda ekki hindrunum í milliríkjaviðskiptum innan EES.

Á blaðsíðu 81 í samningsskjalinu eru allar hugsanlegar undanþágur tíndar upp, allar. Þetta er tæmandi upptalning á þeim undanþágum sem heimilt er að veita samkvæmt samningsdrögunum eins og þau líta út. Þess vegna er það fyrir girðingavini alveg sérstaklega fróðlegt að lesa þennan kafla á bls. 81 í greinargerðinni því þar eru taldar upp allar þær hugsanlegu undanþágur sem hér er um að ræða.

Ég ætla í sjálfu sér ekki að fara yfir einstök atriði í þessu skjali vegna þess að önnur atriði hafa ýmist verið rædd eða þá að þau skýrast mjög skýrt út frá þessum þætti. Ég ætla þó aðeins að víkja að því sem hér hefur verið sagt um forúrskurðina og einkum þeim þætti varðandi forúrskurði sem eru í þessu plaggi. Í þessu plaggi er gert ráð fyrir forúrskurðum og að forúrskurðir verði bindandi, en það er jafnframt sagt í greinargerðinni að þetta ákvæði verði ekki notað nema með sérstakri samþykkt Alþingis, lögum og/eða breytingum á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands. Þetta ákvæði er ekki í lagi að mínu mati. Það segi ég vegna orða sem fallið hafa fyrr í þessum umræðum. Ég segi það vegna þess að þetta ákvæði er partur af samningnum auðvitað. Menn eru að samþykkja að taka forúrskurðakerfið hér inn á þetta blað þó það þurfi nýja samþykkt í lögum eða stjórnarskrá til þess að koma því í notkun. Það er alveg augljóst mál og við þekkjum það sem höfum lesið eitthvað um samningsferlið að Evrópubandalagið gerði þetta ákvæði um forúrskurðina að ströngu skilyrði af sinni hálfu við afgreiðslu málsins, þannig að hér er auðvitað um það að ræða að Evrópubandalagið, samningsaðilinn, telur að hér sé mjög mikilvægt ákvæði og þess vegna er útilokað fyrir menn að ætla sér, eins og utanrrh. og reyndar einn og einn maður í stjórnarandstöðunni, að ýta þessu máli frá og segja að þetta sé algjört smámál. Þetta er ekki smámál. Það er nauðsynlegt að áttasig á því að þetta er þarna inni og það er skilyrði og það er partur af þessu máli.

Varðandi samninginn að öðru leyti ætla ég út af fyrir sig ekki að fara yfir einstakar greinar í honum, það væri svo sem hægt að finna eitt og annað og það er jafnvel hægt að finna hér skemmtilega hluti sem gætu kannski orðið mönnum til nokkurrar umhugsunar á síðkvöldum. Það fyndnasta í plagginu, hæstv. utanrrh., er undanþágan fyrir Húsatryggingar Reykjavíkur. Húsatryggingar Reykjavíkur á bls. 135 --- ég sé að ráðherrann er að fletta þessu skjali, hægri síðu, það fer vel á því. Hvað eru Húsatryggingar Reykjavíkur? Það er einokunarfyrirtæki sem Reykjavíkurborg hefur komið upp í sambandi við húsatryggingar. Við Reykvíkingar verðum að tryggja okkur hjá Húsatryggingum Reykjavíkur, annað er algjörlega óheimilt. Það er bannað að tryggja hjá Vátryggingafélaginu eða hvað þær nú heita þessar sjoppur allar. Það er bannað. Húsatryggingar Reykjavíkur hafa notið skattfrelsis. Þær hafa ekki einu sinni borgað skatta, þetta einokunarfyrirtæki Sjálfstfl. í Reykjavík. Og niðurstaðan er sú að í öllum þessum haug sem ég sé að þingmenn hafa fyrir framan sig, eins og hv. 8. þm. Reykn., í öllum þessum haug, þar sem menn hafa læðst eins og lýs fyrir hverja einustu setningu og milli línanna alls staðar og skoðað með stækkunargleri og í smásjá hvert einasta orð, þá lögðu þeir það á sig þessir miklu snillingar, þessir lúsiðnu embættismenn sem eiga alla mína samúð, að biðja um undanþágu fyrir Húsatryggingar Reykjavíkur. Einokunarfyrirtæki Sjálfstfl. í Reykjavík.

Ég mundi hafa haft gaman af því að heyra hvernig þeir hafa borið orðin Húsatryggingar Reykjavíkur fram á frönsku í þessum viðræðum. Og það veit hv. 5. þm. Reykn. best hér inni hvernig það er gert. Það er gjörsamlega kengfyndið að hugsa sér það að þessi flokkur samkeppnisfrelsisins, viðskiptafrelsisins á Íslandi sem leggur hérna fram fleiri, fleiri tugi þúsunda síðna af pappírum í viðskiptafrelsi, gerir út sérstakan leiðangur til að biðja um áframhaldandi undanþágu á einokun fyrir Húsatryggingar Reykjavíkur. Enda tók ég eftir því að fulltrúar Sjálfstfl. í heilbr.- og trn. voru heldur kengslegir þegar ég var að ræða þetta þar á sínum tíma og voru ekki mjög samkeppnisfrjálsir í framan meðan sú umræða fór fram. Það er auðvitað alveg með ólíkindum, þetta lið og svo þykist það vera að stuðla að einhverju frelsi í viðskiptum. Alveg með ólíkindum. Þeir fundu tryggingafélag niðri í Sviss, í einhverju þorpi í Sviss (Gripið fram í:Og í Þýskalandi.) og eitt eða tvö í Þýskalandi þar sem var svipað kerfi þar sem menn höfðu komið því á að láta alla tryggja hjá einum og sama aðila og láta þennan sama aðila borga fyrir slökkviliðið. Þessir höfuðsnillingar, embættismenn utanrrh. og Reykjavíkurborgar, lögðu saman á einni góðri Viðeyjarstund og sögðu: Allt skal frjálst nema tryggingarnar í Reykjavík. Ja, þvílíkt.

Og þannig er það, virðulegi forseti, að þrátt fyrir allt er þetta ekki allt jafnhundleiðinlegt og menn geta ímyndað sér af því að sjá þessa hauga því þarna leyndist þó hlutur sem var býsna fyndinn satt best að segja og kom upp um strákinn Tuma og þetta samkeppnisfrelsislið sem reytir einlægt hár sitt og skegg fyrir samkeppnisfrelsinu þegar peningarnir eru yfirleitt annars vegar --- nema Húsatryggingar Reykjavíkur. Húsatryggingar Reykjavíkur! Ja, til hamingju, hæstv. utanrrh. Þvílíkt og annað eins. Kerfisskelfirinn mikli, formaður Alþfl., hann fór með Húsatryggingar Reykjavíkur í leiðangur niður til Evrópu og lét Frakka og Þjóðverja og Breta og hvað þeir nú heita allir, skrifa Húsatryggingar og bera það fram á hinum aðskiljanlegu tungum Evrópu. Kannski flæmsku líka. Ja, þvílíkt.

Nei, virðulegi forseti, því miður er það nú svo að þessir haugar eru ekki skemmtiatriði af þessu tagi nema að mjög takmörkuðu leyti. Það sem ég vildi víkja næst að í sambandi við þennan samning er sú staðreynd að Alþýðusamband Íslands hefur fjallað um þessi mál og það hefur gjarnan verið sett þannig upp af ýmsum aðilum, hef ég tekið eftir, að Alþýðusambandið væri jafnvel bara hlynnt þessu. Það er ekki rétt uppsetning mála. Staðreyndin er sú að Alþýðusamband Íslands hefur sett fjöldann allan af skilyrðum að því er þetta mál varðar. Fjöldann allan af skilyrðum. Ég vil inna hæstv. utanrrh. eftir því hvernig þau skilyrði standa.

Í greinargerð miðstjórnar Alþýðusambands Íslands um Evrópskt efnahagssvæði segir svo m.a., með leyfi forseta:

,,Alþýðusamband Íslands hefur fylgst náið með framgöngu þessa máls frá upphafi. Í janúar 1990 lýsti miðstjórn sambandsins yfir stuðningi við þá leið sem ákveðin var með samningum á milli EFTA og EB. Af hálfu ASÍ hefur þó alltaf komið skýrt fram að stuðningur við samningana væri háður ýmsum skilyrðum. ASÍ hefur stutt fyrirvara íslenskra stjórnvalda varðandi atvinnu- og búseturéttindi og möguleika útlendinga til þess að taka þátt í atvinnurekstri sem byggist á nýtingu íslenskra náttúruauðlinda.

Meginfyrirvari ASÍ hefur þó tengst þróun félagsmála innan EES og af hálfu sambandsins hefur alltaf komið skýrt fram að EES-samningurinn megi ekki að nokkru leyti verða til þess að grafa undan réttindum launafólks á Íslandi.``

Síðan segir í greinargerð Alþýðusambandsins:

,,Eftir að samningum um Evrópskt efnahagssvæði lauk í október á síðasta ári gerði sambandsstjórn ASÍ tvær ályktanir um samninginn.

Í fyrsta lagi ályktaði sambandsstjórn að efna ætti til þjóðaratkvæðagreiðslu um samninginn.

Í öðru lagi var ályktað um efni samninganna og dregnar fram bæði jákvæðar og neikvæðar hliðar.``

Sambandsstjórn taldi kosti samningsins fyrst og fremst felast í bættum markaðs- og vinnslumöguleikum fyrir íslenskar sjávarafurðir sem nauðsynlegt sé að nýta á sem bestan hátt. Sem neikvæðar hliðarvar bent á hættu á yfirráðum erlends fjármagns og hættur vegna opnunar vinnumarkaðarins. Bent var á að á þessum sviðum sé innlend lagasetning nauðsynleg og m.a. var þess krafist að sett verði innlend löggjöf og aðrar viðhlítandi ráðstafanir samhliða samningnum sem komi m.a. í veg fyrir undirboð útlendinga á íslenskum vinnumarkaði eins og hv. 9. þm. Reykn. ræddi rækilega í ræðu sinni hér áðan.

Það er gert ráð fyrir því, virðulegi forseti, að þessi mál verði sérstaklega rædd á alþýðusambandsþingi núna í haust, kemur fram í þessari greinargerð.

Alþýðusambandið segir t.d. um stjórnarskrárþáttinn að á hann beri að leggja sérstaka áherslu og hann beri að vanda og að fram skuli fara þjóðaratkvæðagreiðsla um þetta mál. Þarna er Alþýðusambandið í raun og veru í mjög góðu samspili við aðra aðila sem fjallað hafa um þennan samning á undanförnum árum og undanförnum missirum og mánuðum en einnig í mjög góðu samspili við fjölda aðila sem tóku afstöðu t.d. á sínum tíma til samninganna um EFTA, Fríverslunarbandalag Evrópu. Þá var það þannig að Samtök frjálslyndra og vinstri manna voru nýstofnuð sem stjórnmálaflokkur --- og ég hygg að hæstv. utanrrh. kannist við þann flokk. --- Sá flokkur studdi EFTA-samninginn á sínum tíma en sá flokkur og forustumenn hans, og einkum formaður, Hannibal Valdimarsson, lagði sérstaka áherslu á nauðsyn þess að fram færi þjóðaratkvæðagreiðsla um samninginn á sínum tíma. Alþýðusambandið er trútt þessari stefnu sem mörkuð hefur verið af Alþýðusambandinu um áratuga skeið og kemur fram í greinargerðinni sem ég var að vitna til.

Í öðru lagi --- ég nefni númer eitt sem sagt þjóðaratkvæðið --- eru ákvæðin um félagafrelsið þannig að Alþýðusambandið hefur miklar áhyggjur af þeim. Þar segir:

,,Alþýðusamband Íslands krefst þess að íslensk stjórnvöld hviki ekki frá afstöðu sinni í þessu máli ef til þess kemur að þessir sáttmálar taki gildi á Evrópska efnahagssvæðinu og geri ítarlega fyrirvara um stöðu félagsmála hér á landi þannig að sú framkvæmd sem verið hefur í þeim efnum gildi áfram.``

Ég spyr líka hæstv. utanrrh.: Hvað með þennan þátt? Hinn félagslega þátt og þær kröfur sem Alþýðusambandið hefur gert í þeim efnum?

Og ég spyr um atvinnumálin sem er þriðja meginskilyrði Alþýðusambandsins. Þar segir:

,,Alþýðusambandið bendir á mögulega samvinnu stjórnvalda og aðila vinnumarkaðarins um þróunaráætlun í atvinnumálum þar sem t.d. væri lögð áhersla á samvinnu á milli lítilla og meðalstórra fyrirtækja og fyrirtækjaneta. Alþýðusamband Íslands telur átak í atvinnumálum og iðnþróun vera innanlandsmál þar sem öruggur og hagstæður aðgangur að Evrópumarkaði gæti stuðlað að því að vel takist til.``

Hvar er þetta átak í atvinnumálum sem Alþýðusamband Íslands gerir kröfu um?

Í fjórða lagi hefur Alþýðusambandið ýmislegt að athuga við tilhögunina að því er varðar frjáls atvinnu- og búseturéttindi. Um það segir Alþýðusambandið:

,,Alþýðusamband Íslands bendir á að upphaflegir fyrirvarar Íslands um einhliða möguleika á takmörkun innstreymis erlends vinnuafls náðu ekki fram. Þess í stað mun gilda almennur öryggisfyrirvari um alla þætti samningsins. Í samningnum er einhliða yfirlýsing frá íslenskum stjórnvöldum um að öryggisfyrirvarinn verði fyrst og fremst notaður af Íslands hálfu varðandi vinnumarkað og fasteigna- og landakaup. Ekki er sýnt hvaða þýðingu þessi yfirlýsing hefur en öllum ætti að vera ljóst að möguleikar íslenskra stjórnvalda til þess að stöðva tilflutning erlends launafólks eru mun verri innan ramma EES-samningsins en á samnorræna vinnumarkaðnum.`` --- Ég spyr utanrrh. einnig um þetta atriði.

Og Alþýðusambandið heldur áfram í þessari greinargerð:

,,Alþýðusamband Íslands hefur miklar áhyggjur af því að opnun vinnumarkaðarins geti falið í sér hættu á undirboðum hvað varðar laun og réttindi. Nauðsynlegt er að tryggja með innlendri lagasetningu og öðrum aðgerðum að slíkt geti ekki gerst. Eitt af því sem einkennir almenna vinnumarkaðinn hér á landi er að í mörgum tilfellum er langt bil á milli umsaminna taxta og raunverulegra greiddra launa. Núgildandi lög um starfskjör launafólks kveða á um að samningar á milli aðila vinnumarkaðarins skuli gilda sem lágmark fyrir alla vinnu sem unnin er hér á landi. Þetta býður þeirri hættu heim að aukið frelsi útlendinga til starfa hér á landi verði til þess að launum verði þrýst niður að taxtakaupi. Við slíkt verður ekki unað og því er nauðsynlegt að finna leiðir til þess að koma í veg fyrir það.`` --- Ég spyr hæstv. utanrrh. í þessu sambandi í fimmta lagi: Hvaða leiðir eru færar í þeim efnum?

Enn fremur segir Alþýðusambandið:

,,Samkvæmt núgildandi reglum þarf að leita álits stéttarfélaga vegna atvinnuleyfa allra útlendinga nema Norðurlandabúa. Samkvæmt EES-samningnum þarf ekki að leita umsagnar stéttarfélaga vegna íbúa frá EES eftir að samningurinn tekur gildi. Ljóst er að þessi breyting mun draga mikið úr möguleikum stéttarfélaganna til þess að hafa áhrif á kjör þeirra útlendinga sem hingað koma frá Evrópska efnahagssvæðinu.``

Alþýðusambandið ræðir einnig sérstaklega í greinargerð sinni um það sem kallað er ,,vinna handan landamæra`` og segir um það orðrétt, með leyfi forseta:

,,Hinn nýi sameiginlegi markaður opnar möguleika á því að fyrirtæki innan Evrópska efnahagssvæðisins taki að sér verkefni innan annarra ríkja en þessi möguleiki er hluti af frjálsri þjónustustarfsemi. Þetta mun auka samkeppni sem bæði geta haft jákvæð og neikvæð áhrif á íslenskt atvinnulíf. Þannig geta fyrirtæki náð betri nýtingu og afkastagetu en spurningin er hvort íslensk fyrirtæki séu of smá til þess að geta nýtt sér þessa möguleika að einhverju marki.``

Og síðan segir Alþýðusambandið:

,,ASÍ gengur að því vísu að ráðstafanir verði gerðar bæði innan lands og innan EES sem komi í veg fyrir misnotkun á grundvelli þessara nýju möguleika og bendir þar á þær lágmarksreglur sem verið er að setja í hina félagslegu framkvæmdaáætlun Evrópubandalagsins. Koma verður í veg fyrir misnotkun vegna vinnu handan landamæra í byggingar- og verktakastarfsemi.

ASÍ treystir því að ríkisstjórnin leggi fram lagafrumvarp og geri aðrar viðhlítandi ráðstafanir sem tryggi að þessar kröfur nái fram að ganga.`` --- Og ég spyr í sjötta lagi: Hvar er þetta frv.?

Hér hef ég með öðrum orðum, virðulegi forseti, farið yfir greinargerð Alþýðusambands Íslands eins og hún birtist sl. sumar og lagt fyrir hæstv. utanrrh. nokkrar spurningar. Í þessari greinargerð Alþýðusambandsins er vikið að fleiri atriðum, t.d. ríkisstyrkjum til skipasmíðaiðnaðarins. En menn vita það kannski ekki að þannig er frá hlutum gengið í sambandi við Evrópska efnahagssvæðið að Evrópubandalagsríkin geta haldið áfram að styrkja sinn skipasmíðaiðnað þannig að íslenskur skipasmíðaiðnaður stendur jafnhöllum fæti eftir í samkeppninni og hann hefur gert til þessa við niðurgreiddan iðnað í þessum löndum. Með öðrum orðum, virðulegi forseti, það er rangt sem haldið hefur verið fram að verkalýðssamtökin hafi fortakslaust samþykkt fyrir sitt leyti á neinn hátt að Ísland gerðist aðili að Evrópsku efnahagssvæði. Það er langt frá því. Alþýðusambandið hefur t.d. í þessari greinargerð sett fram milli 10 og 20 skilyrði sem öll eru með þeim hætti að það er í raun og veru alveg óhjákvæmilegt að utanrrh. svari hér við þessar umræður hvort hann ætlar að verða við þessum kröfum ASÍ og ef svo er, þá hvernig.

Virðulegi forseti. Ég hafði í sjálfu sér hugsað mér að víkja hér að ýmsum fleiri atriðum en á hins vegar nokkuð óhægt um vik þar sem hæstv. forsrh. sem þarf auðvitað að svara fyrir ríkisstjórnina í heild í málum þeim sem hér eru á dagskrá er fjarri, einkum og sér í lagi vegna þess að þessi hæstv. ráðherra hefur veist mjög harkalega að fyrrv. ríkisstjórn í þessu sambandi. Ég mun því bregða á það ráð, virðulegi forseti, að ætla mér tíma við umræðuna síðar til þess að gera grein fyrir ýmsum málum nánar en ætla að koma hér aðeins að nokkrum grundvallaratriðum og fyrst því sem fram kom í máli hv. þm. Vilhjáms Egilssonar hér í gær sem flutti satt að segja alveg stórmerka ræðu. Hún var svo hreinskilin.

Hv. þm. Vilhjálmur Egilsson sagði í raun og veru að hér værum við að taka nýjan sið. Hv. þm. vísaði til þess að Íslendingar hefðu á undanförnum öldum tekið við nýjum siðum annars staðar að með ýmsum hætti. Ég man ekki hvort hann vitnaði beinlínis til kristnitökunnar en ég man ekki betur en hann hafi vitnað a.m.k. til siðaskiptanna í þessu efni. Og það kann út af fyrir sig að vera að það sé þannig að ýmsir telji að þetta sé býsna fjarstæðukennt hjá hv. þm. Vilhjálmi Egilssyni. En ég er nú ekki viss um að það sé alveg eins fjarstæðukennt og menn vilja vera láta og mönnum kann að sýnast í fljótu bragði. Staðreyndin er að sú hugmyndafræði sem liggur á bak við samninginn um Evrópskt efnahagssvæði flæðir yfir um þessar mundir og þess vegna kann mönnum að virðast að við eigum kannski fáa aðra kosti en að ákveða að taka við Evrópsku efnahagssvæði eins og það er.

Út af fyrir sig er það mín skoðun að ég tel að Íslendingar geti undir engum kringumstæðum og eigi ekki að einangra sig frá helstu viðskiptalöndum sínum að einu eða neinu leyti og það var þess vegna sem Alþb. fyrir sitt leyti ákvað á sínum tíma að það væri rétt að Íslendingar tækju þátt í þessum viðræðum um Evrópskt efnahagssvæði. Við töldum að það væri skynsamlegt og óhjákvæmilegt og það er í samræmi við þessa afstöðu að ég er að lýsa þessum skoðunum mínum hér. Hitt er hins vegar spurningin og það er það grundvallaratriði sem við stöndum frammi fyrir: Hvernig gerist þetta? Með hvaða hætti og undir hvaða formerkjum? Um það er ágreiningurinn.

Ég heyrði að það var vitnað hér í einn merkan samtíðarmann á dögunum um það að Alþb. hefði ekki tekið afstöðu til fjórfrelsisins heldur bara til rammans. Staðreyndin er auðvitað sú að það er hugsanlegt að setja málin þannig upp þó að það hafi ekki verið gert af hálfu Alþb. Alþb. tók afstöðu til allra þessara þátta í sínum ályktunum. En auðvitað er hugsanlegt að greina þessa hluti með vissum hætti í sundur. Það er auðvitað hugsanlegt að finna mann sem segir: Ég styð fjórfrelsið en ég er andvígur stofnanaþættinum vegna þess að ég tel að hann stangist á við stjórnarskrána. Og það er líka hugsanlegt að finna mann sem segir: Ég styð fjórfrelsið og ég tel stjórnarskrárþættina í lagi að því er varðar EES en ég tel þá ekki í lagi að því er varðar Evrópubandalagsþáttinn. Og ég held að menn megi ekki í útúrsnúningaleik hér, eins og hv. þm. Björn Bjarnason, setja hlutina upp eins og hann hefur gert hér aftur og aftur að menn hljóti í raun og veru að dæma þessa hluti alla með svo að segja einni handasveiflu, í einu höggi. Málið er aðeins flóknara en svo að það sé skynsamlegt og mér finnst að við eigum að geta gert þá kröfu hvert til annars í jafnalvarlegu máli og því sem hér um ræðir að við reynum að fara yfir það á sæmilega vitsmunalegu plani og skiptumst á skoðunum um það eins og það liggur fyrir en ekki með því að gera hvert öðru upp skoðanir, hvorki í fortíð, nútíð né framtíð.

En það er rétt út af fyrir sig sem hv. þm. Vilhjálmur Egilsson segir að það er bersýnilegt að hér er um að ræða tiltekna hugmyndafræði, tiltekna hugmyndalínu sem er á bak við þetta mál. Það er út af fyrir sig rétt. Munurinn hins vegar --- og ef ég man rétt þá nefndi hv. þm. Vilhjálmur Egilsson kristnitökuna. (Gripið fram í:Já, hann gerði það.) En í kristnitökunni voru undanþáguákvæði. Þar máttu menn blóta á laun og éta hrossakjöt. Staðreyndin er sú að þessi samningur sem við erum hér að tala um er miklu lakari að þessu leytinu til. Menn mega hvergi hreyfa sig eins og samræmist íslenskum hagsmunum ef þeir í einhverju örlitlu stangast á við þessi fræði þannig að það er í raun og veru gengið lengra í því að selja Ísland í þessum samningi undir hinn nýja sið heldur en í þeim milliríkjasamningi sem hv. þm. Vilhjálmur Egilsson nefndi hér og mun hafa verið gerður í kringum árið 1000. Hér er í raun og veru róið fyrir hverja vík og sagt: Menn skulu gegna á öllum sviðum. Öllum. Hrossakjötið og blótið á laun í þessum textum, þessum þúsundum síðna er Húsatryggingar Reykjavíkur. Þær eru það hrossakjöt og það blót á laun sem mönnum leyfist eftir hinum nýja sið hins mikla kerfisskelfis, Jóns Baldvins Hannibalssonar, hæstv. utanrrh.

Hitt sem var ekki síður merkilegt í ræðu hv. þm. Vilhjálms Egilssonar var það að hann viðurkennir að menn hljóti í framhaldi af þessum samningi að ræða um aðild að Evrópubandalaginu og það gerir hv. þm. Björn Bjarnason í raun og veru líka. Hv. þm. Björn Bjarnason áskilur sér bersýnilega allan rétt til þess að taka það mál fyrir í svo að segja beinu framhaldi af þeim umræðum sem nú eru í gangi um Evrópskt efnahagssvæði. Mér segir svo hugur um að þess sé ekki langt að bíða að þessir hv. þm. muni fara að halda hér langar og ítarlegar ræður um það að við hljótum að ganga í Evrópubandalagið. Hv. þm. Björn Bjarnason er svo vinsamlegur að orða þetta þannig að þetta sé varða á þeirri leið. Hann telur reyndar að stjórnarandstaðan sé líka að flytja frv. um vörðu á þessari leið og þakkar stjórnarandstöðunni samt ekkert fyrir það sem hann ætti þó að gera til að vera sjálfum sér samkvæmur sem hann er nú reyndar sjaldan, þessi þingmaður, þegar um þessi mál er að ræða vegna þess að hann er mest í útúrsnúningaleikjum. Látum það nú vera.

Spá mín er sú að þessir menn, leiðtogi Verslunarráðsins og formaður efh.- og viðskn. Alþingis, og hv. þm. Björn Bjarnason muni hér áður en mjög langur tími líður, ég segi ekki áður en næsta ár er allt, koma með beinar tillögur um það að við athugum rækilega hvort við eigum ekki að verða aðilar að Evrópubandalaginu með beinum hætti. Það er augljóst af því hvernig þessir menn haga orðum sínum að þeir hafa allt opið í þessu efni, allt opið og það þarf nú ekki að tala mikið um Alþfl. í því sambandi vegna þess að hann hefur alltaf verið til í verk af þessu tagi. Ég tel líka að þessir menn muni í umræðum um málin á næsta ári og þegar fram á það kemur hafa með sér einn þátt sem ég gerði hér að umræðuefni fyrr í umræðum um þessi mál og var lagt út með býsna sérkennilegum hætti í sjónvarpsfréttum í gærkvöldi en það er það að samkvæmt reglum EES er það EB sem ræður. EB hefur tillöguréttinn. Við höfum ekki tillögurétt. Við höfum málfrelsi. Við höfum málfrelsi en ekki tillögurétt í raun og veru. Og að við munum standa frammi fyrir því þegar reglugerðarfargan Evrópubandalagsins fer að hvolfast hér yfir á næsta ári og þarnæsta, þá munum við segja margir: Hvert er þá orðið okkar starf? Hver er þá orðinn okkar hlutur? Og er þröngt fyrir dyrum okkar kotkarla hér í þessari stofnun þegar hinir stóru aðilar senda hina miklu pósta hingað inn og við sitjum hér með stimplana og færibandið og segjum já takk og já takk og já takk, vegna þess að auðvitað er það þannig að eftir að menn eru á annað borð komnir hérna inn í samtök af þessu tagi, þá munu þeir auðvitað ekki fara að vísa frá ýmsum málum sem þarna er um að ræða vegna þess að þar er um að ræða hreinar tæknilegar afgreiðslur. En eftir stendur það að við þingmenn á Alþingi Íslendinga erum í niðurlægjandi færibandsafgreiðslu, ekki fyrir ríkisstjórn Íslands heldur í raun og veru fyrir Evrópubandalagið. Og það er þetta sem þessir menn ætla sér að bjóða okkur.

Það var mjög merkilegt viðtal sem kom snemma á þessu ári í sjónvarpinu þar sem Árni Snævarr fréttamaður greindi frá því hvernig þessi mál eru í Danmörku, og nú eru Danir í Evrópubandalaginu þannig að málið er ekki að öllu leyti sambærilegt, að sjálfsögðu ekki, en það er sambærilegt að því er samningssviðið varðar. Árni Snævarr sagði 21. apríl sl., með leyfi forseta:

,,25 af 152 lagafrumvörpum sem lögð voru fram á danska þinginu á fyrri helmingi síðasta árs voru í raun aðeins staðfestingar á því sem þegar hafði verið ákveðið á vettvangi Evrópubandalagsins í Brussel.`` --- 25 af 152 lagafrumvörpum. --- ,,Þetta hlutfall, eitt af hverjum sex frumvörpum, er þó hærra í ákveðnum málaflokkum, t.d. iðnaðar- og samgöngumálum og fimm af sjö frumvörpum sem fjölluðu um landbúnað voru EB-frumvörp.

Ekki er síður athyglisvert að líta á fjölda lagalega bindandi ákvarðana af hvaða tagi sem þær eru. Á síðasta ári töldust 3.200 reglur sem gilda í Danmörku jafnt og öðrum EB-ríkjum hafa verið settar í Brussel, en á sama tímabili hafa aðeins 964 lög og reglugerðir sem gilda í Danmörku verið settar að frumkvæði Dana.``

Þetta eru hlutföllin þarna og auðvitað ber að endurtaka það svo að öllu sé til skila haldið að það er ekki þar með sagt að það verði nákvæmlega sömu hlutföll hér. En hitt er auðvitað alveg ljóst að það er fjöldinn allur af slíkum málum sem mun berast hingað inn í þingið og menn verða að samþykkja, menn verða að hneigja sig og beygja og þá er ég sannfærður um að einn og einn þingmaður, jafnvel úr Sjálfstfl., mun segja: Þetta gengur ekki. Ég læt ekki bjóða mér þetta. Frekar fer ég bara þarna inn til að hafa áhrif á það hvað verður sent til Íslands upp að Austurvelli.

Það er þessi staðreynd sem menn eins og hv. 5. þm. Norðurl. v., Vilhjálmur Egilsson, og hv. 3. þm. Reykv., Björn Bjarnason, treysta á að sé aðeins fyrsta skrefið og menn muni síðan halda áfram inn í Evrópubandalagið af því að við erum eins og við erum. Við sættum okkur ekki við niðurlægjandi færibandaafgreiðslu fyrir miðstöð Efnahagsbandalags Evrópu.

Um þetta atriði hafa hins vegar þessir þingmenn Sjálfstfl., sem hér hafa talað eða Alþfl. enn síður auðvitað ekki rætt nokkurn hlut. Hefur nokkur alþýðuflokksmaður talað fyrir utan hv. 11. þm. Reykn. og hæstv. utanrrh.? Auðvitað ræða menn þetta ekki mikið en þetta er þó grundvallaratriði.

Þá kem ég að því: Er það þannig að hæstv. utanrrh. sé sem einstaklingur og sé sem alþingismaður svo viss um að hann sé að gera rétt í þessu máli að hann telji það við hæfi fyrir sig og sína samvisku að láta þetta ganga yfir þjóðina? Mér heyrist hann ætla að gera það og mér heyrist hann vera sannfærður um að þetta sé rétt og hann ætli að kýla þetta áfram hvað sem það kostar. Ávinningarnir sem hann hefur rakið eru í raun og veru allt of litlir að mínu mati miðað við þá áhættu sem hér er uppi. En ég verð að segja það alveg eins og er, virðulegi forseti, að maður spyr sig að því aftur og aftur: Til hvers er þessi samkoma? Hvað eru menn að gera hér sem láta sér það í léttu rúmi liggja að bjóða Alþingi upp á þessi ósköp sem fram undan eru?

Það er stundum verið að tala um virðingu fyrir Alþingi. Stundum er verið að biðja þjóðina um að bera virðingu fyrir Alþingi, en ég spyr: Berum við virðingu fyrir okkar eigin verkum? Erum við alltaf örugglega að vanda okkur eins og við lifandi getum? Svarið er: Nei, við erum ekki að því. En mín skoðun er sú að við eigum a.m.k. í máli af þessu tagi að vanda okkur eins vel og við lifandi getum og leita spurninga alveg innst í hugskot okkar um það, ekki hvort við erum að gera rétt gegn einhverjum hér á Alþingi, einhverjum öðrum flokki eða fyrir okkar flokk heldur fyrir þá þjóð sem spyr að leikslokum og þarf að búa við þennan samning og samningsákvæði um nokkur ókomin ár, sennilega ekki mjög mörg af því að ég spái því, og endurtek það að verði Ísland aðili að þessum samningi, þá spái ég því að fyrir lok næsta árs muni heyrast hér á Alþingi raddir sem segja: Við skulum halda áfram. Og þess vegna segi ég við þá sem eru núna tvístígandi: Það er mikil ábyrgð lögð á herðar þeim mönnum sem segjast vera á móti Evrópubandalaginu en ætla í raun og veru að líta á þetta mál sem einhverja varnarlínu í þeim efnum. Það er svo fullkomin fjarstæða að það tekur engu tali. Þetta er engin varnarlína í þessu máli. Engin varnarlína.

Ég hafði, virðulegi forseti, hugsað mér að ræða hér nokkuð um undirbúninginn að þessum málum að öðru leyti, m.a. varðandi iðnaðinn og hvernig að þeim málum er staðið, hvernig hæstv. iðnrh. hefur staðið að þeim málum, en ég sé að hann er ekki vakandi frekar en aðrir ráðherrar hér þannig að ég nenni ekkert að vera að eyða tíma í að varpa sérstaklega orði á hann. Hæstv. iðnrh. hefur mikla reynslu í þessum efnum, Hann skrifaði skýrslu fyrir ríkisstjórnina árið 1970 þegar aðildin að EFTA var á dagskrá og benti á margar mjög gagnlegar hugmyndir í þróunarmöguleika íslensks iðnaðar, afar fróðlegar, þar sem væri hægt að ná alveg gífurlegum möguleikum fyrir íslenskan iðnað. Það frumlegasta í þessu sérfræðingaáliti sem hann skrifaði, m.a. ítarlega um prjónlesiðnaðinn, niðursoðið og niðurlagt grænmeti, húsgagna- og innréttingasmíði, sem er nú eiginlega horfin á Íslandi en hann rakti ítarlega þá möguleika að Íslendingar yrðu bráðum allir að vinna við að framleiða stóla og borð fyrir Evrópu, hundrað þúsund borð, milljón stóla, var einhvern tíma sagt --- en það frumlegasta af öllu í þessari skýrslu hæstv. iðnrh. er það þar sem hann bollaleggur verulega möguleika Íslendinga til skartgripasmíði. Hann telur að það muni réttlæta mjög aðildina að EFTA að Íslendingar leggist hér í gífurlega skartgripasmíði. Og þá var það nú þannig að ríkisstjórnin sem þá var var með áætlanir um stórfelld tækifæri af ýmsu tagi í íslenskum iðnaði og hafði tekið frá smápeninga í því skyni, einhverjar milljónir. Sú stjórn sem nú situr er ekki einu sinni með peninga í þessu sambandi. Hún er ekki að gera neitt til þess að tryggja það að sjávarútvegur eða iðnaður geti notað þessa möguleika sem menn eru að telja sér trú um að séu á þessum pappírum. Það er ekkert verið að gera. En í sjálfu sér nenni ég ekki að tala mikið við hæstv. iðnrh. um þetta mál, alla vega ekki á þessum fundi þar sem hann er í burtu þó að það hefði kannski verið gaman fyrir þingheim á þessum kvöldfundi að heyra lesið upp úr greinargerð þessa núv. iðnrh. um skartgripasmíði Íslendinga frá árinu 1970. Ég ætla ekki að fara ítarlegar út í það, virðulegi forseti. Og þar sem hæstv. forsrh. getur heldur ekki vaknað, þá ætla ég heldur ekki að ræða ítarlega um þau mál sem snúa að honum en aðeins að benda á að frá því að hafist var handa við samninginn um Evrópskt efnahagssvæði á sínum tíma hefur margt breyst. Það hefur margt breyst. Ekki aðeins hefur stefna Sjálfstfl. breyst að því er virðist í grundvallartriðum, ekki aðeins höfum við breyst með ýmsum hætti sem hér erum heldur hafa allar aðstæður breyst í grundvallaratriðum. Og það viðurkenna allir og meira að segja hæstv. utanrrh.

Hæstv. utanrrh. sagði í skýrslu sinni til Alþingis í mars 1992, með leyfi forseta: ,,Þegar samningarnir um EES hófust fyrir þremur árum var heimurinn allur annar en hann er nú.``

Í öðru lagi sagði hann: ,,Hinar pólitísku forsendur sem leiddu til EES-samninganna virðast ekki eiga við lengur, hvorki við EB né EFTA.`` --- Þetta sagði hæstv. utanrrh.

Í þriðja lagi: ,,Hefur hin hraða rás viðburðanna hlaupið fram úr hugmyndasmiðum hins Evrópska efnahagssvæðis? Hefur EES í ljósi breyttra aðstæðna glatað tilgangi sínum?`` --- Þetta er líka tilvitnun í hæstv. utanrrh.

Og svo segir hæstv. utanrrh. í þessari sömu skýrslu, orðrétt: ,,Trúir því einhver að Evrópska efnahagssvæðið fái staðist sem tveggja stólpa brú sem hvílir annars vegar á stólpa útvíkkaðs Evrópubandalags með 17 aðildarríkjum og 370 millj. íbúa og hins vegar á brúarstólpa Íslands og Liechtensteins með innan við 300 þús. íbúa?`` --- Þetta var tilvitnun í utanrrh.

Þessar staðreyndir sem hér eru upp úr skýrslu utanrrh. frá árinu 1991 blasa allar við í dag auðvitað enn þá skýrar en þá þegar þetta var skrifað. Þetta var skrifað af mikilli framsýni af hæstv. ráðherra. Ég held að við þurfum öll að gera okkur grein fyrir því að hafi þessi lausn, sem menn telja sig finna í Evrópska efnahagssvæðinu, verið vafasöm fyrir þremur árum, þá er hún enn þá hæpnari í dag.

Ég hef orðið var við það, virðulegi forseti, að einn og einn þingmaður telur þó að í þessum málum felist einhver lausn á alvarlegustu efnahagsvandamálum Íslands í dag. Ég hef orðið var við það að einn og einn þingmaður er að skrifa leiðara í stjórnarmálgögnin og telur að aðild að Evrópsku efnahagssvæði geti orðið sérstaklega til þess að leysa úr atvinnuvandamálum fólks víðs vegar um landið. Og ég segi við þá menn sem skrifa svona leiðara og halda þessu fram: Það er ljótt að blekkja fólk með þessum hætti. Það er ljótt.

Ég tók eftir því að hv. 11. þm. Reykn. flutti hér afskaplega fallega og bjartsýna ræðu um hið Evrópska efnahagssvæði og hvað það gæti í raun og veru leyst úr miklum vanda fyrir íslenskt efnahagslíf. Það er blekkingastarfsemi. Og ég vil líka segja það að ég er viss um að þingmaðurinn gerir sér ekki grein fyrir því út fyrir sig. En ég tel að málflutningur af þessu tagi sé hrein og klár blekkingastarfsemi og ekkert annað. Þess vegna verð ég að segja það hér, virðulegi forseti, að mér fyndist með hliðsjón af þessu, stjórnarskrárþættinum, þeim skoðanakönnunum sem liggja fyrir, að þá ættu utanrrh. og forustumenn Sjálfstfl. að athuga það mjög vandlega hvort ekki er skynsamlegra að ýta þessu máli til hliðar um sinn og athuga mjög gaumgæfilega hvert þetta mun leiða okkur og hvað við getum haft upp úr þessu.

Ég sagði það hér fyrr í kvöld í minni ræðu að þetta mál væri í raun og veru þríþætt. Það væri í fyrsta lagi spurningin um fjórfrelsið svokallaða, í öðru lagi spurningin um það hvort stofnanaþátturinn stangaðist á við stjórnarskrána eða ekki og í þriðja lagi væri það Evrópubandalagsþátturinn og það að Evrópubandalaginu er fengið mjög mikið vald með þessu. Ég skal alveg játa það hér, virðulegi forseti, úr þessum ræðustól að það var þetta síðasta sem réði í raun og veru algjörum úrslitum um mína persónulegu afstöðu að lokum í þessu máli. Það að Evrópubandalaginu er fengið eins mikið vald og kemur t.d. fram í 6. gr. samningsins gerir það að verkum að ég tel að ég geti með engu móti sem alþingismaður stutt samning af þessu tagi. Ég geti það ekki. Út af fyrir sig tel ég að vafinn sem hreyft er af lögfræðingunum sé nægilega rík ástæða til þess að setja þetta mál í dóm þjóðarinnar, stjórnarskrá eða þjóðaratkvæði. En ég viðurkenni út af fyrir sig að um það geta verið deildar meiningar. Ég hef mína skoðun á því. En það að ætla sér að afhenda hluta af ríkisvaldinu þrígreinda í hendurnar á samtökum sem við erum ekki í, það megum við ekki gera. Við megum ekki gera það. Jafnvel þó svo sé að einhverjir okkar hafi átt aðild að þessum málum á fyrri stigum, þá megum við undir engum kringumstæðum láta það henda að við gerum þjóðinni það að við afhendum hana og hagsmuni hennar inn í samtök þar sem við ráðum engu og tökum í staðinn upp niðurlægjandi færibandavinnu fyrir aðila sem við erum ekki hluti af. Og ég trúi því ekki að það finnist margir þingmenn hér í salnum nú og næstu daga sem láta bjóða sér það, jafnvel þó þeir séu í stjórnarflokkunum vegna þess að þeir eiga auðvitað eins og allir alþingismenn og allir Íslendingar sjálfstæða æru, alltaf í öllum málum en frekar í þessu máli en nokkru öðru máli sem hefur verið lagt fyrir Alþingi frá því að lýðveldið var stofnað á Íslandi.

Svavar Gestsson(andsvar): Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. sjútvrh. fyrir þetta hreinskilna svar og sérstaklega finnst mér athyglisvert að hann skuli áfram undirstrika stefnu Sjálfstfl., undirstrika þá stefnu sem Sjálfstfl. hafði. Hann segir að vísu að það hafi einhverjir menn komið í veg fyrir það að hann framkvæmdi þessa stefnu á sínum tíma. Hann rökstyður afstöðu sína í dag, ekki með því að stefnan sé röng, hann ítrekar stefnu Sjálfstfl., heldur með því að hann hafi lélega vatnahesta og treysti sér ekki til að snúa við í miðju fljótinu. Og þá vil ég segja við hann: Það eru fleiri hér í þingsalnum en Alþfl. Það eru fleiri vatnahestar til heldur en hæstv. utanrrh. Jón Baldvin Hannibalsson.

Svavar Gestsson(andsvar): Virðulegi forseti. Þetta er misskilningur hjá hv. þm. Það sem hann þarf að muna eftir í þessu sambandi er það að þegar lagt var af stað, þá var gert ráð fyrir svokallaðri tveggja stoða lausn, þar sem gert var ráð fyrir því að EFTA-ríkin annars vegar og Evrópubandalagið hins vegar mynduðu stoðir sem hefðu a.m.k. formlega tiltölulega jafna stöðu. Breytingar urðu svo á þessu við meðferð málsins síðar þannig að það kom mér út af fyrir sig ekkert á óvart að við værum að semja við Evrópubandalagið. Það sem gerðist var hins vegar það að að lokum ákváðu menn að taka upp annað stjórnkerfi en um hafði verið talað. Og það er líka ljóst að í framtíðinni þegar öll þessi ríki sem voru með okkur í samningunum eru búin að sækja um aðild að EB, þá verður þetta engin tveggja stoða lausn lengur. Þá er ekki hægt að tala um stoð EFTA-megin eins og hv. þm. veit og skilur og m.a. kom mjög glöggt fram í tilvitnun í hæstv. utanrrh. sem ég las upp hér áðan.

Svavar Gestsson(andsvar): Virðulegi forseti. Þetta er einnig misskilningur hjá hv. þm. Þetta kom ekki eins og þruma úr heiðskíru lofti yfir mig. Ég var að útskýra það áðan að 4. gr. er auðvitað lykillinn að þessu fjölmúlavíli sem samningurinn er í heild og meginatriði málsins. Hins vegar var það þannig að þegar menn voru að fjalla um þessi mál í tíð síðustu ríkisstjórnar, þá var gert ráð fyrir ákveðnum efnislegum fyrirvörum, t.d. á sviði landbúnaðar, sjávarútvegs, orkumála og fleiri þátta. Hæstv. utanrrh. óskaði þá eftir því að allir þessir fyrirvarar yrðu settir til hliðar og það var þess vegna sem hann fékk aldrei samningsumboð hjá fyrrv. ríkisstjórn til þess að ljúka þessu máli. Samningsuppboð fékk hann ekki fyrr en 5. maí 1991 í ríkisstjórn Davíðs Oddssonar.

Ólafur Ragnar Grímsson(um þingsköp): Virðulegi forseti. Ég varpaði fram því sjónarmiði hér fyrr í kvöld að það væri fullkomlega óeðlilegt að umræða um svo mikilvægt mál eins og þetta færi fram á þann hátt að ýmsir mikilvægustu ráðherrar málsins væru fjarverandi. Nú hefur það komið í ljós að hv. þm. Svavar Gestsson varð að víkja frá fjölmörgum efnisatriðum sem hann ætlaði að taka hér til meðferðar vegna þess m.a. að hæstv. forsrh. var ekki við umræðuna og hefur þó hæstv. forsrh. borið hv. þm. Svavar Gestsson og okkur þingmenn Alþb. sem vorum ráðherrar í síðustu ríkisstjórn mjög þungum sökum, en kýs hins vegar að haga vinnubrögðum sínum með þeim hætti að taka veislur fram yfir þá umræðu sem hér er í kvöld til þess að komast hjá því að þurfa að eiga orðastað við þingmenn. Þetta gengur auðvitað ekki að ráðherrar og það forsrh. geti með þessum hætti skotið sér hjá því að taka þátt í umræðunni og þingmenn verði að sleppa veigamiklum þáttum úr sínu máli vegna þessa. Þetta er eitt stærsta málið ef ekki það stærsta sem fjallað hefur verið um í áratugi á þessu þingi og það er ekki hægt, virðulegi forseti, að bjóða þingmönnum upp á það að ráðherrar geti borið þá sökum og síðan ekki mætt til umræðunnar þegar þess er óskað.

Ég óskaði eftir því við forseta þingsins hér fyrr í kvöld að það yrði skýrt nánar með hvaða hætti ætti að fara með umræðuna því að forseti þingsins getur ekki sett okkur þingmenn í þá stöðu að við getum ekki nýtt málfrelsi okkar í þessum umræðum vegna fjarveru ráðherra, og það forsrh. landsins, sérstaklega í máli sem er talið svo mikilvægt að þjóðþingið er kallað saman í ágústmánuði til þess að fjalla um það. Þetta er fyrsti kvöldfundurinn um málið og þá hafa ráðherrarnir nær allir nema utanrrh. og sjútvrh. einhverju öðru að sinna. Ég vil þess vegna mælast til þess að annaðhvort verði gert hlé nú svo að menn geti ráðskast um framhaldið eða þá að þessum fundi verði lokið hér og nú, kl. hálftólf, en það gengur ekki að setja þingmenn, m.a. þá sem eru hér næstir á mælendaskránni í sömu stöðu og hv. þm. Svavar Gestsson. Það gengur ekki, virðulegi forseti. Þess vegna óska ég eftir því að gert verði hlé á fundinum í einhverjar mínútur þannig að hægt sé að ræða við forseta þingsins um málið því að það er upplýst að forsætisnefnd hefur ekkert komið saman síðan hún var kosin til þess að ræða störf í þinginu og á ekki að koma saman fyrr en 9. sept., sem er svo sérkennilegt að maður á varla orð yfir það að ný forsætisnefnd á að koma saman á sinn fyrsta vinnufund 9. sept., svo þá verður að beina þessum orðum til forseta þingsins. Ég óska eftir að gert verði hlé á fundinum svo að hægt sé að ræða framhaldið.

Kristín Einarsdóttir: Virðulegur forseti. Ég hefði kosið að hæstv. utanrrh. væri hér til staðar þegar ég ræddi þetta stóra og mikla mál og vil ég óska eftir því við forseta að hann athugaði hvort utanrrh. sæi sér fært að vera við umræðuna. (Forseti:Utanrrh. hlýtur rétt að vera að ganga í salinn, en ef hv. þm. vill bíða með að hefja umræðuna þar til hann er kominn þá er henni það að sjálfsögðu heimilt. --- Það er verið að leita að hæstv. utanrrh. Forseti biður hv. þm. að sýna þolinmæði.) Já, virðulegur forseti, ég skal sýna þolinmæði. Vill forseti að ég víki úr ræðustól eða á ég að bíða hér á meðan leitað er að ráðherra? (Forseti:Hv. þm. getur haft það hvort heldur sem er. --- Hæstv. ráðherra er að koma.)

Virðulegur forseti. Við erum að ræða stórt og mikið mál sem er frv. til laga um Evrópskt efnahagssvæði en það mál á sér nokkuð langan aðdraganda. Mér þykir í raun dapurlegt að standa hér og ræða aðild Íslands að Evrópsku efnahagssvæði. Ég hafði vonað að þeir sem með þetta mál hafa farið af hálfu ríkisstjórnarinnar og reyndar að bæði fyrri ríkisstjórn og sú sem nú situr hefðu séð að þessi samningur eins og hann er orðinn nú er langt frá því að vera Íslandi til hagsbóta.

Ef litið er til baka þá má segja að í raun hafi umræða um þetta mál hafist hér á Alþingi þann 9. mars árið 1989. Þá kvaddi ég mér hljóðs utan dagskrár vegna frétta í blöðum um að til stæði að halda fund í Ósló, mig minnir að það hafi verið 17. mars, þar sem ræða átti samskipti Íslands og Evrópubandalagsins. Þá voru fréttir með þeim hætti að ég taldi ástæðu til þess að kveðja mér hljóðs utan dagskrár um þetta mál. Og mig langar, með leyfi forseta, að vitna til þess sem ég sagði þá, nokkrar setningar, en ég rakti það sem komið hafði fram í fréttum og það sem gerði það að verkum að ég kvaddi mér hljóðs var að ég sat þá í utanrmn. og sú nefnd hafði ekki fengið neinar upplýsingar um þetta mál og taldi ég það mjög óeðlilegt. Ég sagði þá, með leyfi forseta:

,,Getur verið að okkur Íslendingum sé ætlað að lesa það eftir á að búið sé að skuldbinda okkur í afdrifaríkum málum? Verður fyrir lok næstu viku búið að skrifa upp á það fyrir Íslands hönd að við eigum að vera þátttakendur í sameiginlegum markaði þar sem landið yrði opnað fyrir erlendu fjármagni í áður óþekktum mæli? Er hugsanlegt að forsrh. verði boðið að skrifa undir yfirlýsingu um einhvers konar yfirþjóðlega ákvarðanatöku á vettvangi EFTA?``

Hæstv. þáv. forsrh., Steingrímur Hermannsson, svaraði þessu þannig, mjög afdráttarlaust. Hann sagði, með leyfi forseta:

,,Mér þykir satt að segja vænt um að geta svarað hv. fyrirspyrjanda með ákveðnu nei-i við þeim spurningum sem hún bar fram í lok sinnar ræðu. Ekkert af því sem hún nefndi þar er á dagskrá. Ekkert slíkt verður undirritað á Óslóarfundinum.--- Svo bætir hann við: ,,Í raun og veru gæti ég látið þar máli mínu lokið, . . . --- Að vísu hélt hann nokkuð langa ræðu og lýsti m.a. þeim fyrirvörum sem hann teldi að þyrfti að gera á Óslóarfundinum sem hann og gerði og hefur margoft verið vitnað til þeirra orða og ætla ég ekki að fara að endurtaka það hér. En ég verð að viðurkenna það að ég tók mark á þessum orðum og taldi að ekki væri hætta á ferðum vegna þessara fyrirvara sem þarna voru gerðir og tók ég það fram í lok ræðu minnar á þessum tíma.

En frá því að þetta var hefur stöðugt hallað undan fæti. Fljótlega var ljóst að forsrh. réð ekki ferðinni í þessu máli. Það voru Jónarnir tveir sem réðu ferðinni. Þáv., og reyndar núv. líka, iðnrh. sagði skömmu eftir fundinn á fundi hjá Félagi ísl. iðnrekenda að Óslóaryfirlýsingin væri fyrirvaralaus af Íslands hálfu og sagði þá í raun forsrh. stríð á hendur.

Margoft kom þetta mál upp hér á Alþingi við mörg tækifæri og forsrh. endurtók alltaf þessa fyrirvara en Jónarnir héldu alltaf hinu fram. Forsrh. þáv. var margbent á þetta en hann virtist trúa því að fyrirvörum hans væri haldið til haga. En nú verður veruleikinn ekki umflúinn. Samningurinn liggur á borðinu og Alþingi Íslendinga getur ekki breytt stafkrók. Það er spurning hvort við hér á löggjafarsamkundunni fáum að bæta úr augljósum þýðingarvillum, hvað þá meira.

En það voru fleiri en forsrh. sem voru andvaralausir á þessum tíma. Einnig Alþb. lét utanrrh. teyma sig á asnaeyrunum þrátt fyrir allar upprifjanir nú um fyrirvara af þess hálfu. Í raun var það bara Kvennalistinn sem lýsti sig andvígan þeirri leið sem þarna var valin. Þá strax, reyndar eftir að raunverulegar viðræður hófust, lýstum við kvennalistakonur því margoft yfir á Alþingi að það hefði frekar átt að fara í tvíhliða viðræður og mæltum með því margoft að farið yrði frekar í tvíhliða viðræður en að farið yrði í þessa samninga um Evrópskt efnahagssvæði.

Mér þykir þess vegna mjög sérkennilegt að heyra hv. 8. þm. Reykn., Ólaf Ragnar Grímsson, láta sem það sé hans hugmynd að fara í tvíhliða viðræður við EB og virðist hann hafa gleymt því að aðrir hafi komið með þá hugmynd á undan honum. Meira segja hefur hann gengið svo langt að túlka niðurstöðurskoðanakönnunar sem hér hefur verið gerð að umtalsefni sem stuðning við sig og Alþb. Það var nefnilega því miður ekki hægt að fá stuðning Alþb. við tvíhliða viðræður á þeim tíma þannig að mér þykir mjög sérkennilegt að túlka þær niðurstöður sem nú hafa komið fram í skoðanakönnun sem stuðning við Alþb. Það er hvorki stuðningur við Alþb. né aðra flokka, þetta eru stuðningsmenn allra flokka sem telja að fremur ætti að fara í tvíhliða viðræður en að staðfesta þennan EES-samning sem nú er ætlast til að við gerum.

Það er rétt að rifja það upp að pólitískur aðgöngumiði að þessum samningum var krafan um fríverslun með fisk sem fól í sér tollfrelsi með allan fisk og að styrkir Evrópubandalagsins við sjávarútveginn yrðu lagðir af. Þetta hefði auðvitað falið í sér að Evrópubandalagið hefði orðið að láta af sinni fiskveiðistefnu eða sjávarútvegsstefnu sem felst m.a. í því að fyrirtæki þar í landi, fiskvinnslufyrirtæki t.d., eru mjög mikið styrkt og öll fyrirtæki í þessari atvinnugrein. Það hefði auðvitað skipt mjög miklu máli fyrir Ísland að þetta hefði fengist fram og auðvitað var þetta gert að aðalatriði í þegar upphafi og túlkað sem sérstakur sigur af hálfu Íslendinga að fá aðrar EFTA-þjóðir til að skrifa upp á þessa kröfu. Minnist ég þess sérstaklega þegar forsrh. og utanrrh. komu heim frá Ósló í mars 1989. Þá voru viðtöl við þá í fjölmiðlum þar sem þeir lýstu þessu sérstaklega yfir og þarna var um gífurlegan sigur að ræða að þeirra mati. En auðvitað fór það svo að EB hafnaði þessu þegar á reyndi í samningaviðræðunum og kom það kannski engum á óvart og var margoft talað um á sínum tíma að þetta væru tálvonir einar.

Það er hins vegar einkar athyglisvert nú að þegar samningurinn liggur fyrir er reynt að gera þá niðurfellingu á tollum sem þó fékkst fram að aðalatriði, en svo gott sem það er þá er hinu ekki haldið til haga hvaða verði þetta var keypt. Veiðiheimildir, þ.e. veiðiheimildir gegn niðurfellingu á tollum, það er það sem kemur út úr þessum samningum, sem er auðvitað algjör stefnubreyting af hálfu Íslendinga.

Það er reynt að halda því fram að í stað þeirra 3.000 tonna af karfa, sem EB krefst að fá að veiða innan íslenskrar lögsögu, eigi Ísland að fá að veiða 30.000 tonn af loðnu á Grænlandsmiðum. Þetta er auðvitað blekking ein og hefur nú verið afhjúpað margoft því í fyrsta lagi hefur Evrópubandalagið ekki getað veitt nokkra loðnu við Grænland, ef ég man rétt, frá 1986, þannig að EB er þarna að bjóða hluti sem eru langt frá því að vera fastir í hendi, auk þess sem ég veit ekki betur en að sjávarútvegssamningur milli Grænlands og EB renni út í lok ársins 1993. Ég átta mig því ekki á hvers vegna reynt er að halda því fram að þarna sé um einhverjar raunverulegar veiðiheimildir að ræða. Þetta er bara blekking til þess að láta menn trúa því að þarna sé ekki um eftirgjöf af hálfu Íslendinga, þ.e. að við séum að gefa eftir veiðiheimildir fyrir aðgang að mörkuðum. En þessi krafa EB, þ.e. að fá aðgang að okkar auðlindum fyrir aðgang að mörkuðum, hefur auðvitað verið á borðinu allan tímann og þeir hafa aldrei gefið sig með hana.

Þegar að þessu atriði var vikið í umræðunum utan dagskrár þann 9. mars 1989, sem ég vitnaði til áðan, þá líkti utanrrh. þessum viðvörunum mínum og reyndar annarra þingmanna sem til máls tóku í umræðunni við leikrit. Væntanlega til að undirstrika hversu fáránlegar þessar áhyggjur okkar væru. Hann sagði þá m.a., með leyfi forseta:

,,Eitt af leikritum Shakespeares heitir Mikill asi út af engu og stundum er reynt að setja svoleiðis stykki á svið á hinu háa Alþingi. Það getur verið skemmtilegt, en tilgangur þessarar umræðu er ekki að skemmta heldur að skýra.

Nú vil ég hafa það skýrt að ég hef hvergi sagt að Íslendingar ættu að taka upp þá stefnu í samskiptum við Efnahagsbandalagið að bjóða upp á veiðiheimildir í skiptum fyrir tollfríðindi. Það hef ég hvergi sagt, hvergi nokkurs staðar. Ég hef ekki boðað neina stefnubreytingu í því efni. --- Síðar segir hann reyndar: ,,Eru einhverjar slíkar kröfur uppi af hálfu Efnahagsbandalagsins? Og við höfum fengið það staðfest að svo er ekki um hinar gömlu þjóðir sem veiddu hér við Ísland. --- En síðan segir hann, eftir að hann er búinn að telja þær upp: ,,Það á hugsanlega við um Spánverja sem hafa einhvers staðar á blaði að þeir óski eftir 3.000 tonnum í veiðiheimildum.``

Ég endurtek: Að Spánverjar hafi einhvers staðar á blaði að þeir óski eftir 3.000 tonnum í veiðiheimildum. Kannast nokkur við þessi 3.000 tonn nú þremur árum síðar? Er það asi út af engu sem veldur áhyggjum okkar hér á Alþingi í dag?

Síðan endurtekur ráðherrann í lok ræðu sinnar, með leyfi forseta, þann 9. mars:

,,Það verður að vera alveg skýrt að það hefur enginn boðað stefnubreytingu í þessum málum, enginn. Þetta mál snýst eingöngu um það að loka ekki fyrir viðræður, að lýsa sig reiðubúinn að hlusta á þessar óskir ef þær eru einhverjar, meta þær síðan ef þær væru einhverjar.``

Þarna segir ráðherrann mjög skýrt að ekki komi til greina að veita aðgang að fiskimiðum Íslendinga fyrir aðgang að mörkuðum. En það er einmitt það sem liggur nú á borðinu. Að vísu er óvíst hvernig málinu lyktar því að enn liggur enginn sjávarútvegssamningur fyrir. EB hefur gert þá kröfu að hann verði að liggja fyrir annars muni EES-samningurinn ekki verða staðfestur af þeirra hálfu. Eitthvað telja þeir sig þarna hafa fast í hendi en ekki að Íslendingar hafi fengið allt fyrir ekkert. En það verður að hafa í huga að kjarninn í samningnum er ekki akkúrat þetta. Þótt fríverslun hefði fengist með fisk, eins og talað var um í upphafi, er samningurinn með öllu óaðgengilegur fyrir okkur. Aðalatriði þessa samnings eru þau víðtæku ákvæði um svokallað fjórfrelsi þar sem u.þ.b. 400 millj. manna svæði er gert að einum markaði án landamæra fyrir vöru, þjónustu, fjármagn og vinnuafl. Okkur er ætlað að gera lög og reglur Evrópubandalagsins að okkar, ekki bara eins og þau standa nú heldur eins og EB þóknast að móta lög og reglur í framtíðinni. Það er kannski eitt það alvarlegasta í málinu.

Fyrr í umræðunni sagði hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir, sem er varaformaður utanrmn., eitthvað á þá leið að það mætti halda af umræðunni að Ísland væri að ganga í EB með því mikla valdaafsali sem í því felst. Hv. þm. er ekki til staðar nú og ef ég man rétt þá hefur hún fjarvistarleyfi og getur því ekki hlýtt á mál mitt. En ég vildi einmitt segja að með aðildinni að Evrópsku efnahagssvæði erum við einmitt, ekki bara að taka fyrsta skrefið, heldur annað skrefið inn í EB og þá er einungis þriðja skrefið eftir. Við erum að stórum hluta að ganga inn í Evrópubandalagið og ég er alveg viss um að þeir sem ákafast keppa inn í Evrópska efnahagssvæðið, þ.e. Alþfl., munu alls ekki láta stöðvast við það heldur ætla þeir að ganga alla leið.

Lítum aðeins nánar á þá þætti sem í þessum samningi felast. Ég tek aðeins örfáa þætti því að áður hafa mjög margir þættir verið gerðir að umtalsefni og ætla ég ekki að dvelja lengi við það sem aðrir hafa skýrt mjög skilmerkilega.

Mikið hefur verið gert úr því að þetta muni verða svo heppilegt fyrir Íslendinga, ekkert atvinnuleysi muni verða, allir vegir verða okkur opnir til að leita út fyrir landsteinana eftir atvinnu á svæðinu. Vel getur verið að ekkert hindri okkur í að fara út og leita okkur að vinnu. En spurningin er: Getum við fengið einhverja vinnu? Undanfarið ár hefur atvinnuleysi hér á landi aukist verulega og það er auðvitað mjög alvarlegur hlutur. En við verðum að hafa í huga að atvinnuleysi í Evrópubandalagsinu er miklu meira en atvinnuleysið hér. Og það sem meira er, atvinnuleysi hér á landi er miklu meira meðal kvenna en meðal karla og það sama gildir í Evrópubandalaginu. Að meðaltali er atvinnuleysi hjá konum --- reyndar hef ég ekki alveg nýjustu tölur --- en það er að meðaltali um 12% en um 7% hjá körlum. Þetta er auðvitað nokkuð misjafnt eftir löndum en alls staðar er ástandið þannig að atvinnuleysi hjá konum er miklu meira en meðal karla.

Hvernig blasir þetta mál þá við gagnvart konum? Er líklegt að atvinnulausar konur á Íslandi fari til landa Evrópska efnahagssvæðisins og gangi þar inn í hvaða vinnu sem þær kjósa? Það hljóta allir að sjá að þetta gengur auðvitað ekki.

Í atvinnuleysi eykst þrýstingurinn á konur að fara út af vinnumarkaðnum. Maður finnur fyrir því hérna heima og það er enn þá meira áberandi í Evrópubandalagslöndunum þar sem það er eiginlega viðurkennt meðal ráðamanna að þegar að þrengir eigi konur að fara út af vinnumarkaðnum og ekkert er gert til að auðvelda þeim að vera á vinnumarkaði. Fyrirvinnuhugtakið er ansi lífseigt og þá er það í hugum margra að það séu karlarnir sem eigi að vera fyrirvinnur. Þetta bitnar auðvitað langmest á konum og er langt frá því að nokkur von sé til að þær geti farið héðan til að leita sér að vinnu. Það gildir auðvitað líka um karla en þetta gildir sérstaklega um konur þar sem atvinnuleysi meðal þeirra er alls staðar meira en meðal karla.

Atvinnuleysið gerir það líka að verkum --- það hefur sýnt sig bæði hér á landi og einnig í EB-löndum --- að samdráttur verður í þjónustustörfum á landsbyggðarsvæðum og það verður meiri flutningur kvenna frá dreifbýlisstöðum til þéttbýlisstaða. Þetta er áberandi bæði hér á landi sem og í Evrópubandalagslöndunum. Þar sem fjölskyldupólitíkin innan EB byggist frekar á því að karlmenn séu fyrirvinnur og konur eigi að vera heima og gæta barna og sjúkra þá er enn nauðsynlegra fyrir íslenskar konur að reyna að gera sér grein fyrir hvaða áhrif aðild að Evrópska efnahagssvæðinu og Evrópubandalaginu hefði á þær sérstaklega. Ég vil minna á að á síðasta þingi fluttu þingkonur Kvennalistans þáltill. sem fólst í því að kanna sérstaklega hvað aðild Íslands að Evrópsku efnahagssvæði hefði á stöðu kvenna.

Þeir sem tala um ágæti þessa samnings hafa mikið gert úr því að nú geti fólk farið hvert sem er í Evrópu og leitað sér að vinnu. Ef maður horfir fram hjá atvinnuleysinu og vonar að það muni einhvern tímann batna er spurning hvort þetta mikla frelsi til að fara á milli landa og afla sér atvinnu sé mjög hagstætt fyrir konur sérstaklega. Það er alkunn staðreynd að konur eiga miklu erfiðara með að leita um langan veg vegna fjölskylduaðstæðna, þær eru yfirleitt miklu bundnari börnum, bundnari foreldrum sínum, sérstaklega þegar þeir fara að eldast, og ef um sjúkleika er að ræða þá eru þær yfirleitt miklu bundnari við það fólk sem minna má sín. Konur taka líka yfirleitt miklu meira tillit til þess að börnum sé erfitt að flytjast oft milli skóla. Við á Íslandi verðum auðvitað að taka með í reikninginn að atvinnuþátttaka kvenna hér á landi er miklu meiri en kvenna í löndum EB og það hlýtur að hafa einhver áhrif á vinnumarkaðinn. Óhjákvæmilegt er að það hefur áhrif á stöðu kvenna.

Einnig ber að hafa það í huga að mjög mikið hefur færst í vöxt í löndum Evrópubandalagsins að konur séu í tímabundinni vinnu og hlutastörfum. Það er því í vaxandi mæli hlutskipti kvenna innan EB að vera ekki í fullu starfi og er áætlað að um 70--90% þeirra sem eru í slíkri vinnu séu konur. Þetta er sérstaklega mikið áhyggjuefni þar sem fólk sem er í hlutastörfum hefur ekki sama rétt og sömu réttindi á vinnumarkaði í þessum löndum og þeir sem eru í fullu starfi. Það gilda ekki sömu reglur og gilda hér á landi. Þá er það spurningin: Munum við þurfa að breyta löggjöf okkar að því er þetta varðar eins og reyndar hefur komið fram og hefur verið talað um að þyrfti að gera til að samræma það þessum reglum? Þá er óhjákvæmilegt að konur á Íslandi munu ekki njóta sama öryggis á vinnumarkaði og karlar. Þetta finnst mér vera mjög alvarlegt mál og hafa konur ekki síst haft verulegar áhyggjur af þessu.

Launamál eru líka verulegt áhyggjuefni. Eins og við vitum er það svo hér á landi að konur hafa aðeins um 60% af þeim launum sem karlar hafa að meðaltali. Þetta er ósköp svipað og gildir í Evrópubandalagslöndunum, að vísu ekki öllum því Danmörk er þar undanskilin. En annars staðar á Norðurlöndum er munurinn miklu minni. Því hefur verið haldið á lofti að í lögum Evrópubandalagsins séu ákvæði um launajafnrétti sem sett voru inn árið 1975 og þetta hefur oft verið dregið fram í umræðuna og talað um að sé konum mjög til framdráttar. En því miður hafa þau ákvæði í lögum að hér eigi að ríkja jafnrétti til launa og reyndar jafnrétti til allra hluta ekki reynst konum neitt haldreipi. Kannski verður að hafa í huga að þetta launajafnréttisákvæði, sem kom inn í lög Evrópubandalagsins 1975, kom inn vegna þrýstings frá Frökkum. Þeir töldu að kynjajafnrétti væri meira hjá þeim en í öðrum aðildarlöndum og vegna samkeppnisstöðunnar töldu þeir nauðsynlegt að hafa slíkt ákvæði í lögunum innan Evrópubandalagsins því að þeir voru að hugsa um samkeppnisstöðu fyrirtækja sinna en ekki að setja þetta inn vegna umhyggju fyrir konum. Það er kannski þess vegna sem þetta hefur því miður ekki reynst konum til framdráttar.

Aðild að EES mun því væntanlega ekki breyta þessum málum fyrir konur, þær verða að sækja þetta mál hér innan lands en ég óttast þó að það muni verða þeim erfiðara þegar við verðum orðinn hluti af svo stórri heild sem ætlunin er að við verðum.

Einnig ber að hafa í huga að verkalýðshreyfingin innan Evrópubandalagsins er mjög veikburða. Aðeins um 20% launamanna eru í verkalýðsfélagi og það gæti hugsanlega leitt til aukins kynbundins launamunar þótt það sé auðvitað ekkert gefið, a.m.k. miðað við þá reynslu sem við höfum á Íslandi af verkalýðshreyfingunni, að hún berjist sérstaklega fyrir konur en þá er kannski eina leiðin sem konur hafa að krefjast hærri launa í kjarasamningum.

Ég vil vekja athygli á því að í fréttabréfi ASÍ er einmitt fjallað um þetta atriði, þ.e. launamálin. Ég vil, með leyfi forseta, lesa nokkrar línur upp úr því, ekki síst vegna þess að gífurleg áhersla hefur verið lögð á það að ekki megi greiða erlendum aðilum lægri laun en innlendum þegar þeir eru hér í vinnu. Menn hafa sagt að þar með sé engin hætta á að flutt verði inn fólk, vinnuafl, og því greidd miklu lægri laun en Íslendingum. Þá langar mig að lesa úr Fréttabréfi ASÍ frá 2. júní 1992 en þar segir, með leyfi forseta:

,,ASÍ hefur miklar áhyggjur af því að opnun vinnumarkaðarins geti falið í sér hættu á undirboðum hvað varðar laun og réttindi. Nauðsynlegt er að tryggja með innlendri lagasetningu og öðrum aðgerðum að slíkt geti ekki gerst.`` --- Ég vil taka það fram, virðulegur forseti, að ekkert hefur bólað á neinum slíkum lagasetningum eða frv. til laga að því er þetta varðar. Svo segir áfram:

,,Eitt af því sem einkennir almenna vinnumarkaðinn hér á landi er að í mörgum tilfellum er langt bil á milli umsaminna taxta og raunverulega greiddra launa. Núgildandi lög um starfskjör launafólks kveða á um að samningar á milli aðila vinnumarkaðarins skuli gilda sem lágmark fyrir alla vinnu sem unnin er hér á landi. Þetta býður þeirri hættu heim að aukið frelsi útlendinga til að starfa hér á landi verði til þess að laununum verði þrýst niður að taxtakaupi. Við slíkt verður ekki unað og því er nauðsynlegt að finna leiðir til þess að koma í veg fyrir það.``

Þarna hittir kannski þessi samningur aðila vinnumarkaðarins, þ.e. Alþýðusambandið, fyrir þar sem það er auðvitað alkunna að það eru raunverulega tvö launakerfi gildandi í landinu, þ.e. taxtalaunin og síðan allar yfirborganirnar. Þess vegna eru áhyggjur manna svo miklar yfir því að launin muni verða lægri hjá erlendu verkafólki sem flutt yrði til landsins. Þetta vildi ég taka fram, virðulegur forseti, vegna þess að mér finnst margir hafa lagt sérstaka áherslu á þetta atriði og að þarna megi ekki mismuna í launum. Það eru þarna leiðir út úr því ef menn, þ.e. atvinnurekendur, e.t.v. erlendir aðilar sem koma hér til að taka að sér ákveðin verk, t.d. verktakar, flytji með sér vinnufólk og þar með muni þetta tvöfalda launakerfi verða til þess að þetta fólk verði hlunnfarið í launum.

Mikil áhersla hefur verið lögð á það að í samningnum sé yfirlýsing frá íslenskum stjórnvöldum varðandi öryggisfyrirvarann. ASÍ bendir á í fréttabréfi sínu að upphaflegir fyrirvarar Íslands náðust ekki að því er varðaði takmörkun innstreymis erlends vinnuafls. Þeir óttast að fyrirvarinn sem er af hálfu Íslands varðandi þetta mál sé nánast haldlaus. Verð ég að lýsa því hér að ég tel það einnig vera. Hins vegar vil ég taka fram að ég sjálf hef ekki verulegar áhyggjur af því að hér verði mjög mikið innstreymi vinnuafls og einhver ástæða sé til að taka þennan fyrirvara sérstaklega fyrir. Ég held hins vegar að það geti verið hætta á því að þó innstreymi vinnuafls verði mjög lítið þá muni það því miður geta haft áhrif á laun á vinnumarkaðnum.

Eitt atriði sem ég vil einnig taka fram vegna þessa samnings er að í Evrópubandalaginu er 14 vikna lágmarksfæðingarorlof. Mjög margar konur óttast að aðild að Evrópska efnahagssvæðinu, og svo í framhaldi að Evrópubandalaginu, muni leiða til styttingar á fæðingarorlofi í þeim löndum þar sem það er lengra. Þetta getur verið mjög gott fyrir konur þar sem fæðingarorlof er styttra en 14 vikur. En það getur hitt konur illa þar sem fæðingarorlof er þó lengra. Fæðingarorlof á Íslandi er einungis sex mánuðir sem er þó allt of stutt en á Norðurlöndum er það miklu lengra og þar sérstaklega óttast konur samruna við þessi ríki sem eru með svona stutt fæðingarorlof.

Annað atriði sem einnig er vert að hafa í huga og snertir kannski konur sérstaklega er að velferðarkerfið er veikara í flestum EB-ríkjum en hér á landi og þó reyndar sé mjög að því sneitt nú á síðustu tímum, þá er það þó þannig að það er veikara í EB-ríkjum. Ég óttast sérstaklega að aðlögun að því kerfi sem þar ríkir muni geta leitt til þess að enn þá erfiðara verði með sóknarfæri varðandi velferðarkerfið og það muni hitta konur miklu verr fyrir en karla. Alkunna er að konur eru almennt háðari velferðarkerfinu vegna stöðu sinnar innan fjölskyldunnar.

Skattlagning fyrirtækja er minni í EB en hér á landi og mun samræming á samkeppnisstöðu fyrirtækja leiða af sér lækkun skatta á þeim ef það yrði gert og maður heyrir að sú krafa er mjög hávær meðal fyrirtækja að það verði gert. Auðvitað þyrfti slík samræming að eiga sér stað að einhverju leyti óháð því hvort við gerðumst aðilar að EES eða ekki. Hingað til hefur ekki verið lögð fram nein áætlun um lækkun skatta á fyrirtækjum og því er ekki ljóst hvort á að lækka skatta á fyrirtækjum og að skera enn þá frekar niður í velferðarkerfinu en þetta er auðvitað sá þáttur sem konur verða sérstaklega að vera vakandi fyrir. Það hefur sýnt sig að þar sem hámarksgróði og aukinn hagvöxtur er höfuðmarkmið lúta jafnréttissjónarmið í lægra haldi og lítið tillit er tekið til barna og þeirra sem eldri eru og veikburða. Afleiðingar slíkrar stefnu bitna frekar á konum en körlum. Því þarf ekki að koma á óvart að konur eru fjölmennari í hópi þeirra sem efast um ágæti aðildar að Evrópubandalaginu og þeirrar stefnu sem þar er ríkjandi. --- Nú langar mig til þess að vita, virðulegi forseti, hvort utanrrh. hefur tekið sér hádegisverðarhlé snemma því að ég sé hann hvergi hér og verð ég að viðurkenna það að ég sakna hans mjög. (Gripið fram í:Hann hlustar úr hliðarherbergi.) Jæja, það var mikið gott. Mig langaði til að benda hæstv. ráðherra á þessar staðreyndir varðandi konur sérstaklega og ekki síst í ljósi þess að konur á Norðurlöndum --- og ekki síður konur í flokkum sósíaldemókrata, og þá nefni ég sérstaklega Svíþjóð af því að þar eru þær mjög virkar --- eru andsnúnar því að t.d Svíþjóð gangi í Evrópubandalagið, það eru konur og unga fólkið innan þessara flokka sem hafa þó lýst yfir stuðningi við inngöngu Svía í Evrópubandalagið og ástæðan er einmmitt þessi sem ég hef hér verið að tíunda og sama gildir auðvitað einnig um hið Evrópska efnahagssvæði. Ég vil því benda hæstv. ráðherra á þessar staðreyndir og að hann taki þær með þegar hann er að meta og vega þetta mál að það eru mjög miklar líkur á því --- og það er mat flestra kvennahópa sem hafa farið ofan í þetta mál, ég tek það fram að það er ekki allra, ég segi flestra --- að sú stefna sem á að vera ríkjandi á Evrópska efnahagssvæðinu mun hitta konur verr fyrir en karla. Þetta verður að taka mjög alvarlega að mínu mati.

Ég vil ekki hverfa frá þessu án þess að minnast aðeins á það kerfi sem við erum að fara út í, þ.e. sem miðað er við að þarna verði tekið upp. Það stjórnkerfi, sem þarna er, er mjög ólýðræðislegt og andstætt því að almenningur og þá sérstaklega konur geti haft þar áhrif. Auðvitað er alkunna að áhrifa kvenna gætir allt of lítið í heiminum almennt og gildir þar einu um hvers konar stjórnskipulag er að ræða. En menn eru nú að gera sér í auknum mæli grein fyrir því að ef takast á að snúa mannkyninu af braut þeirrar sjálfseyðingar sem það er nú á verður að veita sjónarmiðum kvenna hlutdeild í stjórn samfélagsins. Það stjórnkerfi sem er við lýði í EB tekur ekki mið af þessum sjónarmiðum og það gildir líka um það stjórnkerfi sem á að vera við lýði í EES að þar nýtur sjónarmiða kvenna mjög lítið. Konur eru fáar í æðstu stöðum hvort sem um er að ræða embættismannakerfið eða pólitíska kerfið. Að vísu er ekki komið í ljós hversu margar konur verða hjá EFTA en almennt má segja að í miðstýrðum kerfum eins og þarna er um að ræða er hlutur kvenna fyrir borð borinn og gildir þá einu hvort hagkerfið er kennt við frjálsan markað eða sósíalisma. Konur hafa mest áhrif þar sem einingarnar eru minni og valddreifing er höfð að leiðarljósi. Hugmyndafræði að baki EB og EES er því langt frá því að taka mið af þörfum kvenna. Stjórnkerfið er þar bæði miðstýrt og ólýðræðislegt. Ég held að það eigi eftir að koma í ljós að þó að ég taki sérstaklega konur fyrir að almenningur muni smám saman gera sér grein fyrir því að þó að erfitt sé að hafa áhrif í því stjórnkerfi sem við búum við hér á Íslandi þá verður það enn þá verra ef við eigum að láta þetta yfir okkur ganga. Einnig mun útfærslan á þessum innri markaði og fjórfrelsinu leiða til mjög harðnandi samkeppni á öllum sviðum, ekki bara milli markaðssvæða og ef maður talar um Japan og Bandaríkin þá og EB heldur einnig innan svæðisins og það mun leiða til þess að staða þeirra, sem standa höllum fæti, verður fyrir borð borin, bæði í atvinnulífinu og á meðal einstakra þjóðfélagshópa. Einnig er áhyggjuefni að jaðarbyggðir munu eiga í vök að verjast og ætla ég ekki að ræða það neitt sérstaklega en úttektir hafa verið gerðar á því hér á landi að landsbyggðin mun fara miklu verr út úr þessum samningi en höfuðborgarsvæðið nokkurn tíma þó að það muni auðvitað vera nógu erfitt fyrir þéttbýlissvæðin líka.

Mér hefur fundist einkar athyglisvert, virðulegur forseti, að fylgjast með því hvernig hæstv. utanrrh. hefur lagt þetta mál hér fyrir og túlkar einstök ákvæði samningsins. Ég ætla ekki að fara yfir mörg atriði en nokkur atriði sem komu fram í ræðu hæstv. ráðherra þegar hann mælti fyrir málinu langar mig til að gera að umtalsefni. Á einum stað tekur hann sérstaklega fram að lögð hafi verið áhersla á það af hálfu fyrrv. ríkisstjórnar að ákveðnir fyrirvarar væru fyrir hendi varðandi samninginn. Mig langar að vitna aðeins til eins, með leyfi forseta, þar sem hæstv. utanrrh. er að vitna í skýrslu sína frá október 1990, þá segir ráðherrann:

,,Næst tók ég fram að eignarhald erlendra aðila að íslenskum náttúruauðlindum yrði ekki umsemjanlegt, að varnaglaákvæði yrðu sett um frjálsan atvinnurétt og að ekki yrði slakað á kröfum um öryggi, hollustuhætti og umhverfisvernd. Og svo segir hann: ,,Árangurinn liggur nú skjalfestur á borðum hv. alþingismanna.

Þetta þótti mér einkennilegt. Árangurinn liggur nú skjalfestur á borðum alþingismanna, og hann fullyrðir að þar hafi öllum fyrirvörum verið haldið til haga. Auðvitað er alls ekki rétt að það sé til þess að eignarhald erlendra aðila að íslenskum náttúruauðlindum yrði ekki umsemjanlegt. Það voru eingöngu fyrirvarar að því er varðaði sjávarútveginn, það voru og eru engir fyrirvarar í samningnum að því er varðar aðrar náttúruauðlindir, landferskt vatn, jarðhita, fallvötnin, ár og vötn og veiðar í þeim. Engir fyrirvarar eruí samningnum að því er það varðar þannig að það er alls ekki rétt að öllum fyrirvörum hafi verið haldið til haga sem talað var um hér á fyrri árum. Það er mikið langt frá því.

Hjá honum kom líka fram í umræðunni að það ætti að leggja fram hér frv. um jarðhitaréttindi og vatnsréttindi og fleiri atriði. Ekkert hefur komið fram um það og margir efast meira að segja um að nokkur leið sé að setja neitt ákvæði í lög um að hægt sé að koma í veg fyrir að erlendir aðilar eignist hér náttúruauðlindir. Ég vil minna ráðherrann á að þetta var eitt af því sem talað var um fyrr á árum að væri algert grundvallaratriði. Ráðherrann hélt því alla tíð fram að ekkert mál væri að setja girðingar í lög og mig langar, virðulegur forseti, að vitna aðeins til viðtals sem birtist í Degi laugardaginn 22. ágúst við hv. þm. Tómas Inga Olrich þar sem hann segir m.a., með leyfi forseta:

,,Það vekur hins vegar athygli að landið sjálft var ekki álitið vera auðlind sem standa ætti vörð um með sama hætti því að fyrirvarar um landakaup gufuðu upp í tíð fyrri ríkisstjórnar. Þetta er verulegur galli í samningnum frá mínum sjónarhóli.``

Ég er honum alveg sammála. Þetta er verulegur galli í samningnum, einnig frá mínum sjónarhóli, og það held ég að gildi um miklu fleiri. En því var alltaf haldið fram, bæði hér á Alþingi og annars staðar, að fyrirvarar væru í samningnum, þ.e. það væri ekkert mál að setja svokallaðar girðingar í lög. Ég var ein af þeim sem þreyttist aldrei á að segja hæstv. ráðherranum að ekki mætti mismuna eftir þjóðerni og ekki væri hægt að setja neinar girðingar í lög sem mundu koma í veg fyrir að erlendir aðilar gætu eignast hér það land sem þeir kærðu sig um með öllum þeim hlunnindum sem þar væru nema þá við ætluðum að útiloka Íslendinga frá því einnig. Ég man ekki betur en að í tíð síðustu ríkisstjórnar hafi þáv. landbrh., Steingrímur J. Sigfússon, margoft talað um það hér að hann vildi ekki koma fram með frv. að því er þetta varðar vegna þess að hann vildi að settir yrðu varanlegir fyrirvarar inn í samninginn um að landið væri einnig undanskilið í þessum samningum að því er varðaði fjárfestingar. Talað var um þetta og ég minnist þess sérstaklega að þegar við vorum í umræðuþætti á Stöð 2, það var líklega 30. okt. sl., þá var þetta sérstaklega til umræðu og þá urðu nokkrar deilur milli mín og hæstv. utanrrh. að því er þetta mál varðar þar sem ég hélt því fram að ekki væri heimilt að mismuna á nokkurn hátt að því er varðaði fasteignir nema um yrði að ræða varanlega fyrirvara og tók þar dæmi um ýmsa dóma sem fallið hefðu í því máli. Ráðherrann hélt því fram að þetta væri víst hægt og að dómar hefðu fallið hjá Evrópubandalaginu að því er þetta mál varðar og vísaði meira að segja til þess að hann væri með einn dóm í töskunni sinni og beygði hann sig svo niður og benti á hana. Síðan kom auðvitað í ljós að enginn dómur var í töskunni því að aldrei hafði fallið neinn dómur í þessu máli sem heimilaði að mismuna fólki eftir þjóðerni. Það er ekki hægt. Það kemur einnig í ljós í þessari bláu bók, sem við höfum nú fengið hér, þar sem þeir sem skrifuðu þessa bláu bók komust auðvitað að þeirri sömu niðurstöðu sem átti auðvitað að vera ljós fyrir löngu. Að minnsta kosti átti það að vera ljóst þeim sem áttuðu sig á eðli samningsins að auðvitað yrði ekki hægt að setja neinar girðingar í lög, varanlegir fyrirvarar yrðu að vera í samningnum. Þegar verið er að halda því fram að þetta atriði hafi verið ljóst fyrir fram þá var það alla vega ekki hæstv. utanrrh. ljóst þar sem hann hélt því statt og stöðugt fram að það væri hægt að koma í veg fyrir þetta en síðan auðvitað hafa fleiri sannfærst um að er ekki hægt. Þetta vildi ég rifja upp, virðulegur forseti.

Ég veit ekki hversu mikið ég á að fjalla um ræðu hæstv. ráðherra. Það hafa margir gert á undan mér og er óþarfi að vera að tíunda þá sömu þætti sem þar hafa verið teknir til. Þó langar mig að minnast á eitt atirði og það er hversu mikið lagasetningarvald er í raun flutt frá Alþingi til ráðherra með þessum samningi. Í 4. gr. frv. um Evrópskt efnahagssvæði segir, með leyfi forseta:

,,Ráðherra, sem í hlut á, getur, ef sérstök nauðsyn krefur, sett reglur þar sem nánar er kveðið á um framkvæmd EES-samningsins.``

Þarna fær ráðherra allt það vald í hendur frá Alþingi sem honum sýnist til þess að setja lög og reglur á sínu sviði bara ef það er í anda þessa samnings. Við verðum að minnast þess að samningurinn gerir ráð fyrir því að við verðum að taka fullt tillit til laga og reglna Evrópubandalagsins og þeirra tilskipana sem það gefur út vegna þess að stefnt er að því að þetta verði einsleitt svæði eins og sagt er í samningnum.

Mig langar að taka dæmi um hvernig hæstv. ríkisstjórn hefur hugsað sér að þetta muni verða framkvæmt. Ég gríp bara af tilviljun af borði mínu eitt frv. til laga þar sem þetta kemur mjög greinilega fram en það er 28. mál á þskj. 29 þar sem verið er að tala um breytingu á lagaákvæðum varðandi samgöngumál vegna aðildar að Evrópska efnahagssvæðinu. Mig langar að vekja athygli á því hvernig þetta á að gerast. Þar segir í 1. gr., með leyfi forseta:

,,Samgönguráðherra er heimilt að setja reglur á sviði leiguaksturs með vörur og farþega, að því leyti sem það er nauðsynlegt vegna skuldbindinga er leiða af samningi um Evrópskt efnahagssvæði . . . `` Síðan kemur áfram og áfram --- ég ætla ekki að taka það allt saman --- en það sama gildir um fólksflutninga- og langferðabifreiðar, sama gildir um siglingar, um eftirlit með skipum, um leiðsögu skipa, reglugerð á sviði hafnamála, á sviði vegamála og um veitinga- og gististaði og um skipulag ferðamála. Það var kannski einmitt þetta síðasta sem mér þótti mjög merkilegt þar sem hæstv. samgrh. hefur hér reynt að fá okkur á Alþingi til að samþykkja breytingar á þessum lögum sem ekki hefur verið samstaða um, en ef þetta verður samþykkt frá þinginu fær hann heimild á einu bretti til að setja reglugerðir og þá á grundvelli þessa samnings sem er svo opinn eins og margoft hefur verið gerð grein fyrir. Ég tel því, virðulegur forseti, algerlega útilokað að samþykkja að Alþingi afsali sér öllu lagasetningarvaldi með þessum hætti og skil ég þá ekki hvers vegna við erum yfirleitt að koma hérna saman ef það er þá rétt til þess að spjalla kannski við ráðherrana, t.d. um einhverja skýrslu sem þeir vilja hugsanlega láta okkur ræða eða láta okkur vita um því að lagasetning verður varla á verksviði Alþingis eftir að þessi samningur verður orðinn að veruleika. Það er þá kannski rétt að taka bara upp gömlu skipanina að við séum hérna nokkrar vikur á sumri og hættum því fyrirkomulagi að Alþingi sitji allt árið sem við erum þó nýbúin að samþykkja. Þetta er því hreinasta fásinna að mínu mati og mér finnst alls ekki koma til greina að Alþingi samþykki frv. eins og það liggur fyrir. Við getum ekki með þessum hætti afhent framkvæmdarvaldinu allt lagasetningarvald.

Auðvitað væri ástæða til þess að draga fram ótalmargt fleira um þetta mál en það er heldur ekkert útrætt og verður alls ekki útrætt við 1. umr. málsins. Ánægja utanrrh. með þennan langhund, sem hér er verið að reyna að tyggja ofan í Alþingi Íslendinga, leynir sér ekki en ekki er að sjá að þjóðin sé sammála ráðherranum um mat á málinu.

Ráðherrar Alþfl. fundu upp á því snjallræði snemmsumars að kosta til vandaðrar skoðanakönnunar af almannafé um afstöðu fólks til þessa óskabarns flokksins. Þetta gerðist í beinu framhaldi af þeirri húskveðju sem utanrrh. hafði sent inn á hvert heimili í landinu og þannig átti að verða tryggt að niðurstaðan yrði ótvírætt jákvæð málstað ráðherrans í vil.

Eitthvað virtist boðskapurinn hafa farið misjafnlega í fólk og lenti þá nýbakaður formaður utanrmn. í úrtakinu. Niðurstaðan varð nefnilega sú að fleiri voru á móti þessum samningi en með honum og þegar niðurstaðan varð ljós stungu ráðherrarnir henni undir stól. Þetta eru alveg forkastanleg vinnubrögð og í raun siðlaust með öllu að ráðherrar Alþfl. skuli leyfa sér slíkt. Síðan kemur hæstv. ráðherra og telur að ekki sé hægt að efna til þjóðaratkvæðagreiðslu vegna þess að vanþekking þjóðarinnar á þessu máli sé svo alger að ekkert þýði að efna til þjóðaratkvæðagreiðslu. Þetta þykir mér alveg ótrúlegt. Að vísu sagði hæstv. ráðherra í ræðu sinni að hann teldi að mál væru til sem ætti að bera undir þjóðaratkvæði. En hvaða mál eru það þá ef það er ekki að fara nánast inn í Evrópubandalagið? Hvaða mál eru það sem hæstv. ráðherra telur að séu þannig mál að það sé hægt að bera þau undir þjóðaratkvæði? Ef ekki á að bera samninginn um Evrópskt efnahagssvæði, sem er stórt skref inn í Evrópubandalagið, undir þjóðaratkvæði, hvenær á þá að gera það? Ég vil gjarnan fá það fram því að hæstv. ráðherra tók ekki fram í ræðu sinni hvenær þessar aðstæður væru og hvaða mál þetta væru sem þarna er um að ræða.

Ég vil, virðulegur forseti, taka mikið mark á því sem þjóðin segir. Alþingi fær vald sitt frá þjóðinni og það hefur ekkert leyfi til þess að hunsa vilja hennar. Eftir að ráðherrann er búinn að tala á lítilsvirðandi hátt um þekkingu þjóðarinnar, hvað landsmenn viti nú lítið, þá segir hann samt, svona til að draga úr, með leyfi forseta:

,,Slíkt er ekkert óeðlilegt því að hann er viðamikill [þ.e. samningurinn] og vex mörgum í augum hér á hinu háa Alþingi þótt grundvallarreglur hans séu út af fyrir sig einfaldar.`` Það er einmitt það sem er málið. Grundvallarreglur þessa samnings eru einfaldar í sjálfu sér og það er einmitt afstaða til þessara grundvallarreglna sem almenningur er að taka. Almenningur er að taka afstöðu til þeirra grundvallarreglna og þegar almenningur áttar sig á þeim, þá hafnar hann þessum samningi. Ég vil minna ráðherrann á það að í fyrra og hittiðfyrra voru skoðanakannanir ekki á þennan veg. Þá voru fleiri sem vildu styðja það að Ísland gerðist aðili að Evrópsku efnahagssvæði, en núna þegar fólk er að gera sér betur grein fyrir hvað þarna er á ferðinni hafnar það honum. Þess vegna er eðlilegt að þjóðin sé spurð álits. Og það hefur ekkert með það að gera að Alþingi sé að fría sig ábyrgð. Í lýðræðisþjóðfélagi er eðlilegt að leita til þjóðarinnar um álit á svo viðamiklu máli sem mun gerbreyta öllu á Íslandi.

Virðulegur forseti. Ég hef í stuttu máli tekið fyrir fáein atriði í þessu viðamikla máli. Ég hef þó ekki tekið fyrir ýmsa þætti sem ég hefði þó gjarnan viljað gera að umtalsefni. Ég hef t.d. ekki gert að umtalsefni hvaða áhrif þessi samningur muni hafa fyrir iðnaðinn en það er eins og gífurleg áhersla sé lögð á það að iðnaðurinn muni hagnast mest á þessum samningi. Þetta er auðvitað út í bláinn í ljósi þess að strax með viðskiptasamningi Íslands og Evrópubandalagsins frá 1972 varð fríverslun með iðnaðarvörur og það breytist auðvitað ekkert með þessum samningi. Hins vegar geta auðvitað nokkrir þættir breyst að því er varðar iðnaðinn en það er alls ekki ljóst að það sé honum til hagsbóta það sem þarna er á ferðinni. Ég ætlaði því að geyma mér ýmsa þætti þessa máls. Þá hef ég heldur ekki gert að umtalsefni það sem ég hefði gjarnan viljað nota meiri tíma til, þ.e. þann þátt samningsins sem snýr að umhverfismálum. Ég tel að veruleg hætta sé á því að öll sóknarfæri í umhverfismálum verði mjög erfið og nánast útilokað fyrir almannasamtök að hafa áhrif í gegnum þetta viðamikla kerfi sem þarna á að koma upp. Æ fleiri gera sér ljóst að með þeirri stefnu sem er fylgt innan Evrópubandalagsins og reyndar víðar mun heimurinn aldrei lifa af í mörg ár og við munum tortímast. Ég tel að miklu erfiðara verði að breyta þessu innan þessa stóra kerfis, þ.e. Evrópubandalagsins, og það sé miklu farsælla að við reynum í þeim málum að hafa samvinnu við allar þjóðir en ekki eingöngu 18 þjóðir á Evrópska efnahagssvæðinu.

Ég hef í stuttu máli tekið fyrir fáein atriði í þessu viðamikla máli sem enginn flokkur á Alþingi vill í raun bera ábyrgð á nema kannski Alþfl. Það vill nefnilega enginn kannast við afkvæmið. Málflutningur sjálfstæðismanna gengur ekki síst út á það að kenna fyrri ríkisstjórn krógann og hinna að sverja hann af sér. Það er kominn tími til að menn skoði samninginn og taki afstöðu til hans eins og hann liggur fyrir óháð því hverjir það voru sem utanrrh. tókst að draga með sér út í foraðið. Aðalatriðið er að menn áttisig á að ekki er of seint að snúa við, enda landtakan hinum megin með öllu óviss.

Rétt er að hafa í huga að EB er ekki allur heimurinn eins og ætla mætti af málflutningi utanrrh. og dyggustu stuðningsmanna hans. Við skulum reyna að treysta böndin við nágrannaþjóðirnar og aðra sem vilja skipta við okkur án þess að kasta frá okkur þýðingarmiklum þáttum íslensks fullveldis og sjálfsákvörðunarrétti. --- [Fundarhlé.]

Kristín Ástgeirsdóttir: Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi máls míns fara þess á leit að hæstv. utanrrh. verði gert viðvart um að umræðan sé hafin. (Forseti:Forseti hefur nú þegar gert ráðstafanir til þess.) Ég hinkra við augnablik. Ég er viss um að hann kemur fljótlega. --- Þar gengur hæstv. utanrrh. í salinn þannig að ég get nú hafið ræðu mína.

Virðulegi forseti. Umræðan um samninginn um Evrópskt efnahagssvæði hefur staðið á Alþingi í um það bil hálfan mánuð og þarf engan að undra að svo stórt mál taki jafnlangan tíma og raun ber vitni, enda málið viðamikið. Við kvennalistakonur fórum þá leið að við skiptum með okkur verkum þannig að hver og ein fór sérstaklega í þá hluta samningsins sem snerta þær nefndir sem viðkomandi þingkona situr í. Svo vill til að ég á sæti í efh.- og viðskn. og meginhluti þessa samnings fjallar um frelsi í viðskiptum, frjálsa fjármagnsflutninga og leyfi til þess að samkeppni verði sem eðlilegust samkvæmt hljóðan samningsins. Við í efh.- og viðskn. eigum von á tugum frumvarpa til meðferðar þar og því er að sjálfsögðu ekki vinnandi vegur að fara í gegnum allt það sem að nefndinni snýr og því mun ég fyrst og fremst fjalla um samninginn almennt og ýmis atriði sem snerta hann en geyma mér til síðari tíma hin einstöku mál, enda þyrfti ég líklega eins og tvo, þrjá daga til þess að fara í gegnum allan þann mikla bunka.

Sá samningur sem er til umræðu er án efa viðamesti og víðtækasti samningur sem lagður hefur verið fyrir Alþingi Íslendinga. Hann tekur ekki einungis til vöruviðskipta okkar við þjóðir Evrópubandalagsins og EFTA á því sem verða skal hið Evrópska efnahagssvæði heldur snertir hann vinnumarkaðinn í heild, frjálsan flutning á fjármagni, þjónustu og fólki til landsins, umhverfismál, neytendavernd o.fl., auk ýmissa framtíðarmarkmiða sem settu eru fram í samningnum. Síðast en ekki síst felur samningurinn í sér afsal á yfirstjórn og stefnumótun í stórum málaflokkum. Við munum verða að hlíta stefnumótun Evrópubandalagsins sem ræður auðvitað og mun ráða för ásamt þeim reglugerðum, úrskurðum og dómum að utan sem fylgja samningnum verði hann samþykktur á hinu háa Alþingi.

Í slíkri samþykkt felst að sjálfsögðu verulegt valdaafsal. Alþingismenn standa frammi fyrir því að meta hvort ávinningar samningsins sem m.a. felast í tollalækkunum fyrir fiskafurðir réttlæti valdaafsal og inngöngu í reglugerðarveldið mikla, hið Evrópska efnahagssvæði.

Á undanförnum vikum hefur athyglin mjög beinst að stjórnarskrárþætti málsins sem auðvitað er grundvallaratriði, en inntak samningsins sjálfs, áhrif hans og afleiðingar sem skipta þó mestu máli fyrir íslenska þjóð þegar til lengri tíma er litið, hafa fallið í skuggann. Ljóst má vera að ríkisstjórnin ætlar sér hvorki að taka af allan vafa varðandi stjórnarskrána né að bera málið undir þjóðina og því verður það verkefni alþingismanna að knýja hana á næstu vikum til stefnubreytingar, enda um eitt alvarlegasta og afdrifaríkasta mál lýðveldistímans að ræða. Hvort sem menn eru með eða á móti samningnum á að taka af allan vafa þannig að öruggt sé að samningurinn standist íslensku stjórnarskrána. Það er vægast sagt íslenskum stjórnarháttum til skammar ef þjóðinni gefst ekki kostur á að segja álit sitt á samningnum í þjóðaratkvæðagreiðslu.

Í viðræðum við stjórnarandstöðuna fyrir nokkrum vikum lét hæstv. forsrh. þau orð falla að hver og einn þingmaður yrði að gera upp við samvisku sína hvort hann teldi samninginn standast stjórnarskrána eða ekki og átti þannig við að á þann hátt yrði tekinn af allur vafi. Alls óvíst er að það samviskuuppgjör standist fyrir dómstólum eftir á, enda hlýtur það að vera alþingismönnum umhugsunarefni að dómar Mannréttindadómstóls Evrópu og álit löglærðustu manna landsins benda til þess að Alþingi hafi hvað eftir annað samþykkt lög og staðfest samninga sem standast ekki íslensku stjórnarskrána. Ég dreg þá ályktun af þessu að Alþingi þurfi að taka sér tak og vanda sig betur við lagasetningu en ekki að fyrri aðgerðir réttlæti að haldið skuli áfram á sömu braut. Nú er tækifæri til að taka af allan vafa fyrir fram og það á að gera með því að samþykkja breytingar á stjórnarskránni.

Því fylgir mikil ábyrgð að vera í forustu fyrir örlitla þjóð sem á sér afmarkaða sögu, talar flókið, gamalt tungumál með ævafornar rætur og varðveitir bókmenntir sem eiga ekki sína líka í veröldinni. Því fylgir ekki síður ábyrgð að standa í sporum manna sem í meira en öld börðust fyrir því að ná hinu þrískipta valdi úr höndum Dana, manna sem trúðu því að framtíð Íslendinga yrði best borgið með yfirráðum í eigin landi og frelsi til að marka þjóðinni stefnu sem byggðist á auðlindum hennar, möguleikum, getu og vilja. Stjórnmálamönnum, sem byggja á slíkum grunni sögu og sjálfstæðisbaráttu, er mikill vandi á höndum á tímum sem kalla á stöðugt vaxandi samstarf þjóða til að leysa hin ógnvænlegu vandamál sem mannkynið stendur frammi fyrir. Vandi lítillar þjóðar, sem er jafnháð viðskiptum við aðrar þjóðir og við erum, ekki síst þjóðar sem býr við jafnsveiflukennt efnahagslíf og raun ber vitni, er að meta hvort sjálfstæði hennar er hætta búin, ef menn telja sjálfstæðið þá einhvers virði, og hvort ávinningar af einhverju tagi réttlæti samninga við stærri ríki eða ríkjaheildir með því valdaafsali sem kann að fylgja. Hvar skal látið staðar numið? Hvort skal haldið inn í hringiðu samstarfs og stofnana sem allar stefna í eina átt sem þó er að mestu óþekkteða reynist farsælla að halda sig í hæfilegri fjarlægð og ráða eigin för án þess þó að loka að sér eða hafna skynsamlegu samstarfi við aðrar þjóðir? Vandinn nú felst ekki síst í því að vötnin falla ekki öll í Dýrafjörð Evrópubandalagsins heldur horfum við upp á tvo mjög svo andstæða strauma sem koma afar skýrt fram í Evrópu. Annars vegar er vaxandi þjóðernishyggja, endurreisn eða stofnun þjóðríkja sem spretta upp úr rústum kommúnismans. Hins vegar eru hinar ríku þjóðir, hvort sem er í Vesturálfu eða Vestur-Evrópu, að þrýsta sér saman í þeim tilgangi að búa til efnahagsveldi sem skákað geti andstæðingunum, hverjir sem þeir eru.

Að sumu leyti minnir ástandið í Evrópu nú á tíma þjóðflutninganna miklu þegar þjóðir álfunnar voru á ferð og flugi ýmist á flótta undan austrænum ógnvöldum eða í leit að betra lífi meðan Rómarveldi á brauðfótum reyndi að styrkja sig með skipulagsbreytingum sem í raun leiddu til endanlegs falls þess mikla ríkis. Enginn veit hvernig Evrópubandalagið þróast, hvað þá álfan í heild. Ekkert segir að Evrópubandalagið muni verða varanlegt eða að stórveldahugmyndirnar verði að veruleika. Danir hafa sett strik í þann reikning og e.t.v. verða Frakkar til þess að jarða áformin um hið sameinaða evrópska ríki, um sinn a.m.k. Hvað er þá rétt að aðhafast á slíkum tímum? Að mínum dómi er réttast fyrir okkur að bíða átekta, leita samninga við helstu viðskiptaþjóðir okkar, þrýsta á samþykkt GATT-samninganna, kanna nýjar viðskiptaleiðir en stíga engin þau skref sem geta leitt okkur inn í blindgötu eða orðið til þess að negla okkur niður í reglugerðarveldinu í Brussel. Það gæti orðið til að hamla allri þróun hér í stað þess að ýta undir hana eins og fylgjendur EES-samningsins halda fram.

Efnahagsstefna ríkisstjórnarinnar, ytri aðstæður og sá aflasamdráttur sem við blasir gera að verkum að íslenskt efnahagslíf stendur höllum fæti um þessar mundir. Því er afar vafasamt að samþykkja samningana um Evrópskt efnahagssvæði og opna fyrir frjálst flæði fjármagns, flutninga og þjónustu. Íslenskt atvinnulíf stendur mjög illa að vígi í samkeppninni eins og málum er nú háttað. Samkvæmt upplýsingum Þjóðhagsstofnunar er samdráttur í öllum útflutningsgreinum. Það er því varla hægt að hugsa sér verri aðstæður andspænis þeirri ögrun sem samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði er gagnvart íslensku atvinnulífi. Sérfræðingar, sem lögðu mat á það á síðasta ári hvort rétt væri að tengja íslensku krónuna ECU, bentu á það að íslenskt efnahagslíf væri engan veginn undir þá tengingu búið og að áður en gripið yrði til slíkrar aðgerðar yrðu miklar breytingar að eiga sér stað. Að mínum dómi á hið sama við um íslenskt atvinnulíf andspænis Evrópsku efnahagssvæði enda býr það nú við miklar skuldir, samdrátt, háa vexti og erfiða ríkisstjórn. Ég dreg það stórlega í efa að atvinnulífið sé undir það búið annars vegar að hefja sókn inn á evrópska markaði og hins vegar að fá yfir sig aukna samkeppni utan frá. Ríkisstjórnin hefur hvorki náð að bæta stöðu fyrirtækjanna í landinu né að skapa það nauðsynlega rekstrarumhverfi sem þau þurfa. Reyndar kemur þar fleira til en aðgerðir og aðgerðaleysi ríkisstjórnarinnar, sjálf náttúruöflin ásamt fortíð og ríkjandi hugarfari.

Til að leggja upp í þá langferð sem fylgir EES-samningunum þarf góð klæði. Því miður eru allt of mörg íslensk fyrirtæki tötrum klædd ef ekki í lánsfötum. Ég get ekki séð, eins og málum er háttað, að atvinnulífið geti staðið undir þeim fjárfestingum, tækniþróun, vöruþróun, gæðaátaki, markaðskynningu og markaðssókn sem nauðsynlega þarf að fylgja í kjölfar samningsins um EES eigi íslensk fyrirtæki að spjara sig. Ég get ekki leynt því að ég er langt því frá eins bjartsýn fyrir hönd íslenskra fyrirtækja og þeir ráðherrar sem hvað mest dásama samninginn um EES sem samning hinna miklu tækifæra.

Til að slík opnun á efnahagskerfinu og atvinnulífinu skili árangri verða menn að standa nokkurn veginn jafnt að vígi í samkeppninni eða að fá aðlögunartíma en því verður ekki að heilsa. Ég endurtek að eftir þann margra ára samdrátt og stöðnun, sem hér hefur átt sér stað, er ástæða til að óttast um samkeppnishæfni íslenskra fyrirtækja og ábyrgðarlaust að tyggja upp klisjur um dásemd frjálsrar samkeppni, lækkun vöruverðs og þjónustu þegar þær aðstæður, sem ríkja í landinu, gefa ekki tilefni til neinnar bjartsýni.

Hæstv. utanrrh. hefur marglýst því yfir að nú opnist miklir möguleikar fyrir íslensk fyrirtæki. Ég hlýt að spyrja hann hvernig hann rökstyðji þá skoðun sína? Að mínum dómi eru ráðamenn enn einu sinni að bjóða upp á töfralausnir sem koma eiga að utan. Hjálpræði í formi stórkostlegra möguleika sem ég óttast að við séum því miður ekki í stakk búin til að nýta okkur nema í litlum mæli, séu þeir yfirleitt til staðar.

Hvert er stefnt með hinu Evrópska efnahagssvæði? Eftir hvaða stöðu er íslenska ríkisstjórnin að sækjast í heimi Evrópuþjóðanna? Hvaða skref verða stigin á eftir þessu? Eins og við vitum hafa ríkisstjórnir allra EFTA-ríkjanna annarra en Íslands lýst yfir vilja sínum til að gerast aðilar að EB. En rétt eins og danska ríkisstjórnin andspænis Maastricht-samkomulaginu kunna þessar ríkisstjórnir að lenda í andstöðu við þjóð sína. Framtíðin er því óljós en við hljótum að spyrja: Gilda aðrar reglur um okkur en hinar EFTA-þjóðirnar? Hversu lengi heldur fiskveiðistefna Evrópubandalagsins okkur utan dyra ef það kemur yfirleitt til mála að hleypa okkur inn í þessa paradís stórfyrirtækja og krata, sem loksins eru að sjá alþjóðahyggju sína verða að veruleika þótt Vestur-Evrópa ein sé undir?

Mér hefur fundist málflutningur ríkisstjórnarinnar einkennast fremur af kappi en forsjá enda held ég að þeim sé mun meira í mun að komast í þennan eftirsótta karlaklúbb sem um margt minnir meira á frímúrararegluna en t.d. Kiwanis og Lions því múrarnir umhverfis eru háir og eiga eftir að hækka og fáum útvöldum er veitt innganga. Sumum þykir svoleiðis félagsskapur eftirsóknarverður en ég er ekki á þeirri skoðun.

Því er haldið á lofti að við séum að tapa af einhverri lest. Að þessi þróun í átt til Evrópsks efnahagssvæðis sé óhjákvæmileg og að við eigum ekki annarra kosta völ. Þetta kom mjög skýrt fram í ræðu utanrrh. þar sem hann stillti málum þannig upp að við stæðum andspænis vali. Hann sagði, með leyfi forseta: ,,Okkar val stendur á milli þess að lenda utan tollmúra og hætta á að atvinna og fjármagn leiti úr landi inn á markað Evrópubandalagsins eða gera raunhæfa samninga sem gera okkur kleift að skapa skilyrði fyrir blómlegu atvinnulífi, vexti þess og viðgangi í okkar eigin landi. Íslenskt atvinnulíf þarf fyrr eða síðar að laga sig að breyttum aðstæðum í Evrópu, um það eru allir sammála, hvort sem þeir eru innan eða utan viðskiptabandalaga, eða hætta að öðrum kosti á stöðnun og jafnvel hnignun. Okkar leið var ekki að sækja um inngöngu í Evrópubandalagið heldur að ná samningum um Evrópskt efnahagssvæði til að tryggja áhrif okkar og ávinning í alþjóðlegum viðskiptum og samstarfi svo sem best er kostur.``

Þessi kafli lýsir að mínum dómi hinni tilhæfulausu bjartsýni utanrrh. sem mér finnst að hann þurfi að rökstyðja hér fyrir okkur alþingismönnum. Hvernig rökstyður hann þessa framtíðarsýn, bjartsýnina um að íslenskum fyrirtækjum standi margir góðir kostir til boða miðað við það efnahagsástand sem hér ríkir? --- Dómsrmh. gerist nú hávaðasamur í hliðarherbergi.

Ég verð að segja það, virðulegur forseti, að mér er þessi hugsun um að við eigum engra kosta völ en að ganga inn í hið Evrópska efnahagssvæði afar ógeðfelld, einkum það sem mér finnst koma mjög skýrt fram í þessum málflutningi að hjá því verði ekki komist að þróa öll samfélög í sömu átt. Vissulega þurfa menn að laga sig að aðstæðum. En fjölbreytnin, ekki einsleitnin, eins og boðað er í samningnum um hið Evrópska efnahagssvæði, fjölbreytnin er mikill kostur, ekki aðeins í efnahagslífi heldur öllu menningarlífi og samskiptum þjóða. Siðað fólk á að geta samið um viðskipti og samskipti án þess að þurfa að setja alla undir samræmd lög og reglur með tilheyrandi eftirliti.

Það sem vakið hefur hvað mesta athygli mína við lestur samningsins og þeirra frv., sem þegar eru komin fram, er þetta gríðarlega reglugerðarveldi sem verið er að koma á fót. Sú hugsun speglast vel í ræðu utanrrh. þar sem hann segir, með leyfi forseta:

,,Múrarnir falla þá því aðeins að hægt sé að treysta því að farið hafi verið eftir settum reglum í þjónustustarfi eða við framleiðslu þeirrar vöru sem í boði er. Þetta traust fæst ekki nema helstu reglur um framleiðslu og atvinnustarfsemi sem tengist útflutningi séu samræmdar.``

Í kjölfar þessarar hugsunar streymir frá Evrópubandalaginu gríðarlegur fjöldi reglugerða og samþykkta og mér finnst vera ákveðin mótsögn í þessu. Annars vegar að koma á frelsi í viðskiptum, frjálsri samkeppni, en hins vegar að setja allt undir endalausar reglugerðir. Mér sýnist að þarna sé á ferðinni þróun yfir í það sem ég vil kalla reglugerðarveldi embættismanna sem er mér afar ógeðfelld. Ef við hugsum betur út í þetta, þennan straum, allt liggur í einn farveg, allir eiga að fara sömu leið, og hugsum til sögunnar þá getum við spurt okkur hvar stæðum við nú ef t.d. Germanir hefðu sagt sem svo: Það gefast bara allir upp fyrir þessum Rómverjum, við verðum bara að gera það líka. Hvar stæðum við ef ensku púrítanarnir á sautjándu öld í Englandi hefðu sagt: Það er verið að koma á einveldi í öllum ríkjum Evrópu, við verðum bara að sætta okkur við það líka. Í staðinn tóku þeir kónginn og hjuggu af honum hausinn til þess m.a. að tryggja það lýðræði sem þeir vildu koma á. Þetta var að vísu ekki fögur aðferð eða til fyrirmyndar en þeir sættu sig ekki við það að allt væri að renna í einn farveg. Við getum tekið enn eitt dæmi af íbúum nýlendnanna þrettán í Ameríku og íbúa Frakklands á seinni hluta átjándu aldar sem ekki sættu sig við það þjóðfélagskerfi sem þá var ríkjandi, að allir ættu að hlýða kóngsins lögum. Þeir gerðu uppreisn.

Það er nefnilega efinn, það eru spurningarnar sem menn spyrja sem eru hreyfiafl sögunnar en ekki það að telja allt vera óhjákvæmilegt, að allt liggi í einn farveg. Það er þessi hugsun sem mér finnst vera eins og rauður þráður í gegnum þennan málflutning hér, að við eigum ekki annarra kosta völ. Því hafna ég algjörlega. Ég hafna því að leiðin sé aðeins ein og að Íslendingar eigi ekki annarra kosta völ, hvað þá að sú leið til framtíðar sem ríki EFTA og EB ætla sér að feta í kjölfar þessa samnings sé hin eina sanna leið, eini möguleikinn, enda dreg ég það mjög í efa að leiðin sé fær og þjóðir Evrópu muni sætta sig við þennan embættismanna- og reglugerðafarveg. Sem betur fer ber saga Evrópu þess einmitt merki að þjóðir sætta sig ekki við yfirstjórn af þessu tagi.

Leiðirnar eru til. Það eru til aðrar leiðir. Menn mega ekki loka sig inni í svona hugsunum. En það þarf bæði kjark og hugmyndaauðgi og fólk sem er laust við nauðhyggju af þessu tagi til þess að stýra göngu í átt frá því sem verið er að þróa úti í Evrópu. Og þá vaknar spurningin: Í hvers konar samfélagi viljum við lifa? Hvers konar samfélag viljum við sjá hér á okkar landi? Hvaða möguleika eigum við? Að mínum dómi stöndum við frammi fyrir því, ekki aðeins hér í Evrópu, heldur í öllum heiminum að Vesturlandabúar, þeir sem nú um 200 ára skeið hafa gengið endalaust á auðlindir jarðarinnar, verða að söðla um. Við getum ekki haldið áfram á þeirri braut sem gengin hefur verið. Mengun, auðlindaþurrð og ýmis vandamál sem fylgja í kjölfarið, vaxandi andstæður milli norðurs og suðurs, allt gerir þetta það að verkum að við erum komin að endimörkum hagvaxtarins í því formi sem hann hefur verið undanfarin 200 ár þar sem stöðugt hefur verið gengið á auðæfi jarðarinnar.

Fyrir nokkrum árum kom út hin svokallaða Brundtland-skýrsla þar sem lögð var áhersla á að það bæri að þróa þjóðfélögin í átt til þess sem kallað er sjálfbær þróun, þ.e. að hinar ýmsu einingar verði að reyna að standa sem mest undir sér sjálfar til þess að koma í veg fyrir þá gífurlegu sóun og ágang á auðlindir jarðarinnar sem við höfum horft upp á á undanförnum öldum.

Það er hálfmótsagnakennt og nöturlegt að formaður þessarar nefndar var Gro Harlem Brundtland sem núer einn helsti talsmaður þess í Noregi að Norðmenn gerist aðilar að Evrópsku efnahagssvæði og Evrópubandalaginu. Það er oft erfitt að sjá að hugmyndafræði þessara krata gangi upp, að allt komi heim og saman.

Ráðstefna Sameinuðu þjóðanna í Ríó í sumar undirstrikar líka að stefnubreyting þarf að eiga sér stað. Sú þróun sem verið er að boða í Evrópu með samningnum um Evrópskt efnahagssvæði gengur að mínum dómi í þveröfuga átt. Hún gengur ekki í átt til breyttra lifnaðarhátta heldur er samningurinn fyrst og fremst gerður til að auka viðskipti, auka hagvöxt. Hann á að bæta samkeppnisstöðu evrópskra fyrirtækja, bæði innan svæðisins og andspænis keppinautunum í öðrum álfum. Það gefur auga leið að þótt samstarfs sé þörf og samstarf þjóða þurfi að vera sem mest, auðvitað á friðsamlegum nótum, þá er þetta þróun til stórrar einingar með mikið stjórnkerfi þar sem leiðin frá valdhöfum til einstaklinga eða einstaklinga til valdhafa er óralöng. Er þetta samfélag sem við viljum vera hluti af? Hvernig verður með lýðræðið í þessu samfélagi Evrópu sem fram undan er? Að mínum dómi er lýðræðinu hætta búin. Þeir þingmenn frá Norðurlöndunum, sem ég hef rætt við og eru jafnvel fylgjandi aðild Noregs og Svíþjóðar að Evrópubandalaginu, hafa mestar áhyggjur af því hve Evrópubandalagið og þetta kerfi allt saman er ólýðræðislegt. Þetta er embættismannaveldi með nokkrum ráðherranefndum að auki. Þetta er ekki sú samfélagsgerð sem ég vil sjá á Íslandi. Við höfum tækifæri til að skapa hér þjóðfélag jöfnuðar og jafnréttis, þar sem lýðræði er tryggt og hver og einn getur haft áhrif á sitt umhverfi, einmitt vegna smæðarinnar. En ég get ekki leynt því að ég ber ugg í brjósti fyrir því hvað um okkur verður á þessu stóra efnahagssvæði þar sem allt það sem hér er til umræðu, samningurinn og fylgifrumvörpin, ganga í fyrsta lagi út á það að gefa vald, veita endalaust vald til ráðherra og síðan út úr landinu til stofnana hins Evrópska efnahagssvæðis. Allt gengur þetta út á grundvallarhugtakið í þessum samningi: einsleitni. Allt á að vera eins á svæðinu. Ég spyr mig: Hvað leiðir af þessari einsleitni? Verður þetta til þess t.d. að draga úr nýsköpun? Draga úr því að menn geri tilraunir til að þróa eitthvað nýtt í framleiðslu? Reglugerðirnar geta orðið til að hefta alla framþróun.

Ég ætla aðeins að víkja að stöðu kvenna á hinu Evrópska efnahagssvæði. Reyndar var nokkuð vikið að því hér hjá síðasta ræðumanni og óþarfi að endurtaka það. En það fer auðvitað ekki hjá því að kvenfrelsisafl eins og Kvennalistinn hafi miklar áhyggjur af þessu samfélagi sem þarna er fram undan, þessu efnahagssvæði því að eitt af helstu einkennum þess er yfirgnæfandi karlveldi á öllum stigum, í öllum stofnunum, í öllum nefndum. Og sú hugmyndafræði sem gengur í gegnum samninginn og þessa umræðu eru karlveldishugmyndir. Þetta eru hugmyndir sem eru einkennandi fyrir karlveldi, fyrir ,,líberalisma`` eða auðhyggju eða hvað við eigum nú að kalla það, þar sem hugtök eins og frjáls samkeppni og hagvöxtur eru gegnumgangandi. Við þekkjum það frá sögunni að þegar hugmyndir og kröfur um jafnrétti og jöfnuð standa andspænis slíkum hugmyndum þá vilja þær gjarnan víkja fyrir hagsmunum fyrirtækja og peningaaflanna.

Ef við horfum á stöðu kvenna innan EB-landanna þá er hún einfaldlega allt önnur en sú sem við þekkjum frá Norðurlöndunum þó reyndar sé þar í gangi ýmislegt til að bæta stöðu kvenna. En hlutur þeirra á vinnumarkaði, hlutur þeirra í stjórnum og stofnunum Evrópubandalagsins gefur ekki tilefni til bjartsýni. Þar er gríðarlegt verk að vinna.

Atvinnuleysi er mikið í Evrópu, einkum meðal ungra kvenna, og atvinnuþróunin með þessa miklu áherslu á iðnað, samkeppnisiðnað, gefur heldur ekki tilefni til bjartsýni fyrir hönd kvenna. Auðvitað kunna að felast þarna ýmis tækifæri sem ekki eru augljós við fyrstu sýn. En þessi hugsun um einsleitni, það að færa allt í sama farveg, gæti leitt til þess að menn reyni sem mest að jafna stöðuna innan Evrópubandalagsins sem yrði þá til þess að staða kvenna í norðurhluta Evrópu mundi versna þó það mundi kannski færa konum í suðurhlutanum einhverjar úrbætur. Ég veit það af samtölum sem ég hef átt við konur, sérstaklega frá Suður-Evrópu, að þær binda vonir við þessa þróun, að hún muni færa þeim ávinninga, á meðan konur t.d. í Danmörku hafa miklar áhyggjur af þessari þróun og þá ekki síst það að til þess að þjóðirnar séu samkeppnisfærar þá þurfi að lækka skatta, það muni koma niður á velferðarkerfinu, en sá niðurskurður kemur aftur niður á konum.

Það sem skiptir okkur konur máli sérstaklega er auðvitað það að við getum séð okkur farborða, að konur séu efnahagslega sjálfstæðar, og það beinir sjónum okkar að launamálum, ég ætla reyndar að koma að því aðeins síðar, því það vakna auðvitað miklar spurningar um þróun launamála á hinu Evrópska efnahagssvæði. Aðbúnaður fjölskyldna, gæði mannlífsins sem ég vil kalla svo og tel að við þurfum að leggja mun meiri áherslu á fremur en efnahagslega ávinninga, tækifæri til þátttöku í stjórnmálum, félagslífi og öllu opinberu lífi, lýðræðið í samfélaginu, allt skiptir þetta okkur miklu máli. Og ég fæ ekki séð að sú þróun og stefnumörkun sem á sér stað á hinu Evrópska efnahagssvæði muni verða til þess að færa okkur betri kjör, meira lýðræði, betri félagslega þjónustu, hvað þá aukið lýðræði. Þar af leiðandi er það afar skiljanlegt að konur eru í meiri hluta þeirra sem eru afar gagnrýnir á þessa leið og þá þróun sem þarna á sér stað og það er ekki að ástæðulausu.

Ég held einfaldlega að það muni reynast erfiðara í þessu stóra samhengi að bæta stöðu kvenna heldur en það er í hinum smáu og stóru þjóðríkjum þar sem leiðin til stjórnenda, þeirra sem annast stefnumótun, verður gríðarlega löng og erfitt að hafa þar áhrif.

Ég ætla að víkja aðeins að stöðu þessa máls hér í þinginu. Það er nú svo að enn eiga mörg mjög mikilvæg mál eftir að koma hér inn í þingið. Þar get ég nefnt það sem fram hefur komið í þessari umræðu, t.d. lagafrv. um orkumál, landakaup og síðast en ekki síst fiskveiðisamningurinn sem er einn mikilvægastihluti þessa samnings. Og því er ég að nefna þetta hér að það eru ekki síst þessi frv. sem fram eru komin sem benda ótvrírætt í þá átt sem ég tel afar gagnrýniverða, sem er þetta framsal Alþingis á valdi til ráðherra og síðan út úr landinu. Þetta mál allt saman er svo stórt að í rauninni ætti þjóðfélagið að vera logandi af umræðum um það mál og hver einasti maður að vera í því að kynna sér málið. En við stöndum frammi fyrir því eftir að skoðanakönnun utanrrn. var birt að það kemur í ljós að því miður hafa allt of fáir kynnt sér þetta mál. Ég tel vera ýmsar skýringar á því og þá ekki síst sá einhliða áróður utanrrh. og utanrrn. sem komið hefur fram og gefinn hefur verið út. Utanrrn. hefur ekki verið reiðubúið til að verja krónu af þeim peningum sem það fékk til kynningar til annarra aðila enda leiðir af því að hin opinbera kynning er öll í hvítu, vil ég segja. Samningurinn er dásamaður og birtist í litum og fögrum bæklingum en ekki er minnst einu orði á gallana. Í málflutningi hæstv. utanrrh. og viðskrh., sem hvað mest hafa talað um þetta, er svo a heyra að á þessum samningi séu engir hnökrar og hann muni ekki hafa neinar þær afleiðingar sem vert sé að setja spurningarmerki við. Ég verð að segja að þeir nafnar minna mig mest á það sem ég hef lesið um norska heimatrúboðið sem gekk um götur í Noregi, sló menn á öxl og spurði: ,,Er De frelst? Nema þeir eru ekkert að spyrja heldur segja þeir: ,,Jeg er frelst. Og þeir lýsa því yfir að það þurfi ekkert að ræða þessi mál. Stjórnarskrármálið er bara augljóst mál. Það er leyst, þarf ekkert að ræða það meir. Málflutningur af þessu tagi er ekki traustvekjandi. Hann getur ekki talist traustvekjandi og allra síst þegar við hugsum um það að utanrrn. gaf út bækling undir yfirskriftinni: ,,Fullvalda þjóð með framtíðarsýn. Viku eða hálfum mánuði síðar var haldið flokksþing Alþfl. með pompi og prakt undir yfirskriftinni: ,,Fullvalda þjóð með framtíðarsýn. Þetta er auðvitað bara áróður. Þetta er ekkert annað en áróður. Þetta er einhliða áróður ráðuneytisins. Þetta er ekki málefnaleg umfjöllun. Hvernig á fólk að taka mark á þessu? Hvers vegna ætti fólk að vera að setja sig inn í þetta mál þegar svona er haldið á hlutunum? Þar að auki veit auðvitað allur almenningur að það stendur ekki til að bera þetta mál undir þjóðina. Hvers vegna ætti fólk að vera að kynna sér þetta þegar svona er staðið að verki? Þó að það sé auðvitað verkefni okkar alþingismanna að knýja ríkisstjórnina til stefnubreytingar í þessu máli.

Ég ætla aðeins í framhaldi af þessu að koma inn á stjórnarskrármálið. Því hafa reyndar verið gerð afar góð skil hér og er svo sem ekki miklu við það að bæta. En þessi þáttur málsins hlýtur að ráða miklu um afstöðu alþingismanna. Ég verð að segja það sem mína skoðun að ég treysti mér ekki til þess að segja nákvæmlega að samningurinn gangi á svig við stjórnarskrána en það er alveg augljóst að hann felur í sér töluvert valdaafsal og ég vil alveg sérstaklega benda á þann þátt sem snýr að Alþingi Íslendinga og mér finnst ekki hafa verið gefinn nægur gaumur í þessu samhengi, og það er að menn segja, m.a. fjórmenningaklíka utanrrh. --- ég ætlaði ekki að nota svona óvirðuleg orð um þá, þetta eru virtir menn og þetta skrapp út úr mér, ég ætlaði ekki að segja þetta. (Gripið fram í:Satt samt.) Oft má satt kyrrt liggja. --- En það sem ég ætlaði að vekja athygli á í þessu samhengi er það að ég er mjög ósátt við þá skoðun að það sé ekki verið að framselja löggjafarvald þar sem Alþingi fái að segja já eða nei. Að mínum dómi er það afsal eða framsal á löggjafarvaldi þegar Alþingi ræður ekki inntaki þeirra laga sem verið er að setja. Við erum hér með ótal lagafrv. sem meiningin er að afgreiða. Við getum breytt þar einstaka orðum og lagað setningar en inntaki laganna megum við ekki breyta því að þau eiga að vera í samræmi við samninginn um Evrópskt efnahagssvæði. Þetta tel ég vera skýlaust framsal á löggjafarvaldi. Það getur ekki verið skilningurinn á löggjafarhlutverki Alþingis eða löggjafarhlutverki almennt að þeir sem kjörnir eru til þess að setja lög eigi einungis að segja já eða nei. Ég get ekki sætt mig við þennan skilning. Og það sem kannski skiptir ekki síður máli er að þegar virtir fræðimenn hafa dregið fram jafnsterkan efa og raun ber vitni þá á að taka allan vafa af. Það eru góðir stjórnarhættir.

Í framhaldi af því ætla ég aðeins að nefna þá kröfu, ekki aðeins stjórnarandstöðunnar heldur einnig fjölmennra samtaka úti í þjóðfélaginu, að þetta mál verði borið undir þjóðina. Það getur ekki talist annað en eðlilegt að þetta mál verði borið undir þjóðina. Þar með get ég ekki annað en vísað til málflutnings hæstv. utanrrh. um þjóðaratkvæðagreiðsluna þar sem hann vitnaði til Bjarna Benediktssonar, fyrrv. forsrh. og stjórnlagasérfræðings, máli sínu til stuðnings, þar sem Bjarni Benediktsson hafði sagt, með leyfi forseta: ,,Það er yfirleitt reynsla þar sem þjóðaratkvæði hafa verið að þau verka mjög í íhaldsátt.``--- Þau verka mjög í íhaldsátt. Sem sagt: Þjóðirnar eru íhaldssamar og það eru rökin fyrir því að það eigi ekki að bera mál í þeirra dóm. Við andstæðingar Sjálfstfl. gætum kannski sagt hér að við ættum að hætta að vera að kjósa til Alþingis eða að bera stjórnmálin undir dóm kjósenda af því að niðurstaðan horfi í íhaldsátt, vegna þess hve fylgi Sjálfstfl. er mikið. Við ættum kannski að sameinast um að hætta að kjósa og finna bara eitthvert annað kerfi fyrst þjóðin vogar sér að kjósa í íhaldsátt. (Gripið fram í:Það er nú að lagast.) En málið er bara það, hvað sem menn kjósa og hver sem þeirra skoðun er, að menn verða að lúta vilja meiri hlutans. Það er inntak lýðræðisins. Að lúta vilja meiri hlutans hvort sem hann horfir í íhaldsátt eða einhverja aðra. Röksemdir af þessu tagi, stjórnarhættir af þessu tagi, þar sem menn neita að bera einhver viðamestu og afdrifaríkustu mál sem til umræðu hafa komið undir þjóðina, slíkir stjórnarhættir eru ekki til fyrirmyndar. Þeir eru ólýðræðislegir og ég verð að segja það, virðulegi forseti, að ég skammast mín fyrir stjórnarhætti af þessu tagi. Mér finnst nöturlegt að heyra svona málflutning og að stjórnvöld, ríkisstjórn Íslands skuli voga sér að ætla að keyra þetta mál hér í gegn með einföldum meiri hluta alþingismanna án þess að bera það undir þjóðina. Ég tel að þingið og ríkisstjórnin hafi ekkert umboð til þess að gera þetta. Þetta mál var ekki á því stigi fyrir kosningarnar 1991 að ljóst mætti vera hvað í samningnum fólst. Það hafa orðið miklarbreytingar á honum síðan og málið skýrst og hinn endanlegi samningur orðið til. Ég get því ekki séð að ríkisstjórnin hafi umboð til að taka svona stórar ákvarðanir án þess að bera þær undir þjóðina.

Þá langar mig aðeins að minnast á það sem kallað hefur verið girðingar eða þröskuldar í framhaldi af samningnum. Ég vil í örfáum orðum vara við því að menn hafi mikla trú á því að hægt verði að koma í veg fyrir afleiðingar með alls konar hindrunum og girðingum. Sumar af þeim eru reyndar eðlilegar eins og kröfur um tungumálakunnáttu og fleira. En ef menn eru að gera samning af þessu tagi þá verða menn náttúrlega að vera reiðubúnir til að standa við hann. Vera reiðubúnir að standa við þá opnun sem samningurinn felur í sér og ætla ekki eftir á að fara að hindra það að fólk setjist hér að eða fái vinnu.

Örfá orð um landbúnaðinn sem heyrir undir mig í landbn. og ég vil aðeins koma inn á. Mig langar til að spyrja hæstv. utanrrh.: Hvað felst í því fyrirheiti sem gefið er í samningnum um frekari opnun í viðskiptum með landbúnaðarvörur? Hefur hann einhverja tilfinningu fyrir því hvað þetta þýðir? Hver er vilji EB í þessu máli? Nú vitum við að Evrópubandalagið hefur verið mjög þungt í taumi í GATT-viðræðunum og að niðurgreiðslustefna Evrópubandalagsins gagnvart landbúnaðinum er gríðarlega stór þáttur í þeirra pólitík. Ég spyr nú einfaldlega vegna þess að maður veltir því fyrir sér hvort eitthvað sé að marka svona yfirlýsingar í þessum samningi. Er þetta bara út í bláinn? Hér er landbrh. ekki til staðar en það var upplýst landbn. í þessari viku að ríksstjórnin hefði komið sér saman um túlkun á bókun 3 í samningnum. En það hefur vafist nokkuð fyrir mönnum hvort heimilt væri að setja jöfnunargjöld á sýrðar mjólkurvörur vegna þess að orðanna hljóðan í samningnum ber þess vott að í rauninni sé það ekki heimilt.

Ef ríkisstjórnin hefur samþykkt ákveðna túlkun á þessu þá vaknar sú spurning: Hversu vel stenst slík samþykkt ríkisstjórnarinnar? Hversu vel stenst slík túlkun? Eru menn að fara út í það að reyna að túlka samninginn sér í vil, reyna að segja sem svo: Ja, við skiljum þetta svona og svona, það er ljóst að það urðu þarna ákveðin mistök við samningsgerðina eða menn tóku ekki nógu vel eftir þessu? --- Og ég vil vara við því að menn geri þennan samning og fari svo að túlka einstök atriði hans sér í vil því að það kann auðvitað að koma annað í ljós ef málin fara til úrskurðar á æðstu stöðum.

Ég hefði viljað spyrja landbrh. varðandi önnur áhrif á landbúnaðinn en að mínum dómi er það þáttur sem hefur alls ekki verið með í þessari umræðu, þ.e. önnur áhrif á landbúnaðinn, og þá er ég að hugsa um t.d. fjárfestingar í ferðaþjónustu sem verða náttúrlega í beinni samkeppni við bændur, og ýmsa aðra þjónustu sem verður opnað fyrir með samningnum og verður þá í samkeppni við innlenda þjónustu. Mér vitanlega hafa bændur ekki sent neitt frá sér um þessi atriði eða kannað þetta sérstaklega og ég hefði viljað fá að heyra eitthvað frá hæstv. landbrh. hvort hann hefur eitthvað velt því fyrir sér hver þessi áhrif muni verða.

Aðeins um menntamálin. Þessi samningur fjallar að sjálfsögðu ekki um menntamál en þó er það ein af þeim málum sem aðeins er komið inn á og menn hafa góðar meiningar um. Þetta er eitt af þeim sviðum sem ég er býsna sátt við að menn hafi nokkuð mikla og góða samvinnu á og þetta er eitt af fáum sviðum þessa samnings sem gefa Íslendingum einhverja möguleika, þ.e. þær samvinnuáætlanir sem eru í gangi eins og COMETT- og ERASMUS-áætlunin. En sannleikurinn er nú sá að við erum orðnir aðilar að þessum áætlunum þó að samningurinn um Evrópska efnahagssvæði sé ekki genginn í gildi og samningurinn er að sjálfsögðu ekki skilyrði fyrir því að við séum með í þessum áætlunum. Það sem mig langaði að nefna í þessu samhengi var það að menn hafi í huga og vari sig á því, ef þessi samningur verður samþykktur, að samvinna í menntamálum eins og á öðrum sviðum kann að leiða af sér einsleitni, að menn fari að þróa menntamálin, menntakerfin í sama farveg. Þar vil ég sérstaklega benda á reynslu Dana sem komust að því fyrir allnokkrum árum að dönskum umsækjendum gekk mjög illa að fá vinnu hjá Evrópubandalaginu og þegar kafað var ofan í málið kom í ljós að það voru fyrst og fremst þýskar og franskar hugmyndir og viðmiðanir sem réðu í mannaráðningum og kröfum um menntun og auðvitað urðu Danir að fara út í það að aðlaga sig þessum kröfum. Ég hef séð það og heyrt frá danska menntmrh. að þeir eru býsna vakandi fyrir þessu en þetta er eitt af því sem menn verða að hafa í huga.

Virðulegur forseti. Ég er nú mjög langt komin í máli mínu og ætla að fara að reyna að draga saman það helsta sem snertir þetta mál. Það er þó eitt reyndar sem ég á eftir og það er varðandi stefnuna í málefnum vinnumarkaðarins. --- Nú er félmrh. náttúrlega ekki hér heldur frekar en aðrir ráðherrar. --- En ég beindi þeirri spurningu til hæstv. fjmrh. í gær hver væri stefna ríkisstjórnarinnar í launamálum ríkisstarfsmanna. Í tengsum við hið Evrópska efnahagssvæði hljóta að vakna spurningar varðandi þróun launamála sem að mínum dómi gætu legið í tvær áttir. Annars vegar erum við með þetta tvöfalda launakerfi þar sem samið er um lága grundvallartaxta, síðan fá menn ýmiss konar yfirborganir eða yfirvinnu. En hvað gerist með hinu Evrópska efnahagssvæði? Munu menn freistast til þess að ráða ódýrt, erlent vinnuafl hingað og borga lægstu taxta eða tekst að standa vörð um réttindi launafólks? Og hvað mun gerast hjá ríkinu? Ég beini þeirri spurningu til hæstv. utanrrh.: Hvernig sér hann þróunina í launamálum ríkisins í kjölfar samningsins um Evrópskt efnahagssvæði? Því ég tel að það verði ekki síst ríkisstarfsmenn og ýmsir sérfræðingar sem muni leita út á hið Evrópska efnahagssvæði eftir vinnu. Og ef við ætlum að halda hér í okkar besta fólk þá verðum við auðvitað að greiða laun sem eru í samræmi við það sem gerist á hinu Evrópska efnahagssvæði. Hvernig sér hæstv. utanrrh. þróunina í þessum efnum? Hvernig ætlar ríkisstjórnin að bregðast við þessu? Hver á hennar launastefna að verða?

Þessi samningur felur auðvitað í sér bæði kosti og galla. Og ef ég reyni að draga saman rétt í lokin hverja ég tel vera kosti og galla þessa samnings og byrja á kostunum, þá er þar fyrst að nefna að með þessumsamningum nást tollalækkanir fyrir íslenskar sjávarafurðir sem metnar eru á 1,5--2 milljarða króna. Þessi samningur mun hafa í för með sér ýmis tækifæri fyrir fólk á sviði menntamála, rannsókna og ýmissa starfa erlendis. Hugsanlega felur samningurinn í sér tækifæri fyrir íslensk fyrirtæki. Hann gæti líka leitt af sér erlendar fjárfestingar sem gætu komið að gagni hér fyrir atvinnulífið. Og samningurinn gæti líka haft þau áhrif að hann leiddi til aukins jafnvægis í efnahagslífi því það er nú svo að í okkar óstöðuga kerfi geta menn lært margt af öðrum þjóðum. Síðan mundi ég telja það sem síðasta kost að þessi samningur færir okkur ýmiss konar lagasetningu sem er af hinu góða, en það eru þó flest allt lög sem við gætum samþykkt án þess að þessi samningur kæmi til.

En ef ég kem svo að göllunum, sem ég tel vera, eins og væntanlega hefur komið fram hér í mínu máli, meiri og stærri en kostina, þá er fyrsti og stærsti gallinn það valdaafsal sem þessi samningur felur í sér. Í öðru lagi þá færir hann það með sér að við munum ekki lengur verða ráðandi um stefnumótun í stórum og mikilvægum málaflokkum sem eru hvorki meira né minna en allt viðskiptalífið og ýmislegt fleira. Ég tel þessa hugsun um einsleitni vera mikinn galla á hugmyndafræði þessa fyrirbæris, hins Evrópska efnahagssvæðis. Samningurinn ýtir ekki undir bætta stöðu kvenna þó að í honum sé að finna fyrirheit um að unnið skuli að auknu jafnrétti karla og kvenna. Með þessum samningi er að fæðast ný tegund af reglugerðar- og stofnanaveldi sem verður til í framhaldi af Evrópubandalaginu. Ég vil líka nefna það að enginn virðist vita hver kostnaðurinn verður við allt þetta og við hljótum auðvitað að spyrja hæstv. utanrrh. hvað líði mati á þeim kostnaði sem fylgir þessum samningi. Og síðast en ekki síst þá gæti það gerst að samningurinn gerði mörgum íslenskum fyrirtækjum lífið nánast óbærilegt ef ekki leiddi hreinlega til dauða.

Að lokum, virðulegur forseti, vil ég ítreka það að þetta er mjög stórt mál sem við erum hér að ræða. Það verður engu breytt í þessum samningi. Við sem hér erum stöndum frammi fyrir því að samþykkja hann eða hafna. Og að vandlega athuguðu máli hef ég komist að þeirri niðurstöðu að gallarnir sem fylgja samningnum séu fleiri en kostirnir.

Í fyrsta lagi tel ég leika vafa á því að hann standist stjórnarskrána.

Í öðru lagi er ég andvíg þeirri hugmyndafræði og framtíðarsýn sem einkennir samninginn.

Í þriðja lagi óar mér það reglugerðaveldi sem verið er að koma á fót með samningnum um hið Evrópska efnahagssvæði.

Í fjórða lagi finnst mér vanta allar upplýsingar og kannanir á áhrifum samningsins á íslenskt samfélag.

Í fimmta lagi get ég ekki sætt mig við það valdaafsal sem á sér stað með samningnum og að stefnumótun í viðamiklum málaflokkum, og þar með möguleikar okkar til að þróa það samfélag jöfnuðar og kvenfrelsis, sem við kvennalistakonur viljum vinna að, að þeir möguleikar verði skertir.

Virðulegi forseti. Þetta stóra mál er þess eðlis að það á að leggja í dóm þjóðarinnar. Og ég skora á hæstv. utanrrh. að losa sig nú úr íhaldsörmunum og sinna þeirri lýðræðislegu skyldu sinni að sækja umboð til þjóðarinnar til samþykkis eða synjunar á samningnum um Evrópskt efnahagssvæði.

Jóhann Ársælsson: Hæstv. forseti. Sá samningur sem er hér til umfjöllunar er ákaflega mikilvægur og umfjöllun um hann hér á hv. Alþingi verður að vera í alla staði vönduð. Það þarf þess vegna engan að undra þó það taki nokkurn tíma að ræða samninginn og þau gögn sem honum fylgja og eru raunverulega hluti hans. Áður en ég kem að hinni eiginlegu umfjöllun um áhrif hugsanlegrar aðildar okkar að Evrópska efnahagssvæðinu ætla ég að koma að nokkrum mjög mikilvægum forsendum sem að mínu mati verða að vera fyrir hendi áður en það að vega saman efnahagslegar forsendur getur farið að ráða úrslitum málsins. Ég ætla ekki að fara mjög nákvæmlega í þær umræður sem hér hafa farið fram. Ég tel að hér hafi farið fram mjög góð umræða um samninginn og mér finnst að stjórnarandstæðingar hafi gert ýmsum atriðum mjög góð skil og ég mun þess vegna ekki lengja umræðuna með því að fara í þau. Ég ætla hins vegar að ræða nokkur atriði sem mér finnst að ég þurfi að koma á framfæri sem mínum skoðunum og fara síðan nokkuð nákvæmlega út í þau áhrif sem mér finnst að blasi við vegna sjávarútvegsmálanna sem hafa af mörgum verið talin aðalávinningur okkar vegna þessara samninga.

Hver einasti þingmaður verður auðvitað að gera það upp við sína samvisku hvort hann telur að þessi samningur geti á einhvern hátt reynst hættulegur sjálfstæði og fullveldi þjóðarinnar því að við verðum fyrst af öllu að vera sannfærð um að sjálfstæði þjóðarinnar skerðist ekki, hvorki við gildistöku samningsins né vegna þeirrar þróunar sem af honum leiðir. Hér er ég að tala um sjálfstæði í víðasta skilningi hugtaksins, þ.e. löggjafarvaldið, dómsvaldið, framkvæmdarvaldið og hið huglæga sjálfstæði þjóðarinnar. Það er mín skoðun með fullri virðingu fyrir lagatúlkunum og vangaveltum lögspekinga um málið að um raunverulega takmörkun á ákvörðunarvaldi okkar sé að ræða á öllum þessum sviðum. Ástæðurnar eru eftirfarandi:

Ákvarðanir eftirlitsstofnunar EFTA skerða framkvæmdarvaldið. Víðtækt dómsvald verður framselt til EFTA-dómstólsins. Alþingi er ætlað að samþykkja í einu lagi öll lög og reglur EB sem gilda á öllum þeim sviðum sem samningurinn nær til og getur ekki breytt stafkrók í neinum af þeim lagatextum sem þar um ræðir. En svo er það sú regla sem ég vil kalla aðalsamskiptareglu framtíðarinnar á milli EB og EFTA-ríkjanna, þ.e. að ný lög og reglur á samningssviðinu skuli EFTA-ríkin samþykkja athugasemdalaust eða snauta úr samstarfinu ella. Það má líkja aðstæðum Alþingis Íslendinga við aðila í hjónabandi sem hefur samþykkt þá meginreglu að makinn taki allar ákvarðanir og eina svarið geti verið já eða endanleg ákvörðun um skilnað. En síðast en ekki síst ætla ég að nefna hið huglæga sjálfstæði, þ.e. þá sannfæringu að við erum sjálfstæð þjóð og getum sett lög og reglur að eigin vild án þess að þurfa að byrja á því að kanna hvort það brjóti í bága við lög og reglur annarra þjóða. Það sem ég hef hér sagt er meira en nóg til þess að samvisku minnar vegna verð ég að hafna þessum samningi. En það er aftur á móti margt í samningnum sem gæti orðið til bóta í samskiptum okkar við aðrar þjóðir og ýmsu af því gætum við komið í framkvæmd hvort sem þessi samningur verður að veruleika eða ekki.

Mér finnst glannalega farið á ýmsan máta í samningnum sjálfum. Er t.d. verkalýðshreyfingin undir það búin að sætta sig við nýjar leikreglur? Verkalýðshreyfingin sem hefur ekki einu sinni fengist til þess enn þá að afnema hreppamörkin úr sínum samningum? Er hún þá búin undir það að afnumin verði landamæri ríkisins gagnvart innfluttu vinnuafli? Og er iðnaðurinn í landinu undir það búinn að takast á við aukna samkeppni? Getur hann bætt okkur upp þau störf sem glatast þegar t.d. Áburðarverksmiðjan lokar, þegar gúmmívinnustofurnar loka, þegar t.d. verður hætt að framleiða tengivagna og yfirbyggingar og yfirbyggingaverkstæðin loka? Ég vil benda hv. alþm. á það að á bls. 7 í þskj. 27, sem er frv. til laga um breyting á tollalögum sem liggur hér fyrir Alþingi, er talað um breytt vörugjaldskerfi. Þar segir, með leyfi forseta:

,,Í tillögum þessum felst og að leggja þarf vörugjald á nokkrar nýjar tegundir innlendrar framleiðslu til þess að uppfylla kröfur um sömu álagningu á innlendar og innfluttar vörur. Þar ber helst að nefna hjólbarðasólningu og framleiðslu tengivagna. Þá mun vörugjald á framleiðslu bílavarahluta og yfirbygginga bifreiða hækka. Á móti vegur að tollur af aðföngum til þessarar framleiðslu kann að lækka í einhverjum tilvikum, m.a. á notuðum hjólbörðum . . . ``

Það kemur svo annars staðar fram í þessu plaggi, og það er að mínu viti til marks um þá stefnu semstjórnvöld raunverulega eru að innleiða hér nú, þ.e. að verið er að aðlaga Íslendinga og íslenskt efnahagskerfi að ytri tollum EB. Það geta menn séð í þessu frv. sem ég er hér að vitna í. Þar hafa stjórnarflokkarnir tekið þá afstöðu að með breytingum á tollum og vörugjaldi er sú stefna mörkuð að vörur frá löndum sem eru utan efnahagssvæðisins munu hækka um 4,5% að meðaltali en vörur sem eru fluttar hingað inn af svæðinu sem er innan EES munu lækka um 3,5%. Þetta þýðir, og ég vitna beint, með leyfi forseta, í textann:

,,Tollar og vörugjöld á þær vörur, sem frumvarpið snertir, voru að jafnaði 27% af cif-verði þeirra. Var þetta hlutfall um það bil sama fyrir vörur frá EES-löndunum og fyrir vörur frá öðrum löndum. Með þeim breytingum, sem frv. felur í sér, verða álögur þessar í heild 0,5% lægri eða að jafnaði um 26,5%. Svo kemur þetta: ,,Með tilliti til svæða breytast þær hins vegar verulega og verða að jafnaði um 22,8% á vörum frá EES-löndum en að jafnaði um 32,6% frá öðrum löndum.

Það er verið að aðlaga íslenskt efnahagskerfi að ytri tollum EB. Það er engin spurning. Það hlýtur að vera meiningin. Þó er merkilegt að í öðru frv. sem liggur fyrir þinginu, þ.e. frv. til laga um vörugjald af ökutækjum, eldsneyti og fleira, kemur fram allt önnur stefna. Þar stendur á bls. 8 í athugasemdum, með leyfi forseta:

,,Í frv. þessu er miðað við eftirfarandi:

að gjaldtaka af þeim vörum sem það tekur til verði óbreytt, bæði í heild og gagnvart einstökum vörum,

að ekki verði gerður mismunur á gjaldtöku eftir því hvort varan er flutt inn frá EES-löndum eða annars staðar frá.``

Það er mjög merkilegt að þegar stjórnarflokkarnir eru að fást við að búa til frv. um almennar iðnaðarvörur, þá er gerður greinarmunur á innflutningnum eftir því hvort hann kemur utan eða innan EES-svæðisins, en þegar verið er að taka ákvörðun um hvernig eigi að fara með vörur, þ.e. innflutningsgjöld af ökutækjum og eldsneyti, þá gildir sú hugmyndafræði að það eigi að láta jafnræðisreglu gilda milli ríkja sem eru utan og innan svæðisins. Ég vildi taka þetta fram vegna þess að mér finnst að það komi fram stefnumörkun í fyrra frv. sem ég nefndi. Ég tel að í síðara frv. hafi menn látið undan einhvers konar ábendingum frá innflutningsaðilum, hugsanlega japönskum bifreiðainnflytjendum, en eftir stendur að sú stefnumörkun sem ríkisstjórnin hefur sett fram í hinu frv. sem ég nefndi.

Einn af forustumönnum íslensks iðnaðar um langa tíð, Víglundur Þorsteinsson, sagði á sunnudagsmorguninn síðasta á Bylgjunni að iðnaðurinn yrði áfram í svipuðum sporum og hann hefur verið eftir að EES-svæðið yrði að veruleika. Og í hvaða sporum hefur svo iðnaðurinn verið? Það hefur margkomið fram hjá iðnrekendum að á tíð EFTA-aðildarinnar hefur iðnaðurinn staðið í sömu sporum. Það kemur fram á töflum á bls. 12 í skýrslu iðnrh., sem lögð var fyrir hv. Alþingi í vetur leið, að hlutur iðnaðarframleiðslu í vergri landsframleiðslu á árunum 1973--1990 er nokkurn veginn sá sami allt tímabilið, þ.e. milli 13 og 14% og hefur þó heldur lækkað á öllu þessu tímabili. Það kemur líka fram að hlutdeild iðnaðar í heildarvinnuafli á Íslandi hefur lækkað úr tæpum 15% niður í um það bil 11% á tímabilinu 1970--1990.

Þær vonir sem menn bundu við inngönguna í EFTA á sinni tíð voru ekki síst þær að íslenskur iðnaður yrði vaxtarbroddurinn í atvinnulífinu og skapaði ný störf og aukinn hagvöxt en þessi reynsla er ólygnust. Hún segir okkur að engin fjölgun starfa hafi orðið í iðnaði síðustu 20 ár með EFTA-aðildinni og það er þess vegna sem forstöðumenn iðnaðarins tala varlega núna um gull og græna skóga vegna reynslunnar af EFTA-aðildinni.

Ég ætla ekki að draga það í efa að samningamenn allra aðila hafa lagt sig fram og lagt á sig mikla vinnu við það að ná fram góðri niðurstöðu fyrir sína umbjóðendur. En það dregur mjög út trúverðugleika samningsniðurstöðunnar að í sjálfu samningaferlinu hefur það komið í ljós að allir hinir samningsaðilarnir líta á EES-samninginn sem skammtímalausn. Umsóknir þeirra um aðild að EB sannfæra mig um að í samningaferlinu hafa hagsmunir okkar sem höfum markað þá stefnu að vera utan EB ekki getað vegið þungt. Miklu fremur má ætla að hinar EFTA-þjóðirnar hafi vegna þeirrar afstöðu sinnar að stefna að aðild að EB viljað ganga lengra til móts við sjónarmið samningamanna EB vegna þess að þeir hafi litið þannig á að öll útafbreytni frá hinum eiginlegu reglum EB væri slíkt skammtímafyrirbrigði að betra væri að ganga lengra til móts við EB-ríkin til að minnka hið endanlega skref til fullrar aðildar og skapa um leið jákvæðari afstöðu viðsemjendanna. Það hlýtur að vera mjög alvarlegt umhugsunarefni fyrir hv. alþm., hvort sem þeir eru með eða móti þessum samningi, að það skuli yfirleitt vera til umræðu hér á hv. Alþingi að gera þennan samning, gera samning eins og þennan sem er svona viðamikill í umfangi og mikilvægi, sem ef af verður er uppsegjanlegur með eins árs fyrirvara og þegar það liggur fyrir að aðrir samningsaðilar líta á hann sem algjört skammtímafyrirbrigði eða sem atrennu að stökkinu inn í EB.

Ég tel að það sé mjög ólíklegt að menn hefðu verið tilbúnir að tala um mjög alvarlega samningagerð við önnur ríki undir slíkum formerkjum fyrr en núna, þ.e. að það væri engin trygging fyrir neinu framhaldi. Það væri einungis um að ræða árs uppsagnarfrest á samningi sem er svona mikilvægur. Ég tel að þetta sé út af fyrir sig ótrúleg niðurstaða að menn skuli ekki hafa litið þannig á að það þyrfti í raun og veru að vera trygging fyrir lengri gildistíma samningsins heldur en hér liggur fyrir ef menn á annað borð trúa á að það sé heppilegt að við gerum hann.

Mér finnst því vera algjörlega nauðsynlegt að ef samningurinn verður staðfestur, þá verði um leið samþykkt yfirlýsing um að fullur vilji sé fyrir því hjá EB að breyta samningnum í tvíhliða samning þegarEES-samningurinn líður undir lok. Og ég vil beina því til hæstv. utanrrh. hvort hann telji ekki að það sé hugsanlegt, ef menn ætla sér að keyra þetta áfram í gegn, að það sé hægt að fá slíka yfirlýsingu, þ.e. yfirlýsingu um að það sé fullur vilji fyrir því að breyta samningnum í tvíhliða samning ef EES-svæðið líður undir lok. Því ef EES-svæðið líður undir lok og engin slík trygging er fyrir hendi, þá tel ég vera verulega hættu á ferðum. Þá þyrftum við að byrja upp á nýtt að semja við EB-þjóðirnar. Við þyrftum að fá þær að samningaborðinu, staða okkar gæti jafnvel orðið mjög slæm. Ég tel það ekki óhugsandi, og mér finnst það reyndar líklegt, að EB og þau EES-ríki sem sótt hafa um inngöngu verði sammála um að öll EES-ríkin verði samferða inn í EB og að við Íslendingar verðum látnir standa frammi fyrir því að verða að láta til baka það sem við teljum vera helstu ávinningana að þessu samningum ef við viljum ekki ganga alla leið inn í EB. Það er mín skoðun að þeir sem hér á landi vilja að við göngum í EB bindi einmitt sínar vonir við að atburðarásin muni verða með þessum hætti.

En hver er þá grundvallarafstaða stjórnarflokkanna til framtíðar Íslands í samskiptum við Evrópuríkin? Það hafa verið mjög mismunandi sjónarmið á lofti í umræðunni. Sumir stuðningsmenn ríkisstjórnarinnar hafa lýst því yfir að við eigum að láta reyna á aðildarumsókn að EB, en aðrir segja að það komi ekki til greina.

Hv. 3. þm. Reykv. sagði hér í umræðunni að það væri fráleitt að við færum að rjúfa samstöðu EFTA-ríkjanna með því að fara að huga að tvíhliða samningi. Er ekki einmitt líklegt að afstaða þeirra manna, sem ekkert sjá nema svartnætti fram undan ef við höfnum aðild að EES, verði sú þegar fer að reyna á aðildarumsóknir hinna EFTA-ríkjanna að ekki sé skynsamlegt að rjúfa samstöðu okkar með EFTA-ríkjunum og okkur sé þess vegna nauðugur einn kostur að ganga í EB? Það er enginn vafi á að hin EFTA-ríkin líta á samninginn sem skref í áttina að EB en það er erfitt að gera sér grein fyrir því hver afstaða stjórnvalda hér er. En það má þó sjá vísbendingar um vilja til að aðlaga viðskipti okkar að tollmúrum EB, og þar bendi ég á það sem ég var að segja hér áðan um þá stefnumörkun sem virðist felast í frv. sem er á þskj. 27 og ég vitnaði í.

Það hefur fram að þessu verið ríkjandi afstaða hér á landi eftir því sem ég hef komist næst að við munum ekki gerast aðilar að EB. Þess vegna ætti þessi staða mála að leiða okkur að þeirri einu niðurstöðu sem við alþýðubandalagsmenn teljum koma til greina, þ.e. að hefja nú þegar undirbúning að tvíhliða samningi við EB.

Ég ætla nú að koma að því sem ég tel fulla ástæðu til að ræða hér í ræðustól á hv. Alþingi, þ.e. að fara nokkuð nákvæmlega í þá hluti sem mér finnst hafa komið helst upp á yfirborðið í sambandi við sjávarútveginn sem á að vera helsta röksemdin fyrir því að við skrifum undir þennan samning. Hagsbætur sjávarútvegsins hafa verið helsta röksemdin fyrir gildi samningsins og það er þess vegna ástæða til að skoða það nokkuð hvernig þau mál líta út.

Grundvallarforsendurnar fyrir samstarfi Evrópuríkjanna í EB felast í því að afnema höft og hömlur á viðskiptum með vörur, þjónustu, fjármagn og atvinnu. Frelsin fjögur gilda um aðalatvinnuvegi þeirra þjóða sem eiga aðild að EB og þau koma til með að gilda líka um aðalatvinnuvegi EFTA-ríkjanna í EES-samstarfinu nema hvað varðar Ísland. Sjávarútvegurinn er nefnilega ekki með í viðskiptafrelsi EB-ríkjanna og þó að hann sé aðalatvinnuvegur Íslendinga, þá nægði það ekki til að breyting kæmi nokkurn tíma til mála að þessu leyti hjá EB. Niðurstaða þessara samninga er þess vegna sú að aðalútflutningsatvinnuvegur okkar er að mestu leyti undanþeginn því frelsi í viðskiptum sem samningarnir eru grundvallaðir á. Samkeppnisstaða okkar sjávarútvegsfyrirtækja mun þess vegna einungis batna að þeim hluta sem tollalækkanir koma fyrirtækjunum til góða. Að öðru leyti erum við í sömu sporum og áður. Við munum augljóslega fá miklu minna út úr þessum samningum en félagar okkar í EFTA vegna þess að þeir munu njóta hags af viðskiptafrelsinu í sínum aðalatvinnuvegum en ekki við.

Styrkjakerfið sem EB heldur uppi og mokar gífurlegum fjárhæðum í sjávarútveginn hjá þeim mun verða óbreytt. Þar er um að ræða bæði styrki frá Efnahagsbandalaginu sjálfu og styrki aðildarríkjanna til eigin fyrirtækja. Það er talið að á árinu 1990 hafi styrkir til sjávarútvegs EB-ríkjanna verið sem svarar 60--70 milljörðum íslenskra króna. Innan EB eru nú uppi stórhuga áform um að auka gífurlega styrki til sjávarútvegsins og þá sérstaklega til fiskvinnslunnar. Markmið þessa átaks er að gera fyrirtækjunum kleift að fullnægja þeim kröfum sem gerðar eru í nýjum reglugerðum EB um hollustuhætti og heilbrigði og gera fyrirtækin betur samkeppnishæf. Samkvæmt áætlunum EB á að fjárfesta um 170 milljarða ísl. kr. í vinnslu og markaðsstarfsemi á árunum 1991--1993. Af þessari upphæð, til viðbótar við áður talda styrki, mun EB greiða helminginn, þ.e. 85 milljarða. Til viðbótar við þessa styrki koma ýmsir byggðastyrkir sem mjög takmarkaðar upplýsingar liggja fyrir um. Við þessi ríkisstyrktu fyrirtæki þarf sjávarútvegurinn okkar að keppa. Undirstöðuatvinnuvegur okkar er sem sagt ekki metinn gildur til jafns við atvinnuvegi hinna ríkjanna. Það er þó ekki að sjá að það hefði verið mikil fórn í því fólgin fyrir EB-ríkin að breyta þessari stefnu sinni þar sem heildarframlag sjávarútvegs til landsframleiðslu EB-ríkja er 0,14%. Það er allt og sumt. Það er umhugsunarefni að grundvallarhugmynd um frelsi í viðskiptum sem öll samvinna EB byggist á skuli ekki fást viðurkennd í atvinnugrein sem er ekki umfangsmeiri en raun ber vitni hjá viðsemjendum okkar og að ekki skuli vera fyrir hendi neinn sveigjanleiki til að koma til móts við sanngjarnar kröfur okkar í þessum efnum. Skýringin á þessu er að vísu einföld þó hún hafi ekki verið mikið í umræðunni. Þessir samningar snerust um það að kenna EES-viðsemjendunum hvað stendur í EB-kverinu og með hvaða hætti eigi að túlkaþað og skilja. Það stóð aldrei til að láta sjónarmið EES-ríkjanna breyta því sem hafði verið löggilt milli EB-þjóðanna. Það er mikilvægt að menn átti sig á þeim stærðum sem hér eru á ferðinni og það er þess vegna rétt að láta það koma fram til samanburðar við það sem ég sagði hérna áðan, þ.e. að framlag sjávarútvegs EB-ríkja er ekki nema 0,14% af landsframleiðslunni, að hér er framlag sjávarútvegsins 16% af landsframleiðslunni og yfir 70% af útflutningi. En þó má segja að sjávarútvegur EB-ríkjanna sé ekkert lítill í samanburði við okkar. Síðustu árin hefur veiði þeirra til manneldis verið 4 millj. tonna en neyslan er mun meiri og innflutningurinn hefur verið aðrar 4 millj. tonna. Sú staðreynd að innflutningsþörfin er svona mikil hlýtur að hvetja EB-þjóðirnar til að gera samninga við sína mikilvægustu viðskiptaaðila á sviði sjávarútvegs og Íslendingar hljóta að hafa möguleika á samningum þó að ekki yrði af þeim samningum sem hér eru til umræðu.

En hvað er það þá sem verið er að bjóða okkur til hagsbóta fyrir sjávarútveginn með EES-samningunum? Í niðurfellingu og lækkun tolla á sjávarafurðum liggur þrátt fyrir allt helsti áþreifanlegi árangur þessara samninga. En til að átta sig á því hvað hér er í húfi er rétt að skoða hverjir hinir raunverulegu tollar hafa verið sem við höfum verið að greiða og hvað breytist til 1997 en þá verða tollalækkanirnar komnar að fullu til framkvæmda. Við höfum haft hér í gildi samning við þessi ríki og með honum svokallaða bókun 6. Við höfum þess vegna engan toll borgað af eftirfarandi vörum: Frystum flökum, lifur og hrognum, hvalkjöti, lýsi, kavíar, frystum síldarflökum, öðrum frystum fiskflökum í brauðmylsnu, krabbadýrum, lindýrum, niðurlögðum og niðurskornum eða frystum, þar á meðal rækju, humri og hörpudiski, og fiskimjöli.

Við höfum borgað 3,7% toll af þorski, ýsu og ufsa, kældum, frystum og heilum, hausuðum eða skornum í bita. Sá tollur fellur alveg niður. Við höfum borgað 2% af karfa og munum greiða 0,6% af honum áfram. Við höfum borgað 13% af saltfiski og 20% af saltfiskflökum. En það verður 10% tollur áfram í gildi á síld eins og hefur verið.

Annað tilreitt, niðurlagt og niðursoðið fiskmeti nema reyktur ufsi verður með 3,6% tolli en var áður með 10%. Meðaltollprósentan lækkar úr 3,5% nú í 0,7% samkvæmt þessum samningi. Þarna má glögglega sjá að saltfiskurinn vegur langþyngst og er langstærsti liðurinn og hefur verið það allt frá 1985 en þá gengu Spánverjar og Portúgalir í EB. Síðan hefur auðvitað verið fullur rökstuðningur fyrir því að breyta viðskiptasamningum okkar við EB en þrátt fyrir tilraunir hefur það ekki tekist.

Það eru þess vegna í gildi eins og áður sagði 13% tollar á flattan saltfisk og 20% á söltuð þorskflök en á ufsaflökum er 16% tollur. Undanþágur eru í gildi frá þessum tollum og þær hafa verið breytilegar, bæði magnið og tollurinn. T.d. var magnið á árinu 1991 55 þús. tonn og tollurinn 7%. Þá er samkvæmt GATT-samkomulagi leyfilegt að flytja árlega 25 þús. tonn tollfrjálst til EB-landanna. Allir aðilar sem flytja inn saltfisk til EB verða að nýta sér þessa kvóta og það hefur verið mismunandi frá ári til árs hvernig okkur hefur gengið að koma okkar fiski að. Þarna er um að ræða kapphlaup um markaðinn. Sem dæmi um heildarvægi þessara tolla sem við höfum verið að greiða að undanförnu skal hér nefnt að á árinu 1988 voru heildartollgreiðslurnar 1.540 millj. og meðaltollurinn 5,5% en 1990 voru tölurnar 1.843 millj. og meðaltollurinn 3,5%.

Ég er að þylja þetta hér upp til þess að menn geti reynt að átta sig svolítið á því hvaða stærðir er verið að tala um. Menn hafa slegið því fram að við eigum að græða 2.000 millj. á ári á þessum niðurfellingum á tollum. En hvar er raunverulegur rökstuðningur fyrir því? Hann kemur ekki fram þegar við skoðum þessar tölur. Fersk þorskflök, sem hafa verið nefnd sem er einn stærsti ávinningurinn í þessum samningi, bera núna 18% toll og við greiddum á árinu 150 millj. kr. í toll vegna þeirra en hann fellur niður ef samningurinn verður að veruleika. Af þessu hlýtur auðvitað að vera verulegur hagur en það er ekki allt í hendi sem menn sjá í þessum tölum. Þjóðhagsstofnun hefur t.d. bent á það að verð á ísuðum fiski mun að öllum líkindum lækka talsvert vegna þess að samkeppnisaðilar hafi getað greitt 24% hærra verð vegna þessarar tollverndar. Þjóðhagsstofnun bendir á að það geti verið um að ræða allt að 650 millj. kr. yfirverð á ísfiski af þessum sökum.

Og svo er það spurningin um hvað gerist þegar þetta svokallaða frelsi í viðskiptum yfirtekur þennan markað. Nú er það ljóst samkvæmt samningnum að þær aðferðir sem Íslendingar hafa notað við að skammta vörur, sjávarafurðir, inn á markaðinn ganga ekki eftir að samningurinn tekur gildi. Samkvæmt 53. gr. samningsins er bannað að skammta vörur inn á markaðinn og ég vil, með leyfi forseta, lesa upp hluta af 53. gr.:

,,Eftirfarandi skal bannað og talið ósamrýmanlegt framkvæmd samnings þessa: allir samningar milli fyrirtækja, ákvarðanir samtaka fyrirtækja og samstilltar aðgerðir sem geta haft áhrif á viðskipti milli samningsaðila og hafa að markmiði eða af þeim leiðir að komið sé í veg fyrir samkeppni, hún sé takmörkuð, henni raskað á því svæði sem samningur þessi tekur til, einkum samningar, ákvarðanir og aðgerðir sem:

a. ákveða kaup- eða söluverð eða önnur viðskiptakjör með beinum eða óbeinum hætti;

b. takmarka eða stýra framleiðslu, mörkuðum, tækniþróun eða fjárfestingu;

c. skipta mörkuðum eða birgðalindum;

d. mismuna öðrum viðskiptaaðilum með ólíkum skilmálum í sams konar viðskiptum og veikja þannig samkeppnisstöðu þeirra.``

Halda menn virkilega að þær aðferðir sem Íslendingar hafa notað við að skammta fisk inn á markaðinaerlendis gangi eftir að menn eru búnir að skrifa undir samning eins og þennan?

Það er ástæða til að benda líka á 12. gr. samningsins. Þar stendur:

,,Magntakmarkanir á útflutningi, svo og allar ráðstafanir sem hafa samsvarandi áhrif, eru bannaðar milli samningsaðila.``

Það gengur ekki að segja við menn að sjávarútvegurinn sé ekkert með í þessu dæmi. Það er alfarið rangt. Verslun með sjávarafurðir heyrir auðvitað alveg undir þetta samningssvið allt saman og þess vegna verða menn að horfast í augu við það að það fiskverð sem hefur fengist með þeim aðferðum sem hafa verið notaðar fram að þessu er ekki það fiskverð sem við höfum í hendi í framtíðinni. Þetta held ég að menn verði að gera sér fulla grein fyrir. Og til þess að menn fái aðeins innsýn inn í það hvað getur gerst á þessum mörkuðum langar mig að vitna hér í þýðingu úr þýsku tímariti þar sem verið er að segja frá áhrifum innflutnings Færeyinga á fiskflökum í sumar á þýska ferskfiskmarkaðinn. Þetta er úr tímaritinu Lebensmittel 21. ágúst 1992, grein eftir Werner Prill, útdráttur úr greininni. Ég ætla, með leyfi forseta, að vitna hér í hluta úr þessari þýðingu:

,,Þýski fiskvinnslumarkaðurinn í verstu erfiðleikum síðan í þráðormafárinu 1986,`` stendur hér. ,,Þýski ferskfiskmarkaðurinn er nú í verri stöðu en nokkru sinni síðan á dögum þráðormahneykslisins fyrir sex árum. Til viðbótar við hefðbundna sölutregðu yfir sumartímann þarf fiskiðnaðurinn nú að takast á við alvarlegar breytingar. Samkvæmt tölum sem lagðar voru fram á fundi fyrirtækja sem starfa á fiskuppboðsmarkaðnum hefur sölumagnið á uppboðsmörkuðunum þremur í Bremerhaven, Hamborg og Cuxhaven minnkað í 2.431 tonn í júní 1992, samanborið við 3.600 tonn í júni 1991. Samdrátturinn var enn meiri í júlí en þá voru aðeins boðin upp 2.994 tonn samanborið við 4.900 tonn í júlí 1991. Samdrátturinn tengist sívaxandi framboði unninna fiskflaka á markaðnum á undirboðsverði.

Eins og við höfum sagt frá áður kemur megnið af flökunum frá Færeyjum. Í þessari viku seldu Færeyingar roðflett karfaflök, 150 grömm og stærri, á 6,20 þýsk mörk kílóið. Óunninn karfi sem keyptur var á uppboðsmarkaði í Bremerhaven og unninn í fiskvinnslustöðvum á þýsku ströndinni kostaði hins vegar 10 mörk kílóið. ,,Við verðum að sjá viðskiptavinum okkar fyrir flökum á grundvelli þessa nýja verðs sem er langt fyrir neðan okkar verð, sagði Bernard Schneifel, eigandi Paul Schneifel GmbH, í Bremerhaven. Afleit sumarsala og undirboð Færeyinga hafa neytt Schneifel til þess að segja upp starfsfólki og kaupa ódýru flökin af Færeyingum. Fagmann, yfirmaður framleiðsludeildar van der Berg, sem er dótturfyrirtæki Unilever, tjáði okkur að Færeyingar bjóði nú flök sín bæði fiskvinnslustöðvum á ströndinni og dreifiaðilum inni í landi á 6,50--8 þýsk mörk kílóið. Fagmann veltir því fyrir sér hvernig danskir innflytjendur geti nú boðið fiskflök sem Færeyingar dreifa ekki sjálfir á enn lægri verðum en Færeyingar. Hann áætlar að Færeyingar komi inn með um 30--70 tonn á viku inn á þýska fiskflakamarkaðinn en heildarmarkaðurinn er um 2.250 tonn.

Þarna sést að nágrannar okkar Færeyingar, sem eru mun smærri í sniðum í fiskútflutningi og fisksölu heldur en við, valda slíkum vanda á mörkuðum í Þýskalandi að fiskiðnaðurinn hjá þeim riðar til falls. Halda menn virkilega að eftir að við erum búnir að missa tökin á því að stjórna útflutningnum á þessum fiski þá takist okkur að halda uppi verði á markaði sem er eins og þessi? Ég held að það sé alveg út í hött að láta sér detta það í hug.

En vegna þess sem ég var að vitna hér í sem Þjóðhagsstofnun segir um þá breytingu, að tollur falli niður á flökum, þá langar mig til þess að klára þá tilvitnun. Ég tel að það sé útilokað annað en það yrði að haldast í hendur ef tollar féllu niður á ferskum flökum að útflutningur á ísuðum fiski hætti. Það er ástæðulaust að neita því að það yrði verulegur hagur að þessu ef okkur tækist að stjórna því þannig en það er ekki neitt í hendi að okkur takist það eins og ég hef verið að reyna að segja hér á undan. Niðurstaða mín í þessum tollamálum er sú að við höfum samkvæmt bókun 6 tollfrelsi á mörgum af okkar vörum. Tollar sem við höfum greitt hafa fæstir verið það háir að þeir hafi hamlað þróuninni en það er þó til bóta auðvitað að þeir lækki. Það eru aftur á móti mjög háir tollar á tiltölulega fáum en mjög mikilvægum tegundum af útflutningi okkar sem verulegur akkur væri í að losna undan og þar er saltfiskurinn, söltuð flök og fersk flök mikilvægustu afurðirnar. Það verður þó enn og aftur að minna menn á það að tollinn af saltfiskinum höfum við ekki borgað nema að mjög litlum hluta til. Við höfum flutt langmest magn af okkar saltfiski til Evrópu án tolla, þ.e. á þeim undanþágum sem hafa verið gefnar og þess vegna er ástæða til þess að gefa gaum að þeim hlutum.

Það er líka augljóst að þessir háu tollar, sem við höfum borgað öðru hverju af saltfiskinum, eru ekki í neinu samræmi við þá samninga sem við höfum að öðru leyti við þessar þjóðir. Það er engin ástæða til að gefa sér að það náist ekki breyting á því í framtíðinni. Og svo mega menn ekki gleyma því að tollaniðurfellingarnar sem við erum að tala hér um í þessum samningi gilda einungis um þær vörur sem nefndar eru sérstaklega í samningnum og um aðrar framleiðsluvörur sem menn færu hugsanlega að framleiða hér á landi og vildu flytja út þarf auðvitað að semja sérstaklega.

Mig langar að koma að XXII. viðauka samningsins. Eitt af þeim skilyrðum sem sett var í upphafi samningaviðræðnanna var að ekki kæmi til eignaraðildar erlendra ríkisborgara í sjávarútvegsfyrirtækjunum. Og í XXII. viðauka við EES-samninginn er Íslendingum veitt varanleg undanþága til þess að beita höftum á eignarhald útlendinga að sjávarútvegsfyrirtækjunum. Þó skulu útlendingar hafa rétt til að fjárfesta í fyrirtækjum sem taka óbeinan þátt í fiskveiðum eða fiskvinnslu.

Eitt af þeim frumvörpum sem hefur verið lagt fram í þinginu er um það að erlendir aðilar megi stofna hér fiskmarkaði. Eftir að erlendir aðilar eru búnir að stofna fiskmarkaði er ekki hægt að koma í veg fyrir það að útflutningurinn frá þeim mörkuðum verði frjáls og hann er það í raun og veru. Um leið og verð á fiskmörkuðum verður samkeppnisfært við annan útflutning á fiski héðan, þá er útflutningurinn galopinn. Þá þýðir ekkert fyrir hæstv. utanrrh. að gefa mönnum leyfi til þess að flytja út. Það skiptir engu máli. Allir sem kaupa fisk á fiskmörkuðum hér innan lands hafa leyfi til þess að flytja út og þurfa ekki að spyrja utanrrn. um það. Það eina sem hefur komið í veg fyrir að það gerðist í stórum stíl er að verðið á mörkuðunum hefur verið það hátt að menn hafa ekki séð sér hag í því að kaupa fisk á þeim til að flytja út beint. Það eru auðvitað miklar líkur fyrir því að það breytist þegar markaðirnir taka gjörsamlega við verðmynduninni eins og þeir eru í raun og veru að gera.

Það verður að draga í efa að þær ágætu fyrirætlanir, að sjávarútvegsfyrirtækin verði eingöngu í eigu Íslendinga, endist til lengdar. Þar er fyrst að nefna hina óbeinu eignaraðild. Til að slík ákvæði standist til lengdar þarf af fullri hörku að neyða þá sem eignast af einhverjum ástæðum of stóran hlut í fyrirtækjum eða sem eiga hlut í fyrirtæki sem breytir starfsemi til að selja hann. Samkvæmt nýlegum lögum sem nú eru í gildi ættu íslensk fyrirtæki sem að hluta til eru í eigu erlendra ríkisborgara að selja hlut sinn í íslenskum sjávarútvegsfyrirtækjum. Þessu hefur ekki verið fylgt eftir. Það kom hér til umræðu á síðasta þingi að hér væru eignaraðilar í útgerð, erlendir eignaraðilar. Ég kannast ekki við að því hafi verið fylgt eftir að þeir seldu sinn hlut í fyrirtækjunum.

Ýmsir útgerðaraðilar hafa líka mótmælt því að greininni sé ekki fært að fá erlent áhættufjármagn og segja að hún verði ekki samkeppnishæf við aðra starfsemi þess vegna. Mestar líkur eru á að smám saman muni erlendir aðilar koma inn í sjávarútveginn og verði veiðiheimildirnar látnar halda áfram að ganga kaupum og sölum, þá mun það flýta verulega fyrir eignatilfærslunum.

En sá hagur sem kemur fram í þessum samningi er ekki útlátalaus fyrir okkur. Við eigum að hleypa EB-flotanum inn í landhelgina til að veiða 3 þús. tonn af karfa sem er verslun með óveiddan fisk á okkar miðum í staðinn fyrir 30 þús. tonn af loðnu sem Grænlendingar eiga. Við höfum nú veitt þessa loðnu að undanförnu sjálfir fyrir ekki neitt og í samningunum sem nýlega hafa verið gerðir milli Íslendinga, Grænlendinga og Norðmanna um veiðar úr loðnustofninum var samið um að nú skyldu veiðarnar miðast við að menn veiddu meira af sínum hluta á eigin hafsvæði og ef það tækist ekki, þá félli rétturinn niður. Við vorum með pálmann í höndunum gagnvart þessari afgangsveiði sem grænlenska loðnan raunverulega var. Það hefði verið erfitt fyrir EB að vísa okkur á þessi 30 þús. tonn til að veiða til þess að standa við sinn hlut nema menn leysi EB-ríkin undan þessu samningsákvæði og leyfi þeim að láta loðnuna synda til okkar og við kaupum þar með rétt til að veiða fisk sem við hefðum annars fengið ókeypis. En með því að gera þennan samning --- og hann er hluti af EES-samningnum, hvað sem hæstv. utanrrh. segir um það --- þá stöndum við frammi fyrir því að vera að stíga skref aftur á bak í baráttunni fyrir fullum yfirráðum okkar yfir fiskimiðunum. Og það skref er táknrænt afsal á sjálfstæði okkar þar sem við erum að hopa fyrir fyrrum bjargföstum áformum okkar um að hleypa engum þjóðum aftur inn í landhelgina sem okkur hefur tekist að koma þaðan út. Samningamenn EB virðast hafa lagt þunga áherslu á að beygja okkur í þessu máli. Og skýringin á því er ekki nema ein. Hún getur ekki verið af efnahagslegum ástæðum. Til þess er málið ekki nógu stórt á þeirra mælikvarða. Sjávarútvegur EB-ríkjanna er svo lítið brot af þeirra hagsmunum.

Það er ekki nema ein ástæða sem þarna er á ferðinni. Það er verið að ryðja brautina til meiri landvinninga síðar og það megum við ekki láta ganga yfir okkur. Þetta mál verður þess vegna að skoða ásamt ýmsum öðrum atriðum í þessum samningi þar sem óumdeilanlega er verið að tala um margvíslegar takmarkanir á fullveldi og sjálfstæði landsins, en líka í því ljósi að viðsemjendur okkar virðast ætla sér stærri hlut síðar.

Að öllu samanlögðu tel ég einsýnt að hafna samningnum og vísa til þess sem ég sagði í upphafi máls míns, en ég vil bæta því við að það hefur verið of mikið gert úr þeim hag sem við erum taldir hafa af samningnum, enda hefur mönnum gengið erfiðlega að benda á glögg dæmi um það. Það að aðalatvinnuvegur okkar skuli ekki vera tekinn gildur á sama hátt og aðalatvinnuvegir annarra ríkja í þessu samstarfi er gjörsamlega óásættanlegt.

Hæstv. forseti. Ég vísa til þess sem ég sagði fyrr í ræðu minni. Ég tel að samningurinn brjóti í bága við fullveldi og sjálfstæði þjóðarinnar. Samvisku minnar vegna mun ég ekki geta stutt hann þrátt fyrir að af honum kunni að vera einhver efnahagslegur ávinningur.

Kristinn H. Gunnarsson: Virðulegi forseti. Ég tek undir það sem fram kom hjá hv. 2. þm. Vestf. fyrr á þessu þingi að ræðupúltið er heldur smávaxið fyrir svo viðamikið mál.

Þetta mikla mál, sem hér er nú til umfjöllunar og hefur verið nokkuð rætt af eðlilegum ástæðum, er vissulega stærsta mál sem komið hefur á borð þingmanna á Alþingi að svo miklu leyti sem mér er kunnugt. Ég minnist þess að hafa lesið það í ræðum þingmanna um EFTA-samninginn á sínum tíma að menn töldu þá að þar færi stærsta mál sem fram hefði komið á þingi fram til þess tíma. Ég held að engum blandist hugur um að þetta mál er margfalt að vöxtum og áhrifum á við það mál. Þrátt fyrir mikilfengleik málsins og mikið umfang er frv. sem slíkt með því allra stysta sem sést hefur hér á borðum þingins. Það er ekki nema fimm greinar.

Ég vil fyrst víkja að frv. sem slíku og taka undir þær athugasemdir sem fram hafa komið um 3. og 4. gr. frv. Ég tel að þessar tvær greinar séu með þeim hætti að það sé ekki boðlegt að leggja þær fyrir og ætlast til að alþingismenn samþykki slíkan texta eins og hæstv. utanrrh. hyggst þó fyrir með framlagningu frv.

Ég vil bæta einni athugasemd enn við 2. gr. frv. Greinin er dálítið undarleg og ég kannast ekki við að hafa séð svona frumvarpssmíð áður. Venjan er sú --- og ekki bara venjan heldur hin algilda regla --- að það efni sem menn ætla að fá lögfest er lagt fram í frv. Það kemur fram í texta frv. hvað það er sem menn hyggjast fá lögfest. Þegar frv. hefur verið samþykkt sem lög er hægt að lesa í lögunum hvaða efni það er sem mönnum ber að fara eftir hér á Íslandi þar sem þessi lög ná til.

Hér er komin algerlega ný útgáfa af frumvarpssmíði í 2. gr. Hún er þannig að lögin verða ekki lögin. Lagatextinn á ekki að vera í lögunum. Menn eiga þess ekki kost að kynna sér og sjá hvað er og hvað felst í lögunum með því að lesa lögin sjálf, heldur þurfa menn að lesa allt aðrar bækur sem vísað er til í 2. gr. frv. Þetta er að mínu viti algerlega ótæk frumvarpssmíð og ég tel að hún standist ekki á nokkurn hátt þær kröfur sem menn gera til frumvarpa sem leggja á fyrir Alþingi. Það nær ekki nokkurri átt að mennákveði með einni setningu að eitthvað annað sem er í öðrum bókum annars staðar séu lög. Ég geri athugasemd við þetta, virðulegi forseti, og óska eftir því að forseti láti athuga það hvort þessi grein, 2. gr. frv., standist þingskapalög, hvort greinin sé í samræmi við þau þingsköp sem menn hafa sett sér á Alþingi.

Það er ekki nóg með að menn leggi fram texta þar sem segir að eitthvert tiltekið ritgerðasafn skuli hafa lagagildi heldur er textinn mjög óafmarkaður. Það er erfitt að átta sig á því hvar lagasetningin endar með því að lesa fyrstu og aðra setningu í 2. gr. frv. Þó að það sé nokkuð ljóst hvað sé meginmál EES-samningsins þá er vísað í einstökum greinum samningsins út og suður í viðauka, viðbætur og annað slíkt. Það er hægt að nefna hér dæmi um það, t.d. 63. gr. sem á að hafa lagagildi hér samkvæmt frv. Hún er svohljóðandi, með leyfi forseta:

,,Í XV. viðauka eru sérstök ákvæði um ríkisaðstoð.``

Þetta á að hafa lagagildi hér á landi. Hvað þýðir þetta? Það þýðir væntanlega að XV. viðauki er lög en það kemur ekki fram í 2. gr. Þar segir bara:

,,Meginmál EES-samningsins skal hafa lagagildi hér á landi.`` Það er hvergi getið um það í 2. gr. frv. að XV. viðauki hafi lagagildi. Það er ótrúlegt að mönnum skuli detta í hug að semja svona þvælu.

Ég vil líka vekja athygli hv. þm. á 98. gr. samningsins. Þessi 98. gr. á samkvæmt frv. að verða lög. Hún er svohljóðandi, með leyfi forseta:

,,Breyta má viðaukum samningsins, svo og bókunum 1--7, 9--11, 19--27, 30--32, 37, 39, 41 og 47, eftir því sem við á, með ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar í samræmi við 93. (2. mgr.), 99., 100., 102. og 103. gr.``

Með öðrum orðum, aðilum utan Alþingis er veitt vald til að breyta lögum með 98. gr. Þetta gengur ekki upp í mínum huga. Ég er algerlega andvígur því að framselja löggjafarvaldið til einhvers aðila sem er utan þessarar stofnunar sem er til þess kjörin að hafa það á hendi. Menn kunna að segja: Þessum ákvæðum verður ekki breytt nema Íslendingar samþykki. En hver er það sem samþykkir fyrir hönd Íslendinga? Það er ekki Alþingi.

Ég tel, virðulegi forseti, að þessi frumvarpssmíð sé svo meingölluð að hún sé ekki tæk á Alþingi. Ég geri alvarlegar athugasemdir við hana og fer fram á það við virðulegan forseta að hann láti gera úttekt á þessu og fái álitsgerð um frumvarpssmíðina, hvort það standist þingskapalög að leggja fram frv. af þessu tagi.

Það er ýmislegt í þessum samningi sem vert er að ræða. Þó er það svo margt að ógerningur er að ræða það allt til hlítar í einni ræðu. Því hlýtur maður að afmarka sig við nokkur atriði að þessu sinni og geyma sér til síðari tíma í umræðu um þetta mál að fara yfir önnur mál og atriði sem verða útundan í þessari fyrstu umfjöllun.

Ég vil fyrst, af því að hæstv. utanrrh. vék að því í sinni framsöguræðu, umfjöllun um EFTA-samninginn og afstöðu annarra þingflokka og þingmanna til þess samnings, fara yfir sögulegar staðreyndir hvað það varðar til að varpa skýrara ljósi á afstöðu manna og flokka en fram kom í ræðu hæstv. utanrrh.

Hæstv. ráðherra viðhafði þau orð um þá sem vildu þjóðaratkvæði í þessu máli að þeir væru að beita yfirvarpi fyrir því að þurfa ekki að bera ábyrgð á málinu sjálfu, að þeir sem óskuðu eftir þjóðaratkvæði um eitthvert mál gerðu það vegna þess að þeir þyrðu ekki að taka á því. Þetta væri yfirvarp, hræðsla. Þetta var boðskapur hæstv. utanrrh. til þeirra sem halda fram því sjónarmiði að stundum séu málin það stór að nauðsynlegt sé að leyfa þjóðinni að segja sitt álit á þeim. Það hefur áður komið fram í öðrum málum að hluti þingmanna hefur óskað eftir þjóðaratkvæðagreiðslu um mál. Ég vil aðeins fara yfir tvö mál í því sambandi.

Ég vil fyrst rifja upp samninginn við Bandaríkin og stofnsamninginn við NATO árið 1949. Þá þótti mönnum það nokkuð stórt mál og borin var fram tillaga á Alþingi um að bera aðild Íslands að NATO undir þjóðina. Þá voru til menn sem sögðu að það væri eðlilegt. Í nafnakalli um þetta mál á þingi á sínum tíma voru tveir menn, sem báðir hafa tengst Alþfl. nokkuð mikið, sem sögðu já, sem töldu eðlilegt að þjóðin hefði rétt til að segja sitt álit á því máli. Það voru þeir Hannibal Valdimarsson og Gylfi Þ. Gíslason. Þeir sögðu já. Og hvað sagði Hannibal Valdimarsson þegar búið var að fella tillöguna um þjóðaratkvæðagreiðslu? Hver var afstaða hans þá til málsins? Ég vil rifja það upp fyrir hæstv. utanrrh.

Fyrrv. formaður Alþfl., Hannibal Valdimarsson, sagði þá með leyfi forseta: ,,Þar sem hæstv. Alþingi hefur synjað um þjóðaratkvæði og felld hefur verið tillaga um að reyna að tryggja öryggi Íslands með skjallegri greinargerð, viðurkenndri af öllum samningsaðilum um sérstöðu Íslands, segi ég nei.``

Fyrst þjóðin fékk ekki leyfi til þess að segja sitt álit á málinu, þá sagði Hannibal Valdimarsson nei.

Þetta mál kom líka upp þegar rædd var aðildin að fríverslunarsamningi Evrópu, EFTA. Þá voru líka sett fram þau sjónarmið á Alþingi að rétt væri að bera málið undir dóm þjóðarinnar. Þá sagði einn þingmaður í atkvæðagreiðslu um tillögu um þjóðaratkvæði, með leyfi forseta:

,,Flokkur frjálslyndra og vinstri manna er almennt samþykkur því að þjóðaratkvæðagreiðsla fari fram um stærstu mál þjóðarinnar.``

Þessi þingmaður hét Hannibal Valdimarsson. Þetta var hans afstaða. Þetta var afstaða Samtaka frjálslyndra og vinstri manna. Þótt þeir almennt styddu samninginn, þá sögðu þeir: Þetta er stórt mál. Þjóðin á að fá tækifæri til þess að segja sitt álit. (Gripið fram í:Jón Baldvin Hannibalsson var fulltrúi Samtaka frjálslyndra og vinstri manna í EFTA-nefndinni.) Hvað skyldi hæstv. utanrrh. hafa sagt um þetta mál á þeimtíma? Hvaða afstöðu hafði hann til þessa máls? Það er ljóst að hann var þeirrar skoðunar almennt, með fyrirvörum þó, að samþykkja ætti aðildina að EFTA. En það er líka ljóst að núv. hæstv. utanrrh. var þeirrar skoðunar, sem fram hefur komið, að hér væri um svo stórt mál að ræða að það væri eðlilegt að bera það undir þjóðina. Þá studdi hann rétt þjóðarinnar til að hafa áhrif á gang stórmála. Í dag hafnar hann rétti þjóðarinnar til að hafa áhrif á gang enn stærra máls. Þetta mundi á sumum bæjum vera kallað kúvending.

Ég vil minna á það að þegar aðildin að EFTA var rædd hér á þingi, þá var við völd svonefnd viðreisnarstjórn, skipuð sömu flokkum og nú mynda ríkisstjórn hér á landi. Ég minnist þess að fyrir fáum dögum var upplýst að gerð hefði verið skoðanakönnun um afstöðu landsmanna til EES-samningsins. Hún hafði ekki farið mjög hátt og þurfti nokkuð fyrir því að hafa að ná henni út úr ráðuneytinu og fá hana opinberaða. Þetta kallar maður að láta eigin hagsmuni ríkja yfir hagsmunum þjóðarinnar sem auðvitað á rétt á að fá slíkar upplýsingar. Hæstv. utanrrh. setti fram skoðanir um þetta atriði árið 1969. Þá sagði hæstv. núv. utanrrh. eftirfarandi, með leyfi forseta, sem birtist í blaðinu Nýtt land --- frjáls þjóð:

,,Flokkshagsmunir leyfa oft ekki að almenningur fái í hendur þær upplýsingar sem þjóðarhagsmunir krefjast. Það er eftirtektarvert hve sáralitlar umræður, rannsóknir og upplýsingar hafa birst opinberlega í tilefni af þeim alvarlegu efnahagserfiðleikum sem þjóðin á nú við að etja. Hvers vegna? Í munni stjórnarsinna felst hin eina rétta skýring í tveimur orðum: Verðfalli og aflabresti sem síðan er endurtekið ad nauseam.``

Þessi orð tók hæstv. utanrrh. sér í munn í framsöguræðu sinni um málflutning stjórnarandstöðunnar. Hann hefur kannski ekki munað eftir því að sama málflutning hafði hann uppi árið 1969 um málflutning stjórnarinnar. Það virðist því miður vera svo að málflutningur stjórnarinnar sé óbreyttur nú frá því sem hann var árið 1969 enda fékk þáv. ríkisstjórn ekki háa einkunn hjá þessum vasklega ritstjóra eða greinarhöfundi og sérstaklega fékk Alþfl. harða dóma sem kannski væri ástæða til að rifja upp síðar í þessari umræðu.

Ég tel mig hafa upplýst að hæstv. utanrrh. er tvöfaldur í roðinu, svo ekki sé meira sagt, í afstöðu sinni til þjóðaratkvæðagreiðslu og þá kafla í framsöguræðu hans sem fjölluðu um þetta efni ber að taka jafnalvarlega og tilefni er til með hliðsjón af þessum upplýsingum. Þessi kafli ræðu hans er ekkert annað en yfirvarp, eins og hann sagði sjálfur, til að komast hjá því að þurfa að standa frammi fyrir dómi þjóðarinnar sem hæstv. ráðherra óttast meira en nokkuð annað. Ég tel því að öll þau rök sem ráðherrann flutti gegn þjóðaratkvæðagreiðslu hafi fallið með hans eigin rökum sem hann setti fram árið 1969 og allar þær forsendur sem þá réttlættu þjóðaratkvæðagreiðslu eigi við í dag. Það eina sem hefur breyst er að hæstv. utanrrh. er í stjórn en var þá í stjórnarandstöðu. Þetta heitir tækifærissinnuð pólitík, að skipta um skoðun á málinu eftir því hvort menn eru í stjórn eða stjórnarandstöðu. Hæstv. utanrrh. skuldar þjóðinni skýringar á því hvers vegna hann er ekki ístöðumeiri í þessu grundvallarmáli sem skiptir þjóðina svo miklu.

Virðulegi forseti. Ég vil nokkuð víkja að málefnum iðnaðar og þeim áhrifum á iðnaðinn sem vænta má af þessum samningi og jafnframt reynslu okkar af 20 ára samningi við EFTA um fríverslun fyrir iðnaðarvörur og spádóma sem þá voru uppi um hvernig iðnaðinum mundi reiða af. Ég gríp hér fyrst niður í blaði sem nefnist Iðnaðurinn, gefið út í mars 1992. Þar segir í fyrirsögn: ,,EES-samningur gagnslaus fyrir skipasmíðaiðnaðinn.`` Undir þessari fyrirsögn segir svo, með leyfi forseta:

,,Niðurstaða í EES-samningum varðandi ríkisstyrki til skipasmíða er mikil vonbrigði fyrir íslenskan skipasmíðaiðnað. Ekki náðist samkomulag um það að skipasmíðaiðnaði í EFTA-ríkjunum yrðu tryggðar sambærilegar reglur um ríkisstyrki og fyrirtæki í EB búa við. Reglur um þetta efni eru raunar alveg að heita má utan EES-samningsins.

Ríkisstyrkir til skipasmíða verða leyfðir innan EES og engar sérstakar ráðstafanir gerðar til að koma í veg fyrir að styrkir raski samkeppnisstöðu fyrirtækja frá löndum þar sem litlir eða engir styrkir eru. Fyrirtækjum innan EB er aftur á móti tryggð slík vörn þegar þau keppa um viðskipti innan EB.``

Hvað varðar skipasmíðaiðnaðinn er þetta niðurstaða þeirra sem hagsmuna eiga að gæta í þeim iðnaði hér á landi, að samningurinn sé gagnslaus og af þeirri ástæðu að samkeppnisskilyrðin eru ekki tryggð sem er mjög athyglisvert í ljósi þess að eitt af grundvallaratriðunum í samningnum sjálfum er samræmingin á skilyrðum og aðbúnaði fyrirtækja og fólks.

Á síðasta þingi var lögð fram skýrsla um íslenskan iðnað, þróun, framtíðarhorfur og stefnu ríkisstjórnarinnar. Þessi skýrsla náði yfir 20 ára tímabil og gefur okkur upplýsingar um það hvernig iðnaði hefur reitt af eftir að við gerðumst aðilar að fríverslunarsamningi Evrópu. Menn bundu nokkuð miklar vonir við iðnaðinn í kjölfar EFTA-samningsins á sínum tíma og þáv. viðskrh. hafði uppi í ræðu nokkur orð um þetta atriði og dró fram ýmislegt sem yrði iðnaðinum til hagsbóta í kjölfar samningsins. Hann sagði t.d., með leyfi forseta, að það væri meginniðurstaða athugunarinnar að staða íslensks iðnaðar væri styrkari en menn virtust almennt hafa talið og iðnþróun á Íslandi mundi eflast við aðild að fríverslunarsamtökum.

Hann sagði um einstakar iðngreinar, t.d. um innréttingasmíði að innréttingasmíði eigi að geta staðist erlenda samkeppni og eigi á því sviði að vera um skilyrði til útflutnings að ræða. Hvernig skyldi þróunin í innréttingasmíði hafa verið? Hún er þannig að markaðshlutdeild innréttinga innan lands sem var 87% árið 1977 var komin niður í 60% árið 1989. Hún hafði fallið verulega og fer ekki miklum sögum af útflutningi á þessu sviði.

Um húsgagnagerð var sagt það sama, að innlend húsgagnagerð ætti að standast samkeppni og hefði mikla möguleika á útflutningi. Í þessari skýrslu ríkisstjórnarinnar kemur fram að markaðshlutdeild húsgagnaiðnaðar var árið 1977 73% en árið 1989 komin niður í 39%. Í fleira væri hægt að vitna í þessari ræðu þarsem spáð var velgengni íslensks iðnaðar í kjölfar EFTA-samningsins en ég læt það ógert. Ég vil þó nefna tvennt, kaffi og málningu.

Hlutdeild kaffis í innlendum markaði hefur fallið úr 94% eins og það var 1978 niður í 43% árið 1991, hefur fallið um meira en helming. Málning missti markaðshlutdeild innan lands úr 66% niður í 52% á árunum 1978--1991. Þetta eru nú staðreyndirnar um hvernig iðnaðinum hefur reitt af við þennan samning.

Við sjáum líka á bls. 36 í þessari skýrslu að útflutningur þessara vara, sem hlutfall af heildarvöruútflutningi, hefur ekkert aukist eftir að við gerðumst aðilar að EFTA heldur minnkað úr 18,3% árið 1970 niður í 17,3% árið 1991. Það væri fróðlegt að skoða líka hvað iðnaðurinn hefur tekið við mörgu fólki eða skapað mörg ný störf til að mæta fjölgandi þjóð.

Árið 1970 voru 12.400 ársverk í iðnaði eða um 15% en árið 1989 voru ársverkin 16.200 og komin niður fyrir 13% af ársverkum í heild. Aukningin var ekki nema 2.800 störf á meðan ársverkum í heild fjölgaði úr 81.700 í 126 þús., fjölgaði um 44.300. Iðnaðurinn tók við hverfandi hluta af þessum nýju störfum. Það má kannski segja að það hafi ekki komið mönnum svo mjög á óvart ef þeir höfðu í huga spádóma greinarhöfunds í blaði sem hét Nýtt land --- frjáls þjóð. Sá greinarhöfundur merkti sínar greinar með stöfunum JBH. Hann skrifaði í grein 19. des. 1969 undir fyrirsögninni ,,EFTA-aðild þýðir gjaldþrot viðreisnar``. Það var nú ekkert minna. Og hann segir í annarri grein, sama blaði frá 1. ágúst, varðandi veiðarfæraiðnað, með leyfi forseta:

,,Stjórnvöld eru búin að gera það sem í þeirra valdi stóð til að ganga að þessum iðnaði dauðum með takmarkalausum innflutningi áður en við göngum í EFTA sem mun aðeins innsigla dauðadóminn.``

Ég verð að segja að hæstv. utanrrh. hefur verið nokkuð framsýnn á þennan samning sem hann þó studdi. Hann segir í Pólitísku erindisbréfi, sem svo heitir, frá 23. júní 1969 um framtíðarhorfur eins og þær voru þá og blöstu við honum, með leyfi forseta:

,,Að því er stefnt að ganga í fríverslunarbandalag við háþróaðar iðnaðarþjóðir sem hefur það í för með sér að finna verður þúsundum starfandi fólks nýja atvinnu, veita þeim nýja starfsþjálfun auk hinna fjölmennu árganga æskufólks sem stöðugt bætast í hópinn með misjafnlega lélegt veganesti úr skólum landsins.``

Það er nú ekki fjarri því að þessi framtíðarsýn hæstv. utanrrh., greinarhöfundarins JBH, hafi ræst í meginatriðum enda sagði hann um EFTA-samninginn í grein sem hann nefndi Gjaldþrot viðreisnar, með leyfi forseta:

,,EFTA er engin töfraformúla sem leysir öll vandamál af sjálfu sér eins og stjórnarflokkarnir virðast halda eftir málflutningi þeirra að dæma.``

Það er eins og þetta eigi við enn. Málflutningur stjórnarflokkanna um EES-samninginn er þannig að hann á að leysa hér öll vandamál. Hann á að skapa hér hagvöxt og ný störf og efla byggð. Það liggur í orðunum að menn fái allt fyrir ekkert.

Ég vil að lokum ljúka þessum upprifjunum fyrir hæstv. utanrrh. með því að vitna í dóm hans um þá flokka, sem skipuðu ríkisstjórnina sem stóð að inngöngu Íslands í EFTA. Dómur hans um Alþfl. var eftirfarandi, með leyfi forseta:

,,Alþfl. er svo kyrfilega bundinn á klafa Sjálfstfl. gegnum þéttriðið net fjárhagslegra hagsmuna að foringjarnir munu aldrei sjálfviljugir slíta stjórnarsamstarfinu sem þeir eiga upphefð sína og þjóðfélagsstöðu að þakka. Hann getur einfaldlega ekki framar séð sér pólitískt farborða af eigin rammleik.``

Þetta er dómur greinarhöfundarins JBH um Alþfl. í stjórnarsamstarfi við Sjálfstfl. Hann bætir síðan við innan sviga um Alþfl.: ,,sem er orðinn varanlegur fylgihnöttur Sjálfstfl.`` Þetta eru sígild orð.

Ég verð að segja það að ef ég ætti hatt mundi ég taka hann ofan fyrir hæstv. utanrrh. fyrir að vera svona framsýnn um afstöðuna til Alþfl. og um hvernig EFTA-samningurinn reyndist þjóðinni. Að vísu á ég ekki þann hatt sem er boðlegur til þess. Það þyrfti að vera einhvers konar mexíkanskur bófahattur sem væri við hæfi því eins og menn muna er Alþfl. í samstarfi við Sjálfstfl. og hæstv. utanrrh. hefur líkt þeim flokki við mexíkanskan bófaflokk. Það segir kannski meira um hæstv. utanrrh. en Sjálfstfl. að það var lendingin hjá honum að velja sér Sjálfstfl. sem förunaut næstu árin.

Ég vil þá víkja að byggðamálum. Hér hefur nokkuð verið rætt um sjávarútvegsmál. Ég mun lítillega koma inn á þau. Ef við lesum það sem hæstv. utanrrh. sagði í sinni framsöguræðu um áhrif samningsins á landsbyggðina kemur það fram á tveimur stöðum sem víkur að því efni. Á öðrum staðnum segir hann, með leyfi forseta:

,,Það er af þessum ástæðum sem samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið mun reynast landsbyggðinni á Íslandi, þar sem sjávarútvegurinn er uppistaða atvinnulífs, sérstök lyftistöng í atvinnulegu tilliti, þ.e. það væri hægt að fullvinna fiskinn hér innan lands í kjölfar samningsins.``

Á öðrum stað segir hæstv. utanrrh., með leyfi forseta:

,,Ef við Íslendingar hefðum fest utan tollmúra Evrópubandalagsins með okkar sjávarafurðir var fullkomin hætta á því að við hefðum líka fest í því fari að vera hráefnisútflutningsnýlenda þessara miklu markaða. Afleiðingar þess þarf ég ekki að orðlengja um. Það hefði auðvitað fyrst og fremst bitnað á landsbyggðinni á Íslandi.``

Þetta er lýsing hæstv. utanrrh. í framsöguræðu sinni um áhrif samningsins á landsbyggðina, á búsetuþróun innan lands. Þetta er atriði sem sáralítið hefur verið fjallað um meðan á samningnum hefur staðið ogég hef reyndar ekki fundið nema eina úttekt um þetta mál sem er frá Byggðastofnun, gefin út í desember árið 1990 og sem nefnist Evrópska efnahagssvæðið og byggðaþróun, skýrsla unnin að beiðni forsætisráðuneytisins. Ég hygg að segja megi um þá skýrslu að hún sé í fullu gildi þótt eitthvað kunni að hafa breyst frá desember 1990 í einstökum atriðum í samningnum. Ég hygg að breytingarnar hafi ekki verið á þann veg að það breyti þeim atriðum sem skýrsluhöfundar höfðu til hliðsjónar þegar þeir sömdu skýrsluna.

Þessi skýrsla, sem er nokkuð ítarleg, upp á einar 17 síður, er verulega fróðleg og ég vil hvetja hv. þm. til að ná sér í eintak af henni og kynna sér efni hennar eftir föngum. Ég vil vitna til hennar í niðurstöðum á bls. 15 og 16 og gera grein fyrir því hver niðurstaða Byggðastofnunar er um áhrif á byggðaþróun. Þar er vakin sérstök athygli á því að samkeppnisskilyrði íslensks sjávarútvegs og íslenskrar fiskvinnslu eru ekki jöfn, þau eru ekki þau sömu og í Evrópu. Það er vegna ríkisstyrkja sem Evrópubandalagið hefur haldið uppi og fara vaxandi frekar en minnkandi. Ég nefni sem dæmi að á árunum 1991--1993 er áformað að verja um 170 milljörðum kr. í ríkisstyrki frá EB til fiskvinnslu í löndum EB. Við þetta bætast svo styrkir einstakra ríkja til fyrirtækja innan sinna landamæra. Það er alveg ljóst að við, sem ætlum að lifa á sjávarútvegi og því sem hann gefur af sér, erum í ákaflega erfiðri stöðu ef við semjum um það að samkeppnisaðilarnir í Evrópu megi vera ríkisstyrktir svo og svo mikið. Í stað þess að við höfum tekjur af sjávarútvegi veitir Evrópubandalagið sínum sjávarútvegi gríðarlegar upphæðir í ríkisstyrki. Þarna er um að ræða mjög skakka samkeppnisstöðu sem hefur gríðarlega alvarleg áhrif þegar fram í sækir vegna þess að fiskvinnslan hér á landi á svo erfitt með að greiða sama verð og erlend fiskvinnsla fyrir óunninn fisk. Menn standast ekki samkeppnina því að menn standa ekki jafnfætis. Það er þó grundvöllur EES-samningsins að menn eigi að standa jafnfætis. Í þessu máli kýs hæstv. utanrrh. að skrifa upp á þá stefnu að mönnum sé mismunað okkur í óhag. Byggðastofnun varar við þessu sérstaklega og segir, með leyfi forseta:

,,Þetta mun hins vegar ekki gerast ef fiskvinnslan getur ekki greitt sambærilegt verð fyrir hráefnið og vinnsla sem staðsett er nær markaði. Þá getur komið upp sú staða að verulegur hluti bolfiskvinnslunnar flytjist úr landi. Þeir segja enn fremur, með leyfi forseta: ,,Líklegasta framvindan er sú að stöðugt aukinn hluti hráefnis af Íslandsmiðum verði fluttur óunninn úr landi til frekari vinnslu innan Evrópubandalagsins. Enn fremur segir í skýrslunni: ,,Fari svo sem hér er greint fer ekki hjá því að það mun hafa verulegar afleiðingar fyrir búsetuþróun hér innan lands. Áframhaldandi vandkvæði munu verða á rekstri fiskvinnslufyrirtækja vegna mikillar skuldsetningar og minnkandi aflamagns. Það mun óhjákvæmilega leiða til gjaldþrota sem aftur leiðir til þess að fiskvinnslan mun leggjast niður á mörgum stöðum þar sem hún er stunduð nú. Um leið bregðast forsendur fyrir búsetu á flestum þeim stöðum þar sem slíkt gerist.``

Þetta er niðurstaða Byggðastofnunar um áhrif samningsins á landsbyggðina, virðulegi forseti. Ég hygg að áður en hæstv. utanrrh. heldur fram þeim fullyrðingum sem fram komu í framsöguræðu hans ætti hann að kynna sér efni þessarar skýrslu því að hæstv. ráðherra gerir ekkert annað, ef hann heldur þessu áfram, en að stunda vísvitandi blekkingarleik gegn betri vitund. Byggðastofnun bendir á úrræði sem menn verða að grípa til til að eyða þessum misjöfnu áhrifum milli innlendrar fiskvinnslu og erlendrar. Segir þar m.a., með leyfi forseta:

,,Stjórnvöld geta haft áhrif á þróunina. Enda þótt ljóst sé að ekki er hægt að veita fiskvinnslunni styrki í líkingu við það sem gert er í nágrannalöndunum og hér hefur verið lýst verður að líkja eftir þeim skilyrðum sem sambærileg fyrirtæki búa við annars staðar. Fyrirtækin þarf að styðja í viðleitni þeirra til nýsköpunar, tæknivæðingar, menntunar starfsfólks, markaðsmála og fleiri slíkra atriða með beinum fjárframlögum og kostnaðarþátttöku hins opinbera. Þá þarf hið opinbera að styrkja fjárfestingu í tilteknum þáttum til samræmis við samkeppnislöndin. Jafnframt verður hið opinbera að hjálpa sumum fyrirtækjum til að hætta rekstri. Það er sársaukafullt en kann að reynast óhjákvæmilegt. Bættar samgöngur geta sums staðar gert kleift að leggja niður vinnslu á stöðum án þess að þeir sem þar búa þurfi þar með að hætta að vinna við greinina. Mestar áhyggjur þarf að hafa af einangruðum stöðum þar sem ekki er grundvöllur fyrir búsetu nema sjávarútvegur verði áfram stundaður.``

Lýk ég þar með tilvitnunum í skýrslu Byggðastofnunar sem lauk með þessum orðum.

Ef það er ætlun stjórnvalda að lögfesta EES-samninginn verða þau að grípa til styrkjaaðgerða til sjávarútvegsins. Þau verða að taka upp beina ríkisstyrki til þess að sjávarútvegurinn haldi velli í samkeppninni við ríkisstyrktan sjávarútveginn erlendis og til að koma í veg fyrir alvarlegt hrun á landsbyggðinni, alvarlegt búsetuhrun og byggðaröskun í framhaldi af því. Ég hef ekki heyrt hæstv. ráðherra geta þess að það væri á döfinni að taka upp slíka stefnu gagnvart sjávarútvegi. Þar með er ráðherrann að skrifa upp á þá stefnu að það eigi á næstu árum að vera veruleg búsetubreyting í landinu. Það er eins gott að þeir flokkar sem standa að þessari ríkisstjórn standi upp og viðurkenni að það sé þeirra stefna að flytja fólkið til, koma því burtu á færri staði en nú er. Ég skora á hæstv. utanrrh. að greina frá því í svari sínu síðar í umræðunni hvort það sé stefna Alþfl. að þessi spádómur og ábendingar Byggðastofnunar gangi eftir því það munu þau gera nema gripið verði til úrræða. Okkur hafa ekki verið sýnd nein þau úrræði sem Byggðastofnun mælir með og engin önnur í þeirra stað sem telja verður líkleg til árangurs. Eins og málið er lagt fram á Alþingi birtist það okkur sem stefna ríkisstjórnarinnar að ráðast sérstaklega á landsbyggðina.

Það er ekki hægt að draga aðra ályktun af þessum samningi og framlagningu hans þegar, þrátt fyrir skýrslu sem fyrir liggur frá Byggðastofnun, ekkert kemur um aðgerðir, ekkert um gagnaðgerðir, ekki stafkrókur. Þeir flokkar sem að ríkisstjórninni standa skulda landsbyggðinni skýringar á því hvað verður um landsbyggðina þegar búið verður að samþykkja þennan samning, ef svo fer. Hvað bíður manna fyrir austan, norðan og vestan? Eiga þeir ekki um annað að velja, eins og bæjarstjórinn í Bolungarvík sagði fyrir fáum dögum í Morgunblaðinu, ef ekki verður breyting í atvinnulífinu, en að panta sér blokk hjá Davíð og farseðil líka? Var þessi ágæti maður þó einn helsti stuðningsmaður hæstv. forsrh. í formannskjöri í Sjálfstfl. á sínum tíma. Það hefur ekki tekið hann nema eitt og hálft ár að komast að þeirri niðurstöðu að stefna Davíðs Oddssonar og hans ríkisstjórnar leiði til þess að menn fara að panta sér blokkaríbúð í Reykjavík og farseðil með. Ekki bætir þessi samningur um í framtíðarsýn varðandi stöðu landsbyggðarinnar.

Ég vil líka vara við þeirri trú manna að það sé hægt með þessum samningi og fylgisamningum um sjávarútvegsmál að halda útlendingum utan við sjávarútveg á Íslandi. Við sjáum hvernig það gengur undir núverandi lögum að banna aðild útlendinga að íslenskum sjávarútvegi. Það er vitað að íslensk fyrirtæki í eigu erlendra aðila að hluta til eiga í íslenskum sjávarútvegsfyrirtækjum. Það er vitað að þetta er bannað. Samt er ekkert gert. Hvernig dettur mönnum í hug að á komandi árum, þegar meginreglan verður sú að það er bannað að mismuna mönnum á grundvelli ríkisfangs og útlendingum verður heimilt að vera hér í þjóðfélaginu með atvinnurekstur nánast á hvaða sviði þjóðlífsins og viðskipta sem er, að það verði hægt að halda sjávarútveginum utan eignaraðildar útlendinga þegar útlendingar mega eiga olíufélög, tryggingafélög, banka, verslanir og alla þá þætti sem útgerðarfyrirtæki skipta við og eru háð? Hvernig dettur mönnum í hug að það sé hægt að halda útlendingum utan við þetta? Það er auðvitað draumsýn, það mun ekki gerast. Það mun molna niður á fáum árum og eftir nokkur ár munu menn segja: Það er bara eins gott að útlendingarnir megi kaupa þetta því okkur vantar líka peninga til að endurreisa þessi útgerðarfyrirtæki. Það er bara gott að útlendingar komi með peninga. Það er sama hvaðan gott kemur munu menn segja þá eftir að hafa vanist því og búið við það í nokkur ár að útlendingar mega vera hér eins og við. Ég sé ekki fyrir mér annað og spái því að það líði ekki langur tími, ef þessi samningur verður að veruleika, þar til menn munu aflétta þessu af því að þetta bann mun ekki standast. Það er því mín skoðun að það sé blekking að halda því fram að hægt sé að taka við EES-samningnum og fjórfrelsinu annars vegar en halda sjávarútveginum fyrir utan hins vegar og ekki bara sjávarútveginum heldur þar með fiskveiðiréttinum. Auðvitað munu þessar varnir molna niður á skömmum tíma. Áður en við vitum verða útlendingar búnir að eignast verulegan hlut í útgerð hér á landi og eiga alla möguleika á að ná henni undir sig ef þeir kæra sig um. Þá munu þeir ekki endilega að gera út upp á það að vinna fiskinn hér á landi. Ætli þeir muni ekki frekar vilja fá hráefnið og vinna það í Þýskalandi og Englandi? Það þætti mér nú ekki ólíklegt. Ég held að okkar hlutskipti verði fremur að vera hráefnisskaffari en að fullvinna sjávarafurðir undir þessum samningi enda má greina það í samþykktum beggja stjórnarflokkanna að það er augljóst mál að það er ekki framtíðarsýn þeirra að við eigum að búa við EES. Þeir hafa báðir gert samþykktir sem gefa tilefni til að ætla að hugur þeirra stefni lengra og annað.

Ég vil minna á landsfundarsamþykkt Sjálfstfl. frá því í mars 1991 þegar flokkurinn kaus sér nýjan formann sem áður hafði verið formaður aldamótanefndar Sjálfstfl. Ég bið menn að minnast þess hvað sú nefnd lagði til. Hún segir um framtíðarsýn Sjálfstfl. og um samskipti við Evrópubandalagið, með leyfi forseta:

,,Íslendingar eiga ekki fremur en aðrar Evrópuþjóðir að útiloka fyrir fram að til aðildar geti komið að Evrópubandalaginu.``

Sjálfstfl. útilokar ekki aðild að Evrópubandalaginu. Ég hef tekið eftir því að þegar hæstv. forsrh. hefur haft orð um þetta hefur hann tekið þannig til orða að aðild að EB væri ekki á dagskrá. Það þýðir ekki það sama og að aðild að EB sé útilokuð. Það þýðir einfaldlega: Hún er ekki tímabær, málið er opið, við skoðum það seinna.

Hvað skyldi hinn flokkurinn segja? Hann segir í sinni kosningastefnuskrá, sem ber reyndar heitið Ísland í A-flokk, með leyfi forseta:

,,Alþfl. telur að samhliða samningum um Evrópskt efnahagssvæði þurfi að fara fram vandað mat á aðild að Evrópubandalaginu með atvinnu, lífskjör og menningarlegt sjálfstæði þjóðarinnar með Evrópu framtíðarinnar fyrir augum. Alþfl. útilokar ekki aðild að Evrópubandalaginu en ítrekar óskoruð yfirráð Íslendinga yfir fiskimiðum og orkulindum landsins.`` Alþfl. útilokar því heldur ekki aðild að EB.

Hvað skyldi vera að brjótast um í Alþfl. um þessar mundir? Við sem höfum fylgst með þeim ágæta flokki um nokkurt árabil höfum auðvitað tekið eftir því að í utanríkismálum er flokkurinn mjög samstiga öðrum evrópskum sósíaldemókratískum flokkum. Þar greinir áhrifanna af aðild Alþfl. af Öðrum Internationalinum, Alþjóðasambandi sósíaldemókrata. Ég spyr sjálfan mig: Er það tilviljun að krataflokkarnir á Norðurlöndum, í Evrópu og á Íslandi eru samstiga í hverju stórmálinu á fætur öðru? Það skyldi þó ekki vera að Alþfl. sækti sér stefnu og efnivið í þennan Annan International, í annað Alþjóðasamband sósíaldemókrata? Öllum er kunnugt hver afstaða krataflokka á Norðurlöndum er til EB. Þeir vilja ganga í EB og ég spái því að það verði ekki langt þangað til Alþfl. Íslands kveður upp úr með að það sé rétt að ganga í EB enda er hann þegar byrjaður að undirbúa jarðveginn með yfirlýsingum sínum.

Það er líka athyglisvert í þeirri samþykkt Sjálfstfl. sem ég vitnaði til að EES-samningurinn uppfyllir ekki þær kröfur sem Landsfundur Sjálfstfl. gerði til EES-samningsins í mars 1991. Þar segir, með leyfi forseta:

,,Sjálfstæðismenn telja að Íslendingar eigi samleið með öðrum EFTA-ríkjum um þátttöku í Evrópsku efnahagssvæði að því tilskildu að samningar takist um hindrunarlaus viðskipti með sjávarafurðir.``

Það var forsendan, krafa sem Sjálfstfl. setur upp. Hver er niðurstaðan? Það eru aldeilis ekki hindrunarlaus viðskipti með sjávarafurðir. Tollar eru meginreglan og það þarf meira að segja að semja um það árlega hverjir tollarnir eigi að vera eða í hæsta lagi annað hvort ár. Hvað höfum við gefið? Við höfum opnað okkar fiskveiðilögsögu fyrir erlendum fiskiskipum. Það er ekki bara það að menn láti sér nægja að það séu hindranir í viðskiptum með sjávarafurðir heldur skrifa menn líka upp á ríkisstyrki til samkeppnisaðila og opna íslensku fiskveiðilögsöguna. Þó að opnunin sé ekki stór þá er það fyrsta gatið sem er erfiðast að brjóta. Það er alveg kristalklárt að afstaða EB er að komast inn í íslenska fiskveiðilögsögu og það er líka klárt að íslenska ríkisstjórnin hefur sagt já við því þótt menn reyni að búa sér til leið í kringum það með einhverri pappírsloðnu og slíkum hlutum. Það er búið að brjóta niður meginprinsippið, að hleypa ekki útlendingum inn í fiskveiðilögsöguna. Mér þykir menn kaupa tollfríðindi dýrum dómum. Við erum að kaupa lækkun á tollum á þessu verði, skrifa upp á ríkisstyrkjakerfið og opna landhelgina. Við erum að fá svipaða stöðu gagnvart EB og við vorum í allt þar til 1985 þegar Spánverjar og Portúgalir gengu í EB. Það þykja mér dýr kaup, virðulegi forseti, og hef allar efasemdir um að þau séu skynsamlegasti kosturinn í þessari stöðu.

Það er ýmislegt fleira sem hægt væri að ræða, virðulegi forseti, en eins og ég gat um í upphafi ræðu minnar ætlaði ég að taka fáein atriði sem ég vildi gera að umfjöllunarefni í þessari ræðu. Það er ekki hægt að fara yfir allan samninginn og þá efnisþætti sem hann kemur inn á í einni ræðu en ég vil ljúka ræðu minni með því að nefna eitt mál sem vefst nokkuð fyrir mönnum að vita hvað þýðir. Það er í 28. gr. EES-samningsins um frelsi launþega til flutninga á milli landa. Það á að vera almenna reglan að óheimilt sé að mismuna mönnum til starfa eftir þjóðerni en undanþága er gerð og hún er svohljóðandi, með leyfi forseta:

,,Ákvæði þessarar greinar eiga ekki við um störf í opinberri þjónustu.``

Þetta ætti að vera nokkuð skýrt, a.m.k. hélt ég það við fyrsta yfirlestur og styrktist í þeirri trú þegar það var upplýst að það væri okkar að túlka þetta, að gefa skilgreininguna hvaða störf væru undanþegin þessu frelsi. Síðan kemur í ljós að það er heldur snúið að veita svör við því. Ég bað um það snemma í sumar að fá lista frá félmrn. yfir þau störf sem féllu undir þessa undanþágu. Hvaða störf í opinberri þjónustu eru undanþegin þessu frelsi? Þó að þar sé rösklega unnið að því að reyna að afla gagna til að svara þessu hefur það ekki tekist enn. Satt að segja held ég að menn séu komnir með efasemdir um að hægt sé að svara þessu af því að þegar að er gáð er málið ekki svo einfalt.

Það eru t.d. ákvæði um að þau störf, sem í sumum löndum eru skilgreind sem opinber störf en í öðrum löndum unnin af einkaaðila, eiga að falla utan við þessa undanþáguheimild. Ef póstþjónustan eða síminn er einkavæddur, sem kallað er, í einhverju EES-landi falla þau störf hér á landi utan við undanþágu frá þessu frelsi. Ég vil beina þeirri fyrirspurn til hæstv. utanrrh. að hann gefi frekari skýringar á þessu ákvæði því að það skiptir miklu máli að vita hvaða störf í meginatriðum menn eru að tala um. Eru þetta bara örfá störf æðstu embættismanna framkvæmdarvaldsins eða eru menn að tala um heilu stéttirnar, t.d. heilbrigðisgeirann, kennara, Póst og síma, vatnsveitu, sveitarfélög og fyrirtæki þeirra? Eru störf hjá þessum aðilum undanþegin þessu frelsi eða eru þau það ekki? Burt séð frá afstöðu manna til samningsins, hvort þeir eru fylgjandi honum eða ekki, verður þetta að liggja fyrir og vera á hreinu því að þetta skiptir gríðarlega miklu máli.

Ég vil ljúka máli mínu, virðulegi forseti, með þessari fyrirspurn til hæstv. utanrrh.

Kristinn H. Gunnarsson(andsvar): Virðulegi forseti. Ég kannast við þessi lög, að vísu aðeins af því að hafa lesið þau en ekki af því að hafa tekið þátt í að búa þau til. Ég vil nú minna hæstv. sjútvrh. á að það hefur verið upplýst að um er að ræða óheimila eignaraðild í sjávarútvegsfyrirtækjum samkvæmt skilgreiningu í þessum lögum frá 1991. Auðvitað er það verkefni núverandi stjórnvalda að framfylgja lögunum. Hvernig hefur það gengið? Hvernig halda menn að það gangi í framtíðinni, fyrst það gengur ekki betur en þetta núna, þegar menn opna þjóðfélagið miklu meira en nú er fyrir útlendingum? Ég vil spyrja hæstv. sjútvrh. hvort hann sé sjálfur trúaður á aðþað þurfi ekki að breyta núverandi lögum til að tryggja stöðu íslensks sjávarútvegs eins og við viljum hafa hana. Telur ráðherrann þessi lög nægjanleg? Ráðherrann verður að svara því ef hann vill að Alþingi samþykki þennan EES-samning og með þeirri stefnu að sjávarútvegurinn eigi að vera undanskilinn þátttöku útlendinga. Þá verður hann að svara því hvort hann telur þessi lög nægjanleg.

Kristinn H. Gunnarsson(andsvar): Virðulegi forseti. Eitthvað eru nú samningarnir öðruvísi en þingmenn Alþb. þá voru tilbúnir til að samþykkja. Það hefur ítarlega verið rakið í þessari umræðu hvaða breytingar hafa orðið. En niðurstaðan er sú, virðulegi forseti, sem hæstv. sjútvrh. sérstaklega ætti að gera sér annt um að fylgjast með fyrst núv. ríkisstjórn tekst ekki að framfylgja þessum lögum að kannski skortir á vilja hjá núv. sjútvrh. til að framfylgja þessum lögum af því að það var Albþ. sem stóð að þeim. Er það þess vegna sem núv. ríkisstjórn aðhefst ekkert til að sjá til þess að þau séu uppfyllt, að eignaraðild útlendinga sé ekki í íslenskum sjávarútvegi? Ríkisstjórn sem aðhefst ekkert í þeim efnum núna er ekki líkleg til að aðhafast eitthvað þegar búið verður að opna þjóðfélagið með EES-samningnum.

Jóhann Ársælsson(andsvar): Virðulegi forseti. Hæstv. utanrrh. sagði um sjávarútvegssamninginn að menn hefðu leitað eftir gagnkvæmum skiptum á veiðiheimildum sem væri báðum í hag. En hann hefur ekki látið svo lítið að útskýra fyrir okkur á hv. Alþingi hvernig þessi samningsatriði sem nú hefur verið talað um, þ.e. skipti á þeim veiðiheimildum sem hefur verið talað um, karfa og loðnu, eiga að vera Íslendingum í hag. Hvaða hagur er í því fólginn fyrir Íslendinga að búa til þennan samning?

Ég veit ekki til þess að neinir aðilar í þjóðfélaginu hafi sérstaklega sóst eftir því eða beðið um það að þessi samningur yrði gerður. Þess vegna finnst mér ástæða til þess að fá svör við því.

Hann gerði lítið úr þeim málflutningi sem hefur komið fram á þinginu, þ.e. að menn hafa verið að reyna að sýna fram á það að of mikið hafi verið gert úr þeim hag sem er fyrir sjávarútveginn í þessum samningi. Ég tel fulla ástæðu til þess að reyna að átta sig á því hér í umræðum á þinginu hve mikill þessi hagur er og ég var að reyna það í ræðu minni áðan. Ég tel að það hafi verið gert verulega meira úr þessu en efni standa til og tel mig hafa sýnt fram á það. Ég held t.d. að stjórnin á útflutningnum sem mun alveg ótvírætt tapast við þennan nýja samning muni kosta okkur mikla fjármuni og ég bendi á skýrslu Þjóðhagsstofnunar, sem ég er með mér, þar sem hefur verið bent á það að bara vegna fiskútflutningsins höfum við haft yfirverð á ferskum fiski upp á 650 millj. og að stjórn á útflutninginum, þ.e. stjórnunin á öllum útflutningnum geti gefið okkur allt að 1.400 millj. á ári. Menn verða því auðvitað að horfa á þessi mál í samhengi og skoða þau til þess að geta metið þau.

Kristín Ástgeirsdóttir(andsvar): Virðulegi forseti. Auðvitað er einkenni umræðunnar og kannski þess samnings sem er til umfjöllunar að ótalmörgum spurningum er ósvarað. Mér þótti ræða hæstv. utanrrh. vera býsna rýr. Fjöldamörgum spurningum hefur verið beint til hans og ég get ekki annað en endurtekið nokkrar þær spurningar sem ég lagði fyrir hann í ræðu minni og þar er fyrst og kannski stærst sú spurning að hann heldur því stöðugt fram að samningurinn opni íslenskum fyrirtækjum mikla möguleika á erlendum mörkuðum og í íslensku atvinnulífi. Ég spyr enn: Hvernig rökstyður hæstv. utanrrh. þessa skoðun sína í ljósi þess efnahagsástands sem hér ríkir? Hvernig sér hann fyrir sér að þetta muni gerast?

Spurt hefur verið um kostnað. Hann nefndi nokkrar tölur varðandi beinharðan kostnað en ég spyr enn vegna þess að það er mikilvægt. Við verðum að gera okkur grein fyrir því hvaða kostnað samningurinn hefur í för með sér, ekki aðeins fyrir íslenska stjórnkerfið heldur einnig fyrir íslenskt samfélag. Ég spyr: Hafa menn gert úttekt á því hvaða kostnaður fylgir samningnum? Við megum ekki gleyma því að við erum afar lítið samfélag á leið inn í þetta stóra samhengi. Ég get nefnt það enn einu sinni að ég hef verið spurð af því af erlendum sendimönnum sem hafa verið að vinna að þessu máli hvernig í ósköpunum Íslendingar ætli að standa undir þessu. Enn ein spurning sem ég beindi til hæstv. utanrrh., vegna þess að hann er í miklum samskiptum við þessa herra hjá EB, var varðandi landbúnaðinn. Hvernig menn sjá þá þróun fyrir sér? Hvert ætla menn sér í þeim málum?

Kristín Ástgeirsdóttir(andsvar): Virðulegi forseti. Mér finnst hæstv. utanrrh. aldrei svara þessari spurningu um kostnaðinn. Þetta er ekki spurning um það hvað samningsgerðin hefur kostað eða öll þau ferðalög, sem henni hefur fylgt, heldur hvernig framtíðin lítur út. Hvað mun þetta kosta okkur í framtíðinni? Ég get nefnt sem dæmi að við vorum að kíkja á lítið frv. í efh.- og viðskn. um eftirlit með hættulegum vörum. Reiknað er með að þessi smápóstur kosti 3--8 millj. Fjmrn. leggur mat á þann kostnað sem fylgir þessum lagabreytingum. Þetta er pínulítið dæmi og við höfum fram undan tugi lagabreytinga og alls konar eftirlit og reglugerðir sem auðvitað þarf að fylgja eftir. Hvað kostar þetta allt saman? Það er mikilvægt að menn geri sér grein fyrir því hvað þetta kostar. Hvað þurfum við að senda marga embættismenn til útlanda eða hafa í störfum hér til þess að standa undir þessum samningi? Það er ekki endilega gagnrýnivert að þess þurfi heldur þurfum við fyrst op fremst að vita hvað þetta kostar. Út í hvað erum við að leggja?

Ólafur Ragnar Grímsson(um þingsköp): Virðulegi forseti. Ég kvaddi mér hér hljóðs til að óska eftir því að gert verði nokkurra mínútna hlé svo hægt sé að skiptast á upplýsingum um það utan við ræðustólinn hvernig ætlunin er að halda áfram með þessar umræður. Ég vil lýsa því að ég varð fyrir miklum vonbrigðum með ræðu hæstv. utanrrh. Ég tek undir það sem hv. þm. Kristín Einarsdóttir sagði: Hún var mjög rýr.

Það hefur verið beint hér í umræðunum fjöldanum öllum af fyrirspurnum til hæstv. ráðherra, bæði til hans sem utanrrh. og eins til hans fyrir hönd annarra ráðherra sem menn hafa unað að væru fjarstaddir þessa umræðu. Ég nefni t.d. hæstv. félmrh. varðandi vinnumarkað og fjölmargt annað. Hæstv. ráðherra vék ekki einu orði að því að reyna að svara þeim spurningum. Auðvitað gerist það stundum hér í þinginu í tímaþröng að ráðherrar fara þá leið að skjóta sér undan því að svara spurningum og láta sem þeir hafi ekki heyrt það sem sagt var.

Ég hefði haldið í máli af þessu tagi þegar þjóðþingið er kallað sérstaklega saman tæpum einum og hálfum mánuði mánuði fyrir venjulegan þingtíma væri eðlilegt að hæstv. ráðherra sýndi þinginu þá virðingu að svara þeim spurningum sem menn hafa lagt fyrir hann eða fara í gegnum það hverju hann treystir sér ekki til að svara þegar þingmenn hafa lagt mikla vinnu í það í mörgum málefnalegum ræðum, sem hér hafa verið fluttar, að biðja um skýringar og umfjöllunaratriði. Ég tel þess vegna alveg nauðsynlegt í þessu máli að annaðhvort fái hæstv. utanrrh. tækifæri til þess, þar til nýr fundur verður haldinn, að fara yfir þær ræður sem hér hafa verið fluttar og átta sig betur á þessu og fá þá tækifæri til þess að koma hér aftur eða við verðum að bíða eftir þeim ráðherrum sem ríkisstjórnin hefur látið vera fjarverandi þessa umræðu og forsrh. hefur leyft að vera fjarverandi þótt umræðan sé mikilvæg. Ég nefni þar sérstaklega hæstv. félmrh. því það er alveg ljóst að vinnumarkaðurinn er einn af mikilvægustu þáttunum í þessari samningsgerð. Út af fyrir sig var það ekki krafa okkar í stjórnarandstöðunni að bíða eftir félmrh. en ef utanrrh. ætlar engu að svara fyrir hennar hönd, þá eigum við engan annan kost. Það er því ósk mín, virðulegi forseti, að hér verði gert hlé í nokkrar mínútur svo menn geti utan við fundarsalinn reynt að átta sig á því í sameiningu hvernig eigi að halda þessu áfram.

Ólafur Ragnar Grímsson(um þingsköp): Virðulegi forseti. Mér finnst hæstv. utanrrh. ekki bæta málið með svona málflutningi. Með því orðavali sem hann viðhafði hér hefði verið hægt að segja að framsöguræða hans fyrir málinu hefði getað staðið eina mínútu og sagt: Ég hef hvað eftir annað lýst EES-samningnum, ég hef haldið um hann ráðstefnur, ég hef gefið út um hann kynningarrit og ráðuneytisstjórinn hjá mér og aðalsamningamaðurinn hafa fjallað um málið hvað eftir annað. Svo er hægt að skoða þetta í nefnd og setjast niður. Það er auðvitað á engan hátt boðlegt að koma hér upp og segja, varðandi það sem einstakir þingmenn hafa sagt um þetta efni, að vísa málinu með þessum hætti.

Hæstv. ráðherra sagði það aftur að umræðan hefði staðið í hálfan mánuð. Það er rangt, hæstv. ráðherra. Hún hefur ekki gert það. Við samþykktum það í fyrsta lagi að ráðherra fengi að fara í burtu tveimur dögum eftir að fyrsta vikan hófst. (Utanrrh.:Það var stjórnarskrármál, hv. þm.) Einmitt, það var nefnilega stjórnarskrármál, hæstv. utanrrh. Er þá ekki rétt að draga það frá og vera ekki með rangar fullyrðingar fyrst ráðherrann sjálfur grípur fram í að það hafi verið stjórnarskrármál? Síðan fór dagurinn í gær í bráðabirgðalögin sem ríkisstjórnin setti. Ég er ekki með það í kollinum hvað þessi umræða um EES-samninginn er búin að standa í marga daga en ég held þeir séu ekki nema fimm, hæstv. ráðherra. Fullyrðingar um að umræðan sé búin að standa hér í hálfan mánuð eru bara rugl, virðulegi ráðherra. Ég ætla að vona að staðreyndameðferðin um samninginn sjálfan sé vandaðri en svona fullyrðingar.

Ég endurtek þess vegna ósk mína um að menn geti rætt hér utan við þingsalinn um framhaldið. Ég hef engan áhuga á því að sú umræða fari fram hér í gegnum ræðustólinn. (Gripið fram í.) Formenn þingflokka og forsætisnefnd hafa verið að ræða saman í dag. Mér skilst að það hafi ekkert komið út úr því. Ég spurði forseta þingsins að því fyrr í dag, fyrir um það bil tveimur klukkutímum, hvað fundur ætti að standa lengi vegna þess að ég var búinn að binda mig annars staðar í kvöld. Ég fékk ekkert svar við því. Ég hef ekki hugmynd um það núna kl. 6 hvort fundur á að standa hér í kvöld vegna þess að forseti þingsins gat ekki svarað mér því um fjögurleytið. Það er m.a. þess vegna, virðulegi þm., sem ég tel nauðsynlegt að menn ræði þetta sín á milli og það sé reynt að skýra það fyrir þingmönnum svo að við vitum öll hvert framhaldið verður en séum ekki í þeirri óvissu að þingmenn geti ekki einu sinni skipulagt tíma sinn frá einum klukkutíma til annars.

Anna Ólafsdóttir Björnsson(um þingsköp): Virðulegi forseti. Það hefur verið kvartað hér undan því að við höfum ekki fengið svör við þeim brennandi spurningum sem hafa komið fram í umræðum. Ég vil aðeins bæta við þann lista að hæstv. sjútvrh. hefur ekki svarað mjög áríðandi, alvarlegum spurningum sem fyrir hann hafa verið lagðar og nauðsynlegt er að fá svör við, m.a. spurningum frá þeirri sem hér stendur.

Ég vil bara halda þessu til haga og ég hef gert honum grein fyrir þessu persónulega í einkasamtali og ég vonast til að umræðunni ljúki ekki án þess að við fáum svör hans. Nógu slæmt er það að vera hér að ganga frá 1. umr. málsins án þess að hafa séð nokkurn stafkrók skjalfestan um tvíhliða samning.

Kristín Ástgeirsdóttir(andsvar): Virðulegi forseti. Hæstv. forsrh. gat þess í ræðu sinni að þeir sem gert hefðu upp hug sinn gagnvart þessum samningi kvörtuðu mest undan því að spurningum væri ósvarað. Ég tek þetta til mín en mitt svar er að það er mjög mikilvægt að fá svör við því hvort menn gera sér grein fyrir því hvað þessi samningur felur í sér og hvaða afleiðingar hann hefur. Ég fæ ekki betur séð af þeirri umræðu, sem hér hefur farið fram, en að það sé harla fátt um svör. Menn bara slá því fram að samningurinn feli í sér ýmsa möguleika án þess að rökstyðja það nokkuð frekar.

Forsrh. hélt því fram að menn héldu hér uppi hræðsluáróðri. Það kann að vera að einhverjir séu hræddir en í mínum huga er þetta ekki spurning um ótta heldur spurning um það hvaða stöðu Ísland ætlar að taka sér í heimi þjóðanna, í samfélagi þjóðanna. Þetta er spurning um stefnu, þetta er spurning um framtíð, þetta er spurning um hugmyndafræði. Við erum hér að vega og meta kosti og galla þessa samnings. Það er alger óþarfi að gera lítið úr skoðunum þeirra sem eru andvígir þessum samningi. Við metum það einfaldlega svo að gallarnir séu meiri en kostirnir. Það er niðurstaðan að vandlega athuguðu máli.

Kristín Ástgeirsdóttir(andsvar): Virðulegi forseti. Það kom fram í máli hæstv. forsrh. að þetta mál hefur verið lengi í undirbúningi og þar af leiðandi hafa menn haft býsna góðan tíma til að kynna sér málið og fylgjast með þróun þess. Allan þann tíma hafa vaknað margar spurningar og margra spurninga hefur verið spurt. Mörgum grundvallarspurningum hefur ekki verið svarað. Þessi umræða sem hér fer fram snýst ekki eingöngu um okkur. Hún snýst náttúrlega um það að við erum að fara ofan í þetta mál og upplýsa fyrir þjóðinni. Það er vel fylgst með þeim umræðum sem hér eiga sér stað. Þeim eru gerð skil í fréttum útvarps og sjónvarps og sérstökum þáttum og það er skylda okkar að upplýsa þetta mál og að við göngum til þeirrar vinnu sem fram undan er í nefndum með sem bestar upplýsingar. Auðvitað munum við halda áfram að spyrja spurninga. Það sem ég er að leggja áherslu á er það að mér finnst að ríkisstjórnarflokkarnir séu í eins konar trúboði og að þeir neiti að horfa á þá staðreynd að það eru auðvitað bæði kostir og gallar á þessum samningi. Menn eiga að horfa á þetta raunsæjum augum, vega og meta, en ekki að mála skrattann á vegginn. Það er sem betur fer enginn að því að mínu mati. Síðan draga menn sínar ályktanir af því sem fram kemur. Ég tel mig og okkur kvennalistakonur, sem höfum unnið mjög mikið og vel í þessu máli, hafa komist að þeirri niðurstöðu sem ég sagði hér áðan, að gallarnir séu fleiri en kostirnir.

Ólafur Ragnar Grímsson(um þingsköp): Virðulegi forseti. Ég vildi aðeins vekja athygli á því að í því meginmáli sem hæstv. forsrh. beindi að mér, þá var hann að fjalla um annað mál en það sem hér er til umræðu. Sú ræða sem hann vitnaði hvað eftir annað í og ég flutti hér var ekki flutt við umræður um þetta mál heldur við umræður um frv. til breytingar á stjórnarskránni sem hv. þm. Steingrímur Hermannsson er 1. flm. að og sem hæstv. forsrh. hefur sagt hvað eftir annað að komi EES-samningnum nánast ekkert við.

Ég vildi bara vekja athygli á þessu vegna þess að mér fannst þetta sérkennilegt og gerir mér satt að segja dálítið erfitt fyrir í umræðunni varðandi framhaldið, sérstaklega í ljósi þess sem menn hafa verið að lýsahér að væri ætlunin að reyna að gera í næstu viku. Mér fannst ekki eðlilegt af hæstv. forsrh. að vera að nota þessa umræðu til að svara því sem fram hefur komið í umræðunum um stjórnarskrármálið sérstaklega þegar hann svaraði alls ekki neinu af því sem hefur verið helsta krafa mín á hann í þeirri umræðu, þ.e. að hann gerði nánari grein fyrir fundargerðamálinu svokallaða sem ég hef hvað eftir annað knúð á um að hann gerði í umræðu um það mál en hann hefur ekki gert enn. Og vil ég benda hæstv. forsrh. á það að hv. þm. Páll Pétursson, formaður þingflokks Framsfl. hefur lýst því yfir að ef forsrh. getur ekki sýnt fram á það með óyggjandi hætti að ég hafi þar lýst hlutum á rangan veg, þá eigi forsrh. að segja af sér. Það kom nú fram hér formlega í þeirri umræðu frá formanni þingflokks Framsfl. að þá ætti forsrh. að segja af sér.

Ég vil þess vegna, virðulegi forseti, vekja athygli á þessu og mun fram að miðvikudegi ræða við forsetann um það hvernig ég haga þessum svörum. Mér fannst ræða forsrh. að öðru leyti, og ég ætla ekki að ræða það hér efnislega, vera nánast stórfurðuleg. Þetta er eina ræðan sem forsrh. hefur flutt í umræðum um EES-samninginn. Hann hefur ekki fyrr talað um það mál og annað eins samansafn af útúrsnúningum, skætingi og lítilfjörlegum athugasemdum hefur maður sjaldan heyrt frá manni í jafnvirðulegri stöðu um jafnmikilvægt mál sem hans eina framlag til 1. umr. um þennan stærsta alþjóðasamning Íslendinga. En ég mun, virðulegi forseti, reyna að ræða það mál við forseta fram að næsta fundi en taldi óhjákvæmilegt að vekja athygli á þessu hér strax.

Ólafur Ragnar Grímsson(um þingsköp): Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að fara að eiga orðastað við forsrh. á þessu plani sem hann er með hér. Honum er velkomið að lesa þá ræðu sem ég flutti hér, ég held hún hafi verið um það bil tveir tímar, um Evrópska efnahagssvæðið. Ég ræddi þar mjög lítið um stjórnarskrármálið og sagði það sérstaklega vegna þess að hv. þm. Steingrímur Hermannsson hefði gert það, heldur ræddi ég um sjávarútvegsmál, ég ræddi um atvinnuleysi, ég ræddi um efnahagsmál, ég ræddi um aðdraganda EES-samninganna, ég ræddi um tvíhliða samning og fjölmargt annað. Þetta getur hæstv. forsrh. og hver og einn Íslendingur lesið og er sjálfsagt fyrir hvern Íslending að lesa svo hann geti myndað sér skoðun á sannleiksgildi og dómgreind hæstv. forsrh.

Að öðru leyti er engin ástæða til að svara þessum skætingi. Þetta er með þeim hætti að maður veit satt að segja ekki hvort maður á að aumkva hæstv. forsrh. eða svara honum hér. Hann fór inn á þá braut að rjúfa áralanga hefð um að lesa upp úr fundargerðum. Ég ætla í sjálfu sér ekki að gagnrýna það að hann læsi það sem sagt er um þetta mál. Þá óskaði ég eftir að hann læsi þá allt um málið, bæði í þeirri ríkisstjórn og í hans. Hann fer þá rétt með. Það hefur hann ekki gert. Hann hefur ekki þorað í umræðu um það mál síðan, það eru liðnir tíu dagar, þótt hann hafi haft mörg tækifæri til þess að ræða það hér. Og það er alveg ljóst að hér í næstu viku verður eitt helsta efnið að fá botn í þetta fundargerðamál ríkisstjórnarinnar sem forsrh. og hv. þm. Björn Bjarnason riðu á vaðið hér með með sinni sérstöku sviðssetningu.

Að öðru leyti mun ég svo ræða það við forseta þingsins með hvaða hætti ég bregst við því að forsrh. kaus að taka fyrir ræðu mína flutta undir öðrum dagskrárlið undir þessari umræðu og ég mun gera það bara í rólegheitum hér næstu daga og svo skoðum við þetta eftir helgina.

Ólafur Ragnar Grímsson(um þingsköp): Virðulegi forseti. Það var ekki ætlun mín að hefja hér einhverja langa umræðu um þingsköp. Ég ætlaði einfaldlega að koma því á framfæri að ég áskildi mér rétt til að ræða við forsetann yfir helgina um þann vanda sem ég væri settur í með því að forsrh. kaus að svara ræðu sem ég flutti undir öðrum dagskrárlið undir öðru þingmáli í þessari umræðu.

Hæstv. forsrh. hefur hins vegar kosið að nota þingsköpin til þess að fara mjög út um víðan völl og nú síðast víkja loksins að þessu fundargerðamáli með þannig hætti að málið er orðið enn verra fyrir forsrh. eftir þessa síðustu ræðu hans. Hann játar að vísu núna að það hafi verið rangt hjá sér að þetta hafi verið mánuður. Þegar hann reyndi að leiðrétta það síðast sagði hann að það hefðu verið 10 dagar. Hann er kannski reiðubúinn að taka það til baka líka núna en hann hefur auðvitað aldrei vikið að því sem er kjarni málsins, að í fundargerð ríkisstjórnarinnar stendur að skýrslan hafi verið lögð fram til upplýsingar. Það stendur í fundargerðinni. En því sleppti hæstv. forsrh. af því að hann var með fölskum hætti að gefa til kynna að hún hefði verið lögð fram til þess að til hennar yrði tekin efnisleg afstaða. Það blasir því auðvitað hér við að þegar hv. þm. Björn Bjarnason var í tvígang búinn að biðja um það að þetta yrði upplýst með fundargerðirnar, þá tók forsrh. fundargerðina upp úr tösku sinni. Hann var undirbúinn undir óskina frá hv. þm. Birni Bjarnasyni því að hann var með fundargerðina í töskunni og varla er hann með allar gömlu fundargerðir ríkisstjórnarinnar í töskunni hjá sér. Þannig var þetta sviðsett uppákoma af þessum tveimur félögum úr forustu Sjálfstfl. og hafði þann tilgang einan að falsa hér í þingsalnum og fyrir þjóðina það sem hann sagði í fundargerðinni því að auðvitað er lykilorðið þar, eins og allir þeir sem setið hafa í ríkisstjórn á Íslandi vita, orðin ,,til upplýsingar`` því að það er grundvallareðlismunur á.

En fyrst hæstv. forsrh. heldur nú áfram með þessum hætti og gerir málið auðvitað enn verra, þá er ljóst að eftir helgina verður þetta fundargerðamál mjög veigamikill þáttur í framhaldi málsins. Og það er auðvitað út í hött að segja að hv. þm. Steingrímur Hermannsson hafi farið af landi brott vegna þess að ég held að hann hafi farið af landi brott í gær. En ég held að það séu kannski tíu dagar síðan hæstv. forsrh. sagði að hann mundi ræða við Steingrím Hermannsson en hann hefur ekki gert það í níu daga þannig að allt er þetta með þeim hætti að það eru rangfærslur, útúrsnúningar og hálfsannleikur hjá hæstv. forsrh. vegna þess að hann er auðvitað kominn í þá stöðu, eins og hv. þm. Páll Pétursson lýsti, að í alvöruþjóðfélagi mundi alvöruforsætisráðherra, ef hann tæki sjálfan sig alvarlega, segja af sér út af svona afglöpum.

Ólafur Ragnar Grímsson: Virðulegi forseti. Þegar við hófum umræður um þennan mikla samning hér í þinginu þá reikna ég með að flestir hafi búist við að þeir hæstv. ráðherrar sem málið snertir sérstaklega mundu gera ítarlega grein fyrir þeim málaflokkum sem sérstaklega koma til álita. Því miður verður að segja þá sögu eins og er að þrátt fyrir langa og ítarlega umfjöllun hér á Alþingi, sem hæstv. ráðherrar hafa kvartað undan sérstaklega, þá hefur það gerst að mjög lítið hefur komið fram af hálfu þessara hæstv. ráðherra. Það er reyndar mjög merkilegt að hæstv. sjútvrh. hefur ekki kvatt sér hljóðs til þess að flytja efnislega ræðu í þessum umræðum og fjalla um málefni sjávarútvegsins og Evrópska efnahagssvæðið. Það er auðvitað líka mjög athyglisvert að hæstv. landbrh. hefur ekki kvatt sér hljóðs til þess að ræða það álitamál sem fjölmargir þingmenn og stór hluti þjóðarinnar hefur velt fyrir sér, hvað verður um jarðakaup útlendinga ef þessi samningur tekur gildi. Það vekur einnig athygli að hæstv. félmrh. hefur ekki kvatt sér hljóðs þrátt fyrir það að samruni íslenska vinnumarkaðarins við vinnumarkað Evrópubandalagsins sé eitt af höfuðeinkennum þessa samnings. Og því miður er það þannig að þögn þessara þriggja ráðherra, ráðherra sjávarútvegsmála, ráðherra landbúnaðar og ráðherra félagsmála, er auðvitað veruleg hindrun í því að 1. umr. hafi getað orðið efnisleg og málefnaleg á þeim grundvelli sem við mörg vonuðumst til.

En því miður virðist sem þessir þrír hæstv. ráðherrar ætli að kjósa þögnina í 1. umr. á Alþingi um þetta stóra og veigamikla mál. Hvað boðar sú þögn? Boðar hún efasemdir? Boðar hún gagnrýni? Boðar hún hik á stuðningi? Boðar hún vandræðagang? Það vitum við ekki.

Hæstv. utanrrh. hefði getað gripið til þess ráðs að svara í sinni ræðu þeim fjölmörgu spurningum sem beint hefur verið til þessara ráðherra sem ég hef hér nefnt. Sú aðferð gæti verið byggð á því viðhorfi að þar sem hæstv. utanrrh. fari með málið eigi hann aðallega að sitja fyrir svörum. En það gerði hæstv. utanrrh. ekki heldur. Hann flutti hér svarræðu fyrir helgina þar sem nánast ekki neitt var vikið að þeim fjölmörgu spurningum sem bornar hafa verið fram í þessum umræðum.

Hæstv. forsrh. talaði hér einnig frekar stutt og fjallaði aðallega um það sem hefur komið fram í ræðum undir dagskrárliðnum breytingar á stjórnarskrá lýðveldisins og lagði heldur ekki í það að fara í efnislega umfjöllun um málið.

Ég hef látið taka saman lýsingu á þeim fjölmörgu efnisatriðum sem vikið hefur verið að í þessari umræðu af þeim mörgu hv. þm. sem hér hafa talað. Þetta er ágripskennt þannig að ekki er verið að lýsa því sem fram kom, heldur eingöngu getið um efnisatriðin, ein til tvær línur um hvert efnisatriði. Og þessi skrá er upp á fimm heilar síður. Hún felur það í sér að það eru tugir efnisatriða sem hér hafa komið til umfjöllunar og það er gífurlegur fjöldi fyrirspurna sem borinn hefur verið fram til hæstv. ráðherra sem ekki hefur verið svarað.

Nú er það hins vegar alveg greinilegt að hæstv. ríkisstjórn ætlar sér að ljúka 1. umr. um samninginn um Evrópskt efnahagssvæði án þess að svara þessum spurningum. Það tel ég vera slæmt. Ég hefði þá kosið vænlegri meðferð og vandaðri að þeir ráðherrar sem ég hef hér sérstaklega nefnt hefðu við 1. umr. málsins gert grein fyrir sjónarmiðum sínum varðandi sjávarútveginn, varðandi jarðakaupin, varðandi vinnumarkaðinn, varðandi orkumálin, svo ég nefni það nú einnig, en það hefur ekki gerst. Þingið er þess vegna í reynd í jafnmikilli óvissu nú hálfum mánuði svo eftir að umræðan hefst um sjónarmið þessara hæstv. ráðherra eins og þingið var í maí þegar það fór heim.

Ég ætla sérstaklega að nefna hér sjávarútveginn og jarðakaupin. Ég hef tekið eftir því að hæstv. utanrrh. hefur sagt opinberlega nokkrum sinnum að honum fyndist ekkert athugavert við það að Alþingi afgreiði EES-samninginn sem lög jafnvel þótt sjávarútvegssamningurinn milli Íslands og Evrópubandalagsins lægi ekki fyrir, það liggi ekkert á að ganga frá þeim samningi fyrir áramót. Ég vil hér strax mótmæla algjörlega þessum viðhorfum og hefði auðvitað kosið að hæstv. sjútvrh. hefði tjáð sig um þessa kenningu. Er það þannig að hæstv. sjútvrh. sé virkilega sammála því viðhorfi að hægt sé að greiða atkvæði endanlega um EES-samninginn hér á Alþingi án þess að Íslendingar hafi séð í endanlegri gerð fiskveiðisamning og sjávarútvegssamning Íslands og Evrópulagsins? Við því hefur ekkert svar fengist.

Ég hef líka spurt hæstv. forsrh. í þessum umræðum: Er hæstv. forsrh. sammála því að EES-samningurinn komi til endanlegrar afgreiðslu hér á Alþingi án þess að sjávarútvegssamningurinn liggi fyrir? Mér vitanlega hefur hæstv. forsrh. ekki svarað því. Ég ætla í sjálfu sér ekki að knýja á um það svar hér og nú ef hann kýs að bíða með að gera upp hug sinn í þeim efnum. En hitt held ég að allir skynsamir menn hljóti að vera sammála um að það er ekki hægt að setja Alþingi í þá stöðu að greiða atkvæði um samninginn um Evrópskt efnahagssvæði án þess að sjávarútvegssamningurinn og fiskveiðisamningurinn í endanlegri gerð liggi á borðum þingmanna. Ég vil í því sambandi vekja athygli þingsins á því að Evrópubandalagið hefur af sinni hálfu í samningnum um Evrópskt efnahagssvæði og fylgiskjölum hans tekið alveg skýrt fram að Evrópubandalagið mun ekki formlega staðfesta samninginn um Evrópskt efnahagssvæði fyrr en fiskveiðisamningur og sjávarútvegssamningur sem Evrópubandalagið getur unað liggur á borðum Evrópubandalagsins. Er það virkilega þannig að það eigi að vera afstaða þjóðþings Íslendinga að það ætli að afgreiða samninginn um Evrópskt efnahagssvæði án þess að hafa sjávarútvegssamninginn á borðinu þegar Evrópubandalagið segir: Við ætlum ekki að afgreiða hann hjá okkur fyrr en sjávarútvegssamningurinn er kominn inn á borð til okkar? Eru menn ekkert hræddir við þann veikleika sem yrði í hagsmunastöðu íslensku þjóðarinnar í togstreitu Íslands við Evrópubandalagð um veiðar þeirra innan íslenskrar landhelgi ef svo yrði haldið á málum?

Virðulegi forseti. Það hefur einnig komið fram hér á þessum fyrstu tveimur vikum að það er eindregin krafa okkar, flokkanna í stjórnarandstöðu, að það fari fram þjóðaratkvæðagreiðsla um þennan samning. Ég vil vekja athygli á því að þrjú öflugustu stéttasamtökin í landinu hafa öll tekið undir þessa ósk. Alþýðusamband Íslands hefur ályktað um það að þjóðaratkvæðagreiðsla eigi að fara fram. Bandalag starfsmanna ríkis og bæja hefur ályktað um það að þjóðaratkvæðagreiðsla eigi að fara fram. Stéttarsamband bænda hefur ályktað um það að þjóðaratkvæðagreiðsla eigi að fara fram. Satt að segja er það ótrúlega breiður stuðningur sem sú krafa hefur, (ÓÞÞ:Ekki ótrúlega. Eðlilega breiður.) ég bið þingmanninn að bíða eftir því að ég ljúki setningu minni --- ótrúlega breiður stuðningur við þessa kröfu sem m.a. birtist í því að annað stærsta dagblað landsins, DV, sem almennt hefur nú ekki tekið undir sjónarmið okkar margra hér á Alþingi, hefur hvað eftir annað í leiðurum, bæði þeim sem skrifaðir eru af Ellert B. Schram og þeim sem skrifaðir eru af Jónasi Kristjánssyni, tekið undir þessa kröfu. Og það er líka athyglisvert að ég hef hvergi fundið utan þings neitt dæmi þess að samtök eða öflugur aðili í okkar þjóðfélagi hafi mælt gegn kröfunni um þjóðaratkvæði. Það væri a.m.k. fróðlegt ef þeir hér á Alþingi sem eru tregir til að samþykkja þá tillögu geta fundið því stað að einhver heildarsamtök launafólks eða atvinnulífs hér í landinu, eða aðrir öflugir aðilar í okkar þjóðfélagi, hafi formlega andmælt því sjónarmiði að þjóðaratkvæðagreiðsla eigi að fara fram.

Ég vil þess vegna nú þegar líður að lokum 1. umr. um þennan samning eindregið beina þeirri ósk til hæstv. ríkisstjórnar að hún hugleiði það á næstu vikum hvort það er ekki skynsamleg og farsæl leið í meðferð þessa máls að fallast á að t.d. í seinni part nóvembermánaðar eða byrjun desembermánaðar fari fram þjóðaratkvæðagreiðsla um þennan samning. Það er margt sem mælir með því. Málið er deilumál hér á Alþingi, málið er deilumál meðal þjóðarinnar, málinu tengjast fjölmörg önnur frumvörp sem gætu orðið erfið í afgreiðslu ef ekki næst samkomulag um það hvernig dómurinn í málinu sé látinn falla. Þjónar það ekki líka hagsmunum ríkisstjórnarinnar að fá úr því skorið með ótvíræðum hætti að vilji þjóðarinnar sé á bak við tillögugerð ríkisstjórnarinnar þannig að öll önnur afgreiðsla málsins verði greiðari?

Ég vona að hæstv. ríkisstjórn noti þinghléið og fyrri hluta októbermánaðar til að hugleiða þetta á ný, því mér finnst margt mæla með því frá sjónarhóli ríkisstjórnarinnar sjálfrar og vilja hennar til að koma málinu í heild sinni í formlega höfn fyrir áramót að fallast á slíka ósk. Hún þarf ekki að trufla þingstörfin í vetur. Ég reikna með því að stjórnarandstöðuflokkarnir væru tilbúnir að fallast á áframhaldandi störf í þinginu í októbermánuði og nóvembermánuði þótt þjóðaratkvæðagreiðsla færi fram um EES-samninginn og við ættum á grundvelli sameiginlegs vilja að geta kortlagt þá atburðarás og störfin hér í þinginu með farsælum hætti.

Ég óttast satt að segja það mjög ef ríkisstjórnin ætlar að fylgja þeirri leið að segja nei við öllum tillögum eða tilmælum af þessu tagi. Því var hafnað að meta stjórnarskrárþáttinn á þann veg sem við lögðum til. Því hefur verið hafnað í umræðunni að breyta stjórnarskránni og ef einnig á að hafna tillögunni og óskinni um þjóðaratkvæðagreiðslu þrátt fyrir þann stuðning sem hún hefur þá óttast ég að málið allt verði miklu erfiðara.

Virðulegi forseti. Ég vil einnig hér við lok 1. umr. ítreka það sem ég vék nokkuð að í minni fyrri ræðu að tillaga sú sem Alþb. hefur fært fram í þessu máli er að formlega verði óskað eftir því að viðræður um tvíhliða samning Íslands og Evrópubandalagsins hefjist nú þegar. Ég hef ekki heyrt sannfærandi rök fyrir því að hafna þessari ósk. Hún hefur einnig komið fram m.a. frá formanni Framsfl. Það liggur líka ljóst fyrir nú að upp úr næstu áramótum hefjast viðræður hinna EFTA-landanna um aðild að Evrópubandalaginu. Því var lýst á sameiginlegum fundi utanrmn. Alþingis með sérstakri þingmannanefnd frá þingi Evrópubandalagsins, sem hér var fyrir nokkrum dögum síðan, að stefnt væri að því að ljúka samningaviðræðum hinna EFTA-ríkjanna og Evrópubandalagsins á einu ári þannig að þeim viðræðum yrði lokið um áramótin 1993--1994. Það ætti þess vegna að vera kleift að dómi þessara þingmanna Evrópuþingsins, sem hingað komu til viðræðna, að hin EFTA-löndin gengju í Evrópubandalagið árið 1995, í síðasta lagi 1996--1997. Þar með er auðvitað alveg ljóst að Evrópska efnahagssvæðið væri varla komið úr startholunum þegar það væri liðið undir lok.

Við höfum lýst því í umræðunum hverjir eigi að vera höfuðþættir slíks tvíhliða samnings. Hann á að fela í sér að greiða fyrir viðskiptum á sviði vöru, þjónustu, fjármagns og vinnumarkaðar. Í sýnishorni af slíkum samningi, sem ég hef látið sérfræðinga gera, kemur fram hvernig hægt er að taka þá þætti úr samningnum um Evrópskt efnahagssvæði sem hagkvæmastir eru og auðveldastir viðureignar fyrir okkur Íslendinga og breyta þeim í slík varanleg tvíhliða samskipti Íslands og Evrópubandalagsins.

Ég tel nauðsynlegt að í meðferð utanrmn. um samninginn um Evrópskt efnahagssvæði verði möguleikinn á gerð slíks tvíhliða samnings tekinn rækilega til meðferðar og einnig hverjir eigi að vera þættir hans. Fyrst hæstv. ríkisstjórn hefur ekki haft frumkvæði að því að ræða við forsvarsmenn Evrópubandalagsins um slíkan tvíhliða samning þótt bandalagið sé búið að ákveða að hefja viðræður við hin EFTA-ríkin um aðild þá finnst mér fyllilega koma til greina að utanrmn. sjálf hafi frumkvæði að því á næstu vikum að ræða við forustumenn Evrópubandalagsins um slíkan möguleika. Það eru fordæmi fyrir því að utanrmn. Alþingis eigi slíkar stefnumótandi viðræður við forustumenn og æðstu menn Evrópubandalagsins í Brussel og fyrst framkvæmdarvaldið hefur ekki viljað hafa frumkvæði í því máli þá er eðlilegt að mörgu leyti að löggjafarvaldið geri það.

Virðulegi forseti. Í þeirri svarræðu, sem hæstv. utanrrh. flutti, drap hann ekki á mjög mörg efnisatriði úr þessum umræðum. Ég saknaði þess þó mjög að hann reyndi ekki að færa frekari rök að því að samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði mundi vera veigamikið framlag til þess að greiða úr þeim mikla vanda sem er í atvinnumálum okkar Íslendinga.

Í umræðunum hefur af hálfu tveggja þingmanna, hv. þm. Ingibjargar Pálmadóttur og hv. þm. Jóhanns Ársælssonar, verið rökstutt mjög rækilega að litlar líkur eru á því að þær tollaniðurfellingar sem tengjast sjávarútvegssamningnum muni leiða til aukinnar atvinnu í fiskiðnaði á Íslandi. Það má vel vera að tollalækkanirnar færi fyrirtækjunum meiri hagnað þó að deilt sé um hvað það kunni að vera mikið en rökin fyrir því að þær færi launafólki fleiri atvinnutækifæri eru hins vegar ekki sterk. Sama gildir um ýmis önnur svið, byggingarstarfsemi, svið framkvæmda og svið verslunar. Þvert á móti er það eina sem við höfum heyrt á sviði verslunar að tvær öflugar verslanir, Hagkaup og Bónus, hafi sameinast og ætli að segja upp starfsfólki, fækka hjá sér. Rökin eru vörn gegn vaxandi samkeppni vegna EES.

Það er því þannig, hæstv. utanrrh., að það skortir skýr dæmi, nákvæm og skýr dæmi um það með hvaða hætti EES-samningurinn skapi hér fleiri atvinnutækifæri og styrki efnahagslífið og vinnumarkaðinn.

Ég vona að hæstv. utanrrh. forláti þó ég segi að mér fannst hann stundum í þessari ræðu sinni í bjartsýninni og fullyrðingunum um að EES mundi leysa þennan vanda minna á mennina sem trúðu því fyrir hálfri öld að byltingin mundi leysa allan vanda. Byltingin væri eitthvað patent sem mundi sjálfkrafa færa launafólkinu hagsæld og betra líf. Það er nú því miður þannig að menn taka stundum trú á svona patent en veruleikinn er bara miklu flóknari og miskunnarlausari. Eitt svona patent var t.d. kenningin um álverið. Hvað ætli hæstv. iðnrh. hafi flutt á síðustu þremur árum margar ræður í þessum stól og úti í þjóðfélaginu um það að erfiðleikar sem þá blöstu við mundu leysast vegna samnings um nýtt álver? Þegar t.d. fulltrúar Vinnuveitendasambands Íslands sögðu fyrir ári síðan að þeir væru hættir að trúa því að nýtt álver mundi rísa á næstu árum, Þórarinn V. Þórarinsson og Einar Oddur settu fram þá skoðun, þá skammaði hæstv. iðnrh. þá sérstaklega fyrir að láta slíkar efasemdir í ljós. En hvað er komið á daginn? Það er komið á daginn að við sem vöruðum við patenthyggjunni í álmálinu, bæði sá sem hér stendur, fyrrv. hæstv. forsrh., forustumenn Vinnuveitendasambandsins, höfðum því miður á réttu að standa. En verktakarnir, sem trúðu á patentkenninguna, fólkið á Suðurnesjum, sem trúði á patentkenninguna, verða núna að horfast í augu við 10% atvinnuleysi á Suðurnesjum og í Morgunblaðinu í dag segja forustumenn þeirra tveggja fyrirtækja, sem við höfum verið að ræða við, að í dag séu enn minni líkur en fyrir hálfu ári á því að álver verði reist á Íslandi í næstu framtíð. Voru þær þó ekki miklar þá.

Mér finnst margt líkt með málflutningnum um að EES eigi að leysa vandann sem við Íslendingar eigum við að glíma. Ég tel hættulegt að halda því að þjóðinni að með því að samþykkja þennan samning muni vandamálin að einhverju verulegu leyti leysast. Að samningurinn sé einhver slíkur lykill að lausn vandans fyrir fólkið í fiskvinnslunni, fyrir sjómenn, fyrir viðskiptalífið, að bara ef þingmenn segi já hér á Alþingi þá muni veruleikinn breytast á nýju ári. Hvað sem líður afstöðu okkar til þessa samnings, menn geta verið með honum, menn geta verið á móti honum, það er allt annar hlutur. En ég tel það fullkomna blindu að halda það virkilega að þeir miklu erfiðleikar, sem við eigum við að etja í sjávarútvegi og efnahagslífi á Íslandi, muni að einhverju leyti verða minni á árinu 1993 eða 1994 vegna þessa samnings. Og það skortir á að þeir sem segja þjóðinni það nefni dæmi úr veruleikanum til að sanna mál sitt. Hv. þm. Ingibjörg Pálmadóttir rökstuddi mál sitt hins vegar með því að nefna Baader-vélarnar alveg skýrt. Sagði eins og er, það er hægt að láta fjórar til fimm Baader-vélar annast þá breytingu á fiskinum sem henta vegna tollalækkana. (ÁRÁ:Það væri hægt að . . . nota Baader-vélar.) Nei, hv. þm., sem líka hefur skrifað í blöð á Suðurnesjum um að EES-samningurinn muni leysa vanda atvinnulífsins á Suðurnesjum að hluta til, hefur tekið þátt í því að halda nýrri blekkingu að launafólkinu á Suðurnesjum og hefur þess vegna gengið í spor hæstv. iðnrh. sem á fyrri árum blekkti launafólkið á Suðurnesjum og sagði: Ég mun færa yður álver og vandi yðar verður leystur. Hv. þm. Árni Ragnar Árnason hefur í umfjöllun á Suðurnesjum á undanförnum mánuðum verið að segja: EES mun leysa vandann að hluta til hér á Suðurnesjum.

En það vantar bara dæmin. Hvar eru fyrirtækin? Viljið þið ekki nefna þau? Viljið þið ekki nefna fyrirtækin sem munu auka umsvif sín hér á landi vegna EES-samningsins? Það hefur ekki eitt slíkt dæmi verið nefnt. Það hefur verið ýjað að því að einhver lítil fiskvinnslufyrirtæki munu kannski gera samninga við hótel og annað af því tagi, en jafnvel þótt einhverjir slíkir yrðu gerðir þá skipta þeir ekki sköpum. Hvar eru fyrirtækin sem ætla sér vegna þessa EES-samnings að leggja út í nýjar fjárfestingar, nýja sókn í atvinnulífinu til að skapa ný atvinnutækifæri og aukinn hagvöxt vegna þessa samnings? Viljið þið ekki nefna þau, hv. þm., sem hafa verið að halda því að þjóðinni að veruleikinn mun verða á þann veg?

Ég held að það megi að mörgu leyti líkja þessum EES-samningi við blöðru. Kannski verður eitthvert loft í henni en kannski ekki. Kannski fellur hún saman eins og blaðra sem hefur ekkert loft en kannski verður hægt að blása einhverju lofti í hana. En það er enginn hér í salnum sem getur veitt slíka tryggingu. (Gripið fram í.) Hv. þm. greip hér fram í og sagði að það væri eitthvert loft í henni frá fyrri stjórn og ég heyri á þessari athugasemd að hv. þm. Sturla Böðvarsson er að reyna að fikra sig yfir í þann kór stjórnarþingmanna sem leggja ekki í málefnalegar umræður við okkur um þennan EES-samning heldur eru bara í fortíðinni.

Við skulum ganga út frá því, hv. þm., að það væri jafnvel allt rétt sem t.d. hv. þm. Björn Bjarnason hefur sagt um fortíðina í þessu máli en jafnvel þótt það væri rétt, breytir það einhverju um þá afstöðu sem menn þurfa að taka nú, hv. þm.? Er hægt að sækja sér einhver rök í fortíðarumræðuna þegar menn taka afstöðu til þessa samnings? Það held ég ekki. Slíkar röksemdir afhjúpa það eingöngu að viðkomandi þingmaður treystir sér ekki að byggja málflutning sinn eingöngu á kostum EES-samningsins. Það er auðvitað athyglisvert að satt að segja er hæstv. utanrrh. sá eini hér í salnum sem hefur treyst sér til þess að byggja málflutning sinn fyrst og fremst á meintum kostum þessa samnings. Talsmenn Sjálfstfl., bæði hæstv. forsrh. og hv. þm. Björn Bjarnason, hafa ekki treyst sér til þess. Þeir hafa fyrst og fremst sótt vopn sín í eitthvert fortíðarskak, frekar leiðinlegt fortíðarskak, sem er svo sem hægt að taka þátt í en er óskaplega ófrjótt og alls ekki sæmandi í svona mikilvægu máli, enda höfum við stjórnarandstæðingar ekki gert það. Við höfum yfirleitt látið það sem vind um eyrun þjóta og haldið áfram að fjalla málefnalega um þættina í samningnum, málefnalega um jarðakaupin, málefnalega um sjávarútveginn, málefnalega um vinnumarkaðinn, málefnalega um fjárfestingarnar, málefnalega um stofnanauppbygginguna, málefnalega um stjórnarskrárþáttinn. Við höfum ekki fengið nein svör við þessum greinargerðum okkar, efasemdum og röksemdafærslum.

Hæstv. utanrrh. fullyrti að þessi samningur mundi opna mörg ný tækifæri í sjávarútvegi. Ég vil enn á ný spyrja hæstv. utanrrh. --- og hefði reyndar kosið að hæstv. sjútvrh. kæmi einnig inn í umræðuna vegna þess að þögn hans í þessu máli er auðvitað mjög merkileg. Hún er mjög merkileg --- að hæstv. utanrrh. sýndi fram á það með raunhæfum dæmum í ljósi þeirrar umræðu sem á sér stað í þjóðfélaginu um frystitogarana og það sem sagt hefur verið hér af kunnáttumönnum í sjávarútvegi: Hvar eru þessi tækifæri nákvæmlega? Hver eru svör hæstv. utanrrh. við ræðum hv. þm. Ingibjargar Pálmadóttur og Jóhanns Ársælssonar annað en bara almennar fullyrðingar um að tækifæri verði meiri o.s.frv.? Það er enn á ný óskað eftir slíku.

Hæstv. utanrrh. vék að orkumálunum og það var satt að segja það eina sem var dálítið efnislegt hjá hæstv. utanrrh. En það var athyglisvert að hann sagði bara hálfa söguna og maður velti því fyrir sér hvers vegna segir hann alltaf bara hálfa söguna í orkumálunum. Hann sagði þá sögu sem er út af fyrir sig alveg rétt hjá honum að í þessum samningi er hægt að setja lög á Alþingi sem í fyrsta lagi færa eignina á vatnsréttindunum og heitu lindunum til þjóðarinnar. Það er hægt. Það er alveg rétt hjá hæstv. utanrrh. Það er stefna sem minn flokkur hefur fylgt lengi, við höfum flutt um það frv. á Alþingi. Eitt slíkt liggur á borðum þingmanna og við styðjum það. En ég spyr hins vegar og er nú leitt að hæstv. forsrh. skuli ekki vera í salnum: Styður Sjálfstfl. slíkt frv. um ríkiseign í stað einkaeignar? Því það sem hæstv. utanrrh. sagði hér með réttu er að til þess að koma í veg fyrir erlenda yfirtöku á þessum auðlindum orkunnar þarf með löggjöf á Alþingi að gera þær auðlindir að ríkiseign, flytja þær úr einkaeign yfir í ríkiseign. Við styðjum það í Alþb. vegna þess að við teljum að það sé þjóðin sem eigi þessar auðlindir en Sjálfstfl. og reyndar að hluta til Framsfl. hafa ávallt staðið gegn slíkri lagasetningu. Þess vegna spyr ég nú talsmenn Sjálfstfl.: Eru þeir sammála hæstv. utanrrh. um að setja slík lög? Það hefur ekki komið fram hér í umræðunni. Ef þau verða sett fullyrði ég að það yrði stórfelldasta þjóðnýting sem framkvæmd hefði verið á Íslandi í verðmætum og umfangi talið. Auðvitað væru það mikil tíðindi ef Sjálfstfl. færi að standa að því á Alþingi að framkvæma umfangsmestu þjóðnýtingu sem hér hefur verið gerð með lögum til þess að búa til girðingar vegna EES-samnings, að kjósendum Sjálfstfl. verði sagt að vegna EES-samningsins verðum við að styrkja eignarstöðu ríkisins á Íslandi, opinbera geirans, og taka frá einstaklingunum stóran hluta af þeim eignum sem þeir hafa haft í dag. Þetta er allt saman rétt hjá hæstv. utanrrh. Þetta er hægt en það hefur bara ekki komið fram í umræðunni að Sjálfstfl. styðji þetta. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. utanrrh.: Hefur honum gengið betur að fá Sjálfstfl. í núverandi ríkisstjórn til að styðja þetta en honum gekk að fá Framsfl. í síðustu ríkisstjórn?

Ég sagði hins vegar áðan að hæstv. utanrrh. hefði bara sagt hálfa söguna vegna þess að hann nemur staðar þegar kemur að orkufyrirtækjunum. Auðvitað er það ekki nóg að eiga bara auðlindirnar ef nýtingin á þeim færist í hendur erlendra aðila. Þá er það að vísu rétt hjá hæstv. utanrrh. að meðan orkufyrirtækin eru í opinberri eign, eigu ríkis og sveitarfélaga, þá breytist ekkert. En um leið og þeim yrði breytt í hlutafélög, sem er t.d. stefna núv. iðnrh. og stefna Sjálfstfl., og þau hlutabréf yrðu seld gæti hver sem er á Evrópska efnahagssvæðinu, hvort sem hann væri Þjóðverji, Ítali, Breti, einkaaðili eða fyrirtæki, banki eða tryggingafélag, lífeyrissjóður eða hvað annað keypt íslensku orkufyrirtækin. Ef maður leggur einkavæðinguna við EESsamninginn er ekkert sem hindrar það að Landsvirkjun, Rafmagnsveita Reykjavíkur, Hitaveita Reykjavíkur, Orkubú Vestfjarða verði komin í erlenda eign eftir einhvern tíma. Þetta er ekki hræðsluáróður af minni hálfu. Þetta er einfaldlega staðreyndalýsing á því hvað felst í því þegar einkavæðingin er lögðvið EES-samninginn. Þess vegna er eðlilegt að við spyrjum: Er Sjálfstfl. til samkomulags um það hér á Alþingi að hverfa afdráttarlaust frá þessum einkavæðingaráformum svo það sé a.m.k. öruggt að orkufyrirtækin lendi ekki í höndum útlendinganna? Við því hafa engin svör fengist.

Ég vil í þessu sambandi geta þess að ég ræddi við erlendan blaðamann í gær um þessar umræður hér. Honum fannst það dálítið merkilegt að sá flokkur sem stýrði ríkisstjórninni héti ekki Íhaldsflokkur eða ,,konservatívur`` flokkur eins og þeir heita nú flestir erlendis heldur Sjálfstæðisflokkur og sækti nafngift sína í þá sögu og hefð sem íslenska sjálfstæðisbaráttan hefur mótað. Þess vegna spyr maður nú eðlilega: Er það virkilega svo að það enginn í þingmannasveit Sjálfstfl. vilji enn þá bera það gamla merki? (EgJ:Allir.) Allir, segir hv. þm. Egill Jónsson. Það skulum við vona, hv. þm. (Gripið fram í:Hann vill bera gamla merkið.) Ég ætla ekki að leiða neinum getum að því hvaða merki hv. þm. Egill Jónsson kýs að bera inn í framtíðina og inn í söguna því auðvitað mun sagan skoða þetta vel.

Virðulegi forseti. Ég lýsti því hér í upphafi minnar ræðu að það hefði verið æskilegra að þeir ráðherrar, sem við höfum vikið að, hefðu tekið þátt í umræðunni en það hefur því miður ekki gerst. Ég ítreka það sem ég sagði áðan að við þingmenn Alþb. munum í umfjöllun um þetta mál á Alþingi knýja á um ítarlega umfjöllun um tvíhliða samning, möguleika hans, kosti og líka galla, hæstv. utanrrh., því við gerum okkur grein fyrir því að á okkar tillögum eru bæði kostir og gallar þótt hæstv. ráðherrar hafi ekki manndóm í sér til þess að viðurkenna að af þeirra hálfu hefur málið kosti en líka galla.

Að lokum vil ég segja þetta: Fyrir ári síðan einkenndist umræðan í okkar heimsálfu af mikilli bjartsýni. Það var sérstakur tónn í orðinu Evrópa, tónn bjartsýni, tónn vona, tónn vissu um það að Evrópa væri á réttri braut, bæði fyrir sjálfa sig og fyrir veröldina alla. Evrópu mundi takast að búa til kraftmikla vél í hagþróun heimsins. Evrópu mundi takast að leysa vandamál öryggis og friðar, lýðræðis og mannréttinda. Menn spurðu eðlilega hér á landi eins og annars staðar: Ætlum við, Evrópubúarnir, ekki að vera með í þessari þróun? Þessi mikla draumsýn er nánast glötuð í dag. Það er enginn sem talar svona lengur því að Evrópa dagsins í dag er allt önnur. Hún er Evrópa hinna stóru vandamála. Hún er Evrópa vaxandi atvinnuleysis. Hún er Evrópa borgarastyrjalda og manndrápa, mannréttindabrota og ógnarstjórna. Hún er Evrópa þar sem við stöndum ráðþrota yfir styrjöldum, morðum á konum og börnum í næsta nágrenni við höfuðborgir Evrópu og enginn veit í dag hvað verður á nýju ári í þeim efnum. Forusturíki þessarar Evrópu glímir nú við draugana frá sinni eigin fortíð, mótmæli ungs fólks sem sjá sína einu von að efna til óeirða undir merkjum þeirrar ógnarhreyfingar sem steypti Evrópu í heimsstyrjöld fyrir um hálfri öld síðan. Þannig hefur landslagið í Evrópu breyst á einu ári.

Evrópulestin. Við voru spurð að því hér hvort við ætluðum ekki að vera með í Evrópulestinni. Þá var myndin af hraðlestinni sem verið var að byggja í Evrópu á nýjum brautarteinum, sem með ógnarhraða tengdi saman borgirnar í eina heild. Í dag er mynd Evrópulestarinnar skuggamyndin úr styrjöldinni þegar fólk var flutt í ánauð og dauðann með lestum ógnarstjórnarinnar sem ríkti í Þýskalandi. Er þetta ekki tilefni fyrir okkur öll til að flýta okkur hægt með málefni okkar litlu þjóðar, vera ekki of viss, ekki of örugg, vera tilbúin til að bíða, huga að okkar og hyggja að því hvernig veröldin lítur út eftir eitt ár, tvö eða þrjú? Ég held að það væri skynsamlegt fyrir okkur öll, sem berum fjöregg þessarar þjóðar á löggjafarsamkomuna um þessar mundir, að hugsa í alvöru hvort ekki er skynsamlegri leið fyrir íslenska þjóð að bíða álengdar í smástund þar til það skýrist betur hvernig Evrópa það er sem við eigum að tengjast með þessum samningi. Hvernig verða valdahlutföllin í henni? Hverjir ráða þar för? Hvernig verður þjóðfélagsástandið? Verður það ástand atvinnuleysis og upplausnar, óeirða, mannréttindabrota, styrjalda eða verður það heimur framfara, friðar, öryggis og lýðræðis?

Fjarlægðin hefur skapað Íslandi kosti á þessari öld. Við sluppum að mestu við harmleiki Evrópu á þessari öld vegna fjarlægðarinnar. Er ekki tími til að hugsa aðeins um það núna þegar á hverjum degi berast nýjar óvissu- og ógnarfréttir frá meginlandi Evrópu að kostir fjarlægðarinnar geti verið það sem nýtist okkur best á næstu árum í stað þess að flýta okkur um of upp í þá lest sem enginn veit í dag hvert stefnir?

Ingibjörg Sólrún Gísladóttir: Virðulegur forseti. Það er nú komið að lokum þessarar 1. umr. um frv. til laga um Evrópskt efnahagssvæði. Ég ætla að gera hvað ég get til að lengja ekki þá umræðu frekar en orðið er enda kannski að ýmsu leyti erfitt að halda samfellu í umræðu sem stendur yfir í marga daga og langt á milli þess sem maður kemur í pontu. Það getur því verið erfitt að halda samhengi í hlutunum.

Mig langar aðeins til að fara nokkrum orðum um það sem fram hefur komið í máli manna, ekki síst utanrrh. og forsrh., vegna þess að ég held að við hljótum að þurfa að rökræða þessi mál og við þurfum að svara rökum hvers annars --- mætast hér með rök og gagnrök. Þess vegna ætla ég ekki að skorast undan að mæta ýmsu af því sem fram kom í ræðu hæstv. utanrrh. og forsrh. þó að ég verði reyndar að segja að þær ræður voru ansi rýrar í roðinu, ekki síst hefði ég búist við því að í ræðu forsrh. sem talaði hér fyrsta sinni --- það var hans fyrsta ræða og fyrsta innlegg í 1. umr. --- væri eitthvert kjöt á beinunum en því miður var því ekki að heilsa.

Það kom fram hjá báðum þessum ráðherrum ákveðið óþol, ákveðinn pirringur yfir því að hér væri enn verið að spyrja spurninga varðandi þennan samning. Utanrrh. sagði að umræðan hefði farið fram í þrjúár og það væri enn verið að spyrja sömu spurninganna og spurt var í upphafi. Forsrh. tók í sama streng og sagði að það væri undarlegt að þeir sem mest kvörtuðu undan því að ótal spurningum væri enn ósvarað tilheyrðu þeim flokkum sem væru búnir að gera málið upp við sig. Hann sagði: Hvernig gátu þeir gert málið upp við sig ef svona mörgum spurningum var ósvarað?

Ég var ein af þeim sem báru hér upp spurningar. Þær voru ekki ýkja margar. Þær hafa líklga verið fjórar en þær vörðuðu ákveðin grundvallaratriði í þessum samningi, atriði sem skipta verulegu máli þegar að því kemur að fólk þarf að gera málið upp við sig. Ég verð að segja að ég fékk held ég ekki einni einustu þeirra svarað, hvorki í ræðu hæstv. utanrrh. né forsrh. En af hverju erum við að spyrja spurninga? Ástæðan er einfaldlega sú að Alþingi er málþing. Þess vegna kemur maður og ber upp spurningar opinberlega. Þetta eru ekki persónulegar spurningar sem hægt er að gefa við persónuleg svör í hliðarherbergjum eða inni á nefndarfundum. Ég hafði haldið, og það var mín skoðun þegar ég settist hér inn á Alþingi, að hér ætti að tala um pólitík. Reyndar er ansi lítið gert af því stundum en ég hélt að það ætti að tala hér um pólitík og hér ættu menn að spyrja spurninga og ráðherrar ættu þá öðrum fremur að hafa þá skyldu með höndum að gefa svör. Hér ættu menn að mætast með rök og gagnrök. Það virðist ekki vera skoðun forsrh., við höfum sömu þingreynslu, ég og forsrh., að þannig eigi hlutirnir að ganga fyrir sig heldur eigi að ræða um málin á lokuðum fundum og í hliðarsölum.

Mér finnst þetta vera málflutningur manns sem hefur gefist upp eftir eins árs setu á Alþingi. Hefur maðurinn gefist upp við að færa fram rök sín og reyna að sannfæra þá sem hér sitja? Hann hefur ekki trú á sínum eigin málflutningi. Hann hefur ekki trú á áhrifamætti síns eigin málflutnings. Ég get lýst því yfir hér að ég áskil mér fullan rétt í þessu máli sem öðrum að láta sannfærast um að andmælendur mínir hafi rétt fyrir sér. Ég er hér komin til þess að hlusta á rök og gagnrök, til að vega þau og meta og jafnvel skipta um skoðun í málum ef því er að heilsa. Þess vegna vil ég ekki bara að menn varpi því hér fram að það eigi að ræða hlutina á lokuðum fundum í lokuðum hliðarsölum. Hér eigum við að tala, við eigum að færa fram mál okkar, við eigum að hlusta og við eigum að vega og meta málin. Þegar forsrh. hefur ekkert hér fram að færa annað en pirring og geðvonsku er það bara til marks um það að hann trúir ekki á sinn eigin málstað. Hann trúir því ekki að hann geti sannfært nokkurn mann um það sem hann hefur fram að færa.

Utanrrh. vék í sínu erindi að erfiðu efnahagsástandi og sagði að við værum komin að endimörkum vaxtar, a.m.k. hvað varðaði auðlindir sjávar. Hér væri stöðnun og aukið atvinnuleysi og við þessar aðstæður yrðum við að ganga inn á hið Evrópska efnahagssvæði. Það er út af fyrir sig rétt að hér er erfitt efnahagsástand þó að það hafi nú stundum verið málað allt of dökkum litum. Við höfum ekki á undanförnum árum skotið þeim stoðum undir íslenskt efnahagslíf sem nauðsynlegt er. Við höfum heldur ekki gefið gaum að því að margt smátt gerir eitt stórt. Það skal allt vera svo stórt á Íslandi. Menn vilja fá hlutina fljótt og helst fyrir lítið. Það er þessi gullgrafaramórall sem oft og tíðum hefur verið talað um og ég held að forsrh. hafi, þótt hann hafi kannski ekki nefnt það gullgrafaramóral, verið að tala um ýmis fjárfestingarævintýri þessarar þjóðar: í virkjunum, í fiskeldi, í loðdýrarækt og svo mætti lengi telja. Mér virðist sem þeir menn sem mest prísa þennan samning um hið Evrópska efnahagssvæði séu eina ferðina enn að gera tilraun til að virkja þennan gullgrafaramóral sér í hag. Þeir gera út á þennan gullgrafaramóral. Þeir segja þjóðinni að þarna sé lausnin, í því sé lausnin fólgin að ganga inn á hið Evrópska efnahagssvæði. Ég heyrði það þegar farið var að lesa hér úr ansi fróðlegum greinum og ræðum sem núv. utanrrh. og þáv. þm., Jón Baldvin Hannibalsson, flutti og skrifaði um EFTA-umræðuna að hann hefur verið miklu raunsærri á þeim tíma og sannspárri en ég held að hann sé í dag. Hann skrifaði einhvers staðar að EFTA-samningurinn væri ekkert lausnarorð eins og ríkisstjórnin vildi vera láta. Það sama er hægt að segja núna um EES-samninginn. Hann er ekkert lausnarorð eins og þessi ríkisstjórn vill vera láta.

Samningurinn sem slíkur færir okkur engin ný atvinnutækifæri. Aðalatriðið er hvernig við spilum úr, hvort sem við stöndum utan eða innan hins Evrópska efnahagssvæðis, okkar málum við tilteknar gefnar aðstæður. Í þeim ríkjum sem verða á hinu Evrópska efnahagssvæði eru ákveðin kreppueinkenni. Það eru kreppueinkenni alls staðar í Evrópu um þessar mundir. Atvinnuleysi hefur færst í aukana sl. þrjú þar og það sem er að gerast núna hér í kringum okkur er að það er verið að hækka vexti í öllum nágrannalöndum okkar. Það er verið að reyna að ná niður verðbólgunni, m.a. með hækkandi vöxtum. Þetta dregur úr fjárfestingu og þegar dregur úr fjárfestingu þá dregur líka úr sköpun nýrra atvinnutækifæra og aukið atvinnuleysi virðist vera fyrirsjáanlegt, t.d. á næsta ári. Í Danmörku er talað um að það muni tapast 15 þús. störf á næsta ári. Það er alveg ljóst að við sækjum ekkert gull í þessar greipar. Það er hins vegar gild spurning, sem við hljótum að velta fyrir okkur hér, hvort við eigum samt sem áður að binda okkar bagga sömu hnútum og þessi ríki, hvort við eigum að deila örlögum okkar með þeim, hvort okkur farnist þannig best. Það er auðvitað alveg gild spurning sem við verðum að velta fyrir okkur þó að við getum haft ýmislegt að athuga við hið Evrópska efnahagssvæði og við ástandið í Evrópubandalaginu.

Það er vissulega rétt sem hæstv. utnanrrh. hefur sagt að það dugar ekki að byggja upp múra í kringum sig. Það dugar ekki fyrir litla þjóð eins og Íslendinga. Það dugar heldur ekki þegar til lengri tíma er litið fyrir Efnahagsbandalagið. En því miður er staðan sú að Efnahagsbandalagið hefur verið að byggja utan sig múra. Þau rök eiga auðvitað rétt á sér að það geti verið betra fyrir litla þjóð að vera innan þeirra múra en utan út frá samtryggingarsjónarmiði og engu öðru. Þeir múrar sem Efnahagsbandalagið hefur verið að byggja utan um sig hafa náttúrlega komið hlutum þannig fyrir að þeir versla fyrst og fremst innbyrðis, eru að reyna að hafa verslun og viðskipti innan múranna en ekki við aðila utan þeirra, er það sem kallað er aukið frelsi í viðskiptum. Þetta svokallaða aukna frelsi í alþjóðlegum viðskiptum sem menn tala mikið um nú um tíðir hefur t.d. ekki náð til þróunarlandanna. Þetta hefur ekki bætt stöðu þróunarlandanna vegna þess að það eru hin þróuðu ríki sem auka viðskiptin hvert við annað. Þau auka viðskipti hvert við annað innan múranna og það kann vel að vera að þar sé betra að vera, það kann vel að vera. Það geta verið rök. En þetta eru í rauninni þau einu gildu rök sem ég finn í þessari umræðu en mér finnst þau ekki hafa verið borin hér fram af þeim sem mest prísa þennan samning.

Það hefur verið spurt hér um bújarðir, hvaða möguleikar verði á því að setja, eins og það hefur verið kallað, girðingar í íslensk lög til þess að tryggja það að bújarðir haldist í eigu Íslendinga og koma í veg fyrir að útlendingar geti með mjög frjálsum hætti eignast hér land. Þetta er mikið áhyggjuefni fyrir margt fólk. Eins og ég held að ég hafi sagt í minni fyrri ræðu er þetta mjög sterkur þráður í þjóðarsálinni vegna þess að land og eignarhald á landi er til marks um sjálfstæði einstaklingsins og til marks um sjálfstæði þjóða. Utanrrh. hefur hvað eftir annað sagt að það séu færar leiðir til að setja upp girðingar og að við höfum aðlögunartíma til að vinna verkið. Hann hefur líka ítrekað að þetta sé ekki ný umræða og finnst hún líklega óþörf. Hún er auðvitað ekki ný en ástæðan fyrir því að þessar spurningar eru bornar hér upp aftur og aftur eru þær að svörin eru svo óljós. Við erum aldrei neinu nær eftir þau svör sem við fáum. Menn segja: Það er hægt að setja upp girðingar. Samt sem áður virðist á nefndaráliti sem lögfræðingar vinna fyrir ráðuneyti að það sé erfitt að setja girðingar nema takmarka verulega rétt Íslendinga í eigin landi. Svörin hafa því ekki fengist, virðulegu ráðherrar, og er tímabært að þau séu gefin með skýrari hætti en hingað til hefur verið gert.

Utanrrh. hélt því fram í sinni ræðu að því hefði verið haldið fram af ræðumönnum að stjórnarliðarnir og ráðherrarnir væru að reyna að véla fólk til fylgis við Efnahagsbandalagið með aðildinni að Evrópska efnahagssvæðinu. Hann sagði að fyrir þessu væru engin rök. Það væri búið að leysa öll okkar helstu hagsmunamál og brýnustu vandamál inni á Evrópska efnahagssvæðinu og að við höfum markað þá sérstöðu að vera utan Efnahagsbandalagsins og láta þar við sitja. Ég held að það hafi enginn talað um að véla þjóðina inn í Efnahagsbandalagið. Það er bara ákveðið orsakasamhengi sem sést, sem er mjög skýrt og við þurfum ekki annað en að líta til baka í söguna þá sjáum við að það er ákveðið orsakasamhengi í gangi. Það er ekkert lögmál. Það er orsakasamhengi. Við skulum taka dæmi. Halda menn að varnarsamningurinn 1951 hefði verið gerður ef Íslendingar hefðu ekki verið orðnir aðilar að NATO 1949? Halda menn að Íslendingar hefðu orðið aðilar að NATO ef ekki hefði verið búið að gera Keflavíkursamninginn 1946? Þannig er orsakasamhengið. Þetta leiðir af líkum og það sama er í þessu máli að það eykur mjög líkurnar á því að aðild að Efnahagsbandalaginu komi fyllilega til álita ef gengið er inn á hið Evrópska efnahagssvæði. Það er í rauninni að mörgu leyti mjög ófullnægjandi að vera á hinum innri markaði Efnahagsbandalagsins án þess að hafa áhrif á fylgifiska og fylgikvilla þessa innri markaðar. Og það er auðvitað þess vegna sem aðildarríki EFTA stefna öll nú inn í Efnahagsbandalagið.

Því var haldið mjög á lofti af forsrh. að stjórnarandstæðingar reyndu að gera tvo af fjórum nefndarmönnum, sem unnu lögfræðilegt álit um stjórnarskrármálið fyrir utanrrh., tortryggilega og héldu því hér fram að það varpaði rýrð á álit þeirra að þeir hefðu áður unnið fyrir utanrrh. Nú er málið það að þeir hafa ekki bara unnið við eitthvað fyrir utanrrh. Þeir unnu við að búa út þetta frv. um hið Evrópska efnahagssvæði fyrir utanrrh. Það kom fram í utanrmn. að þeir hefðu komið nálægt því að finna leið til þess að lögtaka þennan samning og staðið að því að semja frv. um fullgildinguna og lögtökuna. Þeir unnu ekki bara að einhverju verki fyrir utanrrh. heldur nákvæmlega þessu verki sem þeir eiga síðan að koma að sem hlutlægir fræðimenn og leggja mat á. Þetta gerir þá vanhæfa til að fella dóm í málinu en það gerir þá auðvitað ekki vanhæfa til að hafa skoðun á málinu. Hana geta þeir haft og þeir geta stutt sína skoðun sterkum rökum og menn geta verið sammála þeirri skoðun. En það gerir þá tvímælalaust vanhæfa til að fella dóm. Álit þessara manna hefur verið meðhöndlað sem dómur og þá ætla ég að vitna í hvernig viðskrh. meðhöndlaði þetta álit strax eftir að það kom fram. Þá komu hans úrslitaorð: Nú þarf ekki frekari umræður um þetta mál. Nú þarf ekki frekar vitnanna við, dómur er fallinn. Þótt hann hafi ekki orðað það nákvæmlega þannig, þá voru þetta hans skilaboð til almennings í gegnum fjölmiðla. Það hljótum við að gagnrýna og við hljótum að mótmæla því að þetta sé einhver allsherjardómur í málinu.

Þá má líka benda á að það orki tvímælis að álit þessara fræðimanna --- það er kannski ekki rétt að þeir séu fræðimenn en þó allir lögfræðingar hver á sínu sviði --- sé það sama nú í þessu máli og það hefur verið þegar þeir hafa fjallað um þetta fræðilega á öðrum vettvangi. Þá vil ég vitna í grein eftir Stefán Má Stefánsson sem birtist í skýrslu umboðsmanns Alþingis fyrir árið 1988. Greinin heitir Um störf og lögfestingu þjóðréttarsamninga. Þar segir, með leyfi forseta:

,,Að því er íslenskan rétt varðar er hugsanlegt að veita þjóðréttarsamningum eða tilteknum tegundum þeirra lagagildi í eitt skipti fyrir öll. Þetta verður þó tæpast gert nema með breytingu á stjórnarskránni. Þetta segir Stefán Már 1988 í fræðilegri ritgerð um lögfestingu þjóðréttarsamninga. Hann kemst síðan að öðru áliti þegar hann stendur að nefndaráliti fyrir utanrrh. og það geta verið fyrir því ákveðin rök. En það sýnir manni svart á hvítu að þetta er auðvitað mikið álitamál sem þarna er á ferðinni. Hann heldur áfram og segir: ,,Væri þetta gert mundu dómstólar meta að hvaða marki ákvæði tiltekins þjóðréttarsamnings hefðu bein réttaráhrif. Það skal þó tekið fram að breyting á stjórnarskrá er flókin aðgerð í framkvæmd. Og svo heldur hann áfram: ,,Hins vegar er tæpast hægt að ákveða með almennu lagaboði að þjóðréttarsamningur án frekari tilgreiningar skuli hafa bein réttaráhrif. Svo segir hann: ,,Slíkt framsal af hálfu löggjafans yrði væntanlega í flestum tilvikum talið of vítt og teldist fara í bága við stjórnarskrána.

Þetta segir hann 1988. Þess vegna frábið ég mér þann málflutning sem hér var m.a. hafður uppi af forsrh. að það að setja stjórnarskrána fyrir sig í þessu máli væri eins og hver annar fyrirsláttur. Ég frábið mér slíkan málflutning. Það er enginn fyrirsláttur af minni hálfu. Ég held að það sé enginn fyrirsláttur af hálfu margra þingmanna sem hafa raunverulegar áhyggjur af því að samningurinn, eins og hann liggur fyrir, fari í bága við stjórnarskrána.

Þó að ég fari kannski aðeins út fyrir efnið ætla ég að leyfa mér að segja að það kann vel að vera að forsrh. hafi á því ákveðnar skoðanir að tillaga til stjórnarskrárbreytingar, sem hér liggur fyrir og stjórnarandstaðan hefur lagt fram, sé ekki nógu góð og hann geti fært fyrir því rök. Það er út af fyrir sig allt í lagi. Hann getur þá fundið leið til að gera stjórnarskrárbreytingu sem gerði þennan samning löglegan og gerði hann þannig að hann stangaðist ekki á við stjórnarskrána. Hann gæti t.d. stungið upp á því að það kæmi ákvæði inn í stjórnarskrána um að þrátt fyrir ákvæði 2. gr. stjórnarskrár yrði þessi samningur lögtekinn á Íslandi. Það er ein leið. Menn geta auðvitað fundið ýmsar leiðir til þess ef þeir hafa á því einhvern áhuga. Það er bara fyrirsláttur af hans hálfu að setja fyrir sig hvernig þetta er orðað hjá stjórnarandstöðunni.

Þó að ráðherrar hafi hér svarað litlu og fært fram fá rök, þá ætla ég ekki að víkjast undan því að svara þeirri spurningu sem hér var varpað fram til stjórnarandstöðunnar allrar af Vilhjálmi Egilssyni þingmanni. Hann benti á það réttilega að það væri ákvæði í samningnum um hið Evrópska efnahagssvæði þess efnis að það væri hægt að segja honum upp með árs fyrirvara og hann spurði: Ætlar stjórnrandstaðan að segja samningnum upp komist hún í stjórnaraðstöðu? Hann spurði þessarar spurningar. Það verður auðvitað að segjast eins og er að það er erfitt að gefa bindandi loforð sem taka eiga gildi í óljósri framtíð því að hvort þeir flokkar sem nú eru í stjórnarandstöðu komast í stjórnaraðstöðu fyrr en síðar er auðvitað mjög óljóst --- þó að vonandi gerist það í næstu kosningum og vonandi verður það mjög fljótlega. Eins og við sáum í blöðunum í morgun nýtur stjórnin afskaplega lítils fylgis meðal þjóðarinnar um þessar mundir. Það er sem sagt erfitt að gefa slíkt loforð. En ég skal svara fyrir mitt leyti eftir að hafa hugsað um þetta svolítið síðan þessari spurningu var varpað fram. Mér finnst afskaplega trúlegt að það verði ekki gert. Mér finnst afskaplega trúlegt að samningnum verði ekki sagt upp. Ég er nefnilega þeirrar skoðunar að þetta uppsagnarákvæði sé ákaflega lítils virði og í raun og veru sé mjög erfitt að segja þessum samningi upp. Við verðum að athuga að það er gagnger breyting sem verður hér á öllu viðskiptaumhverfi, á lagasetningu og á ótal mörgum hlutum. Þessi breyting verður ekki aftur tekin með því að segja samningnum upp með árs fyrirvara. Við verðum búin að gerbreyta íslenskum lögum og við verðum búin að gerbreyta þeim aðstæðum í atvinnulífi sem menn eiga að vinna við hér á landi. Það tökum við ekki aftur eins og hendi sé veifað. Ég hélt að Vilhjálmur Egilsson væri framsýnn maður og áttaði sig á því að hjólum sögunnar verður ekki snúið við. Klukkan tifar réttsælis. Það er ekki hægt að taka ákvörðun um að í einhverri framtíð segi menn: Nú setjum við samfélagið aftur eins og það var þegar við ákváðum að ganga inn á hið Evrópska efnahagssvæði á sínum tíma. Slíkt verður ekki gert.

Þar að auki er það mín einlæga skoðun að nýir stjórnarherrar eða stjórnarfrúr, ef við notum það orð, hafi ekkert leyfi til þess að koma að völdum og kippa grundvellinum, nýlögðum grundvelli jafnvel, undan fólki og fyrirtækjum. Það er alveg fráleitt að stjórnvöld geti leyft sér slíkt. Í upphafi þessa kjörtímabils líkti ég ríkisstjórninni eða ráðherrum hennar réttara sagt við fíla í glervörubúð. Þeir koma inn í ráðuneytin og segja: Það er ekkert hægt að nota hér. Um hluti sem fólk, fagfólk og fyrrverandi ráðherrar, hafa verið að vinna að, eytt tíma í og orku í að vinna að, koma þeir og segja: Þetta eru sagnfræðilegar heimildir. Það er ekki hægt að nota þetta. Það er búið að eyða í þetta peningum, orku og mannafla og þeir geta ekki notað það. Þeir vilja henda úr fyrri innréttingum og setja inn nýjar. Þeir vilja stjórna með kollsteypum. Þetta finnst mér ekki boðlegir stjórnarhættir vegna þess að það er fólk og það eru fyrirtæki sem eru höfð að leiksoppum við slíkar aðstæður. Þess vegna er það mín skoðun að það verði mjög illa gerlegt að segja upp þessum samningi, verði hann á annað borð gerður, enda er þetta uppsagnarákvæði fyrst og fremst formlegt en ekki raunverulegt og hefur afskaplega litla þýðingu í praxís. Ég held að í þessu máli, eins og öllum öðrum, gildi að það er eitt af frumskilyrðunum, og það er kannski ekki síst mikilvægt að Íslendingar geri sér grein fyrir því, að hægt sé að skipuleggja til framtíðar. Það skiptir máli fyrir einstaklinga, fyrirtæki og fyrir þessa þjóð að hún geti skipulagt hlutina til framtíðar og geti trúað því að hún búi við svipað kerfi eftir fimm eða tíu ár og hún býr við í dag.

Þó að við tökumst á um þessi mál núna og gerum líklega harkalega á næstu mánuðum, þá held ég að þegar upp er staðið verðum við að sætta okkur við niðurstöðuna sem hér fæst og við verðum að tryggja að það sé ákveðin lágmarkssátt um það hvernig við ætlum að vinna úr þeim aðstæðum.

Steingrímur J. Sigfússon(andsvar): Hæstv. forseti. Ég vil nýta mér þann takmarkaða rétt sem ég hef til orðaskipta við hv. 6. þm. Norðurl. e. undir liðnum andsvör til þess að mótmæla þeim málflutningi sem enn kemur fram hjá honum og þeir framsóknarmenn hafa gert sig seka um alloft, á undanförnum dögum, að halda því fram að við höfum misst af einhverju tækifæri sem máli skipti veturinn 1990--1991 með því að setja þá ekki lög eða breyta jarðalögum til þess að koma þar fyrir girðingum varðandi ásókn útlendinga fyrir fram ef svo skyldi fara að gerður yrði EES-samningur og í honum fælist frelsi til fjárfestinga, staðfesturéttur og búseturéttur.

Þetta lýsir miklum grundvallarmisskilningi á eðli málsins og ég held að það sé óhjákvæmilegt að fara í það ekki seinna en nú á þessum degi að upplýsa þá framsóknarmenn um það að þetta byggir á vanþekkingu. Þetta byggir á misskilningi á eðli málsins. Staðreyndin er auðvitað sú, og það munu þeir skilja sem lesa samninginn vandlega, að það hefði engu máli skipt hvort slíkar girðingar hefðu verið færð í lög veturinn 1990--1991, árið 1960 eða árið 1930. Það sem ræður hér er hvort gildandi og eldri lagaákvæði standast samninginn eða ekki. Ef þau gera það ekki þarf að breyta þeim hvort sem þau eru frá 1991, 1930 eða sautjánhundruð og súrkál. Þau ákvæði sem hins vegar samrýmast samningnum er hægt að setja nú eða á næstu árum, svo lengi sem og að því tilskildu að þau stangist ekki á við samninginn.

Þetta verðið þið að fara að skilja, hv. framsóknarmenn. Og það er misskilningur að á þeim stutta tíma sem var til stefnu, frá því í desember 1990 þangað til þingi var slitið í mars 1991 vegna alþingiskosninga, hafi menn misst af einhverju tækifæri í þessum efnum. Það er grundvallarmisskilningur sem opinberar annaðhvort vanþekkingu á málinu eða vísvitandi tilraunir til þess að villa um fyrir mönnum.

Steingrímur J. Sigfússon(andsvar): Herra forseti. Ástæðan fyrir því að slík vinna fór ekki fram á þessum tveimur og hálfum til þremur mánuðum hún er einföld. Hún er sú að þáv. landbrh. var algjörlega andvígur því að fallið yrði frá kröfunni um varanlegan fyrirvara. Ég neyðist til að upplýsa það hér eða síðar í umræðunni, þó það komi við ágæta samstarfsmenn mína í þeirri ríkisstjórn, að ég hafnaði tilmælum bæði þáv. utanrrh. og þáv. forsrh. um að fallast á það að gefin yrði eftir krafan um varanlegan fyrirvara. Ég sagði þá strax, og ég er enn þeirrar skoðunar, að það væri ekkert sem gæti tryggt stöðu okkar nægjanlega vel í þessum efnum annað en varanlegur, ótímabundinn fyrirvari eða undanþága. Það var mín skoðun og það er enn mín skoðun. En ber að skilja málflutning framsóknarmanna hér svo, sem sönnun þess að þeir hafi verið tilbúnir til þess veturinn 1990--1991 að falla frá kröfunni um varanlegan fyrirvara? Ég óska eftir því að talsmenn Framsfl. komi hér og svari því en hætti að reyna að bíta í hælana á öðrum mönnum. Er það svo að tilmæli formanns Framsfl. og þáv. forsrh., um að í þessa vinnu yrði farið af hálfu landbrrn. í minni tíð, hafi verið stefna Framsfl. um að það væri rétt að falla frá kröfunni um varanlegan fyrirvara? Ég var andvígur því, ég neitaði því, ég krafðist þess að kröfunni um varanlegan fyrirvara yrði haldið til streitu og það lá ljóst fyrir þá eins og það gerir nú að ég gæti ekki sætt mig við EES-samning sem ekki hefði þannig varanlegan fyrirvara. Ég bið hæstvirta framsóknarmenn, eða háttvirta, sem þeir eru núna um þessar mundir flestir eða allir, að hugleiða það út á hvaða þunna ís þeir eru að fara í sínum málflutningi ef þeir halda að þeir græði á því að reyna að kenna mér um einhverja vanrækslu í þessum efnum, því þá verður hverjum steini snúið við í þessu máli og þá munu spjótin beinast að Framsfl. og spurningin koma frá fleirum en mér: Var og/eða er Framsfl. tilbúinn til að kyngja EES-samningi án varanlegs fyrirvara sem tryggir forræði Íslendinga hvað jarðeignir og landnæði snertir?

Kristinn H. Gunnarsson: Virðulegi forseti. Ástæðan til þess að ég kem hér öðru sinni í þessari umræðu er einfaldlega sú að ég bar fram nokkrar fyrirspurnir til hæstv. utanrrh. og vakti athygli á nokkrum áhersluatriðum sem ég vil gjarnan fá viðbrögð ráðherrans við, en svör hans voru þögnin ein og ég sá mig því tilknúinn undir umræðunni síðast að biðja aftur um orðið til þess að ítreka þau atriði sem ég hafði verið að fjalla um og reyna að knýja fram einhver viðbrögð af hálfu hæstv. ráðherra.

Ég get ekki tekið undir það að ég hafi boðið honum æðra embætti en hann gegnir núna og er ekki kunnugt um að það hafi verið gert í umboði annarra en þeirra sem það tilboð lögðu fram.

Ég vil fyrst vekja athygli á því að ég dró fram væntanleg áhrif á þróun byggðar hér á landi af samningnum, rakti þau gögn sem fyrir liggja um mat á þeim áhrifum vegna EES-samningsins og þau gögn eru skýrsla Byggðastofnunar frá því í desember 1990. Ég tók auðvitað eftir því að hæstv. utanrrh. málaði býsna fagra mynd á vegginn fyrir landsbyggðina um þróun byggðar þar í kjölfar þessa samnings. Þau orð ráðherrans voru öll skotin niður í skýrslu Byggðastofnunar sem ég vitnaði í og hef hér undir höndum, og get ég endurtekið þær tilvitnanir ef óskað er. En ég vænti þess að ráðherrann hafi séð þessa skýrslu og kynnt sér efni hennar. Ég óskaði eftir því að ráðherrann upplýsi hvort fram hefðu farið á hans vegum eða ríkisstjórnarinnar eitthvert mat á áhrifum samningsins á búsetuna í landinu. Það er ekki að tilefnislausu sem maður hefur áhyggjur af þeim málum því skýrsla Byggðastofnunar dregur vægast sagt upp mjög dökka mynd af væntanlegri þróun í þeim efnum og bendir á það sem líklegan möguleika í framtíðinni að byggð muni dragast verulega saman og eiga í vök að verjast, einkum og sér í lagi þau byggðarlög sem í dag búa að mestu leyti við sjávarútveg.

Ég spurðist einnig fyrir um hvernig bæri að skilja ákvæði greinar í EES-samningnum sem fjallaði um hvaða störf hjá opinberum aðilum væru undanþegin fjórfrelsinu, en í 4. tölul. 28. gr. samningsins segir svo, með leyfi forseta:

,,Ákvæði þessarar greinar eiga ekki við um störf í opinberri þjónustu.``

Ég hélt fyrir fram að það væri tiltölulega einfalt að skilgreina hvaða störf þetta eru, a.m.k. hvaða stofnanir það eru, sem eru undanþegnar þessu ákvæði fjórfrelsisins og var eiginlega sannfærður um það þegar það var upplýst af ráðuneytisstjóra félagsmála að það væri á okkar valdi að meta þetta og skilgreina. Síðan kemur frekar í ljós þegar maður skoðar greinargerðina með þessari frumvarpsgrein að málið er flóknara en virðist við fyrstu sýn. Þar er t.d. vakin athygli á því að þar sem þjónusta er í einhverju EES-ríkinu einkavædd sem kallað er, eða heyrir ekki undir opinberan aðila, en gerir það annars staðar, þá sé það meginreglan að störfin falli utan við þennan 4. tölul. 28. gr., eða með öðrum orðum að störfin og stofnanirnar séu mun færri sem eru undanþegnar þessu ákvæði.

Síðan bætist það við þar að auki að menn fara að leita sér fanga í úrskurði dómstóls EB til þess að finna út hvað menn eigi við með þessu ákvæði samningsins og túlka þá dóma. Það er gefið upp að menn álíti að dómar EB hafi gengið þannig að þau störf séu einungis undanskilin sem eru þess eðlis að í þeim felist sérstakt trúnaðarsamband við ríkið. Út frá hagsmunum ríkisins má sem dæmi nefna þá löggæslu og störf sem lúta að ríkisleyndarmálum og þess háttar. Ef þetta tvennt er tekið til viðbótar við 28. gr. eins og hún er þá sýnist mér vera harla fá störf hér á landi hjá ríki og sveitarfélögum sem eru undanþegin þessu ákvæði fjórfrelsisins. Ég held því að það hljóti að verða öllum til bóta í þessu máli, hverrar skoðunar sem þeir eru um hvort það eigi að taka upp þetta fjórfrelsi hvað varðar störf, að það liggi ljóst fyrir hvar frelsið endar í þessum efnum og hvar innlendir hafa forgang til vinnu. Ég held að það sé alveg óhjákvæmilegt að hæstv. utanrrh. gefi frekari skýringar á þessu ákvæði svo mönnum sé ljósara eftir þær skýringar en áður hvaða opinber störf það eru sem eru undanþegin ákvæðinu um fjórfrelsið. Þetta hafði ég nefnt í minni ræðu og óskaði eftir svörum og skýringum um.

Ég tók líka eftir því að hæstv. ráðherra dró í land með ummæli sín um þjóðaratkvæðagreiðslu, en hann hafði í sinni framsöguræðu haft heldur hrakleg ummæli um þá sem hafa uppi þá kröfu að um þetta mál fari fram þjóðaratkvæðagreiðsla. Hann leyfði sér að taka þannig til orða að þeir sem héldu því fram og vildu fá þjóðaratkvæðagreiðslu gerðu veg Alþingis býsna lítinn með þeirri kröfu sinni. Gerðu lítið úr Alþingi með því að vilja vísa málinu til þjóðarinnar. Og ráðherrann hélt því fram að með því að vísa málinu í dóm þjóðarinnar væru menn að viðhafa valdaafsal Alþingis sem að hans mati var ekki sjálfsagt og óeðlilegt. Og í þriðja lagi sagði hann að þetta væri dæmi um yfirvarp af þeim aðilum sem tala gegn samningnum að vilja skjóta málinu til þjóðarinnar.

Eftir að ég hafði rakið hans eigin skoðanir á þjóðaratkvæðagreiðslu fyrir 23 árum þegar menn voru að afgreiða EFTA-samninginn, þær skoðanir sem núv. hæstv. utanrrh. lét í ljósi um þjóðaratkvæðagreiðslu á þeim tíma --- og skal tekið fram að hann var fylgjandi því að þjóðaratkvæðagreiðsla færi fram, m.a.vegna þess að hann taldi það mál hið stærsta sem þjóðin hefði glímt við frá stofnun lýðveldisins og var þá aðildin að NATO ekki undanskilin í hans huga. --- Ég tók eftir því að hæstv. ráðherra dró alveg í land með þessar yfirlýsingar sínar og vísaði til þess að hann mundi ræða þessi þjóðaratkvæðagreiðslumál frekar þegar tekin yrði til umræðu þáltill. um það efni síðar á vetrinum. Þetta kalla ég nú býsna gott og segi að batnandi manni sé best að lifa, að éta ofan í sig allar stóru yfirlýsingarnar gegn þjóðaratkvæðagreiðslu en þó ég hlakki til þess að heyra í ráðherranum í umræðu um þá þáltill. vildi ég gjarnan heyra í honum hver afstaða hans er í raun og veru eftir að vera búin að draga til baka ummæli sín í þessu efni. Er hann enn sömu skoðunar og hann var 1969 eða hefur hann skipt um skoðun og hvers vegna? Með hvaða rökum skiptir hæstv. utanrrh. um skoðun? Ég vildi gjarnan fá þau sjónarmið fram því ég kann því illa, jafnvel þótt í pólitískri umræðu sé þar sem menn neyta ýmissa bragða, að vera sakaðir um slíka hluti sem hæstv. ráðherra lét út úr sér í framsöguræðu sinni fyrir það eitt að vera sjálfur þeirrar skoðunar sem ég veit að hæstv. utanrrh. var fyrir 23 árum. Ég vil ógjarnan sitja undir slíkum ummælum sem einn af stuðningsmönnum þess að þjóðin fái að segja sitt álit á þessum samningi.

Ég vakti athygli á stöðu sjávarútvegsins undir þessum EES-samningi og rakti þau meginatriði að við erum að skrifa upp á ríkisaðstoð við samkeppnisaðila okkar. Samningurinn er gerður, að mati þeirra sem hann leggja fram og tala fyrir honum, til þess að bæta stöðu íslensks sjávarútvegs og sérstaklega er það grundvallaratriði að bæta og jafna samkeppnisaðstöðu. Það er megingrundvallarþátturinn í öllu þessu ferli að jafna samkeppnisskilyrðin.

Hæstv. ráðherra á eftir að gefa okkur skýringar á því hvernig það getur heitið að jafna samkeppnisskilyrði þegar við göngumst undir það að samkeppnisaðilarnir erlendis við okkar sjávarútveg séu ríkisstyrktir svo nemur tugum milljarða króna samkvæmt sérstakri áætlun framkvæmdastjórnar EB, bæði í útvegi og fiskvinnslu.

Ég ætla ekki að fara aftur yfir þær tölur sem liggja fyrir um ríkisstyrki EB á þessu sviði, en nefni bara eina mönnum til upprifjunar. Á árunum 1991--1993 ætlar framkvæmdastjórn EB að veita 170 milljörðum kr. í ríkisstyrki, í styrki til að byggja upp fiskvinnslu í sínum löndum. Við þessa tölu bætast síðan styrkir sem einstök aðildarlönd EB kunna að veita þessum sömu verkefnum.

Ég sé ekki annað fyrir mér en að EB stefni að því og það sé þeirra markmið að ná þannig samningum að þeir treysti betur en nú er stöðu sína sem fullvinnsluaðili í sjávarafurðum og það verði þeir sem fullvinni sjávarafurðirnar, ekki við. Okkar hlutskipti verði það að vera hráefnisútflytjendur.

Þetta hafði ég bent á og vildi gjarnan fá skýringar ráðherra við því hvað veldur að hann telur það mjög svo ásættanlegt fyrir íslenskan sjávarútveg að skrifa upp á samning sem felur þetta í sér, og bætist við ríkisstyrkjakerfið sem viðgengst innan skipasmíðaiðnaðarins í löndum EB og er viðhaldið þrátt fyrir EES-samninginn. Þar eru samkeppnisskilyrðin ekki heldur jöfnuð. Vitnaði ég þar til greinar sem birtist í tímariti sem heitir Iðnaðurinn í mars 1992 undir fyrirsögninni ,,EES-samningur gagnslaus fyrir skipasmíðaiðnaðinn``. Ég bendi mönnum sérstaklega á að lesa forustugrein þessa blaðs sem ég las reyndar ekki upp en ég bendi mönnum á að kynna sér efni hennar því það er fróðlegt í meira lagi.

Fyrir utan það að skrifa upp á ríkisstyrkjakerfið í sjávarútvegi þá náum við því ekki fram sem við ætluðum okkur að fá tollfrelsi í viðskiptum með sjávarafurðir. Það er ekki tollfrelsi milli Íslands og EB-landa í viðskiptum með sjávarafurðir samkvæmt þessum samningi. Það eru tollaívilnanir en tollamúrarnir eru enn til staðar og við þurfum að semja um það annað hvert ár eða jafnvel á hverju ári hversu háir þessir tollamúrar eigi að vera. Þeir eiga stundum að vera svo lágir að það sé alveg við jörðu, eða núll, en stundum hærri eftir atvikum. Það er samningsatriði framtíðarinnar. Mér býður í grun að í þeim samningum verði settar fram kröfur af hálfu EB að þeir fái ekki að veiða 3.000 tonn af karfa heldur eitthvað meira, þannig að menn verði að togast á um þessa tvo þætti í þeim samningum, annars vegar hvað tollmúrarnir eigi að vera lágir og hins vegar hversu mikið erlend fiskiskip megi veiða hér í fiskveiðilögsögu Íslendinga.

Ég hafði líka farið yfir stöðu iðnaðarins, eins og hún var skýrð fyrir Alþingi með sérstakri skýrslu á síðasta þingi og borið saman við væntingar manna við þróun í iðnaði við inngöngu í EFTA. Þær væntingar voru miklar, m.a. hjá hæstv. utanrrh. sem þó varaði menn við því að vera of bjartsýnir því undirbúningur væri lítill sem enginn fyrir iðnaðinn og að menn mundu kannski gera sér meiri vonir en efni stæðu til. Hæstv. ráðherra reyndist nokkuð sannspár í þeim efnum eins og skýrslan frá því í fyrra leiðir í ljós. Hún leiðir það í ljós að á 20 ára tímabili minnkaði hlutur iðnaðarins í vinnuafli hér á landi og útflutningsverðmætum. Við sóttum enga stóra áfanga í gegnum aðildina að EFTA fyrir iðnaðinn, og var þó iðnaðurinn eina atvinnugreinin sem undirgekkst frelsi í EFTAsamningum og naut því þess gagnkvæma að hafa frelsi til þess að keppa og sækja fram á erlendum mörkuðum. Sú sókn hefur gjörsamlega mistekist. Það er alveg ljóst. Á þessu 20 ára tímabili, 1970--1989, fjölgaði störfum í iðnaði ekki nema um 3.600 þrátt fyrir að ársverkum í heild fjölgaði um 44.300, þannig að iðnaðurinn tók ekki við því vinnuafli sem menn sáu fyrir 20 árum að mundi koma inn á vinnumarkaðinn á næstu 20 árum á eftir heldur voru það aðrar atvinnugreinar sem gerðu það. Það var fyrst og fremst fyrir tilverknað sjávarútvegsins sem var byggður upp og endurskipulagður með sérstöku átaki, m.a. að frumkvæði ríkisins og við færðum út landhelgina til þess að styrkja okkar stöðu. Í krafti eigin aðgerða og í krafti þess að menn höfðu trú á því að íslensk þjóð gat með eigin afli byggt upp nútímalegt samfélag, þá var það gert, eingöngu í krafti þess en ekki vegna sóknar til samninga við EFTA. Það var dálítið merkileg niðurstaða að það sem hefur umbylt þjóðfélaginu hér á 20 árum til bóta, hvað lífsgæði og þjónustu varðar, er fyrst og fremst trú þjóðarinnar á eigin mátt og þá stöðu að hún hafði og hefur fullt sjálfstæði og fullt forræði málanna á sinni hendi.

Ég bendi á að Félag ísl. iðnrekenda hefur lýst yfir stuðningi við þennan samning. Ekki er hann alveg fortakslaus í ljósi reynslunnar því að það kemur fram í fréttatilkynningu frá þeim að þeir styðji samninginn í trausti þess að stjórnvöld sinni betur aðlögun starfsskilyrða en þau gerðu í kjölfar aðildarinnar að EFTA og geri nauðsynlegar breytingar. Ég vil gjarnan spyrja hæstv. utanrrh.: Hvaða breytingar eru það sem ríkisstjórnin er að vinna að og iðnaðurinn hefur beðið um sem eru nauðsynlegar til þess að samningurinn við EES verði iðnaðinum til hagsbóta að eigin mati? Hvað eru stjórnvöld að gera til að sinna aðlögun starfsskilyrða íslensks iðnaðar að samkeppnisaðilum erlendis?

Það kemur m.a. fram í þessari fréttatilkynningu að eitt af þeim atriðum sem þeir vilja að verði samræmt, þannig að starfsskilyrði hér á landi verði fyllilega sambærileg við það sem best gerist erlendis, eru skattamál. Þeir benda á að í EES-samningnum eru engin ákvæði um skattamál en þau hafi engu að síður úrslitaáhrif á samkeppnisstöðuna. Ég spyr hæstv. ráðherra: Hvað er ríkisstjórnin að gera til þess að mæta kröfum iðnrekenda um breytingar í skattamálunum?

Það er dálítið athyglisvert í ljósi þess sem ég hef rakið um afstöðu hæstv. utanrrh. til EFTA-aðildar þar sem hann vakti athygli á því að þáverandi stjórnvöld, þáverandi viðreisn sem var að ganga í EFTA, hafði ekki undirbúið málið þannig að þjóðinni mætti til gagns verða svo sem best yrði á kosið. Það virðist koma fram hjá Félagi ísl. iðnrekenda ótti um að undirbúningur sé af skornum skammti nú líka. Þeir benda á það sem dæmi um hve fjarri sé að menn hafi unnið þetta nægjanlega vel, að það þurfi að endurskoða allar reglugerðir og öll lög sem tengjast EES-samningnum í samráði við hagsmunasamtökin eftir eitt til tvö ár og það þurfi að fara yfir þessa lagabálka með hagsmuni atvinnulífsins í huga. Þeir eru óbeint að segja að stjórnvöld hafi ekki undirbúið þessa löggjöf svo að þeim gagnist eins og þeir vildu sjá og leggja þeir til að allt þetta lagasafn verði endurskoðað svo fljótt sem verða má. Það ber ekki vott um það að fulltrúar í atvinnulífinu telji að undirbúningur hafi verið nægilegur hvað þá varðar.

Ég vil vekja upp spurningu um eitt atriði sem ég gat ekki um í fyrri ræðu minni en ég hef velt því dálítið fyrir mér síðan þá og vildi gjarnan að hæstv. utanrrh. skýrði það frekar. Það er 16. gr. samningsins um EES þar sem kveðið er á um ríkiseinkasölur. Sú grein er í raun og veru bergmál af 37. gr. Rómarsáttmálans og er skilin og túlkuð með hliðsjón af þeirri grein. Samkvæmt þessari 16. gr. er óheimilt að gera greinarmun á ríkisborgurum EB- og EFTA-ríkja hvað snertir skilyrði til aðdrátta og markaðssetningar á vörum. Ég hef velt því fyrir mér hvaða áhrif 16. gr. hefur á það fyrirkomulag sem við höfum hér að hafa fyrirtæki sem heitir Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins. Verður okkur stætt á því í framhaldi af þessum samningi að viðhalda þessari ríkiseinkasölu á tóbaki og áfengi? (Forseti:Ég vil rekja athygli ræðumanns á að nú er komið að þingflokksfundatíma. Ég vil spyrja ræðumann hvort hann geti lokið ræðu sinni á 1--2 mínutum eða hvort hann kýs að fresta ræðunni þangað til síðar.) Ég býst við, virðulegi forseti, að ég eigi 5--10 mínútur eftir. (Forseti:Þá vil ég óska eftir því að þingmaðurinn fresti ræðu sinni því að við höfum einungis tvo tíma til þingflokksfunda, en meiningin er að halda áfram hér aftur kl. 6.) --- [Fundarhlé.]

Virðulegi forseti. Ég var nánast kominn að lokaorðum í þessari ræðu minni og var að byrja á síðasta efnisatriðinu sem ég ætlaði að víkja að áður en ég drægi saman lokaorð. Ég var að byrja að fjalla um stöðu Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins og ætlaði að líta aðeins á það mál og hvernig við getum viðhaldið því fyrirkomulagi sem verið hefur með tilkomu þessa samnings um Evrópska efnahagssvæðið. Að þessu máli er í raun og veru óbeint vikið í 16. gr. samningsins sem fjallar um ríkiseinkasölur í viðskiptum. Þar er dregin fram sú lína í 1. tölul. að enginn greinarmunur sé gerður á ríkiborgurum aðildarríkja EB- og EFTA-ríkja hvað snertir skilyrði til aðdrátta og markaðssetningar á vörum. Það ber að hugleiða þessi skilyrði, sem menn ætla sér að undirgangast eins og þau eru, nokkuð alvarlega því að í þessum orðum, aðdrættir og markaðssetning, felst ýmislegt sem mér sýnist að rekist á við það fyrirkomulag sem við höfum í dag.

Innflutningur og dreifing á vörunni og markaðssetning hlýtur að lúta að því að þeir aðilar, sem heimilt er að flytja inn og dreifa vörunni, sitji við sama borð hvað það varðar að selja vöruna og koma henni á framfæri til fólks. Það er býsna margt sem felst í þessum texta og kemur frekar í ljós þegar maður skoðar skýringu með 16. gr. þar sem enn frekar er dregið fram það markmið að veita einkaréttarhafanum samkeppni. Þetta erum við að undirgangast með þessum samningi. Ég sé ekki annað en núverandi fyrirkomulag á vínsölu, dreifingu og innflutningi, hljóti að rekast nokkuð alvarlega á við textann í 16. gr. samningsins um Evrópska efnahagssvæðið. Það verður enn ljósara ef maður skoðar skýringarnar með 16. gr. samningsins. Sérstaklega hef ég áhyggjur af því hvað felst í því að menn eigi að hafa sama rétt til markaðssetningar á vörum. Ég held að hæstv. ráðherra verði að líta á þetta mál og leitast við að gefa skýringar á því hvað felst í þessum texta. Ég vil vekja athygli á því að erlendis hefur þó nokkuð verð fjallað um þetta mál. Í Noregi var t.d. veruleg umræða um það síðasta vetur. Það virðist svo að í þeim löndum sé nokkuð meiri áhugi og umræða um opinbera stefnu í áfengismálum en hér á landi þar sem mér finnst að mörgu leyti af hálfu stjórnvalda ríkja verulegt tómlæti. Ég er hér t.d með tilvitnanir eða ljósrit úr dagblöðum frá nóvember í fyrra. Þar er t.d. í Dagens Industri frá 27. nóv. 1991 vitnað í Leon Brittan, fulltrúa framkvæmdastjórnar EB, sem segir að sænska víneinkasalan eigi á hættu að líða undir lok. Hann segir t.d. í þessari tilvitnun að þeir hafi bannað ríkiseinkasölu á innflutningi og útflutningi á olíu á Spáni og Grikklandi og sömuleiðis víneinkasölu í Portúgal. Það er því ljóst að það er töluvert önnur áhersla í þessum orðum Leons Brittans en fram hefur komið hér, m.a. af hálfu hæstv. dómsmrh. í svari við fyrirspurn á síðasta þingi um þetta mál. Leon Brittan nefnir þetta ekki bara gagnvart Evrópubandalaginu heldur er hann að nefna það í því samhengi sem Evrópska efnahagssvæðið er. (Gripið fram í.) --- Ég heyri að þingmenn eru komnir til þingfundar. Þegar ég hóf mína ræðu, eftir að hafa verið kallaður út af þingflokksfundi sat hér einn þingmaður í salnum en ég sé að þeim fjölgar nokkuð ört. (Gripið fram í.) Þeir voru tveir. Ég fagna því að sjá hér nokkur andlit sem ekki eru alltaf . . . (Gripið fram í:Nokkur kunnugleg andlit.) já, sem eru kannski varla kunnugleg. Ekki sé ég öll andlitin mjög oft og stundum líður nokkuð langt á milli að þau sjáist hér. Ég harma það ekki að menn gefi sér tíma til að hlýða á athugasemdir mínar og ábendingar varðandi hugsanleg áhrif EES-samningsins á áfengisstefnu íslenskra stjórnvalda. Ég vísa til umræðu bæði í Noregi og Svíþjóð um þetta mál þar sem menn hafa haft verulegar áhyggjur af því hvað verði um ríkiseinkasölur við inngöngu í Evrópska efnahagssvæðið eða við myndun þess. T.d. kemur fram í einni grein sem ég er hér með frá því úr Aftenposten frá því í nóvember 1991 að menn telja að túlkunin á 16. gr. samningsins um Evrópska efnahagssvæðið hljóti að vera í verulegu og nánast fullu samræmi við 37. gr. Rómarsamningsins. Því held ég að það sé engin ástæða til að gera lítið úr þessu áhyggjuefni og óska eftir því að hæstv. utanrrh. svari fyrirspurn minni um þetta mál og geri grein fyrir því hvernig það lítur út fyrir honum. Mér er auðvitað kunnugt um bókun 8, mig minnir að hún sér númer 8, þar sem er yfirlýsing frá Norðurlöndunum, þar með talið Íslandi, um að líta á ríkiseinkasölur sem þátt í grundvallarstefnu þeirra stjórnvalda í félags- og heilbrigðismálum. Sú yfirlýsing segir reyndar ekkert meira en það svo það er varasamt að draga of miklar ályktanir af þeirri yfirlýsingu um að hér hafi menn reist varnir sem munu duga í kringum núverandi fyrirkomulag hér á landi. Ég dreg fram fjárlögin fyrir þetta ár til að skýra fyrir mönnum hvernig íslensk stjórnvöld líta á ÁTVR. Það er ekki svo að þessi stofnun sé skilgreind á sviði félags- eða heilbrigðismála heldur kemur fram í fjárlögum að hún heyrir að hún heyrir undir fjmrn. Eftirfarandi kemur líka fram í fjárlögum á bls. 247 í sérstöku yfirliti:

,,Kveðið verði á um arðgreiðslur eftirtalinna fyrirtækja í fjárlögum hvers árs:

a. Póst- og símamálastofnunin.

b. Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins.``

Þetta fyrirtæki, Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins, er í fjárlögum skilgreint sem fyrirtæki sem á að skila arði í ríkissjóð. Er það stefna stjórnvalda að líta á ÁTVR sem þátt í grundvallarstefnu í félags- og heilbrigðismálum, að skilgreina þetta fyrirtæki undir fjmrn. og fyrirtæki sem á að skila arði í ríkissjóð? Það fer ekki saman. Veruleikinn er sá að íslensk stjórnvöld skilgreina þetta fyrirtæki þannig að það á að skila arði. Þetta er einkasala sem er rekin með gróðasjónarmiði. Það er fyrst og fremst skilgreiningin í fjárlögunum. Það gefur tilefni til að líta á 59. gr. EES-samningsins. Í þeirri grein kemur fram í 2. tölul. að samkeppnisreglur EES eigi að gilda um fyrirtæki sem eru í eðli sínu fjáröflunareinkasölur. Þar með er augljóst að núverandi fyrirkomulag hlýtur að brjóta í bága við samninginn um Evrópska efnahagssvæðið. Skilgreining íslenskra stjórnvalda er sú að líta á fyrirtækið þannig að það eigi að skila arði og um þau fyrirtæki er kveðið á í 59. gr. samningsins um EES. Það er alveg ljóst að slík ríkiseinokunarfyrirtæki sem rekin eru í fjáröflunarskyni á að slá af. Ég sé ekki annað en samningurinn setji í uppnám núverandi fyrirkomulag á sölu og dreifingu áfengis. Þetta snýst fyrst og fremst um heildsölu- og smásölustigið. Hvernig ætla menn að tryggja framgang samningsins þar sem segir í 16. gr. að það eigi að vera jafnræði hvað markaðssetningu varðar, öðruvísi en að taka á heildsölu- og smásölustiginu? Ég sé ekki annað en það sé útilokað.

Það er því mitt álit að svo stöddu varðandi Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins að samningurinn setji það fyrirkomulag í mikið uppnám, jafnvel má leiða rök að því, eins og ég var að gera, að það sé algjörlega óheimilt, m.a. vegna þeirrar skilgreiningar sem er í fjárlögum á fyrirtækjum ÁTVR. Það hlýtur að vera litið á þá skilgreiningu sem stefnu opinberra yfirvalda gagnvart þessu fyrirkomulagi, að það er fyrirtæki sem á að skila arði. Þetta er einkasala sem ríkið hefur sett upp fyrst og fremst til að útvega sér fé samkvæmt skilgreiningu sem birtist í fjárlögum hvers árs. Sem slíkt ætti fyrirtækið að falla undir 59. gr. samningsins um Evrópska efnahagssvæðið.

Þetta vildi ég nefna, virðulegi forseti, sem innlegg í þessa umræðu og vekja athygli á því því ég hef auðvitað, eins og margir aðrir, verulegar áhyggjur af því hvert stefnir í þessum málum. Ekki hefur þróunin verið þannig á undanförnum árum að menn geti litið á það sem einn gleðiboðskap. Ég held að íslensk stjórnvöld verði að taka sig verulega á í þessum efnum og taka á þeim af meiri alvöru að marka opinbera stefnu í áfengismálum svo ég tali nú ekki um önnur vímu- og fíkniefni. Mér finnst hafa verið hálfgert tómlæti í þessu fram til þessa og tel nauðsynlegt að menn taki málin upp með myndarlegum hætti, einmitt af því tilefni sem EES-samningurinn gefur tilefni til.

Ég hafði ekki hugsað mér að hafa fleiri orð um þennan samning. Ég hef bætt hér einu nýju atriði inn frá því sem var í fyrri ræðu minni, að öðru leyti hef ég verið að ganga eftir því að menn svöruðu þeim fyrirspurnum sem fram höfðu verið lagðar og að hæstv. utanrrh. eða einhver annar ráðherra í hans stað taki að sér að sýna þinginu þá virðingu að þegar menn leggja það á sig að kynna sér efni, fjalla umþau og bera fram fyrirspurnir þá sé mönnum svarað með sæmilega greiðum hætti. Það er nefnilega ekki viðunandi fyrirkomulag að láta það festast í sessi að líta á óbreytta þingmenn sem atkvæðamaskínur sem hér eiga aðeins að vera til að ýta á hnappa en þar fyrir utan eigi þeir sem minnst að segja um framgang þingmála og helst ekki að tala. Ég tel það óásættanlega niðurstöðu af skilgreiningu á hlutverki þingmanna.

Ég verð að segja að mér finnst fjarri því að umræðan um þetta frv. hafi verið úr hófi fram. Ef eitthvað er þá hefur mér fundist að allt of margir þingmenn hafi ekkert til málanna lagt. Það eru allir sammála um að hér sé um að ræða stærsta mál þjóðarinnar, reyndar það allra stærsta frá stofnun lýðveldisins, og mig undrar það tómlæti ef meiri hluti þingmanna lætur ekki svo lítið að koma hér upp í 1. umr. þó ekki væri til annars en að setja fram sínar skoðanir og niðurstöður eftir athugun á málinu. Það væri mikið frekar að menn ættu að beina kastljósinu að þeim sem ekki hafa tekið til máls í þessari umræðu og ekkert hafa haft fram að færa. Þetta mál er svo stórt að því verður með engum rétti haldið fram að það eigi að fara eftir hefðbundinni skiptingu í umræðu eftir því hvort menn eru stjórnarliðar eða stjórnarandstæðingar. Stjórnarliðar verða jafnt sem aðrir þingmenn að gera grein fyrir viðhorfum sínum til málsins.

Ég vil að lokum segja um frv. og endurtek það, sem hefur komið fram hjá mér að nokkru leyti, að mér finnst frv. sem slíkt varla þingtækt. Fyrirkomulagið til þess að lögfesta allar þessar viðamiklu breytingar er frv. upp á eina blaðsíðu. Í því frv. eru mörg atriði sem ég hef athugasemdir við. Fyrsta atriðið sem ég skal nefna er að í því er allsherjarheimild til framkvæmdarvaldsins til að gefa út reglugerðir, í 4. gr. frv., um hvað sem er sem lýtur að framkvæmd EES-samningsins. Það er engin takmörkun á þessari reglugerðarheimild en löggjafarvaldið er að afsala sér til framkvæmdarvaldsins nánast öllu valdi til þess að útfæra lögin. Það gildir einu hvort sú útfærsla eða reglugerðarsmíð hefur í för með sér útgjöld, t.d. fyrir ríkissjóð eða sveitarfélög, eða íþyngjandi ákvæði fyrir einstaklinga og aðra aðila sem búa í þessu landi.

Annað atriði sem að mínu mati er ótækt er í 3. gr. Þar segir í raun og veru að önnur lög og aðrar reglur en þær, sem þessi samningur fjallar um, skuli skýra til samræmis við EES-samninginn. Menn eiga með öðrum orðum að taka íslenska lagasafnið og reglugerðir og eftir því sem við á eiga menn að skýra það til samræmis við EES-frumvarpið. Það er orðið að einhvers konar yfirlögum sem ráða því hvernig menn túlka hin lögin. Ég hef hingað til staðið í þeirri meiningu að lög séu jafnrétthá hér í landi, engin ein lög væru öðrum æðri ef svo má segja. 3. gr. frv. segir í raun og veru það að þau lög sem við höfum sett að undanförnu og komum til með að setja síðar, ef þessi samningur verður samþykktur, á öðrum sviðum en samningurinn nær til, beri okkur að skýra til samræmis við EES-löggjöfina. Hver á að skýra það? Það er framkvæmdarvaldið sem á að ákvarða skilninginn og hefur síðan heimild í 4. gr. til að gefa út reglugerð til að kveða nánar á um framkvæmd. Þetta gengur ekki.

Síðan er það 2. gr. sem kveður á um að það eigi að vera lög sem ekki eru í frv. heldur í fylgiskjölum með frv. Með öðrum orðum eru lögin, sem ætlað er að hafa gildi hér, ekki í frumvarpinu, hv. þm. Þetta er einhvers konar ,,babúska``-löggjöf. Maður tekur eina grein og hún segir að eitt tiltekið efni eigi að hafa lagagildi, síðan fer maður inn í það efni og þá eru tilvísanir í hinar og þessar bókanir og viðauka sem koma þar til með að hafa lagagildi líka. Menn eru alltaf að fletta lengra og lengra og áður en menn vita af þá eru hlutir sem hafa lagagildi hér á landi sem koma hvergi nálægt frv. (Gripið fram í:Þú hefur ekkert á móti forminu?) Ég er algjörlega á móti forminu, virðulegur þingmaður, það er rétt hjá þér eins og ég hef greint frá, bæði í 2., 3. og 4. gr., en ég er líka á móti efninu. (Gripið fram í.) Ég er ekki á móti öllum efnisatriðum sem menn hafa verið að fjalla um og eru að fjalla um í þessum samningi. Mitt mat er að það er fleira sem er slæmt en það sem er gott.

Eitt af því sem er slæmt, og ég vil nefna sérstaklega, er þessi aukna miðstýringarárátta. Samningur eins og þessi virðist ekki geta orðið að veruleika nema framkvæmdarvald ríkisins dragi til sín löggjafarvaldið í meira eða minna mæli. Það virðist vera forsenda fyrir bandalögum af þessu tagi, fyrir stórríkjum af þessu tagi að framkvæmdarvaldið sé ráðandi aðili í þrískiptingu valdsins, sérstaklega í togstreitunni við löggjafarvaldið.

Ég bendi mönnum bara á hvernig þessi staða er í Evrópubandalaginu sjálfu. Þar er það framkvæmdarvaldið sem hefur tögl og hagldirnar. Það virðist vera, ef menn eiga þann draum að búa til stórt ríki, eins og þeir hafa sem standa að þessu máli, þá sé ekki mögulegt að koma því á nema að efla framkvæmdarvaldið alveg gríðarlega. Það byggist á sterku framkvæmdarvaldi, sterku miðstjórnarvaldi, rétt eins og flest ef ekki öll önnur stórveldi veraldarinnar frá upphafi, svo maður nefni bara Rómarveldi. Það byggðist á afar sterku framkvæmdarvaldi. Ef við nefnum Sovétríkin þá byggðist það líka á því að framkvæmdarvaldið réð fullkomlega yfir löggjafarvaldinu. Mér sýnist sama þróunin vera upp á teningnum með þessa Stór-Evrópu sem menn eru að búa til. Hún á að byggjast á gríðarlega sterku framkvæmdarvaldi en mjög veiku löggjafarvaldi. Það eru efnisatriði og ég er í grundvallaratriðum á móti því að efla framkvæmdarvaldið með þessum hætti. Ég hefði miklu fremur talið nauðsynlegt að þjóðþingin einbeittu sér að því að efla löggjafarvaldið. Mér finnst þróunin í Evrópu að mörgu leyti styðja þá skoðun mína og staðfesta að það eru margir í nánast öllum löndum Evrópu sem eru þeirrar skoðunar að það þurfi að taka í taumana og draga spottana til baka úr höndum framkvæmdarvaldsins. Ég vil skilja afstöðu manna, t.d. í Danmörku, Noregi, Svíþjóð, Þýskalandi og víðar þannig að menn vilji styrkja sitt eigið vald, heimavaldið og löggjafarvaldið. Menn vilja draga úr framkvæmdarvaldinu og þeim alþjóðastofnunum sem framkvæmdarvald ríkjanna býr sér til í sameiningu. Hér er því efnislegan ágreining að ræða um grundvallarmarkmið milli mín og þeirrasem standa að þessum samningi, virðulegi forseti.

Steingrímur J. Sigfússon: Hæstv. forseti. Ég hverf að því ráði að kveðja mér aftur hljóðs í þessari umræðu vegna þess að ég tel óhjákvæmilegt að fylgja betur eftir atriðum sem ég hreyfði fyrr í umræðunni og á þar sérstaklega við það sem lýtur að kaupum útlendinga á landi eða jarðnæði og orðið hefur nokkurt umtalsefni í þessu sambandi af skiljanlegum ástæðum. Ég vil byrja á því að óska eftir því að hæstv. forseti kanni hvort hæstv. landbrh. er á svæðinu og getur verið viðstaddur þessa umræðu fyrr en síðar, auk þess sem ég auðvitað vænti þess og geri ráð fyrir að hæstv. utanrrh. sé til staðar. (Forseti:Hæstv. utanrrh. er hér til staðar og heyrir væntanlega ræðu hv. þm. því að hann var fyrir örstuttu síðan í salnum og forseti hefur ekki ástæðu til annars en ætla að hann fylgist með ræðu hv. þm. Hins vegar mun hæstv. landbrh. vera úti á landi og því ekki auðvelt fyrir forseta að ná sambandi við hann. En forseti hefur gert ráðstafanir til að koma skilaboðum til þeirra hæstv. ráðherra sem ekki eru hér í húsinu samkvæmt töflunni og vænti þess að úr því rætist innan tíðar.) Já, hæstv. forseti, ég meðtek þessar upplýsingar en ég verð að segja eins og er að það veldur mér miklum vonbrigðum ef hæstv. landbrh. er fjarstaddur við lok þessarar umræðu. Mér er ekki kunnugt um að hann hafi tekið til máls í umræðunni. Spurningum hefur þegar verið beint til hans og reyndar óskaði ég sérstaklega eftir því í fyrri ræðu minni að landbrh. og sjútvrh. yrðu nærstaddir eða kæmu inn í umræðuna á síðari stigum til að svara ýmsum spurningum. Í öllu falli treysti ég því að áður en umræðunni ljúki muni hæstv. sjútvrh. koma og ræða þau fjölmörgu álitamál sem snúa að málefnum sjávarútvegsins og margir ræðumenn hafa spurt um.

Ég ætla engu að síður, hæstv. forseti, að fara yfir þau álitamál varðandi kaup á landi sem mér eru efst í huga þó svo hæstv. landbrh. sé ekki viðstaddur. Ég vona þó að einhverjir af hæstv. ráðherrum, sem hér eru á staðnum til svara fyrir hæstv. ríkisstjórn, treysti sér þá til þess að svara fyrir hæstv. landbrh. Ég spyr um hæstv. forsrh. Er hann viðstaddur? Ég tel eðlilegt að beina máli mínu til hans bæði sem forsrh. ríkisstjórnarinnar og formanns þess stjórnarflokks sem landbrh. tilheyrir eða tilheyrði síðast þegar ég vissi.

Ég hef, hæstv. forseti, verið að afla mér viðbótarupplýsinga um þessi mál síðan ég hélt ræðu mína fyrir nokkrum dögum og eftir þá skoðun hef ég ákveðið að senda frá mér greinargerð um þetta mál, þ.e. það sem lýtur að áhrifum samningsins um Evrópskt efnahagssvæði á rétti útlendinga til fasteignakaupa, þar með talið jarðnæði hér á landi. Ég mun dreifa þeirri greinargerð væntanlega fyrri partinn á morgun til allra hv. alþm. og einnig til fjölmiðla og vona að litið verði á það og er hugsað sem tilraun af minni hálfu til að varpa ljósi á þetta mál og auðvelda mönnum umfjöllun um það. Ég mun jafnframt láta fylgja með þau atriði úr greinargerð samningsins, viðaukum og tilheyrandi gerðum Evrópubandalagsins sem mestu máli skipta í þessu efni mönnum til glöggvunar. Sömuleiðis vissar upplýsingar úr danskri löggjöf eða dönskum reglugerðum og úr írskum landalögum sem þessu máli tengjast. Vissulega mætti bæta þar ýmsu við hvað upplýsingar snertir en þetta er það sem ég tel hvað mikilvægast til þess að menn glöggvi sig á stöðu málsins fyrir svo utan þessa ágætu greinargerð sem áður hefur verið nefnd hér og á að vera alþm. aðgengileg því að hún kom út í sumar og var ef ég man rétt send öllum hv. alþm.

Í fyrsta lagi vil ég aðeins nefna, eins og ég geri í þessari greinargerð, aðdragandann að þessu máli eins og hann kom mér fyrir sjónir eða ég þekki hann réttastan úr tíð fyrrv. ríkisstjórnar og fram að þessum degi. Ég endurtek það sem ég sagði reyndar fyrr í umræðunum að mín skoðun, sem þáv. landbrh. og hún kom oft fram bæði innan ríkisstjórnar og utan, að eini umbúnaðurinn hvað jarðakaup og fasteignakaup snertir sem dygði okkur væri varanleg undanþága eða fyrirvari, ótímasettur fyrirvari sem í samningnum sjálfum væri og kvæði á um rétt okkar Íslendinga til þess að takmarka eða með sérstökum hætti skilyrða möguleika útlendinga til landakaupa hér. Ég féllst aldrei á það í tíð fyrri ríkisstjórnar að frá þessu yrði horfið og ég held að það sé óhjákvæmilegt að fara yfir þau atriði, ekki síst tímann frá og með mánaðamótunum nóvember/desember 1990 og til og með 30. apríl 1991 þegar ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar, þ.e. þriðja ráðuneyti hans, fór frá.

Til þess að öllu sé nú til haga haldið og allri sanngirni fram haldið þá mun það vera svo að nokkru fyrir þennan tíma, mánaðamótin nóvember/desember, hafði hæstv. utanrrh. reifað það í almennri umfjöllun hvort ekki væri unnt að falla frá kröfum um varanlega fyrirvara á ýmsum sviðum á grundvelli þess að inn í samninginn kæmi í staðinn almennt öryggisákvæði og/eða að menn gætu búið þannig um hlutina í séríslenskri löggjöf að það þætti fullnægjandi. En það er þá fyrst á fundum ríkisstjórnar sem sérstaklega voru haldnir um þessi mál í lok nóvember eða byrjun desember 1990 sem segja má að hæstv. utanrrh. hafi beinlínis komið með það sem tillögu að þetta yrði gert, að Ísland hefði samflot með hinum EFTA-ríkjunum hvað það snertir að falla frá kröfum um alla varanlega fyrirvara til að greiða fyrir framhaldi samningsviðræðnanna en gangast þess í stað inn á að almennt öryggisákvæði kæmi í samninginn og/eða þetta yrði leyst með þröskuldum eða girðingum í innlendri löggjöf. Það var afstaða samninganefndarmanns Íslands að það væri nauðsynlegt að EFTA-ríkin gerðu þessa tilslökun vegna harðrar andstöðu Evrópubandalagsríkjanna við að varanlegir fyrirvarar væru yfirleitt inni í samningnum nema þá sem algerar undantekningar.

Um þetta urðu skörp skoðanaskipti í þáv. ríkisstjórn sem ég ætla ekki að rekja hér, enda ekki eðlilegt að mínu mati. Ég vil þó segja það til þess að reyna að sýna ýtrustu sanngirni í þessum efnum vegna fréttaflutnings Ríkissjónvarpsins í kvöld að þar var ekki nákvæmlega með hlutina farið og að hluta til má kannski kenna um ónákvæmnu orðalagi sem ég viðhafði í ræðustólnum fyrr í dag. Það er best að leiðrétta það strax og ég vil ekki síst vanda mig í þessum efnum vegna þess að í hlut á fyrrv. hæstv. forsrh. sem ég met mikils og átti mjög gott samstarf við í þáv. ríkisstjórn og ég er enn þakklátur fyrir góðan stuðning við þá málaflokka sem ég gegndi í hans ráðuneyti. (Gripið fram í:Þarf ekki að sækja hann?) Hæstv. fyrrv. forsrh. fór fram á það við mig og tók þar undir óskir hæstv. utanrrh. þáv. og núv. að það yrði kannað í landbrn. hvort ekki mætti með lagasetningu, breytingu á jarðalögum eða ábúðarlögum, ganga þannig frá málum að ekki þyrfti að vera uppi krafa Íslands um varanlegan fyrirvara. Þessa beiðni færði hæstv. forsrh. fram í framhaldi af reifun hæstv. utanrrh. á því að nú væri nauðsynlegt til að greiða fyrir gangi samningaviðræðnanna að Íslendingar ásamt með öðrum EFTA-ríkjum féllu frá öllum kröfum um varanlega fyrirvara. Svona kann ég nákvæmlegast að segja frá þessu og ég vona að þá eyðist allur misskilningur í þessu efni.

Ég lýsti því strax að ég væri á móti því að Ísland léti af kröfunni um varanlegan fyrirvara. Ég sæi þess vegna ekki tilganginn í því af minni hálfu sem var andvígur þeirri leið og fyrir fram sannfærður um að hún dygði okkur ekki að fara að leggja í vinnu af þessu tagi og ég hélt fram þeirri skoðun minni að við Íslendingar ættum að krefjast þarna varanlegs fyrirvara eða undanþágu og ekkert annað dygði okkur. Og ég vona að menn skilji aðstöðu mína í þessum efnum. Hún var þessi og hún var ekki grundvölluð á einhverjum pólitískum áhrifum eins og mér fannst liggja í orðum hv. 6. þm. Norðurl. e. Hún var efnisleg að því leyti til að ég sem landbrh. þekkti þá mjög vel til framkvæmdar bæði jarðalaga og ábúðarlaga. Ég vissi það manna best að þau mál höfðu verið þannig framkvæmd af okkar Íslendinga hálfu um langt, langt árabil að hvorki ákvæði jarðalaga og þaðan af síður ákvæði ábúðarlaga um ábúð eða byggingu jarða höfðu í reynd verið virk. Það sést best á þeim hundruðum þéttbýlisbúa sem eiga jarðir án þess að þær séu byggðar og hafa nýtt þær um árabil til allt annarra hluta en hefðbundins búskapar. (Gripið fram í.) Ef menn lesa ábúðarlögin, hv. 3. þm. Austurl., og ef menn taka þann lagabókstaf bókstaflega þá held ég að allir hljóti að viðurkenna að menn hafa verið mjög frjálslyndir í framkvæmd þeirra ákvæða. Þeir hafa ekki í hverju einasta tilviki látið á það reyna hvort einhver maður fyndist sem byggja vildi viðkomandi jörð og skikka þá jarðareigandann, sem ekki sat jörðina, til þess að leigja hana slíkum væntanlegum ábúanda. Þannig eru ákvæði ábúðalaganna enn í dag. Þau gera í raun og veru ráð fyrir því að allt sé gert sem hægt er til að koma hverri einustu jörð í ábúð nema hún sé eyðijörð eða svo kostarýr að það sé ekki raunhæft að á henni geti þrifist mannskapur. Við hv. alþm., sem hér skiptumst á skoðunum, vitum það vel að fjöldinn allur af ágætis bújörðum, sem ekki eru kostarýrar, hafa horfið úr ábúð á undanförnum árum. Menn hafa sett kíkinn upp að blinda auganu og látið viðgangast að þær hyrfu úr ábúð og þéttbýlisbúar tækju þær til einkanota til sumardvalar, hrossahalds eða annarra hluta. Menn hafa sem sagt verið mjög umburðarlyndir og frjálslyndir hvað framkvæmd þessara ákvæða jarðalaganna og ábúðalaganna snertir. Þetta er staðreynd málsins og hana verðum við að horfast í augu við. Það er m.a. þessi staða sem við stöndum frammi fyrir núna þegar við veltum því fyrir okkur hvort við getum sett inn í þessa löggjöf ákvæði, þröskulda, sem ekki stórlega mismuna þeim tugum og hundruðum landeigenda eða jarðeigenda í dag sem ekki sitja sínar jarðir, sem ekki reka þar hefðbundinn búskap og svo aftur hinum sem vildu reyna að eignast jarðir eftir að slík lagabreyting ætti sér stað.

Ef þess er óskað eða tilefni gefast er ég tilbúinn að rekja nákvæmlegar það sem fór fram í ríkisstjórninni þessa ágætu vetrardaga í desember, janúar, febrúar og mars 1991. Ég vona að með þeim orðum sem ég hef hér viðhaft, sem hv. 7. þm. Reykn. náði kannski því miður ekki að nema, þá hafi ég eytt misskilningi eða skýrt betur hvernig þetta bar að eins og ég þekki það best. (Gripið fram í.) Ég vísa bara í þessi ágætu orð mín sem ég hef viðhaft og hv. 7. þm. Reykn. getur lesið í þingtíðindunum rétt eins og ég get lesið ræðu hans um samninginn um Evrópskt efnahagssvæði sem hann mun hafa flutt fyrir nokkru úr þessum ræðustóli þar sem lítillega var vikið að undirrituðum.

Hinu verða menn auðvitað að kyngja að ég sit ekki undir því, a.m.k. ekki margendurtekið, að ég hafi gerst sekur um meiri háttar vanrækslu eða leti sem landbrh. þennan vetur, 1990--1991. Ég hefði þá haft til þess um þrjá mánuði eða tvo og hálfan mánuð, af virkum starfstíma Alþingis, eftir að hæstv. utanrrh.kom með sínar hugmyndir um að fallið yrði frá öllum fyrirvörum í desemberbyrjun 1990 og fram til þess að þing lauk störfum. Eins og ég vænti að hv. alþm. muni var gengið til alþingiskosninga á næsta vori á eftir og þingið lauk þess vegna störfum óvenju snemma, það mun hafa verið í lok marsmánaðar ef ég man rétt.

Varðandi það, sem er óhjákvæmilegt að fara aðeins yfir, hvort við Íslendingar höfum á einhvern hátt misst af tækifæri með því að setja ekki lög eða breyta þeim veturinn 1990--1991 og því sé einhver skaði skeður, þá liggur málið ekki þannig. Staðreyndin er sú að það skiptir engu hvort við hefðum breytt lögum og hvernig vegna þess að það eru ákvæði samningsins sem gilda ef menn á annað borð gera hann. Þá er ekki spurt að því þegar endurskoða þarf íslenska lagasafnið í framhaldi af samþykkt EES-samnings hvort þau lög eru frá 1991, 1960 eða 1930. (Gripið fram í:Eða sautjánhundruð og súrkál.) Eða sautjánhundruð og súrkál og hv. 6. þm. Norðurl. e. þótti mjög merkilegt því hann mundi ekki eftir neinum lögum sem höfðu verið sett það ár.

Staðreyndin er auðvitað sú að það er eingöngu spurt: Standast ákvæði viðkomandi laga hinn nýja rétt, hina nýju lögbók? Ef ekki þá þarf að breyta þeim. Um það vitna yfir 100 frumvörp sem hér eru að koma inn á borð okkar alþingismanna. Þau ákvæði hins vegar sem á annað borð standast samninginn geta jafnvel verið í lögum frá 1920 eins og í lögum sem við setjum á næsta ári eða þar næsta. Það skiptir engu. Átta menn sig ekki á þessu? Þetta liggur auðvitað svona. Við misstum þar með ekki af neinu tækifæri, hvorki árið 1990, 1991 eða 1992. Frá og með gildistíma þessa samnings eða gildistöku setjum við ekki lög, ef við ætlum að virða samninginn og starfa samkvæmt honum, sem brjóta í bága við hann. Eldri lögum höfum við skuldbundið okkur til að breyta í samræmi við ákvæði samningsins samkvæmt því samningsuppkasti sem hæstv. utanrrh. hefur undirritað. Svo einfalt er það.

Þau ákvæði sem standast samninginn á annað borð getum við sett í lög nú eða á næstu mánuðum, önnur ekki. Eldri lög sem ekki samrýmast samningnum verður að fella úr gildi.

Írar neyddust til þess fyrir nokkru síðan að veita með reglugerð undanþágu frá ákvæðum laga frá 1965 sem kváðu á um sjö ára búsetu í Írlandi sem skilyrði fyrir jarðakaupum. Þetta gerðist eftir að framkvæmdastjórn Evrópubandalagsins hafði hótað þeim og undirbúið málsókn gegn þeim fyrir Evrópudómstólnum á þeim grundvelli að lögin frá 1965 fælu í sér mismunun og brytu í bága við 52. gr. Rómarsáttmálans. Írar létu undan þessum þrýstingi eftir áralangt skak og breyttu sinni reglugerð. Þetta er í 45. gr. í írsku landalögunum, sem ég kýs að kalla svo, Land Act, og inn í þá reglugerð sem þeim lögum fylgdi var bætt því ákvæði að þetta skyldi þó ekki taka til þeirra íbúa Evrópusamfélagsins sem hefðu staðfesturétt samkvæmt viðeigandi greinum Rómarsáttmálans. Þá ætti kvöðin um sjö ára búsetu á Írlandi, sem skilyrði fyrir því að geta keypt land án skriflegs samþykkis jarðadeildar írska landbúnaðarráðuneytisins, sem ég kýs að kalla svo, Land Comission, ekki við.

Nú gilda þau ákvæði að íbúar í Evrópusamfélaginu þurfa ekki að uppfylla þetta skilyrði. Þeir geta á grundvelli staðfesturéttarins bankað upp á á Írlandi og keypt þar jarðir en íbúar utan svæðisins þurfa eftir sem áður að uppfylla þetta skilyrði.

Ekki dugði það Írum að þessi löggjöf var frá 1965. Það breytti auðvitað engu hvort hún var frá því ári eða einhverju öðru ári og eins yrði það með okkur Íslandsmenn, að sjálfsögðu.

Ég hlýt að leyfa mér að segja einu sinni enn í fullri vinsemd að þeir menn sem halda því fram að við höfum misst af einhverju tækifæri þennan sérstaka vetur, þessa útvöldu mánuði, desember, janúar, febrúar, 1990--1991, hafa ekki alveg áttað sig á eðli málsins. Það var ekki þannig. Eingöngu ef við hefðum sett lög og fengið undanþágu fyrir þeim í samningnum hefði það þjónað einhverjum tilgangi. Það var að sjálfsögðu ekki á dagskrá þar sem í ljós kemur að hæstv. utanrrh. og/eða samningamenn hans hófu að ræða málin á þeim grundvelli, að því er best verður séð og síðar hefur komið á daginn, að fallið yrði frá þessum fyrirvörum. Spurningin er sem sagt einfaldlega þessi: Getum við sett einhver takmarkandi ákvæði sem gera það að verkum að við þurfum ekki að óttast það sem e.t.v. er að óttast í þessum efnum, ásókn útlendinga hér í land eða jarðir, ákvæði sem ekki mismuna mönnum á grundvelli þjóðernis og brjóta þar af leiðandi ekki grundvallarreglur samninga? Það er vissulega ýmislegt hugsanlegt í þeim efnum en það er miklum vandkvæðum bundið að setja slík ákvæði eins og ég tel mig geta sýnt nokkuð rækilega fram á.

Ég hlýt auðvitað að leyfa mér að halda því til haga vegna þessarar sérkennilegu umræðu, sem bryddað hefur verið á, að það flokkist undir vanrækslu af minni hálfu að hafa ekki unnið þessi verk á þessum tíma, veturinn 1990--1991, að sama hljóti þá að eiga við um alla aðra ráðherra og öll önnur samningssvið sem menn kunna að hafa einhverjar áhyggjur af. Enn er verið að kvarta yfir því að hæstv. iðnrh. hafi ekki komið með lög um orkulindirnar. Hann var í ríkisstjórninni 1990--1991. Hann hefur þá væntanlega, eins og ég, getað átt að vinna þessa vinnu og það sama má segja um öll önnur samningssvið, öll önnur vafaatriði sem þarna var ástæða til að hafa áhyggjur af.

En hvernig voru aðstæðurnar um áramótin 1990--1991 hvað þetta samningaferli snertir? Þær voru þannig að það rak hver hremmingin aðra sem stofnaði öllu málinu í stórfellda óvissu. Menn voru meira og minna efins um að það yrði af nokkrum samningum og auðvitað var óvissa líka um það hver samningsniðurstaðn gæti orðið. Lái mönnum hver sem vill þó það væri í fljótu bragði séð margt annað þarfara að gera en að fara fyrir fram og nánast út í loftið að endurskoða íslenska lagasafnið til þess að setja þar inn þröskulda eða girðingar til þess að verja sig fyrir hugsanlegri samningsniðurstöðu sem gæti e.t.v. orðið, einhvern tímann og einhvern tímann. Þannig var staðan. Um það er verið að ræða hér. Það var vissulega ekki gert í þessu tilviki frekar en öðrum og mér er ómögulegt, með vísan til þeirra raka sem ég hef hér flutt, að kyngja því í ljósi þessara aðstæðna og með hliðsjón af afstöðu minni að það hafi verið vanræksla. Margt hef ég verið sakaður um og sumt örugglega réttilega í þessum störfum á þeirri tíð en ég minnist þess ekki að mér hafi verið brugðið um leti. Þetta væri þá í fyrsta sinn sem sá löstur hefði orðið mér að fótakefli hvað þetta snertir.

Veltum aðeins fyrir okkur þeim úrræðum sem helst hafa verið rædd í þessu sambandi, svo við snúum okkur, hæstv. forseti, að málinu efnislega. Nefndur hefur verið möguleiki á forkaupsrétti, að bæta e.t.v. við forkaupsrétt sveitarfélaganna að jörðum forkaupsrétti ríkisins sem kæmi þá þar á eftir. Menn geta vissulega spurt sig: Er þetta haldreipið? Þá er að tvennu að hyggja a.m.k. Í fyrsta lagi: Eru menn tilbúnir til að beita þeim forkaupsrétti? Hafa menn trú á að sveitarfélögin hafi peninga til þess að keppa við auðmenn, ef því væri að skipta, um laxveiðiár eða önnur slík hlunnindi sem væntanlega væru eftirsóknarverðust í þessu sambandi? Reynslan hefur ekki sýnt það á undanförnum árum og áratugum að fámenn og vanmegnug sveitarfélög gætu keppt við svo mikið sem íslenska smákónga og yrði þá væntanlega þröngt fyrir dyrum þegar meiri bógar klyfjaðir mörkum eða pundum frá Evrópu kæmu á sviðið. Varðandi forkaupsrétt ríkisins getum við spurt: Ríkið hefur sjálfsagt bolmagn til þess, ef því er að skipta, að setja í það nokkur hundruð milljónir á ári að kaupa allar jarðir sem losna. Keppa um þær við hverja þá sem í þær bjóða, jafnvel þótt það væru vænir hlutar úr Reykjahlíð við Mývatn sem einu sinni var sagt að ætti tíunda part af Íslandi, drjúga sneið af Vatnajökli eða einhverjar aðrar stórjarðir sem kynnu að vera eftirsóknarverðar. En spurningin er: Er vilji til þess og er það sú aðferð sem menn telja rétta í þessu sambandi, jafnvel þó að menn vilji reyna hana, að ríkið gangi inn í alla kaupsamninga og kaupi allar jarðir sem losna á Íslandi vegna þess að það er eina leiðin? Þess misskilnings hefur gætt að ríkið geti komið og keypt jarðir þegar útlendingar bjóða í þær en lokað svo bara augunum þegar Íslendingar kaupa. En þetta er misskilningur. Þetta er ekki hægt. Það væri mismunun, það væri brot á 4. gr. samningsins. Ríkið yrði annaðhvort að kaupa allar jarðir eða engar jarðir. Um leið og ríki eða sveitarfélög yrðu ber að því að mismuna væntanlegum kaupendum á grundvelli þjóðernis er það augljóslega brot á samningnum. Valið stendur þess vegna um að ríkið og/eða sveitarfélögin kaupi annaðhvort allar jarðir, jafnt af Íslendingum sem útlendingum, eða engar. Þess vegna held ég að þessi leið sé ekki vænleg, auk þess sem ég hef miklar efasemdir um að hún sé pólitískt skynsamleg eða fyrir henni sé pólitískur vilji. Ég leyfi mér að spyrja hæstv. forsrh.: Er ríkisstjórn hæstv. forsrh. tilbúin til þess að auka þannig ríkisumsvifin að stefna eftir atvikum á það á næstu árum að kaupa allt laust land sem losnar?

Í öðru lagi skiptir miklu máli að skoða áhrif þess sem ég kalla jafnræðisreglu í samningnum, þ.e. 4. gr. samningsins og annarra skyldra ákvæða, sem banna alla mismunun borgara hins Evrópska efnahagssvæðis á grundvelli þjóðernis. Ef við skoðum það hvernig er hægt að breyta jarðalögum eða ábúðalögum án þess að brjóta þessa jafnræðisreglu rekum við okkur fljótt á það, því miður, að það er hægara sagt en gert. Ég vísa í ágæta greinargerð aftur um þetta efni frá nefnd sem dómsmrh. og landbrh. létu starfa í sumar en þar er einmitt minnt á það að menn lenda þarna umsvifalaust í þeirri hættu að mismuna mönnum á grundvelli þjóðernis. Ég vísa í bls. 72 í því áliti.

Málið er auðvitað ekki svona einfalt. Það er ekki hægt að segja bara að allir þeir sem eiga jarðir á Íslandi verði að búa á þeim allt árið. Það gengur ekki gagnvart framkvæmd þessara mála í dag. Það er ekki hægt að segja að allir sem eiga jarðnæði verði að vera bændur með bændaskólapróf. Það gengur heldur ekki gagnvart framkvæmdinni í dag. Það er ekki hægt nema með því að raska stórlega högum þeirra hundraða bænda eða jarðeigenda sem búa við aðrar aðstæður í dag og hafa í fullum rétti, samkvæmt gildandi lögum, eignast sitt jarðnæði. Þó að menn kynnu að telja að unnt væri að slá striki yfir hið liðna --- sem er lögfræðilegt álitamál og ég skal fúslega játa að ég treysti mér ekki til að fara djúpt ofan í það --- og segja sem svo: Hin breytta skipan gildir eingöngu frá og með gildistíma samningsins eða tilheyrandi lagabreytingar. Það er í lagi þótt bændur hafi ekki próf ef þeir hafa eignast jörðina fyrir 1. jan. 1993. Það er í lagi að þéttbýlisbúar eigi jörðina ef þeir hafa keypt hana fyrir 1. jan. 1993. Eftir standa samt margvísleg vandamál sem tengjast jafnræðisreglunni. Þá kemur upp gríðarleg mismunun innbyrðis milli þeirra sem höfðu náð jarðnæði eða hafið búskap fyrir gildistöku breytinganna og hinna sem vildu leita slíks réttar eftir hana. Þeir sem ætluðu að sækja rétt sinn á grundvelli staðfestuákvæða EES-samningsins munu segja: En það er þarna fullt af mönnum sem ekki hafa próf. Það er þarna fullt af mönnum sem eiga jarðir sem ekki búa á þeim. Það er mismunun. Ætli Íslendingum gengi ekki erfiðlega að skilja þann aðstöðumun sem við þetta mundi myndast milli þeirra sem keypt hefðu land fyrir gildistöku breytinganna og hinna sem vildu reyna hið sama eftir þær?

Það er fróðlegt að athuga til dæmis hvernig Danir bregðast við í þessu efni. Þeir setja bæði menntunarkröfur og búsetuskilyrði, en skýrsluhöfundar hæstv. ríkisstjórnar viðurkenna að aðstæðurnar í Danmörku séu allt aðrar og í raun og veru ekki sambærilegar og það hef ég þegar farið yfir hér. Ég held að menn verði að svara þessu betur efnislega og fara ofan í það hvernig menn ætla þá að búa þarna um hnútana.

Þriðja atriðið sem mikið hefur verið rætt í þessu efni er svonefnt búsetuákvæði og menntunarskilyrði. Reynsla Íra, eins og ég hef þegar rakið, bendir ekki til þess að það sé mikil vörn í því að ætla sérað setja kröfur um svo og svo langa búsetu í landinu áður en menn geti keypt hér jarðnæði, land eða fasteignir. Staðreyndin er sú að það dugar ekki. Það dugði ekki Írum og það mun ekki duga Íslendingum af þeirri einföldu ástæðu að ákvæði staðfesturéttarins samkvæmt samningnum, viðaukum og tilheyrandi tilskipunum Evrópubandalagsins eru svo sterk. Það er beinlínis óheimilt að hindra það að menn geti nýtt sér staðfesturétt sinn með óeðlilegum hömlum af því tagi og ég verð að segja alveg eins og er að ég átta mig ekki á því hvernig stendur á því að menn skuli enn vera að tala um það sem raunhæfan möguleika hafandi þó lesið á prenti og í íslenskri þýðingu tilskipun Evrópubandalagsins frá 15. jan. 1962 sem fylgir viðauka VIII um staðfesturétt en þar er fjallað um afnám þeirra hindrana sem kunna að vera í gildandi lögum Evrópubandalagsríkjanna og standa í veginum fyrir því að menn geti nýtt sér staðfesturétt sinn. Og hvaða hindranir voru það sem menn voru strax árið 1962 að ræða um að afnema og stæðu í vegi fyrir staðfesturéttinum? Jú, þær gefur að líta í þessari tilskipun, sem er með hryllilega langt númer sem ég nenni ekki að lesa, en hana er að finna í tilskipunum í framhaldi af viðauka VIII. Þar segir undir staflið a, undirlið d. Og þar er verið að fjalla um heftandi ákvæði, hindranir sem eigi ryðja úr vegi, að falla úr gildi og mundu takmarka möguleika erlendra borgara til að nýta sér staðfesturétt í öðrum löndum. Og hvernig er stafliður d? Hann er svona:

,,Til heftandi ákvæða og venja teljast einkum þau sem að því er varðar erlenda ríkisborgara eingöngu:

d. setja skilyrði um tiltekinn búsetu- eða þjálfunartímabil í gistilandinu fyrir því að einstaklingur hefji eða stundi sjálfstæða starfsemi.``

Það er beinlínis tekið fram í tilskipun Evrópubandalagsins um afnám hindrana gagnvart staðfesturétti að búsetuskilyrði séu slíkar hindranir sem beri að fella úr gildi og það var á þessu sem Írar féllu. Þeir urðu að bíta í gras vegna þess að þegar Evrópubandalagið beitti þá þrýstingi og hótaði þeim málshöfðun, þá var það á grundvelli 52. gr. Rómarsáttmálans um staðfesturétt og ,,direktíva`` Evrópubandalagsins sem honum tengjast sem það lá ljóst fyrir að landalagaákvæðið írska stóðst ekki Evrópuréttinn. Þess vegna urðu Írar að bíta í gras. Og í undirlið d, um hindranir sem útiloki möguleika ríkisborgara til þess að nýta sér þjónustustarfsemi og önnur réttindi, er jafnframt tekið fram að til slíkra hindrana teljist: að eignast eða nota eða ráðstafa fasteignum eða lausfjármunum eða rétti þeim tengdum. Það er beinlínis tekið fram að það sé óheimilt að hindra aðgang borgara Evrópusvæðisins að fasteignum þannig að þeir geti ekki nýtt sér staðfesturétt sinn. Og undir fasteignir falla að sjálfsögðu jarðir. Þannig er það nú. Þannig er búseturéttarákvæðið því miður í raun og veru úr sögunni. Það heldur ekki gagnvart því að íbúar Evrópska efnahagssvæðisins geti, ef af samningnum verður, bankað hér upp á, veifað seðlunum og sagt: Góðan daginn. Hér er ég mættur með mín þýsku mörk og ég ætla að nýta mér staðfesturétt minn og kaupa þessa jörð til þess að stunda hér hrossarækt eða einhvern annan slíkan tilgang sem auðvelt er fyrir menn að gefa upp.

Varðandi menntunarskilyrðin tel ég út af fyrir sig að það sé á margan hátt raunhæfari lausn og það sé frekar reynandi að setja inn í íslenska löggjöf kröfur um hæfni manna, menntun, starfsreynslu eða því um líkt til þess að þeir geti keypt sér jarðnæði til búskaparnota. (Gripið fram í:Og hrossaræktar.) Og hrossaræktar, sem er líka búskapur, hv. þm., vegna þess að fyrir því eru fordæmi og í dönskum lögum og reglugerðum eru slík ákvæði og þau eru viðurkennd af Evrópubandalaginu. Reyndar segir að það verði að vera raunhæfar kröfur og sanngjarnar kröfur og rökstuddar með vísan til þess að það sé einhver skynsemi í því út frá sjónarhóli viðkomandi atvinnugreinar að setja þær. Við mundum með öðrum orðum tæplega geta gert kröfur um doktorspróf í dýralækningum eða annað slíkt. Það væri of fjarlægt því að stunda hefðbundinn búskap. En bændaskólapróf? Já. Starfsþjálfun? Já. Námskeið í tiltekinn tíma? Já. Þetta gætum við gert. Að sjálfsögðu er óþarfi að taka fram að þetta yrði að gilda jafnt um Íslendinga sem útlendinga, (Gripið fram í.) að sjálfsögðu og allt í lagi með það. Það er einnig óþarfi að taka fram að sérstakur aðlögunartími fyrir Íslendinga umfram útlendinga væri óheimill. Þetta yrði að ganga í gildi á einu bretti fyrir alla jafnt. En eitt verða menn að athuga í þessu sambandi og það er að um leið og við setjum þessar kröfur, verðum við jafnframt að samþykkja að viðurkenna sambærilega menntun, starfsþjálfun eða reynslu erlendis frá. Það fylgir með í kaupunum. Danir urðu að bæta inn í sínar reglugerðir ákvæðum um það, reglugerðir sem tengjast þeirra landbúnaðarlöggjöf, sérstök lög sem danskurinn hefur um kröfur til þeirra sem keypt geti eða eignast eða haldið land til landbúnaðarnota. Þeir settu inn í sína reglugerð, og hafa síðan endurútgefið hana nokkrum sinnum, ákvæði um það að allir borgarar Evrópusamfélagsins geti nýtt sinn staðfesturétt í Danmörku ef þeir hafa samsvarandi menntun, sambærileg námskeið að baki eða aðra slíka þjálfun og gerð er krafa um til danskra aðila. Þannig liggur það alveg í hlutarins eðli að ef við t.d. settum ákvæði um það að menn hefðu starfað að lágmarki tvö ár við landbúnað, hefðu slíka starfsreynslu, menn hefðu lokið eins árs almennu bændaskólanámi eða menn hefðu að baki einhver tiltekin námskeið, þá mundi það að sjálfsögðu verða að ganga yfir alla jafnt. Þetta geta menn séð. Ég hef undir höndum reglugerð frá danska landbúnaðarráðuneytinu frá 1989 sem heitir á þeirri tungu, með leyfi forseta: ,,Bekendgørelse om uddannelseskrav og bopælskrav i henhold til landbrugsloven`` og það var enginn annar en þáverandi starfsbróðir minn, Lauritz Thorne, sem undirritaði hana 15. ágúst 1989. Og þar segir, ef menn vilja nú heyra mig æfa mína skóladönsku um þetta atriði sem hér er verið að fjalla um, réttindi manna til þess að nýta sér staðfesturéttinn ef þeir hafa sambærilega menntun eða þjálfun:

,,Statsborgere i et land, hvis borgere medført af det europæiske fælleskabs regler eller ifølge traktathar adgang til at erhverve landbrugsjord i Danmark, skal enten have gennemgået jordbrugsuddannelse der kan sidestilles med én af de i stykke ét nr. 1 til 3 nævnte uddannelser eller opfylde ét af de krav om jordbrugsuddannelse, som er anført i stykke ét nr. 4 og 5. De under stykke ét nr. 5 nævnte kurser kan erstattes af tilsvarende udenlandske kurser. --- (GHelg:5,4.) Nú, jæja. Ég skal játa að það fer betur á því að lesa ekki nema svona eina setningu í einu og ná svo andanum. Það er vont að lesa upp svona langan texta í einu á þessu fallega máli sem danskan er. En þetta má nú auðvitað þýða og væri ástæða til að gera en væntanlega skilja menn hvað hér er á ferðinni. Það er alveg ljóst að Danir sem hafa þessar reglur, þessar kröfur, urðu að sjálfsögðu að fallast á að allir með sambærilega menntun, sömu námskeið eða sambærileg, ,,sidestillede, skyldu þá hafa sama rétt.

Við getum að sjálfsögðu velt því fyrir okkur hversu mikil vörn yrði í þessu í sjálfu sér ef út í það væri farið. Við yrðum að horfast í augu við að það kæmi upp mikið misræmi milli ríkjandi ástands fyrir gildistíma breytinganna og aðstæðnanna eftir að þær gengju í garð. Og í þessu sambandi sem fleirum megum við ekki gleyma því að sá möguleiki er auðvitað fyrir hendi hér eins og annars staðar að erlent fjármagn gæti átt þá auðveldu leið í gegnum þessa síu eða þetta net eða hvað við köllum það að notast einfaldlega við lepp. Væntanlega yrði það ekki þannig að þýskir grósserar sem hefðu gaman af hestum og ættu kannski 1--2 stykki búgarða í Þýskalandi sér til yndisauka um helgar en væru að öðru leyti stórforstjórar í borgum kæmu hér upp á Ísland og settust að á þeim jörðum sem þeir hefðu áhuga á að kaupa. En þeir mundu kannski ráða sér ráðsmann, e.t.v. ungt þýskt par sem væri með bændaskólapróf, kæmi hérna einn góðan veðurdag, bankaði á dyrnar og segði: Hér erum við, guten Tag, og við ætlum að kaupa þessa jörð. Hér er seðlabúntið. Og það væru ómerktir seðlar og það gæti enginn maður sannað það að þetta unga par ætti þá ekki sjálft þó að það væri svo í einhverjum tengslum við einhvern þýskan auðmann sem ætti að vísu tvo hrossabúgarða í Þýskalandi og fyrir tilviljun keypti af þeim alla hestana eða tæki þá til sín, ja, þá yrði erfitt að sjá í gegnum það allt. Og auðvitað mundi þetta frekar gerast þannig hvort sem er, það vitum við. (Gripið fram í:Það er hægt í dag.) Jú, jú. Það er alveg rétt. Ýmislegt af þessu er hægt í dag og getur gerst. En væntanlega vitið þið, hv. frammíkallendur, að sá er grundvallarmunurinn á því ástandi sem ríkir í dag og hinu að við getum hvenær sem er tekið í taumana ef við teljum ástæðu til að hafa af þessu áhyggjur. Við getum á hverju stigi stöðvað þetta af, jarðanefndir, sveitarfélög, ríki og fjölmargir aðrir aðilar og við hv. alþm. getum með einfaldri lagabreytingu ef okkur sýnist svo vegna þess að enn erum við fullvalda ríki, enn höfum við óskert lagasetningarvald hér á Alþingi, enn getum breytt þessu eins og okkur sýnist. En það er það sem stendur til að breyta. Þess vegna er ég þakklátur þessu frammíkalli því að það dregur út af fyrir sig athyglina að kjarna málsins sem er þessi: Við erum að taka þá örlagaríku ákvörðun: Ætlum við að selja okkkur undir þessi lög og afsala okkur þar með möguleikunum á því að breyta þeim nema þá að kasta bara öllu saman eða viljum við búa einhvern veginn öðruvísi um hnútana?

Hæstv. forseti. Ég tel líka ástæðu til að nefna það í þessu sambandi, sem ætti þó að vera óþarfi vegna þess að um það hefur verið rækilega fjallað í þessu samhengi og fleirum, hvað það er sem ræður og hvað verður að víkja. Hér er það Evrópurétturinn sem ræður. Á samningssviðinu öllu ætlum við að undirgangast hann ef við gerum þennan samning og þá ræður hann einfaldlega. Þetta verða menn að hafa í huga við allan lestur málsins. Grundvallarreglur samningsins sem hér eiga við, þ.e. 1. gr., 3. gr., 4. gr., 31. gr. og 40. gr. hans, ganga í gegnum allt, þykkt og þunnt, og þær ráða og það er paragraf í þessum doðröntum sem segir að samningsaðilar skuldbindi sig til að breyta þannig lögum sínum að þau samræmist þessum gjörningi. Menn skyldu muna það. Þess vegna verðum við að spyrja okkur þeirrar spurningar þó að við í góðri trú og með miklum vilja séum að reyna að finna leið til þess að setja í okkar löggjöf ákvæði sem sé okkur einhver vernd í svona tilvikum: Standast þau? Ekki bara lagalega séð heldur líka í reynd, í framkvæmd, er þá hægt að framkvæma þau þannig að þau standist líka?

Forkaupsrétturinn er ágætt dæmi um þetta. Það er augljóst mál að forkaupsréttur ríkisins stenst samninginn lagalega. En stenst þá framkvæmd hans sem ætti að vera okkur einhver vörn í þessum efni? Sú framkvæmd að ganga bara inn í kauptilboð útlendinga stenst ekki þó að forkaupsréttarákvæðið sjálft sem slíkt standist lagalega. Þar er dæmi um að við getum út af fyrir sig sett einhver paragröf inn í lög en það er ekki víst að í reynd, í framkvæmdinni yrðu þau okkur nokkur vörn. Og ef hingað kemur þýskt par með seðla og það ósköp einfaldlega segir hvað sem þeim lagabreytingum líður sem við kynnum að reyna að gera: Hér erum við mætt og samkvæmt þeim leikreglum sem gilda á hinu Evrópska efnahagssvæði, 1. gr., 3. gr., 4. gr., 31. gr. og 40. gr., þá ætlum við að staðfestast hér. Ég uni því ekki, segir þessi þýski ráðsmaður, að hafa ekki rétt til þess að fjárfesta hér og hefja sjálfstæðan atvinnurekstur eins og ég á að hafa rétt til alls staðar á samningssvæðinu. Og ef hann rekst hér á einhverjar lagalegar hindranir sem hann telur augljóslega settar í þeim tilgangi að takmarka eða torvelda staðfesturétt hans, þá kærir hann, eða lögmaður fyrir hans hönd, og lætur reyna á það hvort þessi girðing standist samninginn. Og þar er ég, held ég, kominn að þeim kjarna málsins að það er ekki nóg að velta því fyrir sér hvort út af fyrir sig tæknilega standist það að setja einhver slík ákvæði. Við verðum líka að vera með það alveg á hreinu hvort við getum varið þau og það er það sem Írar fengu að reyna að þau ákvæði sem þeir höfðu haft í sínum lögum urðu undan að láta.

Í fyrri ræðu minni um þetta mál nefndi ég þá þanka samninganefndarmanna eða höfunda með greinargerð frv. sem gefur að líta á bls. 96 að svo kunni að fara að á það fyrirkomulag á ríkiseinkasölumeð áfengi, sem hér og á hinum Norðurlöndunum er við lýði, kunni að verða látið reyna fyrir dómstólum. Það hefur greinilega verið í röðum samningsmanna ótti um að svo kynni að fara að reynt yrði að hnekkja þessu ákvæði því að á bls. 96 í greinargerðinni með EES-frv. segir að til þess að tryggja stöðu sína enn frekar ef til þess kæmi að þetta atriði kæmi fyrir dómstóla, hafi Norðurlöndin fjögur, Finnland, Ísland, Noregur og Svíþjóð gefið yfirlýsingu um samninginn þar sem áréttað er að áfengiseinkasala sé mikilvægur þáttur í stefnu þessara ríkja í heilbrigðis- og félagsmálum. Hvað voru menn þarna að gera? Þeir voru að reyna að undirbúa fyrir fram málflutningsaðstæður sínar ef málið kæmi til kasta dómstóla? Spurning mín um forganginn hér, hvað ræður, er auðvitað náskyld þessu.

Ég óttast því mjög, hafandi farið yfir málið með þessum hætti, að í besta falli, í allra besta falli yrði mikil óvissa uppi varðandi hvers konar girðingar af þessu tagi eða þröskulda sem við kynnum að reyna að leiða í lög. Það yrði óvissa gagnvart því hvort þeir héldu, þegar menn á grundvelli staðfesturéttarins færu að láta á það reyna hvort þarna væri ekki um óeðlilegar takmarkanir að ræða. Ég hvet menn til þess að lesa tilskipanir Evrópubandalagsins um afnám hafta gagnvart staðfesturétti og fjármagnsflutningum í þessum efnum og auðvitað þurfa menn líka að kynna sér þá dóma sem fallið hafa af hálfu Evrópubandalagsins og þessu tengjast og gilda sem túlkanir á réttinum þegar svo ber undir eins og við vitum.

Ég ætla að hlífa mönnum við því, hæstv. forseti, að draga þetta mál mitt eitthvað saman því að það tæki bara tíma. Ég vona að ég hafi talað það skýrt hér að þess þurfi ekki að heldur. Mín niðurstaða er sem sagt mjög einföld og hún er mjög skýr: Það er verið að afnema hvers kyns forgang, forréttindi eða sérstöðu Íslendinga á grundvelli þjóðernis þeirra í eigin landi hvað þetta snertir. Það er verið að afnema hann. Menn verða að átta sig á því. Það er verið að búa til eitt ríki með jöfnum rétti allra borgaranna, 360 milljóna eða hvað margir þeir verða. Það er svo óskaplega einfalt sem það er. Ég held að hvers kyns takmarkanir yrðu mjög erfiðar, bæði lagalega sem í reynd, hvað framkvæmdina snertir. Því miður. Eini trausti umbúnaðurinn í þessu efni hefði verið varanlegur fyrirvari, varanleg undanþága frá þessu ákvæði.

Nú er það ljóst að ég hef hér fyrst og fremst gert að umtalsefni þann þátt málsins sem snýr að staðfesturétti manna, þ.e. rétti þeirra til að koma hingað og hefja sjálfstæðan atvinnurekstur og fjárfesta í landinu. Til þess að forðast allan misskilning vil ég taka fram að ég er þeirrar skoðunar að öðru máli gegni um tvennt í þessu sambandi, þ.e. annars vegar um kaup á landi til einkanota sem ekki er í atvinnuskyni, t.d. land undir sumarhús. Möguleikar okkar til að takmarka það eru allt aðrir og miklu meiri vegna þess að þá er það eingöngu spurningin um fjárfestingarfrelsið sem við erum að glíma við en ekki staðfesturétturinn. Nokkuð öðru máli kann að gegna um kaup manna á landi í hreinu fjárfestingarskyni. Ég er þeirrar skoðunar að það sé líklegt að við gætum hindrað, án þess að lenda í þessum vandræðum sem ég hef hér rakið, kaup erlendra verðbréfasjóða á landi á Íslandi í fjárfestingarskyni. Við skulum segja að þýskir lífeyrissjóðir reiknuðu með því að land á Íslandi mundi verða svo verðmætt á næstu öld vegna þess að það er ómengað eða hér væri hreint og tært loft og fögur fjallasýn og allt það. Þess vegna mundu þeir einfaldlega taka þá fjárfestingarákvörðun, veðja á það, eins og sagt er, að kaupa hér land núna og það yrði orðið fljúgandi verðmætt um miðja næstu öld. Þetta eru gaurar með mikla peninga og langtímafjárfestingarmarkmið í huga og þeir ákveða að skella sér inn og kaupa mikið land á Íslandi og um miðja næstu öld verður það orðinn geysilegur fjársjóður þegar Evrópa verður um það bil að drukkna í eigin skít. (Gripið fram í:Þú hefur oftrú á framsýni kapítalismans.) Þetta held ég að við gætum stöðvað vegna þess að við mundum segja: Þetta eru kaup í hreinu fjárfestingarskyni, þau eiga ekkert skylt við atvinnustarfsemi og við viljum ekki hafa þetta. Ég held það væri a.m.k. miklu meiri líkur á því að við gætum varið okkur fyrir slíku. Hvað sumarbústaðaákvæðin snertir höfum við auðvitað líka þá staðreynd að Danir hafa þrátt fyrir allt getað varið sín undanþáguákvæði hvað snertir rétt útlendinga til að kaupa þar sumarbústaðalönd. En vel að merkja, þeir sömdu um það þegar þeir gengu í Evrópubandalagið og þeir hafa haldið því til haga síðan. Líka í gegnum Maastricht sem þeir svo að vísu felldu og er önnur saga. Þeir pössuðu því upp á hlutina. En það má finna ýmis fleiri dæmi. Það er vitnað til Grikklands þar sem menn hafa haft inni ákvæði sem snerta ákveðin svæði í Grikklandi, reyndar verulegan hluta landsins og líka eyjarnar. Ég er sem sagt þeirrar skoðunar að hvað möguleika okkar í þessum greinum varðar séu þeir miklu meiri. Ég hef ekki lagt í það vinnu að fara ofan í það hvernig það gæti orðið en ég vil að þessi skoðun mín komi hér fram til þess að menn, í öllum bænum, taki það ekki svo að ég sé að mála skrattann á vegginn. Þarna hef ég í sjálfu sér ekki stórfelldar áhyggjur. Ég er bjartsýnn á að við getum varið okkur hvað þetta snertir.

Hitt er svo augljóst mál að það er svo auðvelt fyrir þá sem vilja ná hér í land að skrá tilgang sem tryggir þeim réttinn á grundvelli staðfesturéttarákvæðanna. Þeir þurfa í raun og veru ekki annað en að segja: Hér er ég mættur og ég ætla að kaupa þessa jörð, eða þennan dal, þennan árbakka eða þetta skógarkjarr af því að ég ætla að rækta fisk í þessum tjörnum --- mér dettur það í hug hér þegar ég horfi framan í ónefndan mann --- eða þá að ég ætla að rækta hross, stunda ferðaþjónustu, rækta lífrænt grænmeti eða guð má vita hvað. (Gripið fram í.) Við yrðum auðvitað að fallast á það að hver sá tilgangur, sem skráður væri sem slíkur og flokkaðist undir einhver afnot af landinu, gildir. Það væri ekki hægt og ekki heimilt að meina mönnum kaupin vegna þess réttar sem þeir hafa til að flytjast hingað búferlum, kaupa sér tilskilda aðstöðu og hefja starfsemi.

Við getum svo að allra síðustu velt því fyrir okkur --- ég skal nú fara senn að ljúka þessari messu, hæstv. forseti, ég veit að það gleður ýmsa --- hvort það er líklegt að umtalsverð ásókn útlendinga verði hérí land. Sumir ganga jafnvel lengra og spyrja: Er það ekki allt í lagi, gerir það bara nokkuð til þó útlendingar eignist hér einn og einn dal?

Út af fyrir sig skiptir það engu máli þegar við ræðum grundvallaratriði hvort líkurnar eru meiri eða minni. Ef við erum að kryfja stöðu okkar lagalega og tæknilega séð í þessu sambandi, þá varðar okkur út af fyrir sig ekki um það hvort líkurnar eru meiri eða minni. Þegar menn hins vegar gera það upp við sig og sína samvisku og spyrja: Vil ég taka þessa áhættu? er eðlilegt að menn spyrji þessarar spurningar. Hér kunna að vera margir sem segja: Ég er sannfærður um það að menn hafa engan áhuga á þessum útnára sem Ísland heitir, langt norður í höfum. Það er engin áhætta tekin með því að afgreiða allt sullið, staðfesturéttinn og allt saman. Það er sjónarmið út af fyrir sig. Ég er ekki þeirrar skoðunar. Ég tel umtalsverðar líkur á því að í vissum afmörkuðum tilvikum geti reynst verulegur áhugi á að ná hér í land, jarðnæði eða aðstöðu. Þar má nefna ýmislegt. t.d. veiði og veiðiréttindi af ýmsum toga. Það er ekki svo víða á byggðu bóli sem slík gæði ganga kaupum og sölum. Það má nefna hér þá miklu möguleika sem liggja í ferðaþjónustu á Íslandi og erlendum mönnum er vel kunnugt um. Þýskir og svissneskir ferðaþjónustuaðilar vita vel um þá peninga sem hægt er að hafa upp úr Íslandi yfir sumartímann meðan nóttin er björt. Það þekkjum við.

Það má nefna hér auðvitað ýmsa aðra aðstöðu sem gæti reynst verðmæt, vatnstökuréttindin, námaréttindi, vikur eða hvað það nú er. Síðast en ekki síst má nefna það að stórar spildur af óbrotnu landi, ósnortnu landi og sæmilega hreinu og ómenguðu lofti og vatni, eru gæði sem eru ekki föl hvar sem er og allra síst í hinni sótugu Evrópu. Fyrir þá sem þar búa kunna það að vera heilmikil verðmæti ein og sér. Svissneskur auðkýfingur hefur á leigu laxveiðiá þá sem ég ólst upp við og hefur líklega um tíu ára skeið borgað fyrir það nokkrar milljónir að hafa hana fyrir sig og sína fjölskyldu og renna í hana einu sinni til tvisvar á ári viku í senn. Sjö stanga laxveiðiá er frátekin fyrir margar milljónir á ári fyrir eina svissneska fjölskyldu til að veiða í henni sjö til tíu daga á ári.

Halda menn að þeir sem geta leyft sér svona munað geti ekki líka keypt sér jarðir og laxveiðiár? Jú, auðvitað. (ÖS:Við komumst hvort eð er ekki í þær.) Það er nóg fyrir ýmsa að bleyta í sprænu við Hrútafjörð.

Hæstv. forseti. Ég held að menn verði að horfast í augu við það í fúlustu alvöru að þessir möguleikar eru fyrir hendi. Menn geta haft ótal sjónarmið varðandi það hvort þeir séu meiri eða minni, líklegri eða ekki líklegri, hvernig þeir þróast á komandi árum, hvort það sé líklegt að ásóknin vaxi eða jafnvel að við gleymumst og einangrumst norður í höfum. Manni finnst stundum þegar verið er að fjalla um þetta að það sé þanning að allir þeir sem ekki ganga í Evrópubandalagið verði bara orðnir að einhverri Albaníu og nánast hverfi út af landakortinu á næstu árum, það verði væntanlega hætt að fljúga hingað eða halda uppi samgöngum hingað. Svo er nú auðvitað ekki. Ef við lítum raunsætt á málin í heimi vaxandi fólksfjölgunar, mengunar og umhverfisspjalla er það því miður þannig, eða sem betur fer fyrir okkar hönd skulum við vona, að það er margt sem bendir til þess að ásóknin muni fremur aukast en minnka í aðstæður eins og þær sem við höfum upp á að bjóða.

Ég hvet þess vegna alla þá sem vilja hafa vaðið fyrir neðan sig í þessum efnum og vilja ekki taka áhættu, til þess að kynna sér vel þessi ákvæði EES-samningsins áður en þeir greiða honum atkvæði sitt. Ég vil leggja mitt af mörkum, hæstv. forseti, með því að fjalla um þessi mál og reyna að kynna mér þau og veita jafnvel öðrum aðgang að því sem ég hef verið að skoða í þeim efnum á undanförnum dögum. Það ætla ég mér að gera, eins og ég sagði í upphafi, því ég hef tekið þessar hugleiðingar mínar saman og ætla að dreifa þeim til hv. alþm. á morgun ef guð lofar.

Ég ætla þá ekki að hafa þessi orð mín fleiri. Ég sakna þess því miður að hæstv. landbrh. skuli ekki vera hér en forsrh. er hér. Ég hlýt í ljósi alls þess sem ég hef sagt að spyrja: Hvað líður þeirri vinnu á vegum ríkisstjórnarinnar eða landbrn. sem oftlega hefur verið vitnað til að standi yfir í þessu sambandi? Það er að mínu mati bagalegt að 1. umr. um þetta örlagaríka mál ljúki án þess að sjái haus né sporð á því og leyfi ég mér að minna á að hæstv. núv. ríkisstjórn er að verða búin að sitja í eitt og hálft ár. Hvað sem segja má um mína frammistöðu á þeirri sælutíð, þá hefur þó a.m.k. núv. hæstv. landbrh. haft allnokkurn tíma til þess að láta vinna þessi verk ef þau eru jafneinföld og menn láta stundum í veðri vaka. Ef þau eru jafnsáranauðaeinföld og hæstv. utanrrh. leyfir sér stundum að segja, að það sé ekki nema nokkurra klukkutíma vinna að ganga frá þessu og binda þannig um þessa hnúta að þeir rakni aldrei framar.

Að lokum, hæstv. forseti, ítreka ég óskir mínar um það að hæstv. sjútvrh. komi hér til umræðunnar áður en henni lýkur og svari þeim spurningum sem til hans hefur verið beint um hans málaflokk. (Forseti:Hæstv. sjútvrh. er í húsinu og fylgist með umræðunni en hæstv. landbrh. hefur fjarvistarleyfi í dag svo forseti upplýsi það sem hér hefur verið spurt um.)

Steingrímur J. Sigfússon(andsvar): Hæstv. forseti. Þetta eru notaleg skoðanaskipti. Ég var ekki að flytja varnarræðu hér nema þá fyrir íslenska landið og forræði og réttindi íslenskrar þjóðar í því landi, vonandi um ókomin ár. Ég var fyrst og fremst í efnislegri umfjöllun um þetta mál sem hefði verið flutt hvort sem hv. 6. þm. Norðurl. e. hefði talað hér í dag eða ekki. Ég hafði undirbúið þessa ræðu nokkuð vel, eins og ég vona að hafi komið í ljós, og ég hafði þegar beðið um orðið til að flytja þetta mál. Það var svo í andsvörðum sem komu til síðar, vegna ummæla sem hv. 6. þm. Norðurl. e. lét falla, að ég kvaddi mér hljóðs. Það var ósköp einfaldlega vegna þess, hv. 6. þm. Norðurl. e. og aðrir góðir tilheyrendur, að ég nenni ekki að sitja undir því ítrekað að vera sakaður um vanrækslu sem ég tel að ég sé ekki sekur um. Svo einfalt er það. Ég ver hendur mínar ef ég er, hvort sem það er hér í þessum sölum eða frétti af því annars staðar, borin þeim sökum að vera sekur um vanrækslu. Ef ég veit upp á mig skömmina þá verð ég vonandi maður til þess að viðurkenna það og biðjast afsökunar. Svo er ekki í þessu tilviki. Ég tel og ég vona að mér hafi tekist að sýna fram á það hér að það voru ærin rök fyrir því að ég hélt því til haga, breytti ekki um skoðun, féllst ekki á að það væri okkur nægjanleg trygging að ganga frá þessu með einhverjum ráðstöfunum í innlendri löggjöf en falla frá kröfum um varanlegan fyrirvara eða undanþágu í samningunum. Það er út af fyrir sig rétt og ég þakka hv. 6. þm. Norðurl. e. fyrir að vekja athygli á því að ég hef verið að reyna að kynna mér þetta talsvert. Ég hafði auðvitað á þessu talsverða þekkingu þegar veturinn 1990, skárra væri það nú, ég var landbrh. og hafði með þessi mál að gera. Ég leyfi mér næstum því að segja að ég hafi vitað mest þálifandi Íslendinga um það hvernig þessi mál stóðu. Eðlilega. Ég vissi mætavel að framkvæmd jarðalaga og ábúðarlaga hafði verið með þessum hætti á undangengnum árum og áratugum og það skapaði okkur mikinn vanda og í þeim vanda stöndum við enn.

Steingrímur J. Sigfússon(andsvar): Hæstv. forseti. Ég skal reyna að hafa það stutt til að það fari ekki allt of langur tími í þetta. Hv. 2. þm. Vestf., Ólafur Þ. Þórðarson, endursagði í grófum dráttum alveg réttilega það sem ég sagði hér í minni ræðu um það sem til gekk á fundum ríkisstjórnar í nóvemberlok og desemberbyrjun 1990 og það er gott að það hefur skilist.

Varðandi það sem ég hef látið frá mér fara um þau efni tel ég að þar hafi alls ekki verið brotinn nokkur trúnaður. Ég hef ekki lesið upp úr fundargerðum, ég hef eingöngu fjallað um það sem að mér sneri og á þeim fundum gerðist og ég lít svo á að það sé réttur ráðherra, þegar þannig ber undir, að þeir skýri sín viðhorf og sína afstöðu og segi það sem þeir létu koma fram af sinni hálfu þegar þeir sátu í ríkisstjórn. Annað hefur komið fram opinberlega. Viðhorf þáv. og núv. hæstv. utanrrh. og hæstv fyrrv. forsrh. hafa áður komið fram. Hv. 7. þm. Reykn. hefur sjálfur í ræðum lýst því að hann hafi farið fram á þetta við mig þannig að ég var ekki að uppljóstra þar neinu sem ekki lá þegar fyrir. Staðreyndin er sú að ég sá strax á því öll tormerki að nokkuð annað dygði okkur en varanlegur fyrirvari. Ég lét það strax koma fram og það átti ekki að misskiljast að ég gat ekki fallist á að við slökuðum á þeirri kröfu. Mín afstaða var sú og það er að sjálfsögðu nærtækasta og róttækasta skýringin á því að ég féllst ekki á að menn settu traust sitt á það að hægt væri að leysa þetta vandasama og viðkvæma atriði með einhverjum öðrum hætti en þeim að halda til haga og krefjast áframhaldandi varanlegs fyrirvara af Íslands hálfu.

Steingrímur J. Sigfússon(andsvar): Virðulegi forseti. Það er áhugavert, sagnfræðilegt atriði sem hv. 5. þm. Norðurl. e. velti upp eins og hann á vanda til hér. Hann kemur með skemmtilegar hliðargreinar á þennan mikla meið sem er umræðan um Evrópusamningana sem jafnan lúta að fornfræðilegum eða sagnfræðilegum atriðum sem tengjast e.t.v. afstöðu eða örlögum tiltekinna manna en hafa ekki praktíska þýðingu á deginum í dag frekar en það atriði sem hann hér nefnir. Vegna þessa sagnfræðiþorsta hv. 5. þm. Norðurl. e. er rétt að upplýsa það að staða málsins var nokkuð sérkennileg þennan tíma, frá og með desember 1990 til og með 30. apríl eða öllu heldur 5. maí 1991, þegar hæstv. utanrrh. fékk loksins umboð frá ríkisstjórn Davíðs Oddssonar, sem tekið hafði við völdum, til að ganga til samninganna á þeim nýja grundvelli að öllum varanlegum fyrirvörum væri kastað. Það mál var aldrei útkljáð í tíð þriðja ráðuneytis Steingríms Hermannssonar. Málin stóðu þess vegna þannig í þeirri ríkisstjórn að ekki var samstaða um það að falla frá fyrirvörunum. Fyrir lá algjör andstaða mín við það til að mynda að þessi varanlegi fyrirvari varðandi vandamálin félli brott. Ég var reyndar einnig, svo að það komi hér fram, andvígur því að gefa með öllu eftir tiltekna fyrirvara sem tengdust fjarskiptamálum og stöðu Pósts og síma. Þannig stóð málið. Það er eins rétt og ég kann að segja frá því. Það má út af fyrir sig segja að þetta sé nokkuð sérkennileg staða en hún var svona eins og ég kann hana réttasta og ég hef þess vegna leyft mér að segja héðan úr þessum ræðustól að það sem gerst hafi á þessu tímabili frá og með desember/janúar 1990--1991 og fram til 5. maí verði að teljast á ábyrgð hæstv. utanrrh. og samningamanna hans sem fóru með málið.

Steingrímur J. Sigfússon(andsvar): Hæstv. forseti. Það er því miður ekki tími til að ræða þetta áhugaverða mál sem skyldi og ekki er nú dónalegt að hafa sjálfskipaðan sérfræðing hér í stjórnskipunarrétti og þeir gerast margir þessa dagana sem vitna í Ólaf heitinn Jóhannesson eða Bjarna heitinn Benediktsson. Einu má hv. 5. þm. Norðurl. e. ekki gleyma og það er að eftir var sú stóra ákvörðun hvort menn gerðu þennan samning, hvort undir hann yrði skrifaði. Að sjálfsögðu er það svo í þessum tilvikum eins og endranær að menn áskilja sér allan rétt og hafa allan fyrirvara þangað til niðurstaða liggur fyrir í málinu. Auðvitað var það og er það svo. Ég held að þessar tilraunir hv. 5. þm. Norðurl. e., sem ég vil helst jafna við það að setja upp hér eins manns landsdóm í þessum ræðustóli og draga menn til ábyrgðar, gangi ekki upp þegar málið er betur skoðað. Það liggur alveg ljóst fyrir hvernig þetta mál stóð. Afstaða einstakra manna í ríkisstjórninni liggur og fyrir. Ég held að þar með sé málið í raun og veru skýrt. Ég tel ekki að ég hafi í raun og veru gerst sekur um eitthvert brot gagnvart samvisku minni þótt ég hafi haft þessa afstöðu og setið áfram þessa mánuði í ríkisstjórn í ljósi allra þeirra aðstæðna sem uppi voru í samningaferlinu og þeirrar óvissu m.a. sem ég hef áður gert að umtalsefni í ræðu í kvöld.

Kristinn H. Gunnarsson(andsvar): Virðulegi forseti. Það sem hæstv. ráðherra sagði síðast um stjórnarskrárfrv., sem nokkrir þingmenn stjórnarandstöðunnar flytja, vil ég benda á að í dag er málið þannig að einfaldur meiri hluti þingmanna getur gert þessa samninga ef þessi sami meiri hluti að eigin mati túlkar stjórnarskrána þannig að það sé heimilt. Það frv. er því þrengra en núverandi staða er og þess vegna er það fram komið. (Gripið fram í:Getur þingmaðurinn endurtekið þetta.) Það verður að bíða aðeins. Ég ætla að fara í það sem ég hafði hugsað mér að veita andsvar við.

Ég vil spyrja hæstv. forsrh. vegna mats hans á EES-samningnum sem kom fram í ræðu hans hvort hann teldi þann samning í samræmi við þá bók sem nefnist Velferð á varanlegum grunni þar sem sett er fram stefna og starfsáætlun ríkisstjórnarinnar. Þar segir um utanríkisviðskipti á bls. 38 að það sé meginmarkmið ríkisstjórnarinnar að tryggja íslenskum sjávarútvegi jafna samkeppnisaðstöðu á við erlenda keppinauta. Ég spyr hæstv. forsrh. hvort hann telji að EES-samningurinn hafi tryggt íslenskum sjávarútvegi þessa samkeppnisstöðu í ljósi þeirra ríkisstyrkja sem tíðkast í sjávarútvegi í Evrópubandalagslöndunum. Ég vil líka spyrja hann um það sem fram kemur á sömu síðu, að það er verði að sporna við þeim skekkjuáhrifum sem ríkisstyrkir geta haft á eðlileg viðskipti, hvort samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið uppfyllir þessi grundvallarmarkmið ríkisstjórnarinnar.

Kristinn H. Gunnarsson(andsvar): Virðulegi forseti. Ég var ekki einungis að tala um fríverslun með fisk heldur það sem stendur í stefnuskrá ríkisstjórnarinnar að tryggja íslenskum sjávarútvegi jafna samkeppnisaðstöðu, þar með talið með hliðsjón af ríkisstyrkjum. Þessi kafli er skrifaður af núv. ríkisstjórn eftir að hún kom til valda og hlýtur að vera lýsing á þeim markmiðum sem hún gefur sér og telur raunhæft að ná þannig að svar hæstv. forsrh. gengur ekki upp og dugar mér ekki. Það er verk núv. ríkisstjórnar að hafa skrifað upp á það sem grundvallaratriði að Evrópubandalagið megi í framtíðinni styrkja sinn sjávarútveg, sem er að keppa við okkar sjávarútveg, um gríðarlegar upphæðir á hverju ári.

Auður Sveinsdóttir: Virðulegur forseti. Hér er til umræðu mál sem öðru fremur er eitt það mikilvægasta sem til umræðu hefur verið á hv. Alþingi frá lýðveldisstofnun. Við stöndum frammi fyrir máli sem á víðtækan hátt hefur áhrif á land okkar og þjóð verði samningurinn um hið Evrópska efnahagssvæði samþykktur. Samningurinn ásamt öllum viðaukum, bókunum og reglugerðum er þess eðlis að verði hann samþykktur getum við haft ákaflega lítil áhrif á breytingar hvað ýmis mál varðar, einfaldlega vegna þess að hann verður rétthærri íslenskum lögum.

Allir samningar hafa kosti og galla, öðruvísi væru það ekki samningar. Þannig er þessu einnig farið með EES-samninginn þó að ég verði að játa að ég á bágt með að koma auga á kostina, gallarnir eru það miklir.

Virðulegur forseti. Ég ætla að leyfa mér að fara nokkrum almennum orðum um hið Evrópska efnahagssvæði og Efnahagsbandalagið er varða umhverfismálin. Þannig er nú komið í heiminum í dag að við blasir hraðfara vistfræðileg kreppa. Um það eru flestir sammála og allir vilja auðvitað forðast þannig hörmungar og stuðla að betra umhverfi. Hins vegar þegar kemur að því að hægt sé að breyta gangi mála á raunhæfan, sumir mundu kalla það róttækan hátt, þá er sem slái í bremsu og vikist til hliðar ef um fjárhagslega hagsmuni er að ræða. Á heimsvísu stendur baráttan milli aukins hagvaxtar, aukinnar neyslu og samkeppni ríku þjóðanna annars vegar og hins vegar tillits til fátækari þjóða eða þriðja heimsins, umhverfisins og sjálfbærrar þróunar. Það er dapurlegt að sú skýrsla Sameinuðu þjóðanna, sem einna mestum straumhvörfum hefur valdið í umfjölluninni um ástand umhverfisins og náttúruauðlinda heimsins og þar sem hugtakið ,,sjálfbær þróun`` gengur sem rauður þráður í gegn, sé kennd við Gro Harlem Brundtland, forsætisráðherra Noregs, einn fremsta talsmanns Norðmanna að aðild þeirra að Evrópska efnahagssvæðinu og Evrópubandalaginu.

Staðreyndin er nefnilega sú að sá samningur, sem Alþingi Íslendinga og jafnframt norska stórþingið hafa til umfjöllunar á þessum haustdögum varðandi þátttöku í EES og sem jafnframt er fordyrið að Efnahagsbandalaginu, samræmist á engan hátt þeim hugmyndum sem settar eru fram um sjálfbæra þróun, alþjóðasamvinnu um umhverfismál, aðstoð við þriðja heiminn, skynsamlega nýtingu auðlinda né þátttöku almennings í verndun síns umhverfis.

Þessi samningur um Evrópska efnahagssvæðið, sem byggir á grundvallarhugmyndum Efnahagsbandalagsins, eykur enn á muninn milli ríkra og fátækra. Hann er gerður til að einangra nokkur ríki í bandalagi þar sem þau gæta aðeins sinna sérhagsmuna. Þetta er fyrst og fremst verslunarbandalag þar sem markmiðið er að búa svo um hnútana efnahagslega að ekki komi til stríðsátaka milli stórþjóða Evrópu og til þess eru þau verkfæri notuð m.a. að auka hagvöxtinn, auka framleiðslu, neyslu og samkeppni svo að hægt sé að keppa við risaveldin, Japan og Norður-Ameríku. Slíkur vöxtur getur aldrei orðið öðruvísi en með rányrkju á auðlindir jarðar þar sem enn frekar er gengið á umhverfið og rétt hinna fátækari þjóða. Slík vinnubrögð auka heldur ekki á samvinnu ríkra þjóða og fátækra sem er eitt af meginskilyrðum þess að þessi jörð verði íbúðarhæf í framtíðinni.

Svo ég vitni í orð Nóbelsverðlaunahafans í hagfræði, Trygve Haavelmo, með leyfi forseta:

,,Áframhaldandi hagvöxtur meðal ríku þjóðanna er skelfileg hugsun því ef fylgja á Evrópubandalagssinnum um hagvöxt sem talinn er þurfa að vera 4% á ári þá munum við á 100 árum margfalda neyslu okkar fimmtíu sinnum.``

Markaðsöflin eiga að ráða, önnur markmið koma langt niður á listann, svo sem staða og réttindi kvenna, ýmiss konar félagsleg réttindi ásamt umhverfisvernd.

Stöðugt fleiri gera sér grein fyrir því að aukinn hagvöxtur er brjálæði fyrir áframhaldandi veru manna á jörðinni og þá er ég ekki að tala um að ástandið versni á einu eða næsta kjörtímabili, eins og allt of mörgum er tamt að hugsa, heldur næstu áratugi eða fram á næstu öld.

Í náttúrunni er þannig vaxtalína sem nú blasir við skilgreind sem hættumerki sem bendir á hraðfara vöxt illkynjaðs æxlis.

Virðulegur forseti. Ég leyfi mér að gera það að tillögu minni að umrædd skýrsla Sameinuðu þjóðanna, sem ber heitið ,,Sameiginleg framtíð okkar``, muni framvegis ekki verða kennd við frú Brundtland því að í stuttu máli sagt er Evrópubandalagið og þar með Evrópska efnahagssvæðið algjör andstaða þess hvað heimurinn þarf í dag séð með augum umhverfisverndar.

Eins og flestum mun vera kunnugt fór sendinefnd á vegum Íslands á alþjóðaráðstefnu um umhverfismál sem haldin var í Ríó í júní sl. Í þessa ráðstefnu var varið miklum tíma til undirbúnings og dreg ég ekki í efa að íslensku þátttakendurnir ásamt starfsmönnum umhvrn. hafi ekki dregið af sér til að koma á framfæri þeim hagsmunum Íslendinga sem stuðlað gætu að betri og meiri umhverfisvernd á alþjóðavísu. Hitt er svo annað mál að fróðlegt væri að fá yfirlit um það hvaða braut er talin vera sú vísasta til að umhverfi heimsins verði ekki stefnt í óefni. Mér þætti því afar fróðlegt ef hæstv. umhvrrh. fyrir hönd ríkisstjórnarinnar gæti dregið saman í skýrslu þær ályktanir sem hann dregur af umfjölluninni um ástand mála og hvað væri til ráða eftir umrædda Ríó-ráðstefnu því að tilgangurinn hlýtur að vera sá að draga saman ályktanir sem lagðar eru fyrir ríkisstjórn sem síðan getur stefnt að beinum aðgerðum í umhverfismálum.

Í framhaldi af því væri athyglisvert að fá samanburð á því hvernig EES-samningurinn og Evrópubandalagið samræma slíkt. Staðreyndin er nefnilega sú að samningurinn um EES getur aldrei samræmst þeirri umhverfisvernd sem er raunhæf. Mörg dæmi væri hægt að taka og e.t.v. er núna nærtækasta dæmið barátta dönsku og sænsku náttúruverndarsamtakanna gegn fyrirhugaðri brú yfir Eyrarsund. Það er fyrirliggjandi staðreynd að umhverfislegar afleiðingar hennar verða gífurlegar varðandi lífríkið í Eyrarsundi svo ekki sé talað um áhrif aukinnar umferðar á Kaupmannahafnarsvæðið og þjóðbrautina gegnum Danmörku.

Í lögum Evrópubandalagsins er gert ráð fyrir að skjóta megi slíkum málum til umfjöllunar í umhverfismálaráðinu og var það m.a. gert á forsendum þess að umhverfismat hefði ekki legið fyrir. Þetta eru m.a. þau ákvæði sem verið er að veifa framan í umhverfisverndarsinna sem einhverri tryggingu um betri og öruggari málsmeðferð. Sannleikurinn er bara sá að málið er ekki afgreitt og litlar líkur á að nokkur árangur náist. Almenningur á engan rétt á að segja skoðun sína í þessu máli. Það er vegna þess að kerfið í Evrópubandalaginu sem verður jafnframt allsráðandi í EES er ólýðræðislegt embættismannakerfi sem einstaklingarnir hafa enga möguleika á að hafa áhrif á né koma skoðunum sínum á framfæri.

Annað dæmi væri hægt að taka en það eru flutningar í Evrópu. Samkvæmt lögum EB og þar með EES má ekki hefta flutninga né verslun milli landa og þá er verið að tala um aukningu í vöruflutningum á þjóðvegum um 42% að árinu 2010. Fjöldi einkabifreiða mun aukast um 45%, allt til að styrkja innri markað bandalagsins á sama tíma og baráttan stendur um að draga úr koltvísýringsmengun í andrúmsloftinu, en eins og vitað er þá er bíllinn einn stærsti mengunarvaldur hvað varðar koltvísýring. Talað er um að það þurfi að draga úr koltvísýringsmengun um 80% frá því sem er í dag ef vel á að vera, en nefnd Sameinuðu þjóðanna sem fjallar um þessi mál ráðleggur hins vegar lækkun um 60%. Hver og einn hlýtur að sjá þverstæðurnar í þessu. Fleiri dæmi er hægt að taka, eða hvernig verður samkeppnisstaða okkar hér með okkar hreinu náttúruafurðir, grænmeti, kjöt og aðrar landbúnaðarafurðir þegar kröfur um eiturefni og rotvarnarefni í matvælum verða þannig að okkar vörur eru á engan hátt samkeppnishæfar. Það sjáum við m.a. glöggt á hollenskum tómötum sem koma í verslanir í maí og eru ekki enn farnir að rotna seinni part sumars þegar íslenska framleiðslan kemur á markað.

Samkvæmt þessum samningi þarf að rýmka verulega allar heimildir um eiturefni og meðferð þeirra þótt íslensk lög, núverandi lög og reglugerðir um eiturefni séu mjög góð að flestra mati.

Ég vil enn fremur benda á að frjáls verslun, eða réttara sagt óheft verslun gildir einnig um flutning á eitruðum úrgangi, þ.e. verslun með og flutningur á eiturefnum verður óheftur án þess að til komi nokkurt eftirlit né trygging um meðferð þessara mála. Hvernig iðnríkin hugsa eða hugsa ekki í þessum efnum kemur skýrt í ljós þegar rifjað er upp hvernig ruslahaugar Austur-Evrópu voru fylltir af rusli, þar með talið eitri, frá Vesturlöndum, eða það sem minnst var á í fréttum ekki alls fyrir löngu að stórfyrirtæki Evrópu væru jafnvel að notfæra sér eymdina í Sómalíu og greiða þeim þar fé gegn geymslu á hættlegum úrgangi frá okkur, neysluríkjunum.

Með EES-samningnum þurfum við að taka yfir lög og reglugerðir sem verða okkar lögum rétthærri. Mörg hver eru ekki miðuð við aðstæður okkar eða sérstöðu, en tíðrætt hefur verið um þann kostnað sem samningurinn hefur í för með sér og fyrir liggja beinar tölur varðandi samningsgerðina samkvæmt þeim upplýsingum sem við fengum frá utanrrh., auk þess er vitað hver hagnaður af tollaívilnunum af hluta sjávarafurða er fyrir þjóðarbúið. En hver raunverulegur kostnaður er liggur ekki fyrir og ég leyfi mér að efast um að þar séu öll kurl komin til grafar því í marga kima er að líta.

Með samningnum er auk allra lagaákvæða verið að samþykkja ótal tilmæli og reglugerðir sem munu hafa umtalsverðan kostnað í för með sér.

Ég leyfi mér því að spyrja hæstv. umhvrh. sem er reyndar ekki viðstaddur í kvöld, hver verður kostnaður sveitarfélaganna í landinu í sambandi við förgun eiturefna, sorphirðu, frárennslismál, skipulagsmál, svo eitthvað sé nefnt. Auðvitað þarf að koma mörgum málum í lag hér á landi því víða er pottur brotinn. En við þurfum ekki á EES-samningnum að halda til þess. Þau lög sem til þarf er hæstv. Alþingi fullfært um að setja. Þetta á ekki eingöngu við um umhverfismálin heldur enn fremur um neytendamál og ótalmörg önnur mál. Samningurinn gerir ráð fyrir reglugerðum sem við verðum að fylgja. Hluti af þeim er tekinn með í þessu riti um Evrópska efnahagssvæðið sem umhvrn. hefur látið gera en fremur lítið er gert úr þeim kostnaði sem mun fylgja. Með leyfi forseta vil ég nefna dæmi, en samkvæmt tilskipunum varðandi loftmengun ber að setja upp og reka mælistöðvar vegna bindandi ákvæða um loftgæðarannsóknir og upplýsingaskyldu. Okkur Íslendingum er því gert að mæla mengun í andrúmsloftinu og ber að setja upp mælistöðvar til þess að kanna þetta. Þá kemur upp í hugann að erfiðleikar virðast vera á áframhaldandi rekstri þeirrar einu mælistöðvar sem er til á landinu á vegum Hollustuverndar ríkisins og staðsett er á Miklatorgi. Ef ekki er hægt að halda þeim rekstri áfram, hvað þá með þessa tilskipun samkvæmt EES-samningnum um mælingar á loftmengun? Þetta var eingöngu eitt lítið, einfalt dæmi, en þannig eru þau mörg. Ég leyfi mér að álíta að þau hafi ekki verið reiknuð út til hlítar.

Hér á Norðurlöndum búum við við sterkari umhverfisvernd en víðast hvar í Evrópu en með EES-samningum munum við fá veikari stöðu og minni möguleika á að sinna umhverfisvernd miðað við okkar sérstöku aðstæður. Samningurinn mun, eins og ég hef áður bent á, hafa það í för með sér að við þurfum að yfirtaka lög og reglur Evrópubandalagsins og það þýðir m.a. að þátttaka almennings, frjálsra samtaka í ákvarðanatöku á sviði umhverfismála, verður ákaflega takmörkuð. Ákvarðanir verða teknar langt fjarri hinum einstöku byggðarlögum og þjóna ekki á nokkurn hátt hagsmunum íbúanna. E.t.v. er höfnun hæstv. ríkisstjórnar á beiðninni um þjóðaratkvæðagreiðslu vísbending um það sem koma skal þar sem fólkinu í landinu er hvorki ætlað að hafa vit né skoðun á um hvað málin snúast. Hæstv. utanrrh. hefur gert lítið úr þekkingu landsmanna á EES-samningnum. Auðvitað er ekki hægt að ætlast til að þorri fólks hafi lesið sig í gegnum öll þau skjöl sem fylgja málinu en rökin gegn samningnum varðandi skerðingu á sjálfstæði okkar fámennu þjóðar og frelsi til að fara með eigin mál eru það sterk að mikil og öflug andstaða er gegn samningnum um allt land. Þessi andstaða fer ekki hátt en hún er þar. Fólkið á rétt á að fá að segja skoðun sína í þjóðaratkvæðagreiðslu. Það er nefnilega ekki þannig að ef við höfnum EES-samningnum eða Evrópubandalaginu verðum við útskúfuð og einangruð frá Evrópu. Það er hægt að gera samninga í viðbót við þá sem þegar hafa verið gerðir og þjóna hagsmunum okkar vel.

Í athyglisverðri grein sem hinn þekkti norski prófessor Torstein Eckhoff hefur ritað, afneitar hann algjörlega þeirri skoðun að höfnun á þátttöku í EES leiði til einangrunar, eymdar og volæðis, heldur að margir aðrir góðir möguleikar séu til staðar og ekki sé verið að loka neinum gáttum.

Það er ekki að ástæðulausu að náttúruverndarsamtök Norðurlanda eru andvíg aðild að Evrópska efnahagssvæðinu og Evrópubandalaginu og hafa lýst því opinberlega yfir. Ástæðan er einföld. Samningurinn um EES þjónar á engan hátt hagsmunum umhverfisverndar, með öðrum orðum framtíðarhagsmunum íbúa jarðarinnar til lífvænlegra umhverfis.

Evrópubandalagið og Evrópska efnahagssvæðið eru fullkomlega í andstöðu við þær aðgerðir sem eru brýnastar á alheimsvísu. Af þeirri einföldu ástæðu er ég algjörlega andvíg aðild að EES eða Evrópubandalaginu og veit að þeir, sem annt er um að lífríki jarðar og auðlindum verði ekki misþyrmt, eru sama sinnis.

Anna Ólafsdóttir Björnsson(andsvar): Virðulegi forseti. Ég er sammála síðasta ræðumanni að því leyti til að tollalækkanir á fiski eru að sjálfsögðu hluti af kostum þessa samnings. Hins vegar fengum við ekki þá fríverslun sem við báðum um. Hér stöndum við frammi fyrir því að við erum að vega og meta bæði kosti og galla, reikna út heildarávinning og jafnframt að meta það hvort við kostum of miklu til og þá meina ég bæði efnahagslega og á annan hátt. Ég vil minna á að nú liggur ekki fyrir fiskveiðisamningur sá sem við þyrftum mjög tilfinnanlega að hafa í höndunum við þessa umræðu.

Í öðru lagi vil ég benda á að það er fleira en tollalækkanir sem valda því að vara er samkeppnisfær og jafnframt að ákveðið er að halda uppi vinnu á einum stað en ekki öðrum. Þá vil ég sérstaklega benda á það, sem hér hefur komið fram, að orkuverð hefur mikið að segja um það hvar vinnsla er ákveðin. Og það er fleira. Evrópubandalagið er með mjög yfirgripsmikla styrki til alls sjávarútvegs og við þessar óréttlátu aðstæður erum við að keppa.

Hins vegar get ég enn og aftur tekið undir það að allt sem getur valdið atvinnusköpun er að sjálfsögðu mjög gott. Ég hef efasemdir um að við séum hér að finna lausn sem dugar okkur langt og ég heyrði að hv. síðasti ræðumaður er sammála því að við höfum ekki dottið niður á töfralausn, síður en svo. Þetta snýst nefnilega ekki um það að við getum fundið einhverja töfralausn.

Jóhann Ársælsson: Virðulegur forseti. Mig langar fyrst að gera að umtalsefni það sem kom fram hjá síðasta ræðumanni. Í fyrsta lagi talaði hann um það sem mikið lán fyrir íslenska atvinnuvegi að fá jöfn samkeppnisskilyrði. Út af fyrir sig geta menn samkvæmt orðanna hljóðan talið að það sé góður hlutur. Hins vegar held ég að menn megi ekki ofmeta þá hluti. Við höfum reynsluna af EFTA-svæðinu sem við höfum nú tekið þátt í í 20 ár. Íslenskur iðnaður hefur ekki sótt gull í greipar þess samkomulags. Hann hefur þó haft þar jöfn samkeppnisskilyrði. Það hefur ekki dugað til. Ég veit ekki hvort það breytir mjög miklu hvort við höfum aðgang að 80 milljóna markaði eða 380 milljón manna markaði. Ég veit ekki hvort íslenskur iðnaður verður sterkari fyrir bragðið.

Sannleikurinn er sá að þessi markaður er markaður risanna, hann er leikvangur risafyrirtækjanna og ég hefði gjarnan viljað fá að heyra það hjá þeim sem horfa svona mikið á þessa framtíð hvað það er í raun og veru sem þeir trúa á. Hvaða fyrirtæki eru það, hvaða iðnaður er það, hvaða atvinnutækifæri eru það sem við eigum að fá í okkar hlut á næstunni á þessum stóra og mikla markaði fyrir iðnaðinn okkar? Ég sé miklu frekar hætturnar. Þær eru a.m.k. nær okkur. Það er alla vega víst að sumt af því sem við höfum haft hér í þjónustu innan lands og iðnaður sem hefur verið á innanlandsmarkaði er í verulegri hættu vegna samningsins. Ég sé ekki fyrir mér þessa stórkostlegu aukningu á iðnaðarframleiðslu í landinu inn á þennan markað. Menn hafa ekki komið upp í ræðustólinn til þess að segja okkur hvaða tækifæri þetta eru, því miður. Það vantar ekki sannfæringarkraftinn í ræðurnar, að þetta muni verða okkur til góðs. En dæmin fyrirfinnast ekki.

Langmest hefur þó verið talað um sóknarfæri sjávarútvegsins og það er eitthvað áþreifanlegt. Við höfum fjallað um það fyrr og ég ætla ekki að fara nákvæmlega ofan í þá hluti aftur en ég ætla bara að segja að mér finnst menn gera of mikið úr þeim hlutum. Það er mjög erfitt að átta sig á því hvað það verður sem við fáum í okkar hlut þegar upp verður staðið því að á móti töpum við ákveðnum hlutum. Við töpum þeim möguleika að stjórna útflutningnum. Hvernig ætla menn að meta það? Eini aðilinn sem hefur reynt að meta það og færa fram tölur er Þjóðhagsstofnun og samkvæmt þeirri skýrslu sem hún gaf út í fyrra mat hún það þannig að með hámarksstjórnun á útflutningi á okkar sjávarafurðum gætum við haft 1.400 millj. á ári í hærra verði en ef við stjórnuðum því ekki. Hún mat það þannig að ferskfiskútflutningurinn, þ.e. fersku flökin og tollaverndin á þeim, þýddi yfirverð á ísuðum fiski upp á 650 millj. Þetta var niðurstaða Þjóðhagsstofnunar. Þetta er það eina sem við höfum í höndunum þar sem menn hafa reynt að meta hver áhrifin gætu orðið af því að hætta að stjórna útflutningi á fiski. Ég er alveg sannfærður um að eftir að við erum komnir í samfélag þjóðanna sem við erum að tala hér um verðum við að láta af því að stjórna útflutningi á fiski frá landinu.

Svo er það saltfiskurinn. Það er alveg rétt að á honum eru mjög háir tollar og það hefði þurft að fá breytingar fram á þeim. Mér finnst nú samt eins og menn geri of mikið úr hlutunum. Það liggur við að maður gæti haldið að ýmsir hv. þm. viti ekki hver raunverulegur tollur á saltfiski er. Hann er 13% af flöttum fiski. En hver er hinn raunverulegi tollur sem menn borga? Hvað er t.d. að gerast á þessu ári? Það er kannski rétt að fara yfir það til þess að rifja það upp fyrir mönnum. Árið byrjaði með 25 þús. tonna tollfrjálsum kvóta inn á þennan markað. Inn á þann markað fluttum við sem sagt tollfrjálsan fisk í janúar og fram í febrúar. Líklega hefur það verið í apríl að kvóti upp á 60 þús. tonn sem borgaður er af 6% tollur tók svo við og við erum enn þá að flytja saltfisk á þeim tolli til þessara landa. Síðast fyrir líklega viku síðan voru eftir 25 þús. tonn af þeim tolli og við erum enn að flytja á þessum 6% inn á þennan markað. Þannig er nú þetta. Þegar því er lokið lendum við í 13% tollinum aftur.

Ég held að menn verði að hafa það sem satt er í þessum hlutum til að átta sig á þeim vegna þess að ég hef tekið eftir því að menn hampa mikið tölum um það hvað okkur hafi tekist að lækka þessa tolla mikið og tala um það í stórum prósentum en láta það jafnan gleymast hvernig þessum tolli hefur verið beitt af þessum þjóðum. Svo er kannski líka spurningin: Hvað gerist þegar samningurinn tekur gildi? Þá breytast allir tollar. Hvernig verður það næstu árin? Ef farið verður eftir samningnum, eins og hann liggur fyrir, gætum við látið okkur detta í hug að það yrði enginn tollfrjáls kvóti á saltfiski. Mig langar til að heyra hvað hæstv. utanrrh. segir um það. Verður einhver tollfrjáls kvóti? Ef það verður ekki komum við til með að borga a.m.k. eins mikið, jafnvel meira en við höfum verið að borga þetta árið fyrir innflutningstolla á ýmsum vörum. Það er nefnilega gert ráð fyrir því að tollarnir lækki í áföngum og að við fáum þetta ekki allt í hendi strax. Það er gert ráð fyrir því í samningnum.

Hv. síðasti ræðumaður spurði hvaða lífskjör alþýðubandalagsmenn ætla að bjóða þjóðinni upp á í framtíðinni. Við höfum lýst hvaða kostum við höfum mælt með í sambandi við þetta mál, að það yrði stefnt að því að ná samningum við Evrópubandalagið, þ.e. tvíhliða samningum til þess að lagfæra þessa hluti. Ég trúi því að það sé hægt og tel að það eigi að láta reyna á það. Við erum ekki á neinu flæðiskeri. Við höfum lifað bærilegu lífi fram að þessu og ég sé ekki að við þurfum að kvarta neitt. Ég held að það hljóti að vera möguleiki á því að semja um hluti í sambandi við okkar framtíð þó svo við skrifum ekki upp á þennan samning.

Ástæðan fyrir því að ég bað um orðið var ekki sú að ég ætlaði að lengja hér umræður verulega. Ég kom upp vegna þess að mér finnst að það hafi ekki verið rætt um grundvallarspurningu sem ég gerði að umtalsefni í minni fyrri ræðu. Það er hvort menn séu að stefna með þessum samningum og fylgifrumvörpum, sem liggja hér frammi, að aðild að Evrópubandalaginu og aðlögun að ytri tollum Evrópubandalagsins. Mér finnst að frv. sem liggur hér og ég gerði að umtalsefni í fyrri ræðu minni, um breytingu á tollalögum og lögum um vörugjald á þskj. 27 segi söguna alveg nákvæmlega. Það er verið að aðlaga okkur að ytri tollum Efnahagsbandalagsins. Ég óska eindregið eftir því að fá umfjöllun um það hér hver meiningin er með þessu ef hún er ekki sú að aðlaga okkur að Evrópubandalagstollunum eða ytri tollum Evrópubandalagsins. Hvers vegna í ósköpunum kemur fram frv. sem gerir verulegan mun á vöruinnflutningi frá EES-löndunum og öðrum löndum? Það eru ekki á ferðinni neinir smávægilegir hlutir. Það hlýtur að vera á ferðinni stefnumarkandi ákvörðun stjórnvalda um að við ætlum að beina okkar viðskiptum inn á þetta svæði. Við erum að segja við þá sem eru að flytja inn vörur að við séum tilbúnir til þess að girða okkur af ásamt Efnahagsbandalaginu. Samkvæmt þessu frv. er gert ráð fyrir því að iðnvarningur, sem fluttur er inn frá löndum utan EES-svæðisins, sé með tollum eða gjöldum upp á 32,6% en að varningur sem kemur frá EES-svæðinu sé með gjöldum upp á 22,8%. Mér finnst varla hægt að bjóða upp á það að ljúka þessari umræðu öðruvísi en það verði útskýrt af þeim sem bera ábyrgð á því, sem hér á að fara í gegnum þingið, að þetta sé ekki stefnumörkun í þessu efni. Það vil ég fá að heyra. Ég óska eindregið eftir því að hæstv. utanrrh. segi okkur það hér hvers vegna ekki er gert ráð fyrir jöfnum aðgangi af vörum frá öðrum löndum sem eru utan þessa svæðis. Ef skýringin er einhver önnur en mér finnst liggja beint við, þ.e. aðlögun að ytri tollum EB, vil ég gjarnan fá að heyra hana.

Ég ætla svo ekki að hafa þetta lengra en ég trúi því ekki að við fáum ekki að heyra hvað það er sem fær stjórnarflokkana til að leggja þetta mál fyrir eins og það liggur fyrir núna.

Jóhann Ársælsson(andsvar): Virðulegur forseti. Ég hef líka lesið umsagnir þær sem hv. síðasti ræðumaður nefndi. Þær eru almennt orðaðar. Þar er ekki margt sem maður getur fest hendur á. En það má kannski minna hv. ræðumann á að þessir sömu menn og hann var að lesa upp umsagnir frá hafa ævinlega bent á að það þurfi að jafna starfsskilyrði atvinnugreinanna hér við þær sem á að keppa við. (ÖS:Lækka tekjuskattinn.) Það sem ég vil bæta við í sambandi við þetta er að sérstaða Íslendinga og íslensks iðnaðar er auðvitað sú að hér eru agnarsmá fyrirtæki sem nánast fyrirfinnast ekki í þeim hópi sem geta keppt á þessum stóra markaði. Þannig er þetta. Því miður er ekki bjart fram undan fyrir íslenskan iðnað. Nákvæmlega sömu hlutirnir eru sagðir í dag og voru sagðir við inngöngu okkar í EFTA, að þetta mundi opna ótal möguleika fyrir íslenskan iðnað. Því miður reyndist það ekki rétt. Við misstum töluvert af okkar iðnaði og það er greinilegt að við missum eitthvað af okkar iðnaði núna líka með þessum samningi og við höfum svo agnarsmá fyrirtæki að þau geta lítið keppt á þessum markaði. Við þurfum að aðlaga okkur alveg nýjum aðstæðumog ekki er hægt að sjá að við græðum mikið á því, a.m.k. ekki á næstunni.

Jóhann Ársælsson(andsvar): Virðulegur forseti. Ég ætla eingöngu að taka undir það sem hv. síðasti ræðumaður sagði um skipasmíðarnar. Það er auðvitað hárrétt að minna menn á að það tókst ekki að tryggja Íslendingum það að skipasmíðar yrðu með í þessu þannig að samkeppnisskilyrði þeirra yrðu lagfærð. Einu mega menn ekki gleyma og er grundvallaratriði í sambandi við þessa samkeppni sem við höfum verið að tala um og það er ef einhverja vöru á að framleiða á Íslandi og hún á að vera samkeppnisfær á þessu svæði, þá má hvergi finnast á svæðinu fyrirtæki sem framleiðir hana á lægra verði. Við verðum sem sagt að vera þeir sem getum framleitt ódýrustu vöruna. Það eru ekki miklir möguleikar á Íslandi á því að framleiða ódýrari vörur en eru framleiddar einhvers staðar á öllu þessu svæði. Það kann vel að vera að mönnum finnist þetta svartsýnislega talað en það er bara einu sinni þannig að til þess að framleiða ódýra vöru þarf að fjöldaframleiða hana, koma henni á markað og til þess þarf mjög stór fyrirtæki ef menn ætla að keppa á þessum stóra markaði.

Ólafur Ragnar Grímsson(andsvar): Virðulegi forseti. Í þeirri ræðu sem hér var flutt komu fram sjónarmið sem vissulega hljóta að vekja mikla athygli í umræðunni. Það var mikilvægt að hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson, formaður Evrópustefnunefndar Alþingis, skyldi rekja hér það sem allir þingflokkar stóðu saman um sem stefnu íslensku þjóðarinnar fyrir fáeinum missirum.

Jafnframt kom fram í ræðu hans að stefnan að gera tvíhliða samning milli Íslands og Evrópubandalagsins væri sú stefna sem hann og flokkur hans vildi fylgja. Ekki hefði verið framkvæmd breyting af hálfu Sjálfstfl. á þeirri stefnu. Hún hefði hvergi verið afgreidd í stofnunum flokksins. Vissulega er mjög mikilvægt að á Alþingi er kominn fram í þessari ræðu slíkur stuðningur við stefnuna um tvíhliða samning milli Íslands og Evrópubandalagsins. Í þessum umræðum hefur komið fram að Alþb. er fylgjandi slíku, Kvennalistinn er fylgjandi slíku, formaður Framsfl. hefur lýst því sem viðhorfum sínum og þess vegna er mjög brýnt að á næstu vikum fari fram viðræður milli þingmanna um það hvort ekki næst breið samstaða og meiri hluti í þinginu um að setja fram formlega kröfu til Evrópubandalagsins um viðræður um slíkan tvíhliða samning.

Steingrímur J. Sigfússon(andsvar): Hæstv. forseti. Því miður gefst ekki tími til að fara efnislega ofan í ræðu hæstv. utanrrh. en eitt vil ég þó þakka honum og það er nokkuð viðamikil tilraun til efnislegra svara á nokkrum sviðum og þar gerir hann betur en starfsbræður hans sem sjást ekki í þingsalnum enda þótt mörgum spurningum hafi verið beint til þeirra.

Um lýsingu hæstv. ráðherra á atburðum í síðustu ríkisstjórn síðustu mánuði ársins 1990 get ég tímans vegna aðeins sagt þetta: Því miður segir hæstv. utanrrh. ekki rétt frá þeim atburðum. Hann misminnir eða skortir verulega á nákvæmni í lýsingu hans á því hvernig þá bar að. Það liggur fyrir að það var óleystur ágreiningur í þeirri ríkisstjórn um þau atriði sem hér eiga við og hæstv. utanrrh. fékk ekki afgreitt umboð til þess í þeirri ríkisstjórn að ganga til samninga á grundvelli þess að fallið væri frá varanlegum fyrirvörum.

Svo bið ég að lokum hæstv. utanrrh. að vanda endursögn sína á ræðum manna hér því að ég tel að engir ræðumenn hafi sagt það um útkomu sjávarútvegsins í þessum samningum sem hæstv. utanrrh. lagði þeim hér í munn.

Steingrímur J. Sigfússon(andsvar): Hæstv. forseti. Ég tel að hæstv. utanrrh. hafi með því að draga í land frá fyrri ummælum sínum í kvöld eins og hann gerði áðan skýrt málið nokkuð og staðfest stöðu þess í raun og veru eins og hún var og atburðirnir 19. des. hljóta auðvitað að skrifast á ábyrgð utanrrh. Staðan liggur fyrir eins og hún var í málinu í þáv. ríkisstjórn.

Ég vil svo nota það sem ég á eftir, 33 sekúndur, til þess að útskýra aðeins betur það sem ég ætlaði að gera í mínu fyrra andsvari. Ég hef engan heyrt halda því fram í þessum umræðum að það séu ekki hagsbætur fyrir íslenskan sjávarútveg út af fyrir sig í þeirri hlið samningsins. Það sem menn hafa rætt um er í fyrsta lagi hvort þeir hagsmunir séu ekki ofmetnir og í öðru lagi hafa menn spurt: Hvernig ætlar íslenskur sjávarútvegur að nýta sér þessi sóknarfæri? Hver eru þau? Hvar liggja þróunarmöguleikarnir og hvernig ætla menn að grípa þá? Þar hefur meira farið fyrir fullyrðingum en útlistunum og ég skal viðurkenna að hæstv. utanrrh. gerði nokkra tilraun til þess, en þá sakna ég enn sjútvrh. og leyfi mér að inna eftir honum. Hvenær kemur hann til leiksins og svarar fyrir þá hlið mála? (Forseti:Það skal strax upplýst að hæstv. sjútvrh. er ekki í húsinu.)

Kristinn H. Gunnarsson(andsvar): Virðulegi forseti. Hæstv. utanrrh. hefur upplýst okkur um nýjan sið. Hér er um að ræða mikla siðbótarríkisstjórn sem tekur upp nýja siði í hverju máli á fætur öðru, að það er ekki á verksviði frsm. máls að greina frá efnisatriðum þess í einstökum atriðum heldur þingnefndar.

Ég var með tvö atriði sem ég beindi sérstaklega til hæstv. ráðherra og bað um svör við. Það var um 28. gr. og 16. gr. samningsins um Evrópska efnahagssvæðið, annars vegar um það hversu víðtækur atvinnurétturinn væri gagnvart opinberum störfum og hins vegar hver staða ÁTVR yrði samkvæmt samningnum.

Hæstv. ráðherra sagði eitthvað á þá leið að það að atvinnugreinin nýti ríkisstyrkja segði ekkert um það hvort samkeppnisstaða þessara greina væri betri eða verri en í öðrum löndum. Ég vil minna hæstv. ráðherra á það að það var áætlað að á síðasta ári hafi styrkir frá EB til sjávarútvegs í sínum löndum numið 64,5 milljörðum kr. Að aflaverðmæti til jafngilti, virðulegi forseti, að íslenskur sjávarútvegur hefði fengið 16,5 milljarða í ríkistyrk. Þetta er aðstöðumunurinn.

Kristinn H. Gunnarsson(andsvar): Virðulegur forseti. Ég veit ekki á hvaða vettvangi hæstv. ráðherra hefur gefið þau svör við þeim fyrirspurnum sem ég bar fram. Ég hef ekki heyrt þau í þessari umræðu, þau hafa ekki komið fram í máli hans.

Ég vil líka minna ráðherrann á það að ég spurði að því hvaða úttekt eða skýrslur lægju fyrir um byggðaráhrif samningsins aðrar en þær sem væru frá Byggðastofnun. Í framsöguræðu ráðherra kom fram hver áhrifin að hans mati yrðu og þau svör voru gjörólík mati Byggðastofnunar, einu skýrslunnar sem ég veit til að liggi fyrir. Hæstv. ráðherra hefur ekki upplýst enn hverjir hafi gert þær skýrslur og athuganir sem að hans mati leiða til þess að áhrifin á byggðaþróun væri jákvæð eða á sjávarútveg á landsbyggðinni. Það er ekki upplýst. Það væri fróðlegt að fá það upplýst í þessari umræðu.

Jóhann Ársælsson(andsvar): Virðulegi forseti. Ég fór hógværlega fram á það fyrr í kvöld að hæstv. utanrrh. gerði okkur grein fyrir því hvers konar stefnumörkun væri fólgin í frv. til laga um tolla og vörugjöld sem hér liggur fyrir þinginu og er fylgifrv. með þessum samningi. Það hefur hann ekki gert. Ég endurtek það og óska eftir því að fá að vita hvaða stefnumörkun er á bak við það sem kemur fram í því frv. Til viðbótar óska ég eindregið eftir því að hæstv. utanrrh. geri okkur grein fyrir hvernig hann lítur á það að við munum ekki geta stjórnað útflutningi á okkar fiskafurðum með sama hætti og við höfum getað fram að þessu eftir að þessir samningar taka gildi.

Jóhann Ársælsson(andsvar): Virðulegi forseti. Ég er engu nær, nákvæmlega engu nær. (Gripið fram í:Þú ert ekki einn um það.) Ég skil ekki enn þá hver stefnumörkunin er sem er á bak við þetta. Ég skil bara það sem stendur í plöggunum og þar stendur það skýrt og greinilega að vörur frá öðrum löndum, sem eru utan svæðisins, eigi að bera miklu hærri innflutningsgjöld en vörur sem koma frá EES-svæðinu. Það skil ég. Ég hefði gjarnan viljað heyra í hverju eða hvernig forráðamenn þessarar ríkisstjórnar skilja þetta.

Kristinn H. Gunnarsson(um þingsköp): Virðulegi forseti. Það hefur komið fram í máli hæstv. utanrrh. ákveðin breyting á meðferð mála hér í þinginu sem vissulega lýtur að þingsköpum. Breytingin er fólgin í því að ráðherrann telur óþarft af sinni hálfu að svara spurningum um efnisatriði máls sem hann mælir fyrir. Þess í stað vísar hann á þingnefndir og segir: Þið eigið að leita svara hjá þingnefndum.

Ein af þeim spurningum sem ég lagði fyrir ráðherrann var um það hversu víðtækur atvinnurétturinn væri gagnvart opinberum störfum. Ráðherrann hélt því fram fyrr í nótt að þessari spurningu hefði verið svarað. Ég veit mæta vel að spurningunni hefur ekki verið svarað hér innan þings en vegna þess að mér er bent á að hæstv. ráðherra leitar til þingnefndar um svör, vil ég upplýsa ráðherrann og forseta um það að ég spurði þessarar spurningar í þingnefnd síðasta sumar. Ég gekk eftir svörum í sömu þingnefnd fyrir fáeinum dögum. Til svara varð fulltrúi framkvæmdarvaldsins sem átti að tína saman svarið og hafa á reiðum höndum eftir sumarið. Svarið sem við fengum í þingnefndinni var að það væri ekki til neitt svar.

Ég vil því spyrja hæstv. forseta: Hvar eigum við þingmenn að leita eftir svörum við okkar spurningum fyrst framsögumaður máls hefur þau ekki á reiðum höndum, veitir þau ekki en vísar okkur til þingnefndar sem getur ekki aflað þeirra?

Forseti (Guðrún Helgadóttir): Forseti hefur fyrr í kvöld óskað eftir því að menn geri sitt besta, bæði hæstv. ráðherrar og hv. þingmenn, til þess að greiðlega megi ganga að svara því sem spurt er að og ræða það sem á dagskrá er. Forseti getur vart betur gert. Þar sem enn er eitt mál á dagskrá sem nú verður tekið fyrir vill forseti taka undir það með hv. þm. að það er ósk forseta að hæstv. ráðherrar og hv. þingmenn reyni að gera sig sem skiljanlegasta hver fyrir öðrum þannig að svo megi fara um umræðu sem ætlast var til.

Hjörleifur Guttormsson(um þingsköp): Virðulegur forseti. Það eru fréttir að hæstv. forseti hyggst kveðja saman formenn þingflokka til þess að ræða málin. Hvers vegna kveður hæstv. forseti ekki formenn þingflokka þegar til umræðu um þessi mál og um þinghaldið? Það hefur ekkert komið fram af hálfu hæstv. forseta um hvernig forseti og forsætisnefnd þingsins hyggur að störfin gangi hér fyrir sig til jóla. Það hefur ekkert heyrst um það. Ég vil spyrja hæstv. forseta að því og gerði það reyndar fyrr í umræðunni: Hvernig er störfum forsætisnefndar þingsins háttað? Með hvaða hætti tekur forsætisnefnd þingsins, sem er æðsta stjórn þingsins, á þessum málum? Ég bið hæstv. forseta um að greina okkur frá því hvernig á þessum málum er haldið af hálfu forsætisnefndar sem forseti Alþingis leiðir.

Ólafur Ragnar Grímsson(um þingsköp): Virðulegi forseti. Ég hafði ekki ætlað mér að taka þátt í þessari umræðu en það var óskað eftir að formenn þingflokka Sjálfstfl. og Alþfl. mundu víkja að því hvort þeir eru ekki reiðubúnir að bera til baka þær ásakanir sem Ríkisútvarpið hefur flutt eftir nafnlausum þingmönnum stjórnarflokkanna um að stjórnarandstaðan hafi svikið samkomulag um meðferð EES-málsins á Alþingi. (Gripið fram í.) Meira að segja öll. Við ýmsir hér í salnum höfum nokkra reynslu af því að vera formenn þingflokka og í þeim samskiptum hefur verið reynt að hafa þau á þann veg að orð skuli standa og menn geti treyst hver öðrum. Ef þingmenn bera fram ósannar ásakanir er yfirleitt leitað til formanna þingflokkanna um að bera þær til baka. Ef formenn þingflokka Sjálfstfl. og Alþfl. bera þessi ummæli ekki til baka eða lýsa sínum viðhorfum í þessari umræðu þá standa þau, því miður. Það er auðvitað mjög ljótur leikur ef nafnlausir þingmenn stjórnarliðsins í skjóli nafnleyndar eru að láta fjölmiðlamenn flytja rangar frásagnir af samskiptum í þinginu og formenn þingflokka stjórnarliðsins hafa síðan ekki manndóm í sér til þess að bera það til baka í áheyrn alþjóðar. Hvernig eigum við að geta starfað í þinginu ef það er ekki gert? Við gerðum t.d. samkomulag á laugardaginn um umræðu í tengslum við skýrslu utanrrh. þar sem hver flokkur fengi 24 mínútur og það samkomulag stóð fullkomlega, svo ég víki bara að því nýjasta samkomulagi sem gert var varðandi umræður. Ég vona að þessir tveir ágætu þingmenn, hv. þm. Geir Haarde og hv. þm. Össur Skarphéðinsson, átti sig á því að þetta mál er nokkuð alvarlegt.

Síðan vil ég bara endurtaka það sem ég sagði hér á laugardaginn. Þá þegar var ljóst að utanrrh. ætti af skynsemi að biðjast afsökunar á ummælum sínum erlendis um Alþingi Íslendinga. Þau voru auðvitað á þann veg að ráðherrann getur ekki látið þau standa. Við værum tilbúin að fyrirgefa honum ef þau væru sögð í ógáti. En ef þau standa áfram, að utanrrh. Íslands sé að hæðast að Alþingi Íslendinga á alþjóðavettvangi, þá er málið þannig vaxið að virðulegur forseti verður að láta það til sín taka. Ég vona þess vegna að forseti ræði við utanrrh. utan þingfundar um skynsemi þess að ráðherrann biðjist afsökunar á ummælum sínum í þingsalnum.

Anna Ólafsdóttir Björnsson(um þingsköp): Virðulegi forseti. Þar sem ég átti aðild að því samkomulagi sem gert var í vor og ég heyrði ekki betur en að hv. 8. þm. Reykv. væri að láta að því liggja að það hefði verið brotið þá tel ég að svo sé ekki. Ég tel að hv. 1. þm. Norðurl. v. hafi gert grein fyrir þeim töfum sem hafa orðið og jafnframt því orðalagi að stefnt væri að því að ljúka umræðu í nóvember um EES-málið. Ég vil benda á það að við gerðum mikið til þess að greiða fyrir þessu máli. Mér finnst ekki sæmandi að væna okkur um annað. Við vorum reiðubúin til að mæta á nefndarfundi í sumar. Það stóð ekki á okkur heldur stóð á stjórnarliðum að vera tilbúnir með frumvörpin og það stóð á ráðuneytum. Ég ætla ekki að leggja dóm á það hvort þetta hafi verið óraunsætt samkomulag af hálfu stjórnarliða í vor og tímans vegna hafi hreinlega ekki verið hægt að gera það. En ég vil ekki sitja undir því að við höfum ekki gert mikið til að greiða fyrir þessu máli. Með því að vera alltaf reiðubúin að mæta á nefndarfundi í sumar, með því að mæta snemma til þings, með því að leggja á okkur mikla vinnu höfum við gert það sem í okkar valdi stóð. Ég vil einnig að það komi fram að þó að vegna þingskapa annarra þjóðþinga hafi umræðan þar verið með öðrum hætti á það ekki að hafa áhrif á okkur. Það eru margir mjög ósáttir á þjóðþingum, t.d. í Noregi, yfir hve ólýðræðislega var staðið þar að málum og þurfti þó aukinn meiri hluta.

Einnig er það svo að við höfum ekki átt, þrátt fyrir mikla kröfu frá samfélaginu, kost á því að sinna þessu máli sem skyldi vegna þess að okkur hefur verið meinað að hafa þjóðaratkvæðagreiðslu. Við erum eina þingið, ef ég man rétt, sem þarf hvorki þjóðaratkvæðagreiðslu né aukinn meiri hluta. Hér er ólýðræðislega að verki staðið.

Jóhann Ársælsson(um þingsköp): Virðulegur forseti. Mér þykir hv. 8. þm. Reykv. að vísu hafa talað skýrt um þetta samkomulag frá því í vor en hann hefur greinilega komið sér undan því að svara hvort það samkomulag, sem hann sagði áðan að hefði verið reynt að gera um að hefja umræðuna 12. des., hafi verið brotið. Það situr eftir að hann hefur ekki svarað því skýrt. Mér finnst að stjórnarandstaðan eigi rétt á því að ekki séu látnar hanga í loftinu óljósar hugmyndir um að hún hafi brotið samkomulag í þessu efni sem hún ekki gerði. Mér finnst að það ætti að vera það minnsta að menn gætu komið og sagt satt um það að hér hefur ekkert samkomulag verið brotið af hálfu stjórnarandstöðunnar um þessi mál.

Guðrún Helgadóttir(um þingsköp): Hæstv. forseti. Þar sem ítrekað hefur verið látið að því liggja í þingskapaumræðunni í dag að forsætisnefnd þingsins hafi tekið hinar og þessar ákvarðanir held ég að það sé óhjákvæmilegt að skýra frá því að forsætisnefnd þingsins hafði ekkert með dagskrá þessa fundar að gera. Satt að segja rak okkur tvo fulltrúa í forsætisnefnd, hv. þm. Kristínu Einarsdóttur og mig, í rogastans þegar við sáum dagskrá þessa fundar. Á fundi forsætisnefndar kl. 12.30 í dag settum við auðvitað fram mótmæli gegn þessu ofríki sem við teljum að farið hafi verið fram með hér. En það var ljóst og verður að segjast eins og er að þó að í þingskapalögum standi að forsætisnefnd skipuleggi þinghaldið er litið svo á að þar sé einungis um starfsáætlun þingsins að ræða en ekki þinghaldið frá einni viku til annarrar. Ég vil því að það komi fram að sú ákvörðun að hefja þessa umræðu í dag og jafnframt að halda kvöldfund hugsanlega var ekki rædd við forsætisnefnd þingsins.

Kristinn H. Gunnarsson(um þingsköp): Virðulegi forseti. Það er óhjákvæmilet að knýja fram svör fulltrúa stjórnarflokkanna við fullyrðingum sem hafðar eru eftir ónafngreindum þingmönnum úr þeirra hópi í garð stjórnarandstöðunnar um að hún hafi ekki staðið við það samkomulag sem gert hefur verið um meðferð þessa máls. Formaður þingflokks Sjálfstfl. hefur að nokkru leyti borið þetta til baka, þó ekki alveg. Það hefur verið ítrekað að hann talaði skýrar í þessu efni.

Ég vil einnig óska eftir því að þingflokksformaður Alþfl., hv. 17. þm. Reykv., geri grein fyrir afstöðu sinni til þessara fullyrðinga. Það hefur ekkert komið fram af hálfu forsvarsmanna Alþfl. um þetta efni svo fullyrðingarnar standa. Á meðan ekkert heyrist frá þeim verður maður að álykta sem svo að Alþfl. haldi því fram að stjórnarandstaðan svíki gert samkomulag. Ég vil því óska eftir því, virðulegi forseti, að þingflokksformaður Alþfl., hv. 17. þm. Reykv., komi hér upp og geri grein fyrir afstöðu sinni til þessara fullyrðinga og beri þær til baka. Það er óhjákvæmilegt að slík krafa verði lögð fram því að ekki er viðunandi fyrir þingmenn stjórnarandstöðunnar að sitja undir ásökunum af þessu tagi.

Hjörleifur Guttormsson(andsvar): Virðulegur forseti. Mér þótti gott að hlýða hér á hv. ræðumann og ekki síst hans lokaorð og lokaniðurstöðu. Hins vegar varð ég fyrir nokkrum vonbrigðum með að hv. þm., formaður Framsfl., gaf ekki til kynna hvernig Framsfl. stæði í þessu máli. Ég ætla ekki að ganga hart að honum í því efni hér og nú en ég vil aðeins nefna vegna málflutnings hv. þm. að mér finnst það ekki skipta máli í svo stóru máli sem þessi samningur er hvaða ríkisstjórn er við völd hverju sinni, ekki einu sinni hvaða stjórnarstefna er hjá viðkomandi ríkisstjórn. Þær gerast hratt sviptingarnar á þeim vettvangi. (Gripið fram í:Þær koma og fara.) Þær koma og fara. En í þeim samningi, sem hér er verið að fjalla um, er ekki einungis tjaldað til einnar nætur.

Ég leit þannig á þetta mál örfáum dögum áður en fyrrv. forsrh. stóð að yfirlýsingunni í Ósló 15. mars 1989 að það gæti ekki samræmst yfirlýsingu hans á Alþingi nokkrum dögum áður að undirrita yfirlýsinguna í Ósló vegna þeirra ákvæða sem í henni fólust. Ef hv. þm. og þáv. forsrh. hefði reynt að lesa í spilin og kanna hvaða ráðherrar það voru sem öðrum fremur réðu ferðinni í ríkisstjórn hans í þessu máli hefði ég skoðað mig um tvisvar og ekki aðeins það, líklega þrisvar. Ég leyfi mér að rifja upp að það voru ekki liðnir tveir dagar frá því að hæstv. forsrh. hafði gert sína fyrirvara í ræðu í Ósló að þáv. viðskrh. í ríkisstjórninni lýsti því yfir að engir fyrirvarar hefðu komið fram í Ósló. Það hefðu engir fyrirvarar verið gerðir. Ég hlýddi á hann flytja ræðu um þetta á aðalfundi Félags ísl. iðnrekenda líklega 17. mars 1989.

Síðan er stjórnarskrárþáttur málsins. Hæstv. forsrh. fyrrv. ríkisstjórnar var ítrekað minntur á það af þeim sem hér talar að þar væru menn heldur betur á tæpu vaði. Mér finnst það tæpast frambærilegt að þessi mál hafi ekki þurft athugunar við engu síður heldur en nú í tíð núv. ríkisstjórnar. Það ber að skoða þetta mál óháð því hverjir sitja í stjórnarstólum því þetta er mál sem varðar framtíð Íslands meira en nokkuð annað.

Hjörleifur Guttormsson(andsvar): Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir hans viðbrögð við þessu. Ég tek fram að mér finnst málflutningur hans og hvernig málið er túlkað bera vott um að hann hefur öðlast nýja sýn til málsins og miklutraustari sýn en var þegar hann leiddi ríkisstjórn. Það er sannarlega góðs viti. Ég tel hins vegar ekki að það sé viðunandi niðurstaða fyrir Framsfl. eða formann hans ef það er ekki öruggt að allur flokkurinn greiði atkvæði gegn þeim ógjörningi sem hér er á ferðinni og hv. þm. hefur fært mjög gild rök að, ekki síst með vísan í stjórnarskrána. Það er enn þá vafi hver niðurstaðan verður og við skulum vona að niðurstaðan verði eins og hv. þm. hefur sannarlega mælt fyrir. Heill sé honum fyrir þann málflutning og þann tón sem hann hefur gefið hér.

Ólafur Ragnar Grímsson(um þingsköp): Virðulegi forseti. Nú hefur verið mælt fyrir tveimur af þeim fjórum nál. sem eru í þessu stóra og mikla máli. Næst á mælendaskrá er hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir sem mælir fyrir áliti 2. minni hluta utanrmn. Ég vil segja við virðulegan forseta að mér finnst það í raun og veru vanvirða við hv. þm. Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur og þá miklu vinnu sem hún og aðrir í utanrmn. hafa lagt í þetta mál að haga störfum hér þannig að eftir fjögurra mánaða vinnu í utanrmn. sé þingmanninum ætlað að mæla fyrir nál. sínu um hánótt og hefja þá ræðu kl. 12 á miðnætti. Ég hef spurt forustumenn í starfsliði þingsins hvort fordæmi sé fyrir því að í meiri háttar máli sé þingstörfum hagað þannig að mælt sé fyrir nál. um hánótt ef um ágreiningsmál er að ræða. Forustumennirnir í starfsliði þingsins hafa ekki treyst sér til þess að nefna neitt slíkt fordæmi.

Nú er vitað að t.d. hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir hefur lagt mikla vinnu í þetta mál, það mikla vinnu að hún hefur t.d. komist að annarri niðurstöðu en aðrir í þingflokki hennar. Þess vegna er eðlilegt að ræða hennar krefjist þess að hún fjalli nokkuð ítarlega um málið og ég vona að allir þingmenn hér hafi pólitískan skilning á því. Ég verð að segja það við virðulegan forseta að mér finnst ekki ná nokkurri átt að forsetadæmið ætli að skipuleggja þannig störfin hér að þessum hv. þm. sé gert það að eiga að hefja framsöguræðu sína kl. 12 á miðnætti. Ég vil biðja þann forseta sem hér situr, sem ég veit að vísu að er ekki aðalforseti þingsins, að gera smáhlé á fundinum og hafa samráð við aðalforseta og formenn þingflokka um það hvort virkilega er ætlunin að þingmaður eftir fjögurra mánaða vinnu og yfir 80 fundi í utanrmn. að mæla fyrir nál. sínu hér um hánótt. Það getur ekki verið að stjórn þingsins sé með þeim hætti að það eigi að fara að innleiða þau vinnubrögð sem eru án nokkurs fordæmis. Við eigum að sýna hvort öðru lágmarkskurteisi í umgengni og ekki nær nokkurri átt að ætla fólki að mæla fyrir nefndarálitum við þessar aðstæður, virðulegi forseti. Þess vegna er ósk mín að gert verði nokkurra mínútna hlé á fundinum þannig að menn geti ráðskast um þetta mál áður en forsetdæmið heldur úti þá vanvirðu að ætla að geraþetta með þessum hætti.

Ingibjörg Sólrún Gísladóttir(um þingsköp): Virðulegi forseti. Vegna þeirrar þingskapaumræðu sem er komin upp vil ég að það komi skýrt fram að mér finnst það auðvitað ekki fýsilegur kostur að tala fyrir nefndaráliti um og eftir miðnætti. Menn mega vita það að framsaga fyrir mínu nefndaráliti tekur auðvitað nokkurn tíma. Nefndarálitið er nokkuð mikið að vöxtum og þó ég hafi ekki hugsað mér að lesa það frá orði til orðs ætla ég samt að fara í gegnum það og spinna út frá því og þess vegna hlýtur það að taka nokkkurn tíma. Mér finnst satt að segja ekki boðleg vinnubrögð að eiga að fara að tala fyrir slíku áliti eftir miðnætti þegar þingmenn virðast vera bæði orðnir tiltölulega fáliðaðir og sumir nokkuð aðframkomnir, þá er auðvitað ekki skemmtilegt að standa í pontu og messa yfir mönnum, líka með mál eins og þetta sem margsinnis hefur verið sagt að sé einn stærsti alþjóðasamningur sem Íslendingar hafa gert og þetta sé eitt stærsta mál sem menn hafi fjallað um á þinginu. Ég hefði svo sem fyllilega kosið að það yrði rætt hvernig framhald þingstarfsins á að vera hér í nótt áður en ég held áfram.

Kristín Ástgeirsdóttir(um þingsköp): Virðulegi forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að hv. 8. þm. Reykv. sé að æsa sig í pontu. Ég hef skilið það sem fram hefur komið í umræðunni þannig að það væri nógur tími og allt í góðu gengi. Það sem ég meina með þessum orðum er m.a. það sem hæstv. utanrrh. sagði á blaðamannfundi í dag að staða annarra mála sem væru til umræðu í þinginu væri viðunandi svo að greinilegt er að hér er nógur tími til að tala um Evrópska efnahagssvæðið. Mér kemur þetta sjónarmið nú satt að segja nokkuð spánskt fyrir sjónir því að hér var dreift til okkar í kvöld lista með forgangsmálum ríkisstjórnarinnar og þegar ég lít yfir þennan lista fæ ég ekki betur séð en það séu a.m.k. sjö mál sem eðlilegt hlýtur að teljast og nauðsynlegt að verði afgreidd fyrir jól. Því hlýt ég að spyrja, herra forseti, er forseti sammála þessu mati utanrrh. að staða annarra mála í þinginu sé viðunandi? Hvað meinar hæstv. utanrrh. með þessar yfirlýsingu? Ég vil bara spyrja. (Gripið fram í:Hvaða mál eru þetta?) Ja, þetta er langur listi, virðulegi þingmaður. Ég hef ekki talið málin en ég tel þó ekki með fjáraukalög og lánsfjárlög sem ég reikna með að ríkisstjórnin treysti sér til að fresta fram á næsta ár. En það er alveg greinilegt að hér er nógur tími og við tökum okkur þá auðvitað þann tíma sem við þurfum. En ég vil fá að taka undir það að auðvitað er algerlega óviðunandi að ætla fólki að mæla fyrir nefndarálitum upp úr miðnætti og langt fram á nótt þegar fólk er búið að leggja mikla vinnu í það verk þó að ég sé reyndar ekki sammála öllu sem kemur fram í þessu nefndaráliti en það er annað mál. En það er auðvitað óviðunandi að fólki skuli boðið upp á þessi vinnuskilyrði.

Ólafur Ragnar Grímsson(um þingsköp): Virðulegi forseti. Mér finnst miður ef ræða mín hefur orðið til þess að hv. þm. Geir Haarde taldinauðsynlegt að fara upp með þau ummæli sem hann viðhafði. Ég bað einfaldlega um að stutt hlé yrði gert þannig að menn gætu rætt þetta mál utan við þingsalinn af því að mér finnst það eiginlega ekki nokkur framkoma gagnvart hv. þm. Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur í ljósi sögu málsins og vinnunnar að ætla henni að gera þinginu grein fyrir henni hér um miðnætti. Meira en helmingurinn af þeim tíma, hv. þm. Geir Haarde, sem hefur verið varið í þingskapaumræðu í dag, er vegna yfirlýsingar utanrrh. utan þings. þannig að ef hv. þm. hefur einhver tök á því að fækka yfirlýsingum hæstv. utanrrh. utan þings þá mundi það mjög bæta hér og greiða fyrir málum. Kem ég þeirri ósk á framfæri. (GHH:Það hafa margir reynt það.) Já, það hafa margir reynt það, ég veit það. En stundum hefur það borið árangur.

Það er hins vegar alveg rétt að ég fékk umræður utan dagskrár í dag í hálftíma. Ég þakkaði fyrir það. En ég vil þó geta þess að það var farið fram á það við mig að ég biði með þá utandagskrárumræðu þar til um korter í fjögur til þess að hv. þm. Björn Bjarnason fengi að ljúka sínu máli og það þyrfti ekki að slíta þá umræðu í sundur. Ég varð við þeirri ósk þó að það kæmi sér ekki endilega mjög vel fyrir mig. Við höfum því í sameiningu reynt að ná samkomulagi til þess að taka tillit til óska hvers annars og það var greinilega ósk frá hv. þm. Birni Bjarnasyni að hann þyrfti ekki að slíta ræðu sína í sundur og ég varð við þeirri ósk og frestaði þannig umræðu minni.

Ragnar Arnalds(um þingsköp): Virðulegi forseti. Ég vil upplýsa að á fundi þingflokksformanna með hæstv. forseta sem haldinn var kl. 8.30 í kvöld bar það mjög á góma hversu lengi ætti að halda fundi áfram í kvöld. Við talsmenn stjórnarandstöðunnar lögðum þunga áherslu á það að fundur stæði ekki fram yfir miðnætti. Ég vil láta það koma fram að mér fannst að það væru nokkuð góðar undirtektir undir það að verða við því að fundurinn stæði ekki mikið fram yfir miðnætti. Að vísu vildum við líka fá alveg á hreint hvenær þau tímatakmörk yrðu en því var ekki alveg slegið föstu. En í ljósi þess að gera má ráð fyrir því að hv. þm. Ingibjörg Sólrún þurfi töluverðan tíma til þess að gera grein fyrir nál. sínu og ekki er eðlilegt að slíta ræðu hennar í sundur frekar en gert var í dag, þá sýnist manni að við ættum að slá botninn í þetta hér og nú og ég mundi eindregið mælast til þess að svo yrði.

Ingibjörg Sólrún Gísladóttir(um þingsköp): Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa þingskapaumræðu. Ég vil aðeins að það komi fram vegna þess að nefndarálit mitt hefur orðið tilefni hennar að mér er í sjálfu sér ekkert að vanbúnaði að flytja nefndarálit mitt. Það er einungis sá tími sólarhringsins sem mér er ætlaður til þess sem mér finnst heldur óviðurkvæmilegur. Ég hef verið tilbúinn með nefndarálitið frá því í lok nóvember. Ég hef aldrei beðið um frestun á þessu máli eða orsakað neina töf í því og þótt nefndarálitið sé dags. 4. des., er þetta einungis vegna þess að það lá auðvitað ekkert á því fyrr þar sem umræðan var ekki skipulögð fyrr en sl. laugardag. Ég vil því ekki að það sé litið svo á að ég sé að reyna að drepa málinu á dreif eða fresta því. Mér er ekkert að vanbúnaði, það er tímasetningin.

Ragnar Arnalds(um þingsköp): Virðulegi forseti. Ég vil að það komi skýrt fram að þessi niðurstaða er ekki gerð í neinu samkomulagi við okkur talsmenn stjórnarandstöðuflokkanna. Við teljum það sjálfsögð vinnubrögð að ljúka fundi nú þannig að þeir sem eiga eftir að mæla fyrir nefndarálitum minni hluta geri það í dagsljósi á morgun en ekki nú á næturfundi. Við höfum mótmælt því mjög eindregið að fundi sé haldið áfram. Ég minni á að fundir eru boðaðir í fyrramálið í ýmsum nefndum klukkan korter yfir átta og auðvitað er ekki hægt að bjóða þingmönnum það að eiga að sitja marga klukkutíma í viðbót á fundi.

Ólafur Ragnar Grímsson(um þingsköp): Virðulegi forseti. Ég verð að lýsa miklum vonbrigðum með það að forseti Alþingis skuli ekki hafa tekið af skarið og ákveðið á sjálfstæðan hátt að ljúka fundinum nú. Mér er alveg ljóst að utanrrh. setur ofurþrýsting á forsetaembættið í þessu máli. Það er öllum ljóst hér. En auðvitað er ekki hægt að láta heilt þjóðþing ganga eftir sálrænum duttlungum hæstv. utanrrh. Þetta er stærsta mál, ekki bara þessa þings, virðulegi forseti, heldur stærsta mál nokkurra áratuga. Við höfum í utanrmn. lagt fjögurra mánaða vinnu, samfleytt frá ágústmánuði og margir enn lengur, í þetta mál. Hér hefur komið fram að við höfum haldið í kringum 80 fundi í nefndinni um málið. Finnst virðulegum forseta það vera okkur bjóðandi, fulltrúum 2. og 3. minni hluta í utanrmn., eftir alla þessa vinnu að ætla að gera þinginu grein fyrir henni um hánótt? Hvers konar framkoma er þetta við okkur eiginlega? Þetta er ekki manneskjuleg framkoma, hún er ekki kurteisi og hún er ekki þingleg. Á maður að skilja þann boðskap þannig að þegar maður í marga mánuði er að vinna hér að málum og reynir að vanda sig vel þá sé það afstaða forsetaembættisins að umræður skuli fara fram um hánótt bara af því að einhver ráðherra heimtar það?

Ég vil biðja forseta þingsins að taka sjálfstæða ákvörðun í þessu máli. Það vita auðvitað allir aðekki verður hægt að ná neinu samkomulagi við utanrrh. um þetta mál. Hann er utan þings að ráðast á þingið dag eftir dag og ef hann á að ráða hér ferð verður þetta allt saman upp í loft. Og ætla að bjóða okkur það, 2. og 3. minni hluta utanrmn., að mæla fyrir okkar nefndarálitum þannig að klukkan verði kannski orðin fimm eða sex þegar við höfum lokið okkar málflutningi og tveir klukkutímar í það að nefndastörf hefjist klukkan átta gengur ekki, virðulegi forseti. Það bara gengur ekki.

Ég óska eftir því ef forseti ætlar virkilega að halda við þessa ákvörðun að hún skýri rökin á forsetastóli gagnvart okkur þingmönnum sem erum settir í þessa stöðu. Hver eru rökin? Hver er nauðsynin fyrir því að láta okkur mæla fyrir nefndarálitunum um hánótt? Ég vil biðja virðulegan forseta að útskýra það fyrir okkur. Mér finnst ég eiga kröfu á því að fá að vita það af hálfu forsetans hvers vegna hún er að setja okkur í þessa stöðu.

Anna Ólafsdóttir Björnsson(um þingsköp): Virðulegi forseti. Það virðist ekki alveg hafa komist til skila, og er raunar dálítið sérkennilegt, að ýmislegt hefur breyst. Það var alla tíð fyrirvari af hálfu stjórnarandstöðunnar að það yrði breyting á þessu samkomulagi ef þjóðaratkvæðagreiðsla í Sviss færi á þann veg sem hún gerði. Það á ekki að þurfa að koma nokkrum manni á óvart að þessi breyting varð. Það er líka svo að ekki voru allir sáttir við þann knappa tíma sem ætlaður var fyrir 2. umr., jafnvel þótt að þessi viðbót hefði ekki komið, en menn höfðu þó alla vega möguleika á því að halda áfram við 3. umr. sem var kannski neyðarkostur fyrir suma. En það þarf ekki að vera neinum undrunarefni að þessi umræða er jafnátakamikil og hún er vegna þess að á Íslandi er staðið mun ólýðræðislegar að málum en í öllum hinum EFTA-ríkjunum. Ég rakti það í dag og ætla ekki að fara að endurtaka, en ég hef útskrift af því hvernig þessum málum er háttað ef einhver efast um mitt mál. Það er einfaldlega þannig að hér er verið að reyna að knýja í gegn úrslit með litlum þingmeirihluta, ef hann verður þá fyrir hendi, í máli sem varðar marga. Það hlýtur að vera réttur okkar og skylda sem erumekki sátt við þessi vinnubrögð að reyna að tala um fyrir þeim sem ætla að hafa þennan hátt á og það krefst tíma. Það er ekkert launungarmál að þetta er stórt, viðamikið og margslungið mál og enn er von til þess að eitthvað breytist.

Jóhann Ársælsson(um þingsköp): Virðulegur forseti. Eins og þessi dagur hefur sýnt okkur eru öll mál í upplausn sem þurfa að komast í gegnum þingið fyrir áramót. Ef menn ætla að halda þessa braut munu líklega engin önnur mál komast í gegn fyrir jól. Það hlýtur því að vera mikið umhugsunarefni fyrir hæstv. forseta hvað eigi að gera í þessu. Ég hvet forseta eindregið til þess að reyna að bera klæði á vopnin og reyna að hafa þau áhrif að þessari umræðu verði frestað fram yfir áramót. Það er eina leiðin til þess að önnur mál komist áfram. Það er alveg auðséð á því hvernig þetta gengur allt saman fyrir sig. Þessu máli var líkt við það að ætla sér að gifta dauðan mann. Ég held að frekar sé hægt að líkja þessu hreinlega við jarðarför og minni á kvæðið þar sem var kveðið um einhvern Jón, ,,eftir japl og jaml og fuður, Jón var grafinn út og suður``. Þ.e. að þannig endi þetta mál að við gröfum þennan Jón út og suður. (ÓÞÞ:Er átt við hæstv. utanrrh.?) Akkúrat.

Ég vil sem sagt leggja það til að gert verði það sama og Vestfirðingar gerðu áður og þetta lík verði staursett, a.m.k. vel fram yfir áramótin.

Kristín Ástgeirsdóttir(um þingsköp): Virðulegi forseti. Mörg rök hníga að því að skynsamlegt væri að láta þessari umræðu lokið, bæði það sem snýr að þeim þingmönnum sem eiga eftir að mæla fyrir nál. og er, eins og ég hef áður sagt í kvöld, ekki upp á það bjóðandi að þeir séu að fara í gegnum sín nefndarálit um miðja nótt. Það er líka annað sem vekur athygli sem er náttúrlega ástandið í Alþfl. því hér ber engu saman og því mundi ég halda að full ástæða væri til að gera hlé þannig að Alþfl. gæti komið sér saman um það hvað hann vill gera. Hv. 17. Reykv., þingflokksformaður Alþfl., er farinn að ræða að það þurfi að afgreiða einhver önnur mál fyrir jól en EES, en formaður Alþfl. sagði í útvarpi fyrr í kvöld, ég hlustaði á það í fréttum, að það lægi mest á því að afgreiða EES-málið en staða annarra mála er viðunandi, sagði hæstv. utanrrh.

Ég vil leggja það til, virðulegi forseti, að gert verði hlé á þessum fundi þannig að sérstaklega Alþfl. geti komið sér saman um hvað beri að gera í þessum málum.

Kristinn H. Gunnarsson(um þingsköp): Virðulegi forseti. Forseti hefur valdið í þessum efnum og auðvitað mun meiri hlutinn ráða framgangi máls en ég vil vekja athygli hæstv. forseta á því að kostir eru tveir í þessari stöðu. Velji forseti þann kost að halda umræðu áfram þá kvarta ég ekkert undan því enda vanur vökum og að vinna á nóttu ef með þarf. En ég vildi benda forseta á að það mun óhjákvæmilega hafa áhrif á störf þingnefnda. Skv. 20. gr. þingskapalaga er ekki unnt að halda þingnefndafundi á meðan á þingfundum stendur nema allir þingmenn samþykki. Forseti verður því að gera sér ljóst að verði haldið áfram umræðu eins og útlit er fyrir að forseti hafi ákveðið þá mun hún að sjálfsögðu standa nokkurn tíma. Ég sé ekki að þingmenn sem sinna lögboðinni skyldu sinni skv. 53. gr. þingskapa, að vera hér á þingfundi, uni því ef fundur stendur mikið lengur að mæta á þingnefndafundum kl. 8 í fyrramálið. Þaðan af síður ef þingfundur mun þá standa enn. Þetta vildi ég að forseta væri alveg ljóst. Enn fremur vil ég minna forseta á að samkvæmt viðverutöflu eru einungis 15 stjórnarliðar í húsinu af 36 og ég vildi gjarnan að forseti gerði þingheimi grein fyrir því hversu margir af þeim 21 sem eru fjarverandi hafa fjarvistarleyfi þannig að ljóst sé hverja vantar. Óhjákvæmilega hlýtur maður að gera þá kröfu til þingmanna verði fundi fram haldið að jafnt gangi yfir alla í þessum efnum og menn mæti hér og sinni þinglegum skyldum skv. 53. gr. þingskapalaga.

Ólafur Ragnar Grímsson(um þingsköp): Virðulegi forseti. Ég hafði óskað eftir því að forseti svaraði spurningu minni áðan en ég heyri að forseti ætlar ekki að virða mig svars. Ég spurði: Hvað er það sem knýr forsetann til að halda þannig á málum að 2. og 3. minni hluti utanrmn. verða eftir fjögurra mánaða samfellda vinnu að gera grein fyrir ítarlegum nefndarálitum sínum um hánótt? Ég vil minna virðulegan forseta á að hún kallaði mig í forsetaherbergið í dag og greindi mér frá því að henni fyndist ekki við hæfi að hv. þm. Björn Bjarnason þyrfti að slíta í sundur ræðu sína og þess vegna var ég spurður hvort ég vildi ekki fallast á að bíða með að utandagskrárumræðan hæfist svo að tillit væri tekið til hv. þm. Björns Bjarnasonar. Ég féllst á það. Þá lá svo mikið við að taka tillit til framsögumanna utanrmn. að hv. þm. Björn Bjarnason mátti ekki slíta í sundur sína ræðu og ég varð að breyta mínum áætlunum og samkomulagi. Er mönnum mismunað hér, virðulegur forseti? Er þingstörfum breytt og áætlunum og tilkynningum úr forsetastól til að verða við óskum hv. þm. Björns Bjarnasonar? En þegar ég bið um skýringu af forsetastóli um það hvers vegna forseti sér sig knúinn til að pína okkur í þessa stöðu fæ ég ekki einu sinni svar.

Mér er alveg ljóst að Alþfl. leggur á þetta höfuðkapp. Það vita allir. Það þurfti ekki ræðu hv. þm. Össurs Skarphéðinssonar til þess. En í stöðu sem þessari verður forsetinn að hafa sjálfstæðan vilja. Hann verður að gæta hagsmuna þingmanna en má ekki bara líta á sig sem fulltrúa ríkisstjórnarinnar eða ráðherranna í þessari stöðu. Fyrir utan það að ég tel að sú leið sem hér er valin sé verst fyrir ríkisstjórnina. Þetta er svo mikil óbilgirni, þetta er svo mikil ókurteisi og svo mikil óhæfa í þingstörfum að setja fulltrúa minni hluta í utanrmn. eftir margra mánaða vinnu í þessa stöðu að það getur ekki gert neitt annað en illt verra. Þess vegna vil ég minna hæstv. forseta á það hvernig hún kallaði mig til fundar í dag og bað mig að taka tillit til hv. þm. Björns Bjarnasonar. Það var gert. Ég bið um að sama sé gert við okkur og gert var við hv. þm. Björn Bjarnason. Það var tekið tillit til hans óskar. Ég fer fram á að við njótum sama réttar.

Ragnar Arnalds(um þingsköp): Virðulegi forseti. Ég held að það liggi nokkuð ljóst fyrir að þingmenn una því mjög illa að umræðum sé haldið áfram. Það er algjörlega óviðunandi að talsmenn minni hluta eigi að fara að flytja mál sitt þegar svo langt er liðið á nótt. Þess vegna legg ég til, virðulegi forseti, að umræðunni sé frestað til morguns og óska eftir að það sé borið undir atkvæði þeirra sem hér eru viðstaddir. (ÓÞÞ:Þá er það dagskrártillaga.) Ég held að ekki þurfi að hafa mörg frekari orð um það. Ég legg bara fram skriflega tillögu til forseta um að þegar verði greidd atkvæði um hvort fundinum skuli ekki frestað.

Frsm. 2. minni hluta utanrmn. (Ingibjörg Sólrún Gísladóttir): Virðulegi forseti. Á þskj. 411 hef ég lagt fram nál. mitt um frv. til laga um Evrópska efnahagssvæðið.

Þegar þetta nál. var skrifað fyrir um hálfum mánuði síðan leit ég svo á að fjögurra ára nær óslitnu samningaferli um Evrópska efnahagssvæðið væri lokið. Síðan hefur komið í ljós að lokahnykkurinn er enn þá eftir. Eina ferðina enn hefur hlaupið snurða á samningaþráðinn sem þarf að greiða úr áður en Evrópska efnahagssvæðið getur orðið að veruleika. Það þarf ekki að fjölyrða mikið um það. Sviss hefur dregið sig í hlé í kjölfar þjóðaratkvæðagreiðslu og það hefur óneitanlega í för með sér ákveðnar breytingar á samningnum. Eins og við höfum heyrt í umræðum á undanförnum dögum þá stendur hugur forustumanna bæði EFTA og EB til þess að afgreiða þær breytingar með bókun.

Virðulegi forseti. Mér finnst dálítið mikil ókyrrð í salnum og nenni eiginlega ekki að etja kappi við alla þingmenn hér úr stólnum. (Forseti:Forseti er sammála hv. þm. og biður um hljóð í salnum svo ræðumaður hafi næði til að flytja sitt mál.) Ég þakka forseta fyrir.

Eins og ég sagði hefur þetta í för með sér ákveðnar breytingar á samningnum og hugur forustumanna bæði EFTA og EB stendur til þess að afgreiða þær breytingar með tiltekinni bókun og segja að þarna sé um einföld tæknileg atriði að ræða. Við vitum það hins vegar að þessi einföldu tæknilegu atriði og hinir einföldu hlutir geta vafist fyrir mönnum og höfum mörg dæmi um það. Það er stundum sagt að fjandinn búi um sig í smáatriðunum. Við þekkjum það kannski ekki síst úr smáa letrinu í vátryggingarsamningum og ég held að það eigi við í flestum samningum að hin smáu atriði sem eiga að vera einföld geta reynst flókin þegar til á að taka.

Flest bendir til að fátækari lönd Evrópubandalagsins muni ekki sætta sig við að framlag Sviss til þróunarsjóðsins liggi óbætt hjá garði eins og menn hafa talað um. Þessi ríki lögðu mikla áherslu á aukinn fjárframlög aðildarríkja Evrópubandalagsins til sjóða sem eiga að jafna aðstöðu ríkjanna á leiðtogafundinum í Edinborg. Þ.e. á þeim leiðtogafundi lögðu þessi ríki mikla áherslu á að aukin framlög kæmu í þróunarsjóði á vegum bandalagsins. Ég held að það megi hafa þessar kröfur þeirra á leiðtogafundinum í Edinborg til marks um það sem bíður EFTA-ríkjanna þegar farið verður að semja um bókunina sem fylgja á samningnum. Ef þessi ríki eru ekki tilbúin til að láta framlag Sviss til þróunarsjóðsins falla niður þá þýðir það í heild að Ísland þarf að leggja líklega um 100 millj. kr. hærra framlag til sjóðsins sem greiðist á fimm árum, ef ég man rétt frekar en fjórum. En í heildina yrðu þetta um 100 millj. kr. aukið framlag í þróunarsjóðinn fyrir Ísland.

Bókunin, sem um er rætt að gera, á að vera einföld eftir því sem manni skilst. Að öllum líkindum verður að lögtaka þá bókun á Alþingi. Um það hafa farið fram nokkrar umræður í utanrrn. og sýnist víst sitt hverjum. Það kom m.a. fram hjá starfsmönnum utanrn. að þetta hefði verið rætt í ákveðnum hóp þar og menn væru ekki á eitt sáttir um hvort þurfi að lögtaka hana eða ekki. Ég er þeirrar skoðunar að þess þurfi að öllum líkindum og ég held að það verði ofan á. Mér segir svo hugur því þessi bókun mun segja til um hvernig lesa beri EES-samninginn. Hvernig eigi að aðlaga þennan samning þeirri staðreynd að Sviss er ekki lengur samningsaðili því að Sviss er skrifað inn í allan samninginn. Mér sýnist því að þessi bókun hafi svipaða stöðu og bókun 1 með samningnum eða bókun um altæka aðlögun, eins og hún heitir, en hana á að lögtaka samkvæmt 2. gr. frv. sem hér liggur fyrir. Ef við berum þetta saman þarf að lögtaka þessa nýju bókun.

Ef frv. sem liggur fyrir og er umræðuefnið á þessum fundi yrði samþykkt á Alþingi áður en bókun lægi fyrir þyrfti engu að síður þrjár sérstakar umræður um bókunina á Alþingi áður en hún fengi lagagildi og áður en hægt yrði að fullgilda samninginn um hið Evrópska efnahagssvæði fyrir Íslands hönd. Það er rétt að hafa það í huga að samningurinn um hið Evrópska efnahagssvæði öðast ekki gildi fyrr en öll samningsríkin hafa afhent fullgildingarskjöl bæði hvað varðar samninginn sjálfan og þessa viðbótarbókun. Þetta kemur m.a. fram í drögum að bókun sem unnin var af lagahópi EFTA og eru drög að bókun um það hvernig aðlögun samningsins um hið Evrópska efnahagssvæði gætu litið út. Þar segir í 3. gr., með leyfi forseta:

,,EES-samninginn, eins og hann er aðlagaður, og þessi bókun öðlast gildi 1. júlí 1993 að því tilskildu að allir þeir aðilar sem undirrita þessa bókun hafi afhent fullgildingar- eða samþykktarskjöl fyrir EES-samninginn og þessa bókun fyrir þann dag. Eftir þann dag skulu þau öðlast gildi á fyrsta degi annars mánaðar eftir síðustu birtingu.`` Með öðrum orðum ef lögtaka á þessa bókun þarf að bera hana upp í þinginu. Hún þarf að fara í gegnum þrjár umræður og samningurinn öðlast ekki gildi fyrr en að því loknu.

Mér sýnist því einfaldast fyrir Alþingi og reyndar fyrir íslensk stjórnvöld að láta þennan samning sem við erum að fjalla um liggja á milli 2. og 3. umr. og leggja bókunina, þegar hún hefur verið gerð, fram sem brtt. við frv. og þá væntanlega við 2. gr. frv.

Hér hefur verið lesið upp bréf frá Birni Þ. Guðmundssyni prófessor sem ég var að heyra fyrst áðan í þingsalnum. Mér finnst það mjög alvarleg ábending til Alþingis sem Alþingi verður að skoða og utanrmn. sérstaklega. Mér finnst þetta bréf, að minnsta kosti í fljótu bragði, vera rök fyrir því að láta málið liggja, láta það ekki ganga til atkvæða, hvorki til samþykktar né synjunar fyrr en að þessari bókun gerðri. Þá kemur málið lögformlegarétt fyrir á Alþingi. Ég sé þetta því sem innlegg í að láta málið liggja.

Það hefur satt að segja verið heldur leiðinlegt að fylgjast með umræðunni eins og hún hefur gengið til hér í dag og í gær og að hér skuli ekki hafa getað átt sér stað efnisumræða nema að takmörkuðu leyti. Ég held að ástæðan fyrir því sé ekki síst framganga utanrrh. á undanförnum dögum og hvernig hann hefur komið fram gagnvart Alþingi, bæði úti í Genf og eins í íslenskum fjölmiðlum á undanförnum dögum. Mér finnst þessi framkoma mjög óklók ef ég á að lýsa minni skoðun á þessu máli og ég vil gjarnan gera það þótt ég hafi ekki tekið þátt í þingskapaumræðu hérna. Mér finnst þetta óklók framkoma. Það kann vel að vera að ráðherra líti svo á að hann skori einhver pólitísk mörk út á þetta og kannski gerir hann það en ég held að það sé ekki þessu máli til framdráttar og það verði ekki til að flýta fyrir umfjöllun um málið á Alþingi að koma fram með þessum hætti gagnvart Alþingi. Auðvitað er það rétt sem hér hefur verið bent á af þingmönnum að þessi orð ráðherrans áttu auðvitað ekki bara við um stjórnarandstöðuna því hann var að tala um Alþingi í heild sinni, að hér ríkti málæði, að hér væru engin þingsköp. Það á auðvitað við um alla þingmenn. Við sitjum öll undir ámæli þegar svona orð eru viðhöfð. Því miður er þetta viðhorf að verða allt of algengt. Ég held að ráðherrar beri á þessu ábyrgð, þingmenn bera vissulega líka á þessu ábyrgð og fjölmiðlar bera á þessu ábyrgð. Ég ætla bara að minnast yfirlýsinga hæstv. forsrh. í fyrra um þennan gagnfræðaskóla og ummæla hans í morgun í fjölmiðlum þar sem ég held að hann hafi kallað þingmenn ólátabelgi. Ég ætla að minna á opnugrein sem birtist í Morgunblaðinu í fyrra og var með slíkum endemum og var slík atlaga að þinginu að auðvitað hefði átt að svara henni með formlegum hætti. (Gripið fram í.) Það var tiltekinn blaðamaður, Agnes Bragadóttir, sem skrifaði þá grein eftir að hafa setið hálfan dag á þingpöllum og fannst störf þingmanna greinilega fyrir neðan sína virðingu og fyrir neðan sína virðingu að fylgjast með þeim þingstörfum sem hér fóru fram. Allt þetta og umræðan líka eins og hún hefur gengið til á Alþingi er að mínu mati til þess að grafa undan þingræðinu og það held ég að við megum síst af öllu gera. Við megum síst af öllu stuðla að því að grafa undan þingræðinu. Ég ætla að hafa þetta mitt innlegg í þetta mál og læt ég þar með lokið umræðu um það hvernig um málin er fjallað á þingi.

Þessi staða sem er upp komin og ummæli ráðherra í garð þingsins, sem ég tek til mín rétt eins og allir aðrir þingmenn ættu auðvitað að gera, breytir ekki efnislegri afstöðu minni til málsins. Það bréf sem hér hefur komið fram frá Birni Þ. Guðmundssyni og eins staðan í málinu almennt, þ.e. að Sviss skuli vera farið út úr samningnum og þar af leiðandi fái samningurinn ekki staðist eins og hann liggur hér fyrir, eru allt formsatriði sem breyta ekki efnislegri afstöðu minni til samningsins. Þótt það væri auðvitað freisting að láta það gerast ætla ég ekki að láta þá freistingu eftir mér. Þar af leiðandi breytir þetta ekki efnisatriðum nál. sem ég hef lagt hér fram og þingmenn hafa haft á borðum sínum frá 4. eða 7. desember sl.

Þetta nál. er allítarlegt enda er það afrakstur mikillar vinnu í utanrmn. og umþenkinga og umræðu sem nefndin hefur öll tekið þátt í og hefur verið mjög gefandi og athyglisverð. Ég held að ástæðulaust sé að lesa nál. upp frá orði til orðs en ég vil gjarnan hlaupa á helstu efnisatriðum álitsins og bæta við þau ef mér þurfa þykir.

Eins og segir í upphafi nál. hefur utanrmn. Alþingis fjallað um könnunarviðræður og formlegar samningaviðræður EFTA og EB um stofnun Evrópsks efnahagssvæðis á alls 82 fundum en þar af hafa 54 fundir verið á þessu kjörtímabili. Hefur nefndin fengið á sinn fund fjölmarga aðila sem eru sérfróðir um einstaka samningssvið sem fjallað var um í viðræðunum og vísast í því sambandi, og að öðru leyti varðandi meðferð málsins í nefndinni, til nefndarálits meiri hluta utanríkismálanefndar.

Umfjöllun um EES-samninginn og mál honum tengd hefur verið bæði umfangsmikil og einstaklega fróðleg í utanríkismálanefnd og tel ég það mikil forréttindi að hafa átt þess kost að koma þar nærri. Vil ég nota þetta tækifæri til að þakka öllum þeim sem lögðu sitt af mörkum á fundum utanríkismálanefndar, bæði starfsmönnum utanríkisráðuneytisins og annarra ráðuneyta sem og öðrum sem voru til kallaðir til að aðstoða nefndina og veita henni upplýsingar.

Það þarf ekki að rekja það að upphaf þess samningaferlis sem staðið hefur í fjögur ár má rekja til leiðtogafundar EFTA sem haldinn var í Ósló þann 14. til 15. mars 1989. Þar var gefin út yfirlýsing sem þáverandi ríkisstjórn stóð. Í þeirri yfirlýsingu er m.a. verið að fjalla um hvaða leið eigi að fara í samskiptum við Evrópubandalagið og þar segir m.a.:

,,Við gerum ráð fyrir því að samningaviðræður leiði til fyllsta mögulega samkomulags um óhindraðan flutning á vöru, þjónustu, fjármagni og fólki með það að markmiði að koma á einu samræmdu evrópsku efnahagssvæði.``

Það er því ljóst að allt frá því í mars 1989 var það meginmarkmið samningaviðræðnanna milli EFTA og EB að koma á fjórfrelsinu og einu samræmdu Evrópsku efnahagssvæði. Í kjölfar þessarar Óslóaryfirlýsingar eða nánar til tekið í apríl 1989 var svo stofnuð stjórnarnefnd háttsettra embættismanna EB og EFTA til að kanna möguleika á samkomulagi milli þessara aðila um þetta fernt, þ.e. óhindruð vöruviðskipti, fjármagnsflutninga, þjónustuviðskipti og atvinnu- og búseturétt.

Þegar þessar könnunarviðræður fóru af stað urðu talsverðar umræður um þær á Alþingi og lögðu þingmenn Kvennalistans og Sjálfstfl., sem þá voru í stjórnarandstöðu, á það áherslu að Alþingi tæki formlega afstöðu í málinu áður en lengra yrði haldið í samningaviðræðunum, þ.e. að ríkisstjórnin fengi umboð frá Alþingi til áframhaldandi könnunarviðræðna. Ríkisstjórnin ákvað hins vegar að fara ekki þá leið að leita eftir umboði Alþingis heldur fékk utanrrh. þann 29. nóv. 1989 umboð þáverandi ríkisstjórnar til að eins og segir, með leyfi forseta: ,,taka þátt í undirbúnings- og samningaviðræðum þessara aðila sem byggðar verða á sameiginlegum niðurstöðum könnunarviðræðna, þar með talið þeim fyrirvörum sem Íslendingar hafa sett fram.``

Eftir að þessum könnunarviðræðum lauk var ákveðið á ráðherrafundi EFTA-ríkjanna og EB í Brussel þann 19. des. 1989 að koma hið fyrsta á formlegum samningaviðræðum um víðtæka samvinnu milli þessara aðila um þetta svokallaða fjórfrelsi.

Fyrsti fundur aðalsamninganefndar EB og EFTA var svo haldinn 20. júní 1990 en áður hafði ráðherraráð Evrópubandalagsins samþykkt samningsumboð framkvæmdastjórnarinnar þó íslenski utanrrh. hefði hins vegar ekki beint samningsumboð frá Alþingi.

Á þessum tíma lá fyrir að markmið EFTA ríkjanna með samningaviðræðunum var að tryggja aðild þeirra að innri markaði EB þegar hann yrði að veruleika 1. jan. 1993. Grundvöllur viðræðnanna var allt frá upphafi þær samþykktir EB sem vörðuðu hið svonefnda fjórfrelsi og mörkuðu rammann um hinn innri markað bandalagsins. Þessi markmið koma mjög skýrt fram í skýrslum frá utanrrh. sem lagðar voru fram á Alþingi. Markmiðið var að gerast aðili að innri markaði Efnahagsbandalagsins, markmiðið var fjórfrelsið og síðan að búa til ákveðinn stofnanaramma í kringum það.

Ég ætla ekki að rekja hérna hvernig samningaviðræður gengu fyrir sig en mig langar til að fjalla lítillega um þá fyrirvara sem íslenska ríkisstjórnin gerði á þessum tíma því að ríkisstjórnin og samningamenn Íslands lögðu upp í viðræðurnar um þetta samstarf EB og EFTA með kröfuna um fríverslun með fisk sem sína meginkröfu. Það var meginkrafan og kannski ástæðan fyrir því að farið var út í þessar viðræður á sínum tíma. Að auki gerðu þeir margháttaða fyrirvara, svo sem varðandi frelsi á sviði fjármagnsflutninga, á sviði þjónustu og fólksflutninga. Í umræðum á Alþingi í nóvember 1989 kom m.a. fram í ræðum ráðherra --- það var fleiri en einn sem gerði þetta að umtalsefni --- að þessir fyrirvarar næðu til peningakerfisins, verðbréfamarkaða, fjárfestinga í sjávarútvegi og orkulindum, vátrygginga, röskunar á vinnumarkaði o.fl. Það kom sem sagt fram í ræðum ráðherra á þingi að fyrirvararnir væru mjög margir og róttækir. Þá vaknar auðvitað spurningin: Hvernig var kröfunni um fríverslun með fisk og fyrirvörunum til haga haldið í samningaviðræðunum?

Segja má að það hafi legið fyrir allt frá upphafi að EB-ríkin mundu ekki fallast á fríverslun með fisk --- og það kom m.a. fram í ræðu ráðherra hér á þessum tíma að menn gerðu sér ekki miklar vonir um að sú meginkrafa næðist fram, þ.e. alger fríverslun meðfisk. Eins og fram kemur hér að ofan og sagt er frá í skýrslu utanríkisráðherra frá því í október 1990 töldu EFTA-ríkin nauðsynlegt að fækka fyrirvörunum ef samningar ættu að nást. Það kemur fram í skýrslunni frá því í október 1990 að EFTA-ríkin saman væru með of marga fyrirvara og það yrði að fækka þeim af því þau kæmu fram auðvitað sem ein heild gagnvart EB. Eftir að þetta varð ljóst, þ.e. frá því í október 1990, virðast fyrirvararnir í aðalatriðum hafa verið tveir hvað Ísland varðar. Annars vegar að takmarka fjárfestingar erlendra aðila tengdar náttúruauðlindum og hins vegar að koma inn varnaglaákvæði varðandi frjálsan atvinnurétt. Þessir tveir fyrirvarar koma mjög víða fram í umræðum manna um þessi mál og m.a. kom þetta mjög skýrt fram í ræðu sem hagfræðingur ASÍ hélt og fjallaði um þetta mál.

Í samningnum sjálfum er þessum fyrirvörum haldið til haga, þ.e. samningnum sem hér liggur fyrir og þeirri samningsniðurstöðu sem við erum að fjalla um, með þeim hætti að Íslendingar munu eftir sem áður viðhalda hömlum á fjárfestingum erlendra aðila í fiskveiðum og fiskvinnslu. Þá er ég að tala um frumvinnsluna. Þeir fá aðlögun að skammtímahreyfingum fjármagns til 1. jan. 1995 og að beinum fjárfestingum erlendra aðila innan lands til 1. jan. 1996. Þá er í samningnum öryggisákvæði sem ríkisstjórn Íslands hefur lýst yfir að hún muni beita ef framkvæmd samningsins leiðir til alvarlegrar röskunar á vinnumarkaði eða fasteignamarkaði.

Krafan um fríverslun með fisk breyttist í kröfu um frjálsan markaðsaðgang með fisk en hin almenna niðurstaða varð sú sem við sjáum í samningnum fyrir framan okkur í bókun 9, að tollar á sjávarafurðum lækka almennt um 70%, þ.e. 70% af því sem þeir eru í dag, og á lækkunin að koma til framkvæmda á næstu fjórum árum. Auk þess falla algerlega niður tollar á ákveðnum sjávarafurðum svo sem ferskum flökum frá næstu áramótum. Hefur þetta verið metið þannig, m.a. af Þjóðhagsstofnun, að um 93% sjávarútflutnings miðað við það sem við flytjum út í dag, auðvitað getur sú mynd svo breyst, sé án tolla. Jafnframt voru lögð drög að tvíhliða samningi milli EB og Íslands um gagnkvæm skipti á fiskveiðiheimildum. Mun ég koma inn á það síðar hér í ræðu minni.

Af þessu má ljóst vera að Íslendingar hafa gefið mikið eftir í samningaviðræðunum og sannarlega ekki fengið ,,allt fyrir ekki neitt``, enda hefur sjálfsagt enginn búist við því vænti ég. Eftir stendur að meta hvort jafnvægi sé milli fórna og ávinnings, hvort samningsniðurstaðan sé viðunandi og í þágu íslenskra hagsmuna í bráð og lengd.

Ég ætla, virðulegur forseti, aðeins að víkja að afstöðu Kvennalistans til þessara mála, þ.e. afstöðu til könnunarviðræðnanna við EB og til samningaviðræðnanna sjálfra. Það er skemmst frá því að segja að þegar á undirbúningsstigi viðræðnanna mótaðist sú stefna í Kvennalistanum að það þjónaði betur hagsmunum Íslendinga að ganga til tvíhliða viðræðna við EB en gerast aðilar að innri markaði bandalagsins. Þessi stefna kom betur fram síðar í áliti Kristínar Einarsdóttur, fulltrúa Kvennalistans í svonefndri Evrópustefnunefnd Alþingis, í áfangaskýrslu nefndarinnar til þingisins, en þar segir m.a., með leyfi forseta: ,,Þar eð ljóst er að hagsmunir Íslands verða ekki tryggðir með samfloti við önnur EFTA-ríki er farsælla fyrir okkur að ganga til samninga við EB á okkar eigin forsendum.``

Gagnrýni Kvennalistans á aðildina að innri markaði EB byggðist ekki síst á því að til grundvallar innri markaði EB liggja hugmyndir um aukna neyslu, eyðslu og þar af leiðandi veltu og hagvöxt sem eru í hrópandi mótsögn við gildismat Kvennalistans og þá áherslu sem hann leggur á varðveislu auðlinda og umhverfis. Þá hefur Kvennalistinn ætíð varað við því að framsal á valdi til stofnana EES gæti dregið úr möguleikum kvenna til að hafa áhrif á og móta samfélag sitt. Þessi skoðun var m.a. sett fram í stefnuskrá Kvennalistans fyrir alþingiskosningarnar 1991 og samþykkt landsfundar Kvennalistans það sama ár.

Hinu hefur aldrei verið neitað af hálfu Kvennalistans og margoft ítrekað að ákveðin aðlögun að EB er nauðsynleg þó að ekki væri vegna annars en þess að um 67% af vöruútflutningi okkar fer á þann markað. Þá er ég bara að tala um EB-markaðinn, ekki þennan sameiginlega EB/EFTA-markað. Þá fer ekki hjá því að svo öflugt bandalag sem EB er hafi mótandi áhrif á viðskipti og stjórnmál í sínum heimshluta. Kvennalistinn var þeirrar skoðunar að tvíhliða samningaviðræður milli Íslands og EB um endurbætur á fríverslunarsamningnum frá 1972 þjónuðu betur íslenskum hagsmunum en samflot með öðrum EFTA-ríkjum um myndun Evrópsks efnahagssvæðis.

M.a. vegna þessarar skoðunar fluttu Eyjólfur Konráð Jónsson, Kristín Einarsdóttir og Ragnhildur Helgadóttir þál. í nóvember 1989 um að utanrrh. og forsrh. yrði falið að taka þegar í stað upp tvíhliða viðræður við bandalagið. Það er engu að síður staðreynd og breytist ekki að bæði fyrrverandi og núverandi ríkisstjórn hafa fylgt þeirri stefnu að semja á grundvelli hins svonefnda fjórfrelsis um aðild að innri markaði EB og samninganiðurstaða er fengin. Það sem nú liggur fyrir er að vega og meta gallana og kostina sem í samningnum felast auk áhættunnar og möguleikanna sem bæði geta fylgt aðild að EES sem og því að standa algerlega utan við samrunaferlið í Evrópu. Í nál. mínu leitast ég eftir að leggja slíkt mat á málið en það er vissulega ástæða til þess að hafa það í huga að því getur bæði fylgt áhætta og möguleikar að gerast aðilar að EES en því fylgir líka áhætta og möguleikar að standa utan við.

Vegna EFTA-samningsins og fríverslunarsamningsins við EB frá 1972 hefur verið meira frjálsræði á sviði vöruviðskipta en annarra viðskipta milli Íslands og aðildarríkja EES. Engu að síður verða töluverðar breytingar á þessu sviði með EES-samningnum sem m.a. felast í mun ákveðnari reglum um samkeppni, eftirlit, staðla, viðurkenningu, prófanir og gæði vöru. Þessar reglur verða sameiginlegar á öllu svæðinu og þar af leiðandi draga þær úr hvers kyns viðskiptahindrunum og einfalda inn- og útflutning á vörum.

Samningurinn tryggir hindrunarlausan aðgang íslenskrar iðnframleiðslu að sameiginlegum markaði EB og EFTA en ýmis rök eru fyrir því að án hans hefði hún átt undir högg að sækja. Þannig er það viðurkennd staðreynd að markmiðið m.a. með innri markaði EB var að auka viðskipti milli þeirra landa sem eiga aðild að honum á kostnað þeirra sem utan hans standa. Í því eru auðvitað fólgnir að hluta til þeir múrar í kringum EB sem menn hafa talað um.

Hinum sameiginlegu reglum um vöruviðskipti fylgja þó ekki bara kostir heldur líka ákveðnir gallar. Það kemur kannski ekki síst vegna samkeppnisreglnanna. Þannig má nefna að ríkisstyrkir til atvinnuvega og fyrirtækja, sem hafa áhrif á samkeppnisstöðu þeirra, eru formlega séð bannaðir. Frá þessu eru að vísu ýmsar undanþágur en þær þarf að samþykkja í eftirlitsstofnun EFTA. Þetta gæti haft einhver áhrif á byggðastyrki og óbeina styrki sem sveitarfélög veita einstökum atvinnufyrirtækjum. Þá er ljóst að fyrirtæki eins og Áburðarverksmiðja ríkisins, sem hefur einkarétt á framleiðslu og dreifingu áburðar, fá ekki staðist gagnvart EES-reglum. Opna verður fyrir frjálsan innflutning á áburði sem gæti vissulega kippt rekstrargrundvellinum undan Áburðarverksmiðjunni en þar starfa nú um 130 manns og þetta er auðvitað einn af fylgifiskum þessa samnings eða getur orðið það sem taka þarf á.

Auðvitað mætti hafa mörg orð um vöruviðskiptin en ég ætla ekki að segja fleira um það og vísa frekar til nefndarálits míns að undanskildu því að mig langar til að gera hér aðeins að umtalsefni tvær bókanir sem fylgja þeim kafla sem fjallar um vöruviðskipti. Það er annars vegar bókun 3, um viðskipti með landbúnaðarvörur, og hins vegar bókun 9 sem fjallar um viðskipti með sjávarafurðir. Báðar þessar bókanir varða íslenska hagsmuni, íslenskar frumframleiðslugreinar, miklu og þess vegna vil ég fjalla hér nokkuð ítarlega um þær.

Í bókun 3 er að finna upptalningu á þeim landbúnaðarvörum sem samningurinn tekur til, almenn ákvæði um verðjöfnun vegna mismikils kostnaðar einstakra landa við það landbúnaðarhráefni sem notað er við vöruframleiðsluna og þær undanþágur sem einstaka EFTA-ríki fá frá ákvæðum bókunarinnar bæði hvað varðar vörutegundir og álagningu verðjöfnunargjalds. Bókuninni eiga að fylgja sjö svonefndir viðbætar þar sem einstök ákvæði hennar eru nánar útfærð, svo sem hvaða hráefni falla undir verðjöfnun og hvaða hráefnisverð er miðað við í verðjöfnun. Enn hefur ekki verið gengið frá þessum viðbætum af samningamönnum EB og EFTA og ljóst er að talsverður ágreiningur er um útfærslu bókunarinnar. Bókun 3 mun því ekki taka gildi fyrr en í fyrsta lagi 1. júlí 1993. Það kemur kannski ekki svo að sök þar sem þessi samningur hefur aftur frestast til þess tíma. Þessvegna vinnst auðvitað ákveðinn tími til að ganga frá þeirri bókun og láta hana taka gildi um leið og samningurinn sjálfur tekur gildi.

Niðurstaðan í þessu máli getur haft talsverða þýðingu fyrir samkeppnisstöðu íslenskra fyrirtækja sem framleiða vörur úr landbúnaðarhráefni. Skipist mál á versta veg getur samkeppnisstaðan versnað til muna og þar með staða íslensks landbúnaðar. Telja samtök bænda að allt að 10% mjólkurmarkaðarins kynni að tapast sem og hluti markaðarins fyrir tilbúna rétti. Hafa menn m.a. í því sambandi nefnt pítsur. Þetta mál kom ekki upp fyrr en Norðmenn voru búnir að ganga frá samningnum frá sér og það virðist hafa komið Norðmönnum algerlega í opna skjöldu, þ.e. hugmyndir EB um hvernig ætti að ganga frá bókun 3. Þann 22. okt. birtist í Aftenposten m.a. grein um þetta mál undir fyrirsögninni ,,Mörg þúsund störf gætu tapast``. Þar segir að Norsk kjøtt, sem eru væntanlega heildarsamtök kjötframleiðenda í Noregi, telji að ef ekki verður heimiluð verðjöfnun á kjöti geti það þýtt að kjötneysla innan lands mundi minnka sem næmi 8 þús. tonnum. Þeir segja að það mundi svara til rúmlega 1.000 ársverka. Það var líka spurningin um hvort ætti að verðjafna fyrir ost. Þar stendur: Hvað varðar neyslu á osti reiknar maður með að þar gætu tapast um 4--5 þús. tonn í innanlandsframleiðslu sem mundi þá svara til 1.500 ársverka, mest í frumframleiðslugreinum. Auðvitað er þarna talsvert mikið í húfi og því skiptir verulegu máli að íslenskir samningamenn haldi fast á málum og íslensk stjórnvöld beiti þeim meðulum sem þeim eru tiltæk náist ekki viðunandi samningsniðurstaða. Ég held að það verði að reyna að skýra það út og ráðherra verður auðvitað að gera það hér, helst í þessari umræðu, hvernig fer með þessa bókun ef menn ná ekki samkomulagi. Ef ekki næst niðurstaða og menn verða strand með samningaviðræður um bókun 3 hvernig mun málið þá halda áfram? Verður það einfaldlega þannig að bókun 3 mun ekki taka gildi eða verður það EFTA-dómstóllinn sem mun úrskurða í því máli?

Í bókun 9 um sjávarútveginn er tiltekið með hvaða hætti EB skuli lækka innflutningstolla á ákveðnum sjávarafurðum. Jafnframt er staðfest að ef lægri tollar gilda fyrir tilteknar vörur á grundvelli tvíhliða samninga milli EB og einstakra EFTA-ríkja gildi þeir sem grunntollar. Mér finnst ég hafa orðið vör við nokkurn misskilning í þessu sambandi og ýmsir tala um að bókun 6 muni falla úr gildi. Ég fæ ekki betur séð af öllu því sem ég hef lesið í þessum málum en að bókun 6 með fríverslunarsamningi EB og Íslands frá 1972 standi óhögguð. Það er í rauninni byggt ofan á þá bókun. Ef Íslendingar vilja síðar meir segja upp EES-samningnum, þá standi bókun 6 sem og líka fríverslunarsamningurinn sjálfur, þ.e. samningurinn sem Ísland og EB hafa gert á milli sín um fríverslun. Ég vísa í því sambandi til 120. gr. í EES-samningnum þar sem þetta kemur m.a. fram.

Sú tollalækkun, sem fékkst með bókun 9, er tvímælalaust mjög mikilvæg og reikna má með að þegar hún er komin að fullu til framkvæmda nemi hún um 1,5--1,8 milljörðum kr. miðað við stöðuna eins og hún er í dag því að það er auðvitað það sem þetta miðast við, þ.e. útflutninginn eins og hann er samsettur nú. Það orkar hins vegar mjög tvímælis að reikna alla tollalækkunina íslenskum útflytjendum til tekna þar sem kostnaður vegna tolla skiptist með ýmsum hætti milli seljenda og kaupenda. Það er alls ekki sjálfgefið að tollalækkunin muni leiða til þess að íslenskir útflytjendur fái hærra verð fyrir framleiðslu sína. Hún gæti fullt eins orðið neytendum í Evrópu til hagsbóta. Það er væntanlega markmið með EES-samningunum í heild og auðvitað þekkjum við það. Hér hafa t.d. verið felldir niður tollar eða lækkaðir á bílum. Það þýddi ekki að framleiðendurnir í Evrópu eða Japan eða hvar sem var fengju hærra verð fyrir bílana heldur lækkuðu bílar í verði til neytenda hér á landi. Ég ætla ekki að fullyrða að það gildi sama munstur nákvæmlega hvað varðar fiskútflutning eins og bílaútflutning en það er engan veginn hægt að reikna sér tollalækkunina alla til tekna.

Þá er ástæða til að hafa í huga að ekki fékkst fram tollalækkun fyrir ýmsar mikilvægar sjávarafurðir, svo sem edikverkaða síld og niðurlagða þó ekki sé reyndar komin endanleg niðurstaða varðandi þetta mál. Má á það benda að gangi Svíar og Finnar í EB versnar staðan enn frekar hvað varðar síldarútflutninginn þar sem þessar þjóðir hafa keypt talsvert mikið af síld af Íslendingum en engir tollar hafa verið á þeim útflutningi samkvæmtEFTA-samningi.

Þrátt fyrir þetta --- það eru auðvitað ákveðnir skafankar á þessu máli --- þá er bókun 9 mjög mikilvæg fyrir íslensk sjávarútvegsfyrirtæki. Mikilvægið felst ekki síst í auknum möguleikum til að flytja verðmætari vöru en áður á markaði EB og koma henni beint og milliliðalaust til neytenda. Þar vegur þyngst að 18% tollur á ferskum flökum fellur niður. Í þessu sambandi er hins vegar ástæða til að slá ákveðinn varnagla og óttast það sem ég kalla íslenskan gullgrafaramóral og að allir ætli að rjúka til og verða ríkir á slíkum útflutningi. Mér fannst ég geta heyrt það af fréttum nýverið að menn hefðu mjög ákveðnar hugmyndir um það að fara nú allir í ferskfiskútflunting, það væri framtíðin. Ef sá mórall nær tökum á mönnum er ég hrædd um að þetta sé sýnd veiði en ekki gefin. Það er sem hægast unnt að klúðra góðum tækifærum sem gefast með ónógum undirbúningi og vanþekkingu. Það hafa menn svo oft gert áður og ætla ég ekki að rifja upp öll þau ævintýri. Ég held að sú frestun sem varð á gildistöku samningsins til 1. júlí 1993 ætti að mörgu leyti að vera okkur kærkomin vegna þess að við vinnum þar með tíma og menn geta undirbúið sig betur og þar af leiðandi væntanlega nýtt sér betur þau tækifæri sem bjóðast með samningnum.

Bókun 9 nær til allra EFTA-ríkjanna og bætir þar með stöðu norskra sjávarútvegsfyrirtækja á markaði EB ekki síður en íslenskra. Þetta gæti haft einhver áhrif á samkeppnisstöðu íslensku fyrirtækjanna gagnvart þeim norsku. Þannig fellur nú niður tollur á frystum flökum sem hingað til hefur lagst á norskan fisk við útflutning til EB en ekki íslenskan. Hitt er ljóst að hafni Íslendingar samningnum, nú þegar fyrir liggur að norska þingið hefur samþykkt hann, hlýtur samkeppnisstaða íslensku fyrirtækjanna að versna enn frekar. Þá hafa Norðmenn tekið sinn hlut af þessari köku en okkar hlutur mundi vera skilinn eftir nema mönnum tækist að ná honum með tvíhliða samningum. Mér finnst viðbrögð EB við þjóðaratkvæðagreiðslunni í Sviss þar sem samningurinn var felldur ekki benda til þess að menn geti náð meiru fram eða jafnmiklu í tvíhliða samningum og með þessum samningi.

Óaðskiljanlegur hluti EES-samningsins er tvíhliða rammasamningur milli Íslands og EB um fiskveiðimál og skipti á gagnkvæmum veiðiheimildum. Slík samningsgerð hefur verið á döfinni allt frá því bókun 6 með fríverslunarsamningi EB og Íslands frá 1972 tók gildi. Samningar hafa þó alltaf strandað á óbilgjörnum kröfum EB um fiskveiðiheimildir í íslenskri fiskveiðilögsögu.

Þau gagnkvæmu skipti á fiskveiðiheimildum, sem staðfest voru í Óportó í maí sl., hafa í för með sér að skipum frá EB verður heimilt að veiða í íslenskri fiskveiðilögsögu og þetta er auðvitað stórt skref. Í því felst vissulega fórn af hálfu Íslendinga en á hitt ber að líta að um gagnkvæmar veiðiheimildir er að ræða á takmörkuðum afla. Menn geta auðvitað deilt um það hvort við höfum náð fram því sem hægt hefði verið í þessum viðræðum en ég held að staða Norðmanna í þessu máli sé verri en okkar. Ég vil vekja athygli á því að það hefur ekki enn náðst samningsniðurstaða milli Norðmanna og EB um skipti á fiskveiðiheimildum á næsta ári. Það virðist vera eins og segir í Aftenposten frá 7. des. að þessar samningaviðræður hafi strandað m.a. vegna þess að EB hafi ekki boðið Norðmönnum kvóta á móti þeim 6 þús. tonna þorskkvóta sem þeir fá í norskri landhelgi. Þessir samningar eru samkvæmt Aftenposten strandaðir.

Nú hefur því verið haldið fram og það kemur reyndar fram í samningstexta að tvíhliða sjávarútvegssamningar, annars vegar við Ísland og hins vegar við Noreg, séu órjúfanlegur hluti EES-samningsins. Ef Norðmenn hafa ekki gengið frá þessum sjávarútvegssamningi sínum hvernig verður þá með EES-samninginn? Getur hann tekið gildi ef sá tvíhliða fiskveiðisamningur hefur ekki verið gerður? Væri hægt að upplýsa þingið um hvernig þau mál standa, viðræðurnar milli Norðmanna og EB?

Ég var að tala um gagnkvæmar veiðiheimildir milli Íslendinga og EB. Í þessu sambandi skiptir verulegu máli að gagnkvæmnin sé annað og meira en orðin tóm, að það jafnvægi milli réttinda og skyldna, sem svo oft var ítrekað í samningaviðræðunum, nái til beggja aðila. Því miður virðist niðurstaðan vera sú að heimildir EB í formi 3 þús. karfaígildistonna standi þó svo að Íslendingum takist ekki á vertíðinni á undan að ná í þau 30 þús. tonn af loðnu sem komu í þeirra hlut. Það þurfa sérstakar aðstæður að koma upp til þess að menn geti tekið þær viðræður upp aftur. Þá hafa íslensk stjórnvöld gengist undir það að semja um breytingar á mörkum þeirra svæða sem EB má veiða innan nái skip þeirra ekki sínum hlut af karfanum. Engar sambærilegar kvaðir, t.d. í formi annarra fisktegunda en loðnu, hvíla á EB. Þannig felst gagnkvæmnin í fiskveiðisamningnum ekki í jafngildum afla upp úr sjó eins og reyndar hefur verið bent á hér á þingi og menn eru auðvitað ekki á eitt sáttir um. Á þetta hefur m.a. verið bent af Halldóri Ásgrímssyni, 1. þm. Austurl. Þetta styrkir auðvitað rök þeirra sem segja að Íslendingar fái í sinn hlut pappírsfisk en EB raunverulegan fisk. Þessi skoðun kemur m.a. fram í grein í Félagstíðindum SFR sem Jakob Jakobsson, forstjóri Hafrannsóknastofnunar, skrifaði. Kafli úr þeirri grein er birtur sem fskj. með nefndaráliti mínu.

Svo vikið sé frá landbúnaðinum og sjávarútveginum og að fjármagns- og þjónustuviðskiptum, þá er það að segja að með samningum um frjálst flæði fjármagns og þjónustu verða umtalsverðar breytingar á ýmsum sviðum íslensks samfélags, svo sem í bankamálum, tryggingamálum, fjarskiptum, fjölmiðlun, samgöngumálum og síðast en ekki síst varðandi heimildir erlendra aðila til að fjárfesta hér á landi og Íslendinga erlendis. Víða erlendis er því reyndar haldið fram að frelsi í þjónustuviðskiptum og að vissu leyti frelsi vinnuafls til þess að flytja sig á milli landa sé helsta efnislega nýjungin í þessum samningi a.m.k. hvað önnur Evrópuríki en Ísland varðar. Að frelsi fjármagns til þess að flæða á milli og frelsi vöru --- þótt mér sé illa við að tala um frelsi í þessu sambandi. Mér finnst dálítið sérkennilegt að tala um frelsi vörunnar og frelsi fjármagnsins. Það frelsi er í mínum huga tengt fólki en ekki hlutum --- og að frelsi í þjónustuviðskiptum sé kannski ein helsta nýjungin en það sé verið að formgera hina frelsisþættina sem þegar eru til staðar.

Margar þessara breytinga, sem ég var að tala um að geti orðið á íslensku samfélagi í kjölfar þess að fjármagn og þjónusta geti flætt frjálst á milli landa, yfir landamæri, eru í sjálfu sér óháðar samningnum um Evrópska efnahagssvæðið og má í því sambandi nefna fjölmiðlun og fjarskipti. Þannig liggur það í eðli tímanna að mikið sjónvarpsefni mun flæða milli landa í gegnum gervihnetti eða kapalkerfi og erfitt verður að verjast því nema með jákvæðum hætti, þ.e. ekki með boðum og bönnum heldur með því að efla innlenda kvikmynda- og dagskrárgerð og styðja við bakið á íslenskri menningarstarfsemi. Í því felst besta vörnin. Hugmyndir ríkisstjórnarinnar um að skattleggja bókaútgáfu í landinu vekja þó engar sérstakar vonir um að á því sé nægilegur skilningur hér innan lands að þessa hluti þurfi að styrkja, þ.e. hvers kyns íslenska menningarstarfsemi. Það þarf að styðja við bakið á henni en því miður er ríkisstjórnin ekki í stakk búin til þess að skilja það.

Samningurinn opnar þann möguleika að erlendar bankastofnanir, verðbréfafyrirtæki og tryggingafélög hasli sér völl á íslenskum markaði, ýmist með því að koma hér upp útibúum eða með því að kaupa sig inn í íslenska banka og fyrirtæki. Þessum breytingum á íslenskum fjármagns- og þjónustumarkaði fylgja vissulega ákveðnar hættur en þó kannski ekki þær sem mest hefur verið gert úr, þ.e. að erlendir aðilar eignist að stórum hluta íslensk fyrirtæki. Það hefur oft komið fram í umræðum að fólk óttist þetta einna mest. Ég held að það sé mun ríkari ástæða til að óttast fjárstreymi út úr landinu en inn í það. Þannig er t.d. hugsanlegt að erlendir bankar og verðbréfafyrirtæki reyni að fleyta rjómann ofan af og laða til sín stærstu viðskiptavinina, svo sem lífeyrissjóðina, en láti þjónustu við almenna viðskiptavini og smærri fjármagnseigendur sitja á hakanum. Við þessu þurfa íslenskir aðilar m.a. bregðast með aukinni hagræðingu, sérhæfingu og samvinnu.

Eins og fyrr er sagt nær frelsi útlendinga til fjárfestinga á Íslandi ekki til fyrirtækja á sviði útgerðar og fiskvinnslu. Þetta á að tryggja að erlendir aðilar geti ekki náð yfirráðum yfir auðlindum hafsins eftir þeim leiðum. Bannið við fjárfestingu í fiskvinnslunni nær hins vegar einvörðungu til frumvinnslunnar, þ.e. að verja fiskinn skemmdum, en ekki til fullvinnslu hans í neytendaumbúðir. Þarna er byggt á þegar gildandi lögum, því banni sem er í gildandi lögum við fjárfestingu erlendra aðila í útgerð og fiskvinnslu. Í álitsgerð um EES-samninginn og fasteignir á Íslandi sem Ólafur W. Stefánsson o.fl. sömdu að tilhlutan dóms- og kirkjumrh. og landbrh., segir m.a. um þetta atriði, með leyfi forseta: ,,Ýmis álitamál geta komið upp við skýringu á þessari undanþágu. Það er EFTA-dómstóllinn sem á lokaorð um það hversu langt þessi ákvæði ná.`` Þ.e. hvort menn séu þá farnir að teygja þessi ákvæði, sem þeir hafa fengið varanlega undanþágu frá, lengra en hægt sé að fallast á.

Sams konar fjárfestingafyrirvari náðist því miður ekki fram varðandi virkjun vatnsorku og jarðhita og má draga í efa að íslensk stjórnvöld hafi haldið nógu fast á þeim málum í samningaviðræðunum. Slíkur fyrirvari hefði óneitanlega skapað ákveðið öryggisnet, hvort sem stjórnvöld hefðu síðar kosið að nýta hann til fulls eða ekki. Samningarnir breyta þó ekki því að Íslendingar geta eftir sem áður bundið virkjanaréttinn við opinbera aðila en verði orkufyrirtækin einkavædd öðlast allir einstaklingar og fyrirtæki á Evrópsku efnahagssvæði sama rétt til að eignast hlutdeild í þessum fyrirtækjum. Með réttinum til að fjárfesta í landi öðlast erlendir aðilar sama möguleika og Íslendingar til að eignast vatns- og jarðhitaréttindi sem fylgja þá landinu. Samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði gefur því sérstakt tilefni til þess að tekið sé á því löngu tímabæra máli að gera þessar mikilvægu auðlindir okkar að þjóðareign rétt eins og fiskinn í sjónum. Frumvörp í þá veru hafa verið boðuð en ekki enn litið dagsins ljós og er því ástæða til gjalda varhug við stöðunni í þessum málum og fylgjast grannt með því sem þar gerist.

Eins og málum er háttað í EB í dag fylgir frelsinu til fjármagnsflutninga ekki sjálfkrafa réttur til að fjárfesta í fasteignum og landi hvar sem er á svæðinu. Sá réttur fylgir aftur á móti óhjákvæmilega atvinnu- og búseturétti einstaklinga og stofnsetningarrétti fyrirtækja. Þ.e. sá sem stofnar fyrirtæki hér getur keypt fasteignir sem tengjast þeim atvinnurekstri, sem hann þarf til þess að reka fyrirtækið, og einstaklingur sem kemur hingað og sest hér að þótt hann sé erlendur ríkisborgari öðlast sama rétt og aðrir sem búa í landinu, Íslendingar, til þess að kaupa húsnæði og fasteignir. Þetta þýðir með öðrum orðum að vilji erlendir aðilar kaupa jarðnæði hér á landi, t.d. til að setja upp ferðaþjónustu eða hefja landbúnað, er þeim það heimilt á sömu forsendum og Íslendingum eftir 1. janúar 1996 en Íslendingar fengu aðlögun til þess tíma vegna fjárfestinga í fasteignum. Rétt til kaupa á sumarbústað eða landi til frístundaiðkunar verður hægt að binda við tiltekna búsetu á Íslandi, þ.e. fólk hafi haft búsetu í tiltekinn tíma, og má í því sambandi vísa til þeirra reglna sem gilda í Danmörku varðandi dönsk sumarhús og m.a. er getið um í álitsgerð Ólafs W. Stefánssonar sem ég vísaði til áðan.

Ljóst er að réttur erlendra aðila til jarðakaupa hér á landi veldur mörgum Íslendingum miklum áhyggjum. Þær áhyggjur sitja djúpt í þjóðarsálinni sem eðlilegt er, enda hefur land alltaf verið ein af mikilvægustu auðlindum jarðar og eignarhald á landi verið rótgróið tákn um sjálfstæði einstaklinga og þjóða.

Mánuðum saman hafa íslensk stjórnvöld talað um að hægt sé að setja skorður við eignaraðild útlendinga með sérstökum ákvæðum í jarða- og ábúðarlögum. Mikilvægt er að menn átti sig á þeim möguleikum áður en EES-samningurinn verður staðfestur eða samþykktur hér á Alþingi en jafnframt er ástæða til að vara við því að svo langt verði gengið í þeirri viðleitni að koma í veg fyrir eignaraðild útlendinga að það skerði verulega rétt Íslendinga sjálfra í eigin landi og þrengi alla möguleika til að eiga eðlileg viðskipti með fasteignir og jarðnæði. Það frumvarp til jarðalaga, sem nú liggur fyrir Alþingi, virðist í fljótu bragði ganga um of í þá átt.

Virðulegi forseti. Ég ætla að víkja aðeins að atvinnu- og búseturétti en með EES-samningnum öðlast launafólk í aðildarríkjunum rétt til atvinnu hvar sem er á svæðinu og órjúfanlega tengdur honum er rétturinn til búsetu. Þetta mun hafa í för með sér umtalsverðar breytingar á íslenskum vinnumarkaði sem hefur hingað til verið mjög erfiður innkomu fyrir alla aðra en Norðurlandabúa. Þessi opnun er þó án efa meiri í orði en á borði, enda sýnir reynsla aðildarríkja EB að lítil brögð eru að því að fólk flytji sig milli landa í atvinnuleit vegna fjölskyldutengsla og skuldbindinga í sínu heimalandi.

Samningurinn, og þær tilskipanir sem honum tengjast og varða atvinnu- og búseturétt, felur í raun í sér réttarbót fyrir það launafólk sem flytur sig á milli landa. Þannig eigaáunnin félagsleg réttindi, svo sem réttur til atvinnuleysisbóta, lífeyrisgreiðslna, almannatrygginga og fæðingarorlofs, ekki að falla niður við flutninga þó að hinu sé ekki að leyna að talsverð skriffinnska gæti orðið því samfara að sækja sinn rétt, en þá er þetta þó viðbótarréttur. Þá eiga útlendingar hér á landi og Íslendingar erlendis rétt á nákvæmlega sömu þjónustu af hálfu samfélagsins og ríkisborgarar viðkomandi lands og er auðvitað félagsþjónusta þar einna mikilvægust.

Tvær hliðar eru hins vegar á þessum peningi og hin snýr að kaupi og kjörum og stöðu stéttarfélaga. Sú hætta er alltaf fyrir hendi þegar nýir hópar bætast á vinnumarkað, eða aðrar breytingar verða á vinnumarkaði að það hafi áhrif á launakjör til lækkunar. Tilskipanir EES eiga að veita vörn gegn því að taxtakaup sé undirboðið en vandinn, sem við er að etja á Íslandi, er hins vegar sérstakur að því leyti að launataxtar segja harla lítið um greidd laun og ná fyrst og fremst til kvenna og opinberra starfsmanna. Í ákveðnum greinum er það því í raun undirboð að taka laun samkvæmt töxtum. Frumvörp um vinnumarkaðsmál, sem félmn. hefur afgreitt frá sér, eiga að veita nokkra vörn gegn þessu verði þau að lögum. Um þessi mál hefur mikið verið rætt í félmn. þingsins, m.a. með tilliti til þess hvort samningur um Evrópskt efnahagssvæði breytir þeim forgangsrétti til vinnu sem kjarasamningar tryggja félagsmönnum á félagssvæði tiltekinna verkalýðsfélaga. Og svo virðist sem hann geri það ekki. Hins vegar má segja að slíkur staðbundinn forgangur gangi gegn anda samningsins og ég hef áður rætt það hér á þingi vegna þess að hann getur strangt til tekið verið staðbundinn forgangur til vinnu, verið veruleg hindrun í vegi útlendinga sem hingað koma til að leita sér að vinnu. Það má líka almennt draga í efa að hann fái staðist í nútímasamfélagi. Hitt skiptir mun meira máli fyrir stöðu verkalýðshreyfingarinnar að tryggja almennan forgang félaga í stéttarfélögum til vinnu, þ.e. tryggja félagsbundinn forgang að vissu marki þó að staðbundinn forgangur hverfi. Í því sambandi er mikilvægt að ekki verði hróflað við þeim skilningi á félagafrelsi sem ríkjandi hefur verið hér á landi um langt árabil. Í því getur falist mikilvæg vörn fyrir íslenskt launafólk á þeim breytingatímum sem nú eru fram undan og er því nauðsynlegt að koma í veg fyrir pólitískar tilraunir til að veikja hana. Á þetta er lögð áhersla hér þar sem kveðið er á um rétt fólks til þess að standa utan stéttarfélaga í hinni félagslegu áætlun EB. Það er hins vegar vert að hafa í huga að samkvæmt Maastricht-samkomulaginu er Bretland ekki bundið af hinni félagslegu áætlun EB, hvorki til góðs né ills, og því ríkir ekki einsleitni innan EB í þessum málum og þar af leiðandi er tæplega ástæða til að gera hana að heilögum bókstaf innan EES. Engu að síður er ástæða til að hafa í huga að almennt gegnir hin félagslega áætlun því þýðingarmikla hlutverki að koma ákveðnum böndum á þann óhefta markaðsbúskap sem fylgir innri markaði EB.

Um forganginn til vinnu er m.a. fjallað í skýrslu forseta ASÍ um störf Alþýðusambands Íslands árið 1992 og þar er m.a. vitnað í bréf til utanrrh. sem forusta ASÍ eða forseti ASÍ skrifaði ráðherranum rétt aður en EES-samningurinn var undirritaður í Óportó. Í bréfi þessu er athygli utanrrh. vakin á því að sérfræðinganefnd Evrópuráðsins gerði athugasemd við stöðu mála hér á landi hvað varðaði forgang félagsmanna verkalýðsfélaga að vinnu en í bréfinu segir jafnframt, með leyfi forseta:

,,ASÍ og íslensk stjórnvöld hafa hins vegar jafnan haldið því fram að framkvæmd okkar á þessari grein sé í fullu samræmi við inntak hennar þar sem aðildarskylda er hvorki lögbundin né almennt skilyrði í stéttarfélögum en greiðsluskylda er bundin í lög, sbr. lög nr. 55/1980. Og svo segir áfram í bréfi forseta ASÍ: ,,Við viljum vekja athygli þína á þessu atriði áður en þú skrifar undir samninginn um Evrópskt efnahagssvæði. ASÍ mun ekki sætta sig við að breyting verði á afstöðu íslenskra stjórnvalda hvað þetta atriði varðar ef og þegar til þess kemur að þessi sáttmáli verði hluti af reglum Evrópska efnahagssvæðisins. Við afgreiðslu þess máls mun ASÍ gera kröfu um að íslensk stjórnvöld geri stranga fyrirvara um túlkun Íslendinga á félagafrelsi. Við vísum að öðru leyti til þess að þetta mál er enn til umfjöllunar innan Evrópuráðsins.

Síðan segir í skýrslunni: ,,ASÍ barst síðar svar frá utanrrn. þar sem ráðherra féllst á sjónarmið forseta ASÍ og fullvissaði hann um að íslensk stjórnvöld mundu ekki hvika fráafstöðu sinni í þessum málum.``

Mjög margir hafa látið í ljós áhyggjur vegna þeirrar opnunar á íslenskum vinnumarkaði sem fylgir EES-samningnum og óttast mikið aðstreymi fólks í atvinnuleit til landsins. Ekki er hægt að afskrifa þann ótta sem algerlega ástæðulausan en það er skoðun mín að í þessu máli, eins og varðandi fjármagnið, sé meiri ástæða til að hafa áhyggjur af útstreymi en innstreymi. Ef ekki er búið betur en gert hefur verið að félagsþjónustu í samfélaginu, menntun, rannsóknum og nýsköpun í atvinnulífi er fyllilega raunhæft að óttast atgervisflótta úr landi. Viðbrögðin við því mega þó ekki vera þau að loka að sér heldur þarf gagngera uppstokkun á ýmsum sviðum íslensks samfélags.

Nú hef ég farið yfir það sem telst vera innan ramma hins svokallaða fjórfrelsis en utan ramma fjórfrelsisins falla málaflokkar eins og umhverfismál, menntamál, félagsmál, vinnuvernd, neytendamál og rannsóknir og þróun. Um þennan þátt EES-samningsins hefur einna minnst verið fjallað í utanmn. enda er hann ekki mjög umdeildur. Því miður er íslenskur réttur í umhverfismálum, vinnuvernd og neytendamálum svo vanþróaður að talsverður ávinningur er af þeim tilskipunum EB sem teknar verða upp innan EES. Þessum umbótum gætu Íslendingar auðvitað sem best komið í kring upp á eigin spýtur óháð samningnum. Hitt er jafnvíst að samningurinn knýr okkur til aðgerða sem ella hefðu kannski dregist á langinn. Það vekur auðvitað athygli að svo virðist sem reglur EB um þessi mál, sérstaklega um vinnuvernd, hafi haft talsvert mikil áhrif í Danmörku og eins og segir hér í Politiken þann 9. des. sl. að EB hafi gert danska vinnustaði að öruggari stöðum en áður. Hér er sagt að EB hafi orðið lyftistöng á dönskum vinnustöðum hvað öryggi varðar. M.a. er vísað til tilskipana EB um vinnu við tölvur og þær tilskipanir hafi leitt til þess að vinnueftirlitið danska hafi í fyrsta skipti getað gefið fyrirmæli um það að starfsmenn við tölvur skuli taka sér hlé með vissu millibili ef vinnan við tölvurnar er einhæf og vinnueftirlitið danska getur lagt sektir á fyrirtækin ef þau fara ekki eftir þessu. Það er sagt að þessar tilskipanir EB hafi í haust leitt til þess að sex EB-tilskipanir sem varða vinnuvernd og vinnuumhverfi hafi verið gerðar að lögum í Danmörku. Ástæðan fyrir þessu liggur kannski ekki hvað síst í því að ýmis ríki Evrópu og Evrópubandalagsins hafa þá hefð að setja alls kyns lágmarksreglur um vinnustaði og aðbúnað á vinnustöðum og vinnuvernd í lög, en í Danmörku er sú hefð frekar ríkjandi að um þetta sé samið í kjarasamningum þannig að hefðirnar eru ekki þær sömu. Engu að síður virðist það vera staðreynd að þetta hafi skilað sér inn á danska vinnustaði og gert þá að ýmsu leyti öruggari en þeir voru.

Ef EES verður að veruleika þarf að setja mun ítarlegri lög og reglur hér á landi á sviði neytendaverndar, m.a. um hættulegar vörur, villandi auglýsingar, neytendalán og verðmerkingar. Í umhverfismálum verða Íslendingar að setja ítarlegri reglur en nú gilda, t.d. varðandi hreinsun skolps, verndun neysluvatns og varnir gegn loftmengun og annarri mengun. Þetta mun án efa hafa í för með sér aukin útgjöld fyrir einhver sveitarfélög en á hinn bóginn er löngu tímabært að ganga þannig frá skolp-, sorp- og neysluvatnsmálum í landinu að viðunandi sé.

Í tengslum við þetta er hins vegar ástæða til að hafa í huga að það getur verið opið fyrir túlkun hvort reglur teljast til vinnuverndar eða umhverfismála eða tæknilegra viðskiptahindrana. Þetta kemur m.a. fram í svari umhvrn. við fyrirspurn sem ég bar fram í utanrmn. um þetta efni. Í bréfinu frá umhvrn. segir að það sé, með leyfi forseta: ,,nokkur fjöldi EB-reglna sem telja má til umhverfismála en eru í samningnum flokkaðar undir tæknilegar viðskiptahindranir. Meginreglan er sú að EFTA-ríkjunum leyfist ekki að viðhafa strangari kröfur varðandi framkvæmd þessara reglna enda mundi það geta haft áhrif á hið svonefnda fjórþætta frelsi. Þessum reglum er ætlað að samræma kröfur á samningssvæðinu og því gætu mismunandi kröfur verið túlkaðar sem viðskiptahindrun.``

Á lista yfir tilskipanir, sem snerta umhverfismál en falla undir reglur um frjálsa vöruflutninga, er m.a. að finna tilskipanir sem varða loftmengun, efni sem eyða ósonlaginu, varning sem inniheldur eiturefni eða hættuleg efni o.fl. Þarna er því grátt svæði þar sem mál sem vissulega eru umhverfismál teljast til viðskiptahindrana og þar af leiðandi ekki hægt að setja strangari kröfur um það í einu landi en öðru.

Í inngangi að EES-samningnum er lögð áhersla á það að samningsaðilar hafi einsett sér eins og segir í samningnum ,,að varðveita, vernda og bæta umhverfið og sjá til þess að náttúruauðlindir séu nýttar af varúð og skynsemi, einkum á grundvelli meginreglunnar um sjálfbæra þróun og þeirrar meginreglu að grípa skuli til varúðarráðstafana og fyrirbyggjandi aðgerða``. Þetta eru vissulega fögur orð en það verður að segjast eins og er að þess verður ekki vart að þau endurspeglist í einstökum greinum samningsins þar sem þeim er vikið til hliðar vegna þeirra viðskiptahagsmuna sem eru hreyfiafl samningsins. Þetta er svo sem engin uppgötvun hjá mér. Þetta hafa auðvitað umhverfissamtök á Norðurlöndunum bent á og á þetta er líka bent í nefndaráliti utanríkismálanefndar finnska þingsins þegar það afgreiddi frá sér samninginn. Það afgreiddi að vísu frá sér samninginn með jákvæðum hætti, þ.e. var fylgjandi samningnum og lagði til að hann yrði samþykktur og staðfestur, en engu að síður er bent á það í álitsgerð þessarar utanríkismálanefndar að það sé ákveðnum vandkvæðum bundið að sameina þessa tvo mótsagnakenndu þætti, þ.e. að annars vegar þurfi vörur og verslun að geta fari um og notið ákveðins frelsis og samkeppnin eigi að vera í hávegum höfð og hins vegar eigi að vernda umhverfið. Þetta geta oft orðið miklar andstæður vegna þess að mikil vöruframleiðsla, mikil neysla er að sjálfsögðu í eðli sínu andsnúin umhverfinu. Þetta er mörgum hverjum ljóst sem eru að fjalla um þetta mál og leggja engu að síður til að þessi samningur verði staðfestur. Mér finnst nú vanta svona ákveðnar áherslur í nefndarálit meiri hlutans þannig að hann sjái ekki bara kostina við þetta heldur líka gallana og hætturnar.

En hvað sem þessu líður er full ástæða til að halda á lofti þeirri kröfu að samningsaðilar og stofnanir þeirra túlki samninginn með tilliti til þessara inngangsorða sem ég gat um hér áðan, þ.e. inngangsorðanna um að varðveita, vernda og bæta beri umhverfið og sjá til þess að náttúruauðlindirnar séu nýttar af varúð og skynsemi. Þessi inngangsorð eru auðvitað í lög sett eins og annað í meginmáli þessa samnings. Við erum að lögtaka meginmál samningsins og þetta er hluti af honum.

Menntamál eru almennt ekki á samningssviði EB, heldur eru þau mál hvers þjóðríkis fyrir sig. Bandalagið gengst engu að síður fyrir ýmsum samstarfsverkefnum á sviði menntamála og heldur uppi öflugu rannsókna- og þróunarstarfi. Íslendingar eru þegar aðilar að tveimur mikilvægum áætlunum sem byggja á nemendaskiptum, annars vegar COMETT-áætluninni og hins vegar svokallaðri ERASMUS-áætlun. Það sem fyrst og fremst breytist með EES-samningnum er að Ísland, sem og önnur EFTA-ríki, mun geta haft áhrif á mótun samstarfsins og alla ákvarðanatöku en þarf ekki lengur að kaupa sig inn í einstök verkefni með sérstökum samningum við EB.

Ef við lítum á þessi samstarfsverkefni sem Íslendingar hafa þegar verið aðilar að er enginn vafi á því að Íslendingar hafa hingað til fengið meira út úr aðildinni að áætlunum EB en þeir hafa lagt til þeirra. Ég vænti þess að það komi heim og saman við reynslu Íslendinga af öðrum alþjóðlegum samstarfsverkefnum, að reynsla okkar sé yfirleitt sú að við fáum meira út úr því en við leggjum a.m.k. fjárhagslega til þeirra. Engu að síður kostar það bæði fé og vinnu að taka þátt í slíkum verkefnum og það lýsir ótrúlegri skammsýni íslenskra stjórnvalda að búa svo illa að menntakerfinu að það sé tæpast í stakk búið til að sinna því aukna alþjóðastarfi sem fylgir auðvitað EES-samningnum. Þetta hefur m.a. komið fram hjá háskólanum sem í yfirlýsingu dags. þann 8. sept. sl. segir að það sé tæpt að háskólanum takist að sinna þeim skyldum sem hann hafi tekið á sig með samstarfssamningum við aðra háskóla. Og svo að vitna sé beint í þessa yfirlýsingu: ,,Svo gæti farið að skila þyrfti aftur styrkfé frá Evrópubandalagi þar sem mannafla skortir til að sinna umsóknum.`` Auðvitað er alveg fráleitt að svona skuli búið að æðstu menntastofnun landsins að hún geti ekki sinnt alþjóðasamstarfi sómasamlega sem mun skipta okkur verulegu máli og skila okkur ávinningi.

Samningnum um Evrópska efnahagssvæðið fylgir full aðild EFTA-ríkjanna að rammaáætlun EB á sviði rannsókna og þróunarverkefna. Íslendingar hafa lýst því yfir að þeir muni ekki nýta sér þennan rétt fyrr en 1. jan. 1994 vegna ónógs undirbúnings. Þessi þáttur EES-samningsins gæti reynst Íslendingum mjög mikilvægur ef vel er á málum haldið.

Stundum hefur verið sagt að það sem við stöndum andspænis í vestrænu samfélagi í dag sé svokölluð þriðja iðnbyltingin, samfélagið hafi þegar farið í gegnum tvær iðnbyltingar, þá fyrri á seinni hluta 18. aldar, þá síðari á seinni hluta 19. aldar og svo aftur sé sú þriðja núna eftir seinni heimsstyrjöld. Við vitum að öllum slíkum byltingum í framleiðsluháttum --- við þurfum ekki annað en að líta á þessar tvær sem þegar hafa átt sér stað og skoða þær ögn --- fylgja margháttaðar breytingar í efnahagslífi, í menningu og í stjórnmálum. Þeim fylgir m.a. breyting á pólitískri þátttöku. Það koma nýir hópar til sögunnar í stjórnmálum, það hefur alltaf gerst. Þátttakan í stjórnmálum verður með öðrum hætti og þessu fylgja líka breytingar í hugmyndum manna um þjóðríkið. En þessar byltingar hafa ekki bara áhrif á menn, menn eru ekki bara þolendur heldur eru þeir líka gerendur. Þarna eru auðvitað alltaf gangvegir á milli.

Mér finnst að það skipti verulegu máli að gera sér grein fyrir þessu, ekki síst þegar maður tekur afstöðu til EES-samningsins og eins þegar maður veltir því fyrir sér hvað muni ráða örlögum þjóða og fyrirtækja í framtíðinni. Þá verður maður að átta sig á því hvernig þetta samfélag er að breytast og þróast og hvernig við því eigi að bregðast. Ég er alveg sannfærð um að það sem mun ráða örlögum þjóða og fyrirtækja í framtíðinni er hvort þau hafa yfir að ráða öflugri tækni og vel menntuðu fólki. Ég óttast það að aðgerðir sem hefur verið staðið fyrir innan lands, m.a. í menntamálum og atvinnumálum, gangi gegn þessu og þar af leiðandi sé ákveðin hætta á því að Íslendingar dragist aftur úr í þessum efnum. Ef Íslendingar eiga ekki að dragast aftur úr öðrum þjóðum verður að gera gangskör í því að efla hvers kyns rannsókna- og þróunarstarfsemi á sviði verk- og hugvísinda. Menn leggja ævinlega mikla áherslu á hinn verklega þátt en hugvísindin skipta ekki síður máli í þessu sambandi vegna þess að hugvísindin eru mikið hreyfiafl hugmynda og þau má ekki vanvirða og það skiptir máli þegar verið er að byggja upp rannsókna- og þróunarstarfsemi og þróunaráætlanir að þau séu þar fyllilega inni.

Aðildin að rammaáætlun EB gæti verið okkur lyftistöng á þeim sviðum ef íslensk stjórnvöld skynja sinn vitjunartíma og leggja það til hennar sem þarf.

Þegar fjallað er um samninginn fer ekki hjá því að hinn svokallaði stofnanaþáttur EES-samningsins hljóti að vega mjög þungt í allri umfjöllun. Með stofnunum EES er samstarfi EFTA-ríkjanna og EB markaður formlegur rammi og af honum ræðst hvar og hvernig ákvarðanir eru teknar, eftirliti hagað og deilumál leyst. Slíkt er ævinlega vandmeðfarið vegna þess að um leið og þjóðríkin bindast samtökum um umfangsmikið samstarf skerða þau að vissu marki sjálfstæði sitt og svigrúm til athafna. Hjá þessu verður tæpast komist en það hefur engu að síður verið stefna íslenskra stjórnvalda fram að þessu að standa vörð um fullveldisrétt íslensku þjóðarinnar og framselja ekki ríkisvald í alþjóðlegum samningum. Hins vegar er ástæða til að draga í efa að við þetta hafi verið staðið og vil ég þar m.a. benda á herstöðvarsamninginn við Bandaríkjamenn árið 1952 en með þeim samningi voru þeim fengin yfirráð yfir vörnum landsins og afmörkuðum landsvæðum á Íslandi. Þetta vekur auðvitað athygli ekki síst erlendra aðila sem eru að fjalla um þessi mál hvort menn hafi ekki litið á þetta sem fullveldisbrot.

Þegar stofnanaþáttur EES-samningsins er skoðaður vaknar óneitanlega sú spurning hvort í honum felist eitthvert framsal á löggjafarvaldi, framkvæmdarvaldi eða dómsvaldi. Slíkt framsal kann að vera nauðsynlegt eða réttlætanlegt til að uppfylla markmið samningsins, en ef svo er verður auðvitað mjög mikilvægt að tryggja að það gangi ekki gegn ákvæðum stjórnarskrárinnar.

Utanríkismálanefnd hefur farið mjög vel í gegnum þennan þátt málsins og fengið upp í hendurnar fimm lögfræðilegar álitsgerðir sem orðið hafa til hver með sínum hætti. Ég ætla ekki að rekja þær hér, ég held að það hafi verið gert oftar en einu sinni og oftar en tvisvar og oftar en þrisvar hér á þingi og óþarfi að rekja þær allar. En mig langar til þess að fjalla aðeins um hina einstöku þætti valdsins í þessu nefndaráliti og fjalla fyrst um löggjafarvaldið.

Lögfræðingarnir nálgast stjórnarskrána á nokkuð mismunandi hátt og greinir m.a. áum hvernig túlka beri fullveldishugtakið í stjórnarskránni. Dr. Guðmundur Alfreðsson telur að í samningnum felist efnislegt framsal á löggjafarvaldi frá Alþingi til framkvæmdarvaldsins og fjölþjóðlegra stofnana, þ.e. frá Alþingi annars vegar og til framkvæmdarvaldsins og fjölþjóðlegra stofnana hins vegar. Björn Þ. Guðmundsson stjórnlagaprófessor hefur lýst svipaðri skoðun. Þessa skoðun byggja þeir á því að Alþingi geti aðeins samþykkt eða synjað EES-reglum þegar þær koma til kasta þess en ekki breytt þeim. Þá sé réttur þingmanna til frumkvæðis að nýjum lögum á samningssviði EES skertur. Guðmundur segir engu að síður í álitsgerð sinni að það sé ,,matsatriði og geti horft til beggja átta hvort þetta fyrirkomulag brýtur í bága við stjórnarskrána`` svo orðrétt sé vitnað í álitsgerð Guðmundar.

Lögfræðinganefnd utanríkisráðherra leggur aftur á móti áherslu á að þarna sé um hefðbundinn þjóðréttarsamning að ræða og þar af leiðandi fari setning nýrra EES-reglna ekki eftir reglum landsréttar hvers ríkis. Þarna sé um þjóðréttarsamning að ræða. Og í nefndarálitinu segir að þarna eigi ,,því ekki við stjórnarskrárákvæði um frumkvæðisrétt ríkisstjórnar eða þingmanna að lagafrumvörpum eða rétt til flutnings breytingartillagna. Um breytingar á ákvæðum samningsins fer formlega á sama hátt og um breytingar á öðrum þjóðréttarsamningum sem Ísland er aðili að.``

Samkvæmt samningnum á samráð um nýjar eða breyttar EES-reglur fyrst og fremst að fara fram á vettvangi sameiginlegu EES-nefndarinnar milli framkvæmdastjórnar EB annars vegar og fulltrúa framkvæmdarvaldsins í aðildarríkjum EFTA hins vegar. Komist þessir aðilar að sameiginlegri niðurstöðu á Alþingi ekki nema tveggja kosta völ --- samþykki eða synjun. Það er því mjög mikilvægt að Alþingi sé inni í samráðsferlinu allt frá upphafi og fái nákvæmlega sömu upplýsingar og ráðuneytin um hugmyndir sem uppi eru um breytta löggjöf á samningssviðinu. Þá er mikilvægt að ráðherrar og aðrir fulltrúar framkvæmdarvaldsins hafi fullt samráð við Alþingi þegar samið er um slíkar breytingar í sameiginlegu EES-nefndinni. Aðrar EFTA-þjóðir, svo sem Finnar og Austurríkismenn og ég held líka Svíar, ætla --- að danskri fyrirmynd --- að koma sér upp sérstakri þingnefnd til að fylgjast með framkvæmd EES-samningsins og er brýnt að Alþingi taki á þessum málum, verði samningurinn að veruleika, og komi sér upp einhverri slíkri nefnd sem beinlínis hafi það hlutverk að fylgjast með framkvæmd samningsins allt frá því að hugmynd kemur fram um breytingar á honum og þar til sú breyting er afstaðin eða henni hefur verið hafnað eftir atvikum.

Þegar við fjöllum um framkvæmdarvald og dómsvald erum við komin að því sem lögfræðingana greinir kannski einna helst á um. Þá greinir nefnilega helst á um það hvort eftirlitsstofnun EFTA og EFTA-dómstólnum sé fengið í hendur framkvæmdarvald og dómsvald sem með réttu ætti að vera í höndum íslenskra yfirvalda. Rökstuðningur nefndar utanríkisráðherra er ekki alveg afdráttarlaus hvað þetta varðar og þannig segir m.a. í álitsgerð hennar: ,,Við teljum að reglurnar um vald stofnana EFTA séu vel afmarkaðar og feli ekki í sér verulegt valdframsal sem talið verði íþyngjandi í ríkum mæli. Verður að telja að stjórnarskráin heimili framsal stjórnvalds sem er takmarkað með þessum hætti og varðar milliríkjaviðskipti.`` Um þennan þátt segir Guðmundur Alfreðsson m.a., um framsal á framkvæmdarvaldi og dómsvaldi til eftirlitsstofnunar EFTA, með leyfi forseta:

,,Eftirlitsstofnun EFTA yrði sjálfstæð stofnun og eftirlitsmennirnir, þar með talinn íslenski eftirlitsmaðurinn, mættu ekki taka við fyrirmælum frá ríkisstjórnum aðildarríkjanna. Þarna yrði sem sagt um yfirþjóðlegan framkvæmdarvaldsaðila að ræða sem á að geta tekið ákvarðanir sem mundu verða bindandi á Íslandi og koma beint til fullnustu innan lands án þess að íslensk stjórnvöld eða dómstólar gætu sagt nokkuð um efnishliðina. Og síðar segir hann: ,,Það er mín niðurstaða um framkvæmdarvaldsþátt EES-samningsins að yfirþjóðlegt framsal af þessu tagi fái ekki staðist skv. 2. gr. stjórnarskrárinnar sem felur tilteknum íslenskum aðilum þetta vald.

Svo vitnað sé í Björn Þ. Guðmundsson prófessor, þá segir hann m.a., með leyfi forseta: ,,Ef litið er á stjórnarskrárviljann einan, þ.e. það sem vakti fyrir Íslendingum þegar þeir settu sér stjórnarskrá, þykir mér alveg ljóst að hann teldi valdframsalið samkvæmtEES-samningnum óheimilt. Um framsal á framkvæmdarvaldi segir Björn Þ. Guðmundsson, með leyfi forseta: ,,Framsal framkvæmdarvalds samkvæmt stjórnsýslurétti til utanaðkomandi aðila, þegar lögbær aðili er til í landinu á því sviði, er mjög sjaldgæft hér innan lands. Óþekkt er að slíkt framsal eigi sér stað til útlanda. Í málflutningi sínum hefur Björn Þ. Guðmundsson lagt áherslu á skyldleika íslensku, dönsku og norsku stjórnarskránna og bent á að vegna aukinna alþjóðatengsla hafi bæði Danir og Norðmenn bætt ákvæðum inn í stjórnarskrár sínar sem heimili afmarkað framsal á fullveldi með samþykki aukins meiri hluta á þjóðþingunum. Um er að ræða 20. gr. dönsku stjórnarskrárinnar og 93. gr. þeirrar norsku. Björn bendir á að þessi breyting hafi ekki verið gerð á íslensku stjórnarskránni og meðan umræðan í Noregi og Danmörku snúist um það hversu mikið framsal á ríkisvaldi sé heimilt hljóti hún hér á landi að snúast um það hvort framsal sé yfirleitt heimilt. Það er hans skoðun að íslenska stjórnarskráin heimili það ekki.

Í greinargerðinni með norska frumvarpinu til staðfestingar á EES-samningnum er sérstaklega fjallað um stjórnarskrárþátt málsins. Þar eru tekin af öll tvímæli um að meðhöndla verði samninginn á norska Stórþinginu í samræmi við 93. gr. stjórnarskrárinnar sem kveður á um aukinn meiri hluta. Í greinargerðinni með norska frumvarpinu kemur fram að það sem ráði úrslitum séu ákvæði EES-samningsins um framkvæmd samkeppnisreglnanna og EFTA-samningurinn um eftirlitsstofnun EFTA og EFTA-dómstól.

Þau rök hafa heyrst í umræðunni um EES-samninginn að þegar einstök ríki, fyrirtæki og einstaklingar nýti sér rétt sem ávinnist fyrir tilstilli milliríkjasamninga, þ.e. fái nýjan rétt, sé ekki óeðlilegt að þeir gangist um leið undir einhvers konar milliríkjalög eða dómstóla. Þessir aðilar séu að fá nýjan rétt og eigi þar af leiðandi að taka á sig nýjar skyldur. Þá séu slík lög og dómstólar mjög mikilvæg tæki til að hafa eftirlit með og koma lögum yfir fjölþjóðafyrirtæki sem hafi veruleg áhrif á öll viðskipti og tilheyri í raun engu einu þjóðríki öðru fremur sem hreyfir sig á fjölþjóðlegum markaði og séu í fjölþjóðlegri eigu. Undir þetta sjónarmið get ég tekið en um leið er ástæða til að vara við þeirri skoðun að tilgangurinn helgi meðalið. Þeir sem fara með tiltekið þjóðfélagsvald, í þessu tilviki íslensk stjórnvöld, geta ekki leyft sér að taka afdrifaríkar ákvarðanir ef þau eru vitandi vits um að vafi leikur á því að þær standist gagnvart lögunum. Slíkum vafa verður að eyða sé þess nokkur kostur.

Í ljósi þeirrar umræðu um stjórnarskrárþátt EES-samningsins, sem hér hefur verið rakin, tel ég að það geti orkað verulega tvímælis, svo ekki sé sterkar að orði kveðið, að ákvæði EES-samningsins um eftirlit og dómstól standist gagnvart íslensku stjórnarskránni. Ríkisstjórnin og Alþingi hafa það á valdi sínu að eyða þeim vafa og hafa verið fluttar tillögur til breytinga á stjórnarskránni hér á þingi til þess m.a. að setja inn í stjórnarskrána ákvæði sem eru til þess fallin að eyða slíkum vafa en þær hafa ekki náð fram að ganga.

Virðulegur forseti. Ef ég dreg saman niðurstöður mínar í þessu máli þá vil ég fyrst ítreka það eins og hér hefur komið fram í máli mínu að það var á sínum tíma skoðun Kvennalistans að leið tvíhliða viðræðna við EB hentaði íslenskum hagsmunum betur en leið Evrópska efnahagssvæðisins. Þessi afstaða hefur ekki breyst eftir að niðurstaða fékkst í samningaviðræðurnar og tækifæri gafst til að vega og meta þá kosti og galla EES-samningsins sem hér hafa m.a. verið gerðir að umfjöllunarefni. Ítrekaði Kvennalistinn andstöðu sína við samninginn á landsfundi á Laugarvatni 30. október sl.

Það sem vegur þyngst í gagnrýni kvennalistakvenna þegar EB og EES er annars vegar --- og þá er ég auðvitað að tala um svona almennt talað, auðvitað er það misjafnt hjá hverri og einni hvar þyngdarpunkturinn liggur, en það sem vegur þyngst er sú hugmyndafræði neyslu og sóunar sem innri markaðurinn byggist á. Sá skortur á lýðræði og samþjöppun valds í stofnunum þessara bandalaga og síðast en ekki síst það karlveldi sem þar ræður ríkjum. Kvennalistakonur greinir hins vegar á um hvernig við þessu eigi að bregðast.

Sóunarhugmyndafræði, skortur á lýðræði og karlveldi einskorðast ekki við EB og EES, heldur er þarna um alþjóðleg fyrirbæri að ræða sem því miður virða engin landamæri. Baráttan gegn þeim er því ekki bundin við þjóðríkin og það þarf öflugt alþjóðlegtsamstarf til að vinda ofan af hugmyndum hins vestræna hagkerfis um endalausan vöxt og tryggja gæði mannlífs og náttúru til frambúðar. Ekki síst tel ég þetta mikilvægt í ljósi þess hvernig samfélagsþróunin er og hvernig ég tel að hún muni verða á komandi árum.

Afstaða til aðildarinnar að EES mótast auðvitað af fjölmörgum þáttum og vegna þess mikla valds sem endurspeglast í EB er mjög eðlilegt að einstaklingar og hópar, sem hafa lítil völd í samfélaginu, svo sem konur og láglaunafólk, óttist hvers kyns tengsl við bandalagið. Hið svokallaða fjórfrelsi nýtist þessu fólki heldur ekki með beinum hætti þar sem það ræður hvorki yfir fjármagni né fyrirtækjum. Þar við bætist svo að konur eru almennt ekki mikið á faraldsfæti á vinnumarkaði vegna stöðu sinnar í fjölskyldunni og þar af leiðandi hefur afnám landamæra á vinnumarkaði ekki sömu þýðingu fyrir þær og karla. Hins vegar er mjög hæpið að staða og kjör kvenna, láglaunafólks og síðast en ekki síst íslensku þjóðarinnar séu betur tryggð ef Ísland stendur algerlega utan við samrunaþróunina í Evrópu. Staðan er einfaldlega sú að samhliða tæknibyltingu og breyttum framleiðsluháttum eins og ég gat um hér áðan hafa átt sér stað gagngerar breytingar á skipulagi efnahags- og markaðsmála í heiminum. Þessari þróun verður ekki snúið við og hún lætur engan ósnortinn. En það er hægt að hafa áhrif á hana, menn eru gerendur, ekki bara þolendur og það er hægt að beina henni inn á brautir sem eru manneskjunni vinsamlegri.

Á undanförnum öldum hefur þjóðarhugtakið tekið ýmsum breytingum. Hugmyndin um þjóðina, í þeirri landfræðilegu merkingu sem við leggjum í hugtakið í dag, það er reyndar ekki bara landfræðileg merking, það kemur fleira til eins og tungumál og menning, en þessi hugmynd um þjóðina sem uppsprettu valds og þjóðríkið sem allt að því náttúrulegt og eilíft fyrirbæri er ekki ýkja gömul. Þetta er í raun 19. aldar hugmynd sem endurspeglar þær hræringar sem þá áttu sér stað í Evrópu. Á þeim tíma var þjóðríkið víðast hvar hagkvæmt og eðlilegt skipulag. Það myndaði einn markað sem var sjálfum sér nógur um flesta hluti. Þjóðríkið sem fullvalda ríki gat haft yfirsýn og eftirlit með athöfnum manna innan sinna landamæra, sett um þær lög og fellt dóma. Í Evrópu hafði það líka því mikilvæga hlutverki að gegna að tryggja öryggi og velferð þegnanna. Er óhætt að fullyrða að þjóðríki, sem byggir á lýðræði og þar sem valdsvið stofnana er skýrt og vel afmarkað, hefur reynst öðrum stjórnkerfum betur og þar af leiðandi er full ástæða fyrir þjóðir að fara varlega í að takmarka fullveldi sitt. Og nú mega menn ekki skilja orð mín sem svo að ég telji að dagar þjóðríkisins séu liðnir. Alls ekki. Ég er sannfærð um að þjóðríkið mun hafa veigamiklu hlutverki að gegna a.m.k. langt fram á næstu öld.

Það er engu að síður staðreynd að þær breytingar, sem orðið hafa á markaðskerfinu á þessari öld, hafa haft veruleg áhrif á þetta stjórnkerfi og ekkert ríki er lengur sjálfstætt á sama hátt og í upphafi aldarinnar. Sífellt meiri samskipti eiga sér stað þvert á öll landamæri og til að koma í veg fyrir að einstök ríki og fjölþjóðafyrirtæki deili og drottni í krafti yfirburðarstöðu hafa menn reynt að koma lögum yfir þessi samskipti. Eigi það að vera hægt verður varla hjá því komist að einstök ríki setji fullveldi sínu vissar skorður.

Samrunaþróunin í Evrópu verður líka með eða án okkar. Við verðum hins vegar að svara því hvort við viljum og treystum okkur til að standa utan við hana. Ýmsir hafa haldið því fram að óvissan, sem fylgir EES, sé svo mikil að það sé ekki hægt að verja stuðning við samninginn. En hvaða vissa fylgir því að taka ekki þátt í EES? Í raun má segja að með því sé tekin meiri áhætta því þá erum við Íslendingar að vissu leyti ein á báti og verðum að þróa tengsl okkar við EB og aðildarríki þess upp á eigin spýtur. Staðan í heiminum er einfaldlega sú um þessar mundir að það gefst engin vissa fyrir neinu. Þjóð eins og Íslendingar, sem á jafnmikið undir milliríkjaviðskiptum og raun ber vitni, getur ekki ein og sér búið sér til skjól fyrir þeim vindum sem blása í alþjóðaviðskiptum né heldur viðhaft aðrar leikreglur en þar gilda.

Það fer ekki hjá því að Íslendingar verða að aðlaga sig þeim reglum sem munu gilda á Evrópsku efnahagssvæði hvort sem þeir gerast þátttakendur í því eða ekki. 75% af vöruútflutningi okkar fara til ríkja EES og við þurfum að tryggja stöðu okkar á þeim markaði um leið og við leitum að nýjum. Með aðildinni að EES erum við að lýsa því yfir að hér á landi ríki sama viðskiptaumhverfi og annars staðar í Evrópu sem auðveldar einstaklingum og fyrirtækjum í öðrum ríkjum að eiga viðskipti við okkur.

Eftir stendur sú staðreynd að valdið á samningssviði EES, þ.e. í öllu sem varðar fjórfrelsið, verður fjarlægara okkur en áður var. Við höfum ekki sömu tök og áður á því að sníða ný lög að okkar sérþörfum og hagsmunum. Vandamálið, sem við Íslendingar, ef við gerumst aðilar að EES, verðum að glíma við, rétt eins og aðrar þjóðir, er þá að reyna að draga úr reglugerðarveldi EB/EES á sviðum sem best eru komin í höndum þjóðríkja eða sveitarstjórna. Í þeirri baráttu getum við átt samleið með því fólki í Evrópu sem í sumar sem leið tók sér fimmta frelsið, þ.e. frelsið til að hafa áhrif á þróun EB.

Á næstu missirum og árum ræðst hvernig innbyrðis tengslum Evrópuríkja verður háttað og þegar um þau mál verður samið verður samningaborðið EB og EES. Það skiptir verulegu máli að við sitjum við það borð ef við viljum tryggja stöðu okkar í Evrópu. Að því leytinu til snýst EES ekki aðeins um viðskipti heldur líka pólitík, enda verður þetta tvennt aldrei alveg aðskilið.

Öll EFTA-ríkin nema Ísland hafa sótt um aðild að EB eða hyggjast gera það. Það er hins vegar nokkuð ljóst að ef EB þróast ekki í átt til lýðræðislegra og lausbeislaðra bandalags fæst aðild að því tæpast samþykkt annars staðar á Norðurlöndum að Danmörku meðtalinni. Nú hafa Danir fengið ákveðinn sérsamning hvað sig varðar sem væntanlega verður borinn undir dóm dönsku þjóðarinnar og þar sem tekið er að vissu leyti, þó menn greini auðvitað á um það, tillit til þess sem Danir vildu ná fram með nei-inu í júní sl. og þar af leiðandi hafa þeir auðvitað markað sér mjög ákveðna stöðu. Þá verður tengslum þessara ríkja við EB ráðið á vettvangi EFTA og EES. Það skiptir máli að við séum aðilar að því samráði. Ef EB þróast aftur á móti þannig að almenningur í þessum ríkjum telji það viðunandi eigum við tveggja kosta völ, þ.e. ef hin ríkin ganga öll inn. Um er að ræða tvíhliða samning um fjórfrelsið, að frátöldum stofnanaþætti samningsins um EES, eða að leggja inn umsókn um aðild og sjá hverju hún mundi skila. Mig langar í þessu sambandi vegna hugmyndarinnar um að gera samning um fjórfrelsið, tvíhliða samning að frátöldum stofnanaþættinum, að vitna til viðtals sem birtist í Vinnunni nú nýverið. Ég hef nú ekki dagsetninguna á því en það er Jens Peter Bonde sem er þingmaður á Evrópuþinginu fyrir Folkebevægelsen mod EF, þ.e. hreyfingin sem barðist gegn inngöngu Dana á sínum tíma í Evrópubandalagið og sem stóð í fararbroddi fyrir nei-inu danska við Maastricht-samningnum. Það er verið að spyrja hann um tvíhliða samninga og þar segir hann í fyrsta lagi, með leyfi forseta:

,,Það yrði ekki svo ýkja alvarlegt ef Íslendingar segðu nei vegna þess að þið hafið einungis mikla hagsmuni á tiltölulega þröngu sviði. Það yrði mun alvarlegra ef t.d. Svisslendingar hlypu frá samningnum vegna þess að hagsmunir þeirra eru alls staðar á samningssviðinu. --- Það yrði alvarlegra fyrir EFTA og fyrir samninginn. --- ,,Íslendingar gætu hins vegar ekki fengið EES-samningsniðurstöðunni breytt í tvíhliða lausn milli Íslands og Evrópubandalagsins. Ríkisstjórnin gæti aldrei beðið um slíkt. Eini möguleikinn væri ef Alþingi bæði um eitthvað í þá veru ef það sættir sig ekki við samningsniðurstöðu ríkisstjórnarnnar. Hins vegar liggur ljóst fyrir að leysist EES upp vegna þess að allar EFTA-þjóðrnar gengju í EB mundu Íslendingar halda öllum réttindum sínum miðað við EES-samninginn. Um það hafa ráðamenn EB gefið skýrar yfirlýsingar. Og síðan svarar hann aftur spurningunni þegar Vinnan spyr: ,,Hvað verður um tengsl Íslands og EB ef önnur EFTA-ríki ganga í EB? Þá svarar hann: ,,Frans Andriessen, einn af framkvæmdastjórum EB, hefur sagt mjög ákveðið að í slíku tilviki munu Íslendingar halda öllum þeim réttindum sem þeir fá með EES-samningnum. Fyrir þessu er líka séð í þeim samningi.

Ég talaði ekki aðeins um þennan tvíhliða samning hugsanlega heldur sagði ég að ef EB þróaðist þannig að það væri hægt að telja það viðunandi þá ættu Íslendingar auðvitað líka þess kost að skila inn umsókn um aðild. Þar með er ég ekki að segja að þeir eigi að gera það, ég er að segja: Það er kostur sem er í stöðunni sem verður að taka afstöðu til því í þessu sambandi verðum við að hafa í huga að EB er síbreytileg skepna og því erfitt að taka afstöðu til þess í eitt skipti fyrir öll nema maður sé í grundvallaratriðum á móti viðskiptabandalögum eða hvers konar framsali á fullveldi.

Flestir munu sammála um að samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið er einn mikilvægasti milliríkjasamningur sem Íslendingar hafa gert. Hann mun hafa áhrif á flest svið íslensks samfélags og snerta daglegt líf alls almennings, enda fylgja honum talsverðar breytingar á íslenskri löggjöf. Þessi áhrif einskorðast þó ekki við aðild Íslands að EES, heldur mundi þeirra einnig gæta verulega þó að Ísland kysi að standa utan þess. Því er mikilvægt að lesa ekki meira út úr samningnum en í honum felst og skilja á milli almennra þróunareinkenna og beinna afleiðinga af samningnum.

Þetta hefur ekki síst þýðingu vegna þeirrar tilhneigingar, sem nú gætir bæði hér á landi og víðar í Evrópu til að draga úr skattlagningu fyrirtækja á kostnað velferðarþjónustunnar. Það er ástæðulaust að gefa stjórnvöldum tækifæri til að þvo hendur sínar af vondum stjórnarathöfnum sem eru á þeirra eigin ábyrgð. Í því sambandi má geta þess að þingmenn á EB-þinginu sem sátu fund með okkur þingmönnum í þingmannanefnd EFTA fyrir skömmu, m.a. fulltrúi breska Verkamannaflokksins, Gary Titley, sagði það einmitt við þingmenn sænsku stjórnarflokkanna á þessum fundi að þeirrar tilhneigingar gætti mjög í Svíþjóð nú um tíðir að réttlæta allt, allar vondar stjórnarathafnir með því að Svíar ætluðu sér að gerast aðilar að EB og væru að aðlaga sig EB. Og þessi þingmaður gaf ekki mikið fyrir þessar réttlætingar hjá sænskum stjórnvöldum.

Þó að áhrifin af samningnum séu vissulega víðtæk er það engu að síður skoðun mín að mönnum hætti bæði til að gera of mikið úr kostum hans og göllum. Í honum felst hvorki það hjálpræði í efnahags- og atvinnumálum sem margir stjórnmálamenn virðast hafa beðið eftir árum saman, né heldur hefur hann í för með sér endalok sjálfstæðs og fullvalda ríkis á Íslandi. Hann er einfaldlega að mínu mati liður í þróun og það ræðst hér innan lands hvort okkur Íslendingum tekst að nýta hana samfélagi okkar til hagsbóta eða hvort við látum ógæfu okkar verða allt að vopni.

Það er skoðun mín að miðað við þá stöðu, sem nú er uppi í samskiptum þjóða á sviði efnahags- og stjórnmála, sé eðlilegt að Ísland reyni að tryggja hagsmuni sína með samningi um aðild að Evrópsku efnahagssvæði. Það er svo aftur sjálfstætt álitaefni hvort náðst hafi besta mögulega samningsniðurstaða fyrir Íslendinga og hvort nógu vel hafi verið staðið að undirbúningi aðildarinnar að Evrópsku efnahagssvæði. Undirbúningurinn hefur mjög mikið að segja um hvernig til tekst í upphafi og það er ástæða til að óttast að bæði fyrirtæki og einstaklingar ætli sér að höndla gull og græna skóga á nýjum og stórum markaði í Evrópu. Vegna vanþekkingar hrasi þeir um gallana og nái ekki að nýta sér kostina.

Umræða í tengslum við þjóðaratkvæðagreiðslu um samninginn hefði án efa skilað miklum fróðleik til þjóðarinnar og gert hana betur í stakk búna til að takast á við þá ögrun sem í samningnum felst. Hins vegar skortir stjórnarmeirihlutann á þingi því miður þá lýðræðisvitund sem þarf til að treysta þjóðinni til að velja sér framtíð og sæta þeim dómi.

Virðulegi forseti. Þrátt fyrir að frumvarp til laga um Evrópska efnahagssvæðið sé nú afgreitt frá utanríkismálanefnd er enn margt óljóst. Enn er vafi á því að frumvarpið standist gagnvart stjórnarskrá og ekki er komið endanlegt lagaform á ýmsar tilskipanir EB sem munu hafa veruleg áhrif hér á landi. Við þessar aðstæður hljóta ráðherrar og þingmenn stjórnarflokkanna að bera alla pólitíska ábyrgð á málinu. Treystir ég mér því ekki til að leggja til við þingið að það samþykki frumvarp til laga um Evrópska efnahagssvæðið eins og að liggur hér fyrir þó ég sé efnislega sammála aðildinni á þeim forsendum sem hér hafa verið reifaðar. Ég vil hins vegar að það komi fram að ég styð brtt. meiri hluta nefndarinnar sem felur það í sér að fella niður víðtæka reglugerðarheimild ráðherra og er í frv. eins og það liggur fyrir. Þetta er afstaða mín en aðrar þingkonur Kvennalistans telja aftur á móti að hagsmunum Íslands sé best borgið utan Evrópska efnahagssvæðisins og munu því greiða atkvæði gegn samningnum hér á þingi og gera auðvitað sjálfar grein fyrir afstöðu sinni í umræðum hér um málið.

Ég hef lokið ræðu minni.

Hjörleifur Guttormsson(andsvar): Virðulegur forseti. Það er vissulega sérkennileg aðstaða sem þingflokkur Kvennalistans er í hér í tengslum við þetta mál. Hér hefur mælt fulltrúi þingflokksins í utanrmn. fyrir áliti sem er þannig upp byggt að þegar það er lesið aftur undir niðurstöður er það einn nokkuð samfelldur áfellisdómur um samninginn um Evrópskt efnahagssvæði, að vísu slegið úr og í sem er líka eitt af einkennum þessa nál. en síðan kemur að niðurstöðunum. Þá er eins og þingmaðurinn gangi inn í annan heim. Þá er ekki litið á þau rök sem fram eru reidd gegn samningnum í fyrri hluta nál. heldur skrifað upp á allt gumsið og þingmaðurinn boðar hér hjásetu en efnislegt samþykki við samningnum, samt hjásetu, en setur þó í nál. sitt á bls. 16, með leyfi forseta:

,,Í ljósi þeirrar umræðu um stjórnarskrárþátt EES-samningsins, sem hér hefur verið rakinn, telur undirrituð það orka verulega tvímælis, svo ekki sé sterkar að orði kveðið, að ákvæði EES-samningsins um eftirlit og dómstól standist gagnvart íslensku stjórnarskránni.``

Samt er það niðurstaða þingmannsins að sitja hjá við afgreiðslu málsins. Við hlýddum í gær á ræðu formanns Framsfl. sem ekki síst vegna stjórnarskrárþáttar málsins hefur ákveðið að greiða atkvæði gegn samningnum. Þessi þingmaður, sem hefur tekið allt aðra afstöðu heldur en Kvennalistinn að öðru leyti, ætlar líka að ganga gegn stjórnarskrá landsins og þeim sjónarmiðum sem fram eru reidd í nál. og af sérfræðingum og sitja hjá.

Frsm. 2. minni hluta utanrmn. (Ingibjörg Sólrún Gísladóttir)(andsvar): Virðulegur forseti. Ég hef orðið þess vör í þessari umræðu um hið Evrópska efnahagssvæði og reyndar svo sem fleiri málum að hv. þm. er mjög umhugað um Kvennalistann og að Kvennalistinn haldi einingu sinni í þingsölum. Það er ljóst að um þessi mál fjöllum við á vettvangi okkar og það er ljóst að í Kvennalistanum er ekki samstaða um þetta mál og ég hef nokkuð aðra skoðun á því máli en aðrar. Auðvitað hlýtur það að endurspeglast í nál. mínu. Ég vil minna á það að þetta endurspeglaðist líka í nál. hv. þm. sem var hér með andsvar við ræðu minni þegar hann var í Evrópustefnunefnd þingsins vegna þess að þá hafði hann ákveðna sérstöðu í Alþb. sem endurspeglaðist í því nál. og sem var nokkuð á skjön við þá stjórnarstefnu sem þáv. ráðherrar fylgdu a.m.k.

Hann sagði að nál. mitt væri allt undir niðurstöðu ein áfellisdómur um EB. Ég lít ekki svo á. Ég lít svo á að ég sé þarna að velta vöngum yfir kostum og göllum. Ég er vissulega að gagnrýna EES, þetta lítur allt öðruvísi út en ég mundi vilja ef ég réði hvernig hlutirnir litu út, hvernig þeir væru. Ég bara ræð því ekki, hv. þm. Það má kannski segja að sá er vinur sem til vamms segir, en mér finnst ástæðulaust að menn gangi hér með bundið fyrir augum að þessum samningi. Þeir verða að gera sér grein fyrir þeim hættum sem í honum felast.

Um stjórnarskrárþáttinn segi ég í mínu nál. að það sé efi í mínum huga en ég fullyrði ekkert um að stjórnarskráin sé brotin. Ég segi, það er efi og honum hefði auðvitað verið hægt að eyða en því hefur verið hafnað. Ég man ekki betur en hv. þm. hafi á sínum tíma setið hjá þegar sett voru bráðabirgðalög á BHMR sem m.a. var talið að um stjórnarskrárbrot væri að ræða og ég vænti þess að afstaða þingmannsins hafi þá verið tvíþætt. Hún hafi annars vegar verið efnisleg og hins vegar formleg. Samt sat hann hjá. Af hverju greiddi þingmaðurinn þá ekki atkvæði gegn þeirri aðgerð á Alþingi? Afstaða mín er að efnislega er ég ekki mótfallin samningnum. Hins vegar sé ég á hinum formlega þætti málsins þennan galla og ég óttast að þarna geti verið um stjórnarskrárbrot að ræða. Það er efi í mínum huga og honum hefur ekki verið útrýmt og þar af leiðandi sit ég hjá.

Hjörleifur Guttormsson(andsvar): Virðulegur forseti. Þingmaðurinn segist hafa nokkuð aðra skoðun en aðrar þingkonur Kvennalistans. Það er sérkennilegt mat. Ég sé ekki betur en þingmaðurinn hafi þveröfuga skoðun í öllum meginatriðum varðandi þetta mál við þingflokk Kvennalistans og stefnu Kvennalistans eins og hún liggur fyrir í samþykktum Kvennalistans nú síðast á þessuhausti. Það er sannarlega rétt að það er velt vöngum í þessu nál. en það er samt komist að niðurstöðu. Auðvitað er það ráðgáta hvernig sú niðurstaða er fengin þangað til í raun kemur að því sem má lesa í niðurstöðum þingmannsins að höfnin sé Evrópubandalagið. Það er höfnin sem þingmaðurinn ætlar að sigla í og er í raun annar maður á Alþingi Íslendinga sem velur þann kost ásamt hv. þm. Karli Steinari Guðnasyni að ganga þar nokkuð ótvírætt fram og vísa veginn inn í sjálft Evrópubandalagið. Ég dreg nú mjög í efa að þingmaðurinn megni að draga Kvennalistann og ég vona ekki meiri hluta Alþingis til þess að skrifa upp á þá stefnu.

Varðandi afstöðu mína til bráðabirgðalaga sem þingmaðurinn nefndi þá tók ég ekki sérstaklega stjórnarskrárþátt málsins til meðferðar í því samhengi þó að ég drægi mjög í efa að þar væri farið að lögum. Það voru ástæður fyrir afstöðu minni að ég sat hjá sem tengdust þeim aðstæðum sem þá voru uppi og menn geta kynnt sér og ég gerði skýra grein fyrir.

Alþb. hafði alltaf skýra fyrirvara varðandi EES-málið í ríkisstjórn. Hún liggur fyrir í samþykktum landsfundar flokksins og í ítrekuðum bókunum þingflokksins og greinargerðum sem fylgdu við málsmeðferðina stig af stigi og þingmaðurinn þarf ekki að segja mér neitt um það.

Frsm. 2. minni hluta utanrmn. (Ingibjörg Sólrún Gísladóttir)(andsvar): Virðulegur forseti. Hv. 4. þm. Austurl. heldur því fram að það sé ekki nokkuð önnur skoðun sem ég hafi á þessum samningum en Kvennalistinn heldur sé það þveröfug skoðun. Það verður auðvitað að vera mat Hjörleifs Guttormssonar og ekkert við því að segja. Svo er margt sinnið sem skinnið.

Hann heldur því jafnframt fram að það hafi komið skýrt fram í mínu nál. að höfnin sé EB, að ég vilji fara með íslenskt þjóðfélag og með Ísland inn í EB. Það kemur ekkert slíkt fram í mínu nál. Ég segi hins vegar að þetta sé eitthvað sem verði að skoða ef sú staða komi upp. Ég veit að miðað við samsæriskenningar hv. þm. lítur hann auðvitað svo á að þangað vilji ég alveg sjálfkrafa stefna af því að ég orðaði þetta með þessum hætti, af því að ég loka ekki á þann kost í þessu nál. Hann sagðist auðvitað vonast til þess að ég færi ekki með Kvennalistann og allt þingið þangað inn en ég verð að segja það að ég mætti vera meiri eimreiðin ef mér tækist að draga allt þingið þangað inn miðað við þá stefnu sem uppi er hér núna.

Frsm. 3. minni hluta utanrmn. (Ólafur Ragnar Grímsson): Virðulegi forseti. Á undanförnum missirum hefur margt verið rætt og ritað um það mál sem hér er til umræðu. Það væri dálítið fróðlegt að velta því fyrir sér í upphafi umræðunnar hver hefði orðið dómur þorra alþingismanna fyrir fáeinum missirum ef brugðið hefði verið upp þeirri mynd að Íslendingar ættu að velja um aðild að Evrópsku efnahagssvæði við þær aðstæður að í fyrsta lagi hefði sterkasta efnahagslega ríkið innan EFTA, Sviss, hafnað aðild að Evrópska efnahagssvæðinu. Í öðru lagi lægi það fyrir að frændþjóðir okkar á Norðurlöndum, sem eru utan Evrópubandalagsins og áttu að vera meðal höfuðþátttakenda í Evrópsku efnahagssvæði, hefðu ákveðið að yfirgefa það eins fljótt og auðið yrði og formlegar samningaviðræður milli Evrópubandalagsins og þessara norrænu ríkja, Noregs, Svíþjóðar og Finnlands ásamt Austurríki um aðild þeirra að Evrópubandalaginu mundu hefjast áður en samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði tæki gildi.

Ef þetta tvennt hefði legið fyrir fyrir fáeinum missirum þá er ég viss um að þeir hefðu ekki verið mjög margir á Alþingi Íslendinga sem hefðu komist að þeirri niðurstöðu að það væri skymsamlegt fyrir Íslendinga að halda áfram að ganga þessa EES-braut ef ljóst væri að á henni yrðu þessi vegamót að sterkasta efnahagsríkið innan EFTA segði nei ogNorðurlöndin mundu hefja samningaviðræður um aðild að EB áður en samningurinn um EES tæki gildi. Ég er nokkurn veginn alveg viss um að það hefði orðið niðurstaða þorra alþingismanna að við þær aðstæður væri skynsamlegt fyrir Íslendinga að leita að öðrum og varanlegri kosti í samskiptum við Evrópubandalagið en að hanga aftan í þessari EES-lest sem nú þegar er ljóst að kemst aldrei á þann brautarenda sem ætlað var í upphafi að einkenndi þetta svæði.

Það hefur verið sagt í þessum umræðum að Evrópubandalagið mundi neita tvíhliða samningum milli Íslands og Evrópubandalagsins og það hefur líka verið fullyrt gott, ef ekki af hæstv. utanrrh., að Evrópubandalagið muni neita slíkum viðræðum við Sviss. Ég veit satt að segja ekki hvaðan mönnum kemur sú viska. Þvert á móti held ég að það liggi í hlutarins eðli að Evrópubandalagið hefur brýna hagsmuni af að leita slíkra samninga við Sviss. Sviss liggur þannig í hjarta Evrópu og er slíkt lykilland fyrir viðskipti og samgöngur milli Evrópubandalagsríkja að það er brýnt hagsmunamál fyrir Evrópubandalagið að leita eftir tvíhliða samningi við Sviss. Á sama hátt er einnig mjög hæpið að fullyrða það að Evrópubandalagið sem nú þegar hefur samþykkt að dæma EES úr leik eftir fáein missiri muni síðan neita Íslendingum um viðræður um hvað tæki við hvað Ísland snertir. Það er mjög merkileg staðreynd að t.d. hæstv. utanrrh. hefur aldrei horfst í augu við það að Evrópubandalagið hefur mótað þá stefnu að EES á ekki að vera til eftir nokkur missiri. Það er satt að segja alveg stórkostlegt að ákafinn í hæstv. utanrrh. er slíkur og veruleikablindni hans slík að hann talar alltaf um EES eins og hér sé á ferðinni varanlegt viðskiptakerfi í Evrópu. Með ákvörðun sinni á leiðtogafundinum í Edinborg þar sem staðfest var ákvörðunin frá leiðtogafundi Evrópubandalagsins í Lissabon og ákveðnar tímasetningar um aðildarviðræður við Austurríki, Svíþjóð og Finnland er Evrópubandalagið búið að segja eins formlega og hægt er að segja: Við ætlum að afskrifa EES eftir nokkur missiri. Hæstv. utanrrh. getur svo túlkað það og metið eins og hann hefur oft gert að það muni nú ganga erfiðlega að ljúka þessum aðildarviðræðum Svía og Finna og Austurríkismanna á 1--2 árum og þetta muni taka lengri tíma. Gott og vel. Við skulum jafnvel fallast á að eitthvað kunni að vera til í því, hæstv. utanrrh. En það breytir því ekki að stefnan hefur verið mörkuð. Stefna Evrópubandalagsins er að EES eigi ekki að vera til eftir nokkur missiri.

Ég hef stundum orðað það þannig að ég skilji ekki hvers vegna hæstv. utanrrh. hefur ekki verið reiðubúinn að horfa af raunsæi á þær breytingar sem orðið hafa á veröldinni á þeim þremur árum eða svo sem þessi vegferð hefur tekið. Hann talar í málinu þessa sólarhringana eins og ekkert hafi gerst síðan 1989. Evrópa sé eins, EFTA sé eins, stefna Evrópubandalagsins sé eins. Nú er hann samt sem áður sá Íslendingur sem hefur haft besta aðstöðu allra okkar til þess að kynnast af eigin raun með viðræðum við forustumenn Evrópuríkja, bæði þeirra sem eru í EB, þeirra sem eru í EFTA, þeirra sem tilheyra Austur-Evrópu að þetta er auðvitað allt öðruvísi. Ég hef nú saknað þess mjög að hæstv. ráðherra skuli ekki í framgöngu sinni í málinu hafa forustu um það að hefja á Íslandi umræður um hvernig Íslendingar eigi að bregðast við í þessum breyttu aðstæðum.

Eins og fram hefur komið oft og mörgum sinnum í umræðunni um Evrópskt efnahagssvæði þá vorum við ráðherrar Alþb. og þingflokkur Alþb. að öllum meginhluta sammála því 1989 að reynt yrði að ná samningum milli EFTA og EB um slíkt viðskiptakerfi sem menn ætluðu að Delors hefði verið að lýsa í frægi ræðu sinni.

Hvers vegna vorum við ráðherrar Alþb. og þorri þingflokks Alþb. fylgjandi því að þetta yrði gert? Ástæðurnar voru nokkrar. Í fyrsta lagi töldum við að við Íslendingar hefðu beina hagsmuni af því að tengjast viðskiptaþróuninni í Evrópu. Evrópa væri mikilvægt markaðssvæði fyrir okkur og við hefðum einnig stjórnmálaleg og menningarleg tengsl við þennan heimshluta.

Í öðru lagi töldum við að með því að þorri Norðurlanda ætlaði um nokkuð langan tíma að skipa sér undir merki þessa svonefnda tveggja stoða kerfis, þá mundum við eiga að mörgu leyti eðlilega og auðvelda samleið með þessum frændþjóðum okkar í hinu nýja viðskiptakerfi í Evrópu. Þar með væri hægt að tvinna saman nálægð okkar við Norðurlöndin og norræna samvinnu og hina evrópsku þróun.

Í þriðja lagi náðist sá árangur innan EFTA að mótuð var stefna um frjáls viðskipti með sjávarafurðir. Það var í fyrsta sinn sem EFTA hafði verið reiðubúið að fallast á slíka stefnu og það var tvímælalaust mikill styrkur fyrir Íslendinga að geta mætt til viðræðna við Evrópubandalagið með þennan stuðning EFTA-ríkjanna við grundvallarhagsmuni okkar í sjávarútvegi að bakhjarli. Við höfðum glímt við það síðan 1976 að fá Evrópubandalagið til þess að fallast á slík sjónarmið, því miður án mikils árangurs. Þessar ástæður sem ég hef hér rakið voru þrjár höfuðástæður þess að við töldum skynsamlegt að fara í þessar viðræður. Það verður hins vegar að segja þá sögu eins og hún er í reynd sinni að á viðræðuferlinu hafa orðið miklar breytingar á þessum meginforsendum. Ég segi það aftur að mér hefur fundist miður að hæstv. utanrrh. hefur aldrei verið reiðubúinn í raunhæfar, pólitískar umræður um það hvaða ályktanir megi draga af þessum breyttu forsendum.

Hvað er það sem hefur gerst? Við skulum fara yfir það. Í fyrsta lagi er auðvitað deginum ljósara að EES verður ekki það varanlega tveggja stoða viðskiptakerfi Evrópu sem ætlunin var í upphafi. Það er staðreynd. Það er enginn maður sem deilir um það lengur. Í besta falli, hæstv. utanrrh., getur EES orðið nokkurra missira biðstofa fyrir þau lönd EFTA sem eru búin að sækja um aðild að Evrópubandalaginu og í öðru lagi nokkurra missira biðstofa fyrir þau lönd sem ekki sækja um aðild að Evrópubandalaginu og þurfa að koma sér upp tvíhliða samningi milli Íslands og Evrópubandalagsins. Þess vegna hefur mér fundist dálítið út í hött að hæstv. utanrrh. skuli hafa talað svona sterkt um það að við getum ekki náð tvíhliða samningi við Evrópubandalagið vegna þess að það blasir alveg við að ef við ætlum ekki að ganga í Evrópubandalagið þá eigum við engan annan kost en að ná slíkum tvíhliða samningi af því að EES getur ekki dugað. Þetta er nú það fyrsta sem hefur breyst, að sjálf grunnhugmyndin að Evrópska efnahagssvæðinu er ekki lengur fyrir hendi.

Annað atriðið sem hefur breyst er að á þessum árum hefur Evrópubandalagið sjálft tekið verulegum breytingum. Maastricht-ferlið sem er eins konar samnefnari fyrir þessar stjórnmálalegu breytingar hefur auðvitað afhjúpað með margvíslegum hætti að innri vandamál Evrópubandalagsins eru kannski miklu umfangsmeiri og erfiðari úrlausnar en margir töldu fyrir 3--4 árum. Eitt af því er þessi mikla þversögn milli kröfunnar um efnahagslega einsleitni annars vegar og lýðræðisins hins vegar. Við sáum það á leiðtogafundi Evrópubandalagsins í Edinborg um síðustu helgi að glíman við lýðræðið er eitt af stærstu vandamálum Evrópubandalagsins. Forustumenn bandalagsins viðurkenna að það skortir mjög á að grundvallarlögmálum lýðræðisins sé fylgt í framkvæmd innan Evrópubandalagsins. Engu að síður er það svo að öflugasti ákvörðunaraðilinn samkvæmt samningnum um Evrópskt efnahagssvæði á að vera stofnanir Evrópubandalagsins í Brussel.

En það er margt fleira sem lítur öðruvísi út í dag en það gerði fyrir nokkrum missirum síðan. Það er hægt að vitna í ýmsa stuðningsmenn EES á Alþingi sem fyrir fáeinum árum tóku þátt í því að draga upp mjög glæsta mynd af því sem oft var kallað Evrópska hraðlestin. Þróunin í Evrópu átti að vera það sem menn gætu lagt traust sitt á, Evrópubandalagið væri að leiða álfuna inn í efnahagslegar framfarir, inn í nýjan stöðugleika, inn í félagslegt öryggi, inn í nýja hernaðarlega samvinnu. Meira að segja hæstv. viðskrh. hélt nokkrar ræður um að mjög brýnt væri fyrir Íslendinga að tengjast gjaldeyrissamstarfi Evrópubandalagsins, tengja íslensku krónuna við ECU, gera Ísland að þætti í myntsamstarfi Evrópubandalagsríkjanna í kjölfar tengsla Noregs og Finnlands við myntsamstarf, gjaldeyrissamstarf Evrópubandalagsins. Það er dálítið leitt að hæstv. viðskrh. skuli hafa vikið sér úr þingsalnum vegna þess að eitt af því sem væri dálítið skemmtilegt að hann gerði í þessari umræðu væri að lýsa fyrir okkur hvernig þetta er allt saman í rúst og upplausn. Hvert ríkið á fætur öðru hefur verið að segja sig frá gjaldeyrissamstarfi Evrópubandalagsríkjanna. Meira að segja Bretland hefur ekki treyst sér til annars en að segja sig frá því. Sá fjmrh. eða viðskrh. á Norðurlöndum sem stæði upp í dag og segði: Við skulum tengja okkar mynt við gjaldeyrissamstarf Evrópubandalagsríkjanna yrði hleginn út úr þingsalnum. Enda er hæstv. viðskrh. Jón Sigurðsson hættur að flytja þessa ræðu, a.m.k. í bili, vegna þess að atburðarásin hefur sýnt að þetta var ekki raunhæft. Gott ef það stendur ekki ístefnu núv. ríkisstjórnar eða í yfirlýsingu hæstv. viðskrh. fyrir nokkru síðan að fyrir árslok 1992 eigi að tengja Ísland við ECU. --- Rifjum bara upp hvað sagt var á síðasta vetri af hæstv. viðskrh. En það er fleira sem hefur gerst.

Ég las áður en ég kom inn í þingsalinn Morgunblaðið frá í dag. Þar stendur á forsíðu að ráðherra í þýsku ríkisstjórninni hafi sagt sig úr ríkisstjórninni í gær vegna þess að hann taldi nauðsynlegt að lýsa fyrirlitningu sinni á afstöðu þýsku ríkisstjórnarinnar og annarra ríkisstjórna í bandalagi Þýskalands við önnur Evrópuríki, í Vestur-Evrópubandalaginu og Evrópubandalaginu, á afstöðunni til borgarastyrjaldarinnar og hörmunganna í fyrrum Júgóslavíu. Það er nefnilega staðreynd að í hjarta Evrópu geisar nú hatrömm styrjöld, miskunnarlausari styrjöld en við höfum séð í áratugi þar sem konur og börn láta lífið, saklausum borgurum er slátrað af miskunnarleysi. Hinar miklu stofnanir Evrópu, höfuðvígi evrópsku hraðlestarinnar, gera ekki neitt. Ráðherrar eru byrjaðir að segja sig úr ríkisstjórnum, jafnvel Þýskalands, vegna þess að siðferðiskennd þeirra gerir þeim ekki lengur kleift að sitja í ríkisstjórn sem hefst ekkert að þegar í hjarta Evrópu er slík slátrun daglegur viðburður. Engu að síður er Vestur-Evrópusambandið hernaðararmur Evrópubandalagsins samkvæmt Maastricht-samkomulaginu og réttlætingin fyrir því er að það geti tryggt frið og öryggi í álfunni.

Staðreyndin er nefnilega sú að þessi mikla evrópska draumsýn sem var hið pólitíska bakland fyrir þessum samningum hefur breyst í martröð. Jafnvel í slíka martröð að minningarnar frá tímum nasistanna birtast okkur óþyrmilega á sjónvarpsskerminum kvöld eftir kvöld. Richard von Weizsäcker, sá merki forseti Þýskalands, húmanisti, höfðingi og sómamaður, sem heimsótti okkur Íslendinga, getur ekki einu sinni haldið ræðu í höfuðborg Þýskalands án þess að æstur múgur nýnasista grýti hann svo að öryggisverðir verða að bregða skjöldum fyrir forsetann til að tryggja líf hans. Fyrrum formaður þýska jafnaðarmannaflokksins mátti þakka sínum sæla fyrir að sleppa úr höndum æstra öfgamanna í friðargöngu í Berlín og það lá við að hann yrði limlestur af hópum nýnasista. Hús eru brennd, heilar borgir eru á valdi öfgahópa og því miður er það þannig að vofa nasismans er farin að birtast á ný í þessu höfuðríki Evrópubandalagsins. Þetta eru því miður pólitískar staðreyndir sem við verðum að horfast í augu við.

Auðvitað er það þannig að fjarlægðirnar í veröldinni í dag eru allt aðrar en þær voru í síðari heimsstyrjöldinni. Samt sem áður hefur fjarlægð okkar Íslendinga frá atburðarásinni á meginlandi Evrópu verið okkur skjól í tveimur heimsstyrjöldum. Það er þess vegna ekki sjálfgefið, hæstv. utanrrh., að þegar slík óvissa ríkir um stjórnmálalega framtíð í Evrópu sé skynsamlegt fyrir okkur Íslendinga að stíga þar afdrifarík skref. Það geta nefnilega komið þeir tímar að skynsamlegt sé fyrir smáþjóð að bíða átekta. Ég veit að vísu að það er ekki mikill ,,glamor`` í kringum það pólitískt séð að bíða átekta. Stjórnmálamaður sem gerir ekki neitt er yfirleitt sakaður um aðgerðarleysi og árangur okkar sem hér sitjum er því miður oft mældur í því hvað menn hafi gert. Mig langar að minna hæstv. utanrrh. í þessu samhengi á það sem góður maður sagði einu sinni, það mikilvægasta við að stjórna sinfónísku verki væri að spila þagnirnar því ef þagnirnar væru ekki réttar yrði harla lítið úr sinfóníunni.

Það er kannski að mínum dómi það sem ég helst vil gagnrýna hæstv. utanrrh. fyrir á undanförnum missirum, það er þessi ótrúlegi ákafi hans að Íslendingar eigi að ganga í alla þá klúbba og samtök sem þeim er á annað borð boðið í. Hann hefur ekki sest niður og íhugað í rólegheitum kosti þess fyrir smáþjóð á óvissutímum að bíða átekta. Í raun og veru er það ekki undarlegt þótt ýmsir dragi þá ályktun að eina rökræna skýringin á því hvers vegna hæstv. utanrrh. sækir þetta allt saman af svo miklu kappi sé að hann vilji í reynd tengja Ísland beint inn í Evrópubandalagið, að Íslandi eigi að ganga sömu braut og Noregur, Finnland, Svíþjóð og Austurríki. Ég ætla ekki að segja að svo sé. Ég kýs að trúa orðum utanrrh. og forsrh. að það sé ekki þeirra ætlun. En þessi braut sem ráðherrann er á felur í sér að það kann að verða mjög erfitt að stöðva sig.

Ég vil t.d. spyrja hæstv. utanrrh., fyrst hann hefur talað af svona mikilli hörku gegn tvíhliða samningi milli Íslands og Evrópubandalagsins, hvernig hann ætlar að réttlæta þaðkannski eftir eitt til eitt og hálft ár að nú þurfi Ísland að gera tvíhliða samning við Evrópubandalagið. Eða ætlar hann þá að hafna líka leiðinni um tvíhliða samning og segja: Fyrst hinar Norðurlandaþjóðirnar hafa ákveðið að ganga í Evrópubandalagið verðum við að gera það líka til þess að verða ekki viðskila? Því miður er það þannig að málatilbúnaðurinn allur er með þeim hætti að sú spurning hlýtur að vakna.

Ég vék að því áðan að það hefði verið afstaða okkar í forustusveit Alþb. 1989 að mikilvægt væri að láta reyna á það hvort farsælir samningar tækjust milli EFTA og Evrópubandalagsins í samræmi við þær grundvallarkröfur sem Íslendingar settu fram. Það var okkar skoðun að öflug alþjóðleg viðskipti væru forsenda fyrir framförum í efnahagsmálum og atvinnulífi þjóðarinnar og brýn nauðsyn væri fyrir okkur Íslendinga að eiga greiðan aðgang að mörkuðum fyrir útflutningsvörur okkar og skapa skilyrði til þess að við gætum notið gjaldeyristekna frá margvíslegum viðskiptum, sérstaklega á sviði þjónustugreina en einnig framleiðslu því ljóst væri að þjónustugreinarnar yrðu í sívaxandi mæli undirstaða okkar þjóðartekna.

Víðtækir alþjóðlegir samningar um niðurfellingu tolla og aukið frjálsræði í efnahagssamskiptum þjóðanna eru meðal mikilvægra skilyrða þess að Íslendingar geti í framtíðinni búið við aukinn hagvöxt og treyst undirstöður efnahagslegs sjálfstæðis þjóðarinnar. Í þessu sambandi er auðvitað nauðsynlegt að nefna GATT-viðræðurnar. GATT-viðræðurnar yrðu tvímælalaust eitt mikilvægasta skref þjóða heims í átt að frjálsræði í viðskiptum og aukinni hagsæld. Er það ekki athyglisvert, virðulegi utanrrh., hverjir það eru sem koma í veg fyrir árangur í GATT-viðræðunum? Ég vil óska eftir því að hæstv. utanrrh. fjalli í umræðunni með nokkrum hætti um það hvernig hann útskýrir þá þversögn að hann vill umfram allt að Íslendingar tengist formlega Evrópubandalaginu á sviði viðskipta vegna þess að það sé í nafni framfara en þetta sama Evrópubandalag er einmitt sá aðilinn sem hefur missirum saman komið í veg fyrir að árangur næðist í GATT-viðræðunum og mun kannski á endanum ná því fram að ekkert verði úr Úrúgvæ-lotunni í GATT-viðræðunum. Staðreyndin er nefnilega sú, hæstv. utanrrh., að það er Evrópubandalagið að dómi allra manna sem til þekkja sem er í dag helsta hindrunin í veginum fyrir því að víðtækur árangur náist í alþjóðlegum viðskiptum.

Sumir hafa sagt að núverandi forseti Bandaríkjanna, George Bush, leggi á það mikið kapp að reyna að ljúka GATT-viðræðunum áður en hann fer úr embætti. Ég ætla ekki að fullyrða um það hér hvort það tekst. En ég held ég fari rétt með að samningsumboð Bandaríkjastjórnar, hver svo sem er forsetinn, renni út vegna afgreiðslu þingsins innan fáeinna mánaða. Ef Evrópubandalaginu tekst að koma í veg fyrir niðurstöðu í GATT-viðræðunum á næstu mánuðum þannig að það þurfi að leita eftir nýju samningsumboði á Bandaríkjaþingi er það auðvitað alveg ljóst að það er Evrópubandalagið sem er aðalhindrunin í því að efnahagskerfi veraldarinnar geti farið í öflugan gang á nýjan leik.

Hæstv. forsrh. hefur sagt það nokkuð oft á undanförnum mánuðum að ein af skýringunum á því hvers vegna við Íslendingar eigum nú í erfiðleikum, sé að vélin í efnahagskerfi heimsins --- að vísu hefur hann ekki notað það orðalag en það er efnislega þannig --- hiksti um þessar mundir eða sé a.m.k. í hægagangi. Þetta er alveg rétt hjá hæstv. forsrh. Ein af ástæðunum --- þær eru að vísu margar fleiri --- fyrir því að Íslendingar búa við erfiðleika nú í okkar efnahagslífi er að hagkerfið í Evrópu og heiminum öllum er í miklum hægagangi. En hver er ástæðan fyrir þessum hægagangi? Þær eru að vísu einnig nokkuð margar en þó eru allir kunnáttumenn sammála um að annars vegar sé neitun Evrópubandalagsins í GATT-viðræðunum og hins vegar peningastefna Þýskalands og stefna þýska seðlabankans, sem er höfuðpeningamálastofnun Evrópubandalagsins. Það eru tvær af meginástæðunum fyrir því að ekki tekst að koma nýjum krafti í efnahagslífið í heiminum. Það verður eitt af lykilatriðunum á næstu missirum ef nýr forseti í Bandaríkjunum setur kraft í efnahagslífið þar með fjárfestingum og nýrri efnahagsstefnu hvort Evrópubandalagið og Þýskaland eyðileggi þann hugsanlega árangur með því að halda fast annars vegar við einstrengningslega afstöðu sína í GATT og hins vegar við þá peningamála- og vaxtastefnu sem þýski seðlabankinn hefur haldið til streitu. Í reynd blasir við okkur sú þversögn að sterkastiaðilinn, Evrópubandalagið, á því efnahagssvæði sem ráðherrann og ríkisstjórnin vill endilega að við tengjumst er ein af ástæðunum fyrir því að við búum nú við óhagstæð ytri skilyrði.

Þess vegna er það ljóst að það liggja margslungin efnahagsleg rök á bak við það að sú hagsæld, hagvöxtur og framfarir, sem kunna að leiða af aðild Íslands að Evrópska efnahagssvæðinu, eru auðvitað í mikilli óvissu.

Nú vil ég, virðulegi forseti, óska eftir því að hæstv. viðskrh. verði kallaður í salinn vegna þess að mig langar í beinu framhaldi af því sem ég hef sagt að leggja fyrir hann tvær til þrjár spurningar. Meðan ég bíð eftir hæstv. viðskrh. ætla ég hins vegar að víkja að því nokkrum orðum að auðvitað er það rétt sem fram hefur komið hjá hæstv. utanrrh. og mörgum öðrum að í þessum samningi, sérstaklega á sviði tollalækkana í sjávarútvegi, kunni að felast efnahagslegir ávinningar, skárra væri það nú að ekki sé eitthvað gott í málinu. Ég held hins vegar því miður að þeir ávinningar verði minni en spáð hefur verið og er reiðubúinn að færa fyrir því ýmis rök sem ég ætla hins vegar ekki að gera hér og nú. Mér finnst bæði hæstv. utanrrh., hæstv. forsrh. og hæstv. viðskrh. hafa lokað augunum fyrir alvarlegum efnahagslegum hættum sem kunna að felast í þessu máli á næstu missirum. Nú veit ég ekki hvort hæstv. viðskrh. er í húsinu eða er væntanlegur í salinn, er hæstv. viðskrh. í húsinu? (Forseti:Forseti veit ekki annað en hæstv. viðskrh. sé í húsinu og nú þegar hafa honum borist skilaboð.) Til þess að tefja ekki fyrir ætla ég samt að byrja á mínu spurningum til hans og vona að þeir ráðherrar sem hér eru flytji honum þær ef hann nær ekki í salinn.

Mín fyrsta spurning víkur að því hvernig ráðherrann metur þær hættur fyrir íslenska bankakerfið sem kunna að liggja í málinu á næstu missirum? Bakgrunnur spurningarinnar felst í því að með þessum samningi og ýmsum öðrum ákvörðunum skapast auðvitað miklir möguleikar fyrir ýmis íslensk stórfyrirtæki að gera beina samninga við erlenda viðskiptabanka og tryggingafélög og ýmsa aðra aðila og hætta viðskiptum sínum við íslensku bankana. Gott og vel. Menn kunna að segja: Eru alþjóðleg samskipti og samkeppni í bankamálum ekki af hinu góða? Jú, það kann vissulega að vera svo ef peningastofnanir landsins eru nægilega sterkar til þess að taka þátt i þeirri alþjóðlegu samkeppni.

Nú er það í blöðunum í dag að viðskrh. hafi fengið álit frá nefnd sem hann setti á fót um að breyta eigi Búnaðarbankanum og Landsbankanum í hlutafélög. Síðan reiknar hæstv. fjmrh. með því að um það bil 1 milljarður eða svo af tekjuhlið fjárlagafrv. á næsta ári komi vegna sölu hlutabréfa í a.m.k. annarri af þessum peningastofnunum. En eru hlutabréfin í Landsbanka Íslands og Búnaðarbankanum söluhæfir pappírar, hæstv. ráðherra? Eru líkur á því að mat markaðarins á því að íslenska bankakerfið sé það traust að borgi sig að eignast hlut í bönkunum með þeim hætti í ljósi þess sem kann að gerast, m.a. í tengslum við þessar breytingar sem merktar hafa verið EES --- þótt sumar af þeim tengist ekki EES einar og sér --- á þann veg að þegar ýmis af stórfyrirtækjum landsins eru farin að skipta beint við banka og tryggingafélög erlendis, þá sitji íslensku viðskiptabankarnir einfaldlega eftir með þann hluta af markaðnum sem erlendu bankarnir og tryggingafélögin telja ekki hæf í viðskipti? Þannig veikist íslenska bankakerfið svo við þennan gjörning að það verði ekki eitt af viðfangsefnum íslenskra stjórnvalda á næstu missirum að fá tekjur inn í ríkiskassann vegna sölu á hlutabréfum í þessum bönkum heldur að setja peninga úr ríkiskassanum inn í þessa banka líkt og gerst hefur í Svíþjóð, Finnlandi og Noregi. Þá mundi raunhæf fjárlagagerð til næstu tveggja til þriggja ára byggjast á því að gera ráð fyrir fjármagni til þess að setja úr ríkissjóði í bankana í stað þess að miða á óraunsæjan hátt við það fá tekjur í ríkissjóð vegna sölu á hlutabréfunum. Ég vona satt að segja að hæstv. ráðherrar hafi raunsæi og skarpskyggni til þess að skoða þessi mál því að hvað sem líður ágreiningi okkar í þingsölum um stjórn á hverjum tíma hljótum við öll að vilja í sameiningu kappkosta það að hér sé í landinu sæmilega traust bankakerfi. Þess vegna er fyrsta spurning mín til hæstv. viðskrh.: Getur hann fullvissað þingið um það að staða íslensku bankanna, sérstaklega Landsbankans og Búnaðarbankans og kannski jafnvel Íslandsbanka, sé það traust að þegar fyrirtækin fara að nýta sér þá möguleika sem opnast í þessum samningi séulitlar sem engar líkur á því að íslenska ríkisvaldið þurfi að setja peninga inn í bankakerfið líkt og gerst hefur í öðrum löndum?

Önnur spurning mín snýr að gjaldeyrisvarasjóðnum. Mér þykir mjög slæmt, virðulegi forseti, að hæstv. viðskrh. skuli ekki virða þingið og vera viðstaddur og hlýða á þessar spurningar (Forseti:Ráðherra er á leiðinni.) því þetta eru mikil alvörumál. Með þeirri skipan sem stefnt er að í þessum samningi og reyndar ýmsum öðrum ákvörðunum, þótt þær séu ekki beint tengdar þessum samningi, opnast sá möguleiki fyrir fyrirtæki og einstaklinga að ráða því algerlega sjálf hvernig þau ráðstafa sínum gjaldeyri. Þar með skapast sú hætta að Seðlabankinn geti á fáeinum dögum búið við það að gjaldeyrisvarasjóðurinn tæmist. Við höfum heyrt fréttir af því síðustu vikur hvernig seðlabanki Noregs og seðlabanki Svíþjóðar hafa staðið í harðri glímu til þess að tryggja að gjaldeyrisvarasjóðurinn tæmdist ekki. Ég vil þess vegna spyrja hæstv. viðskrh. að því hvort hann hefur óskað eftir skýrslu frá Seðlabankanum eða sé reiðubúinn að óska eftir slíkri skýrslu þar sem metið yrði hvort gjaldeyrisvarasjóður Íslendinga standist þá huganlegu ásókn sem kann að leiða af þessum samningi og skyldum ávörðunum á næstu missirum.

Kannski er kjarni málsins gagnstætt því sem ýmsir hafa haldið fram, m.a. ýmsir ágætir flokksmenn mínir sem hafa oft og tíðum með réttu varað við ásókn erlends fjármagns í íslenskt efnahagslíf, sú þversögn að það sé meiri hætta á því á næstu missirum að það streymi fjármagn út úr landinu, að það verði flótti á gjaldeyri frá íslenskum fyrirtækjum til útlanda, frá lífeyrissjóðunum í landinu til fjárfestingar erlendis og frá einstaklingum í íslensku efnahagslífi inn í efnahagslíf annarra ríkja. Það hafa fjölmargir sagt að með samningnum um Evrópskt efnahagssvæði séu sköpuð skilyrði fyrir því að erlendir fjárfestar öðlist trú á íslensku efnahagslífi og séu reiðubúnir að hætta sínu fjármagni hér. Ég er að spyrja hæstv. viðskrh. að því hvort hann hafi ekki opin augum fyrir þeim raunhæfa möguleika að þetta verði þveröfugt, að á næstu missirum --- ég ætla ekki að fjalla um það hvað verður eftir fjögur eða fimm ár --- séu meiri líkur á því að íslenskir fjárfestar láti fjármagnið streyma úr landi í arðbær hlutabréf og fjárfestingar erlendis en öfugt. Þá stöndum við auðvitað frammi fyrir þeirri spurningu, virðulegi ráðherra: Hvað með gjaldeyrisvarasjóðinn? Það er nú einu sinni þannig að gjaldeyrisvarasjóðurinn er heimilispeningar okkar Íslendinga og stundum tæmist baukur heimilispeninganna. Það er þannig með gjaldeyrisvarasjóðinn. Hann er ekki eitthvað öruggt sem menn hafa í hendi, þvert á móti. Hann getur horfið á mjög skömmum tíma. Þess vegna, virðulegi ráðherra, til viðbótar við þá spurningu sem ég bar fram fyrst og vona að ráðherranum hafi verið flutt --- hún vék að því hvort hann mæti það svo að styrkleiki íslensku viðskiptabankanna væri það mikill að þegar íslensk fyrirtæki færu að nýta sér þjónustu íslenskra og erlendra banka og tryggingafélaga mundi rekstrarstaða íslensku bankanna ekki vera í hættu --- óska ég þess að hann tjái sig um þetta mat á gjaldeyrisvarasjóðnum.

Sumir kunna kannski að segja: Er þetta beint tengt frv. sem hér liggur fyrir? Svarið er: Já, það er það vegna þess að hinn almenni rökstuðningur fyrir þessu frv., m.a. af hálfu hæstv. utanrrh., hefur fyrst og fremst verið sá að frv. sé einn af hornsteinum stöðugleika í íslensku efnahagslífi og jafnframt sá drifkraftur sem við helst getum fengið inn í hagkerfið á næstu missirum því á næstu missirum muni aflinn ekki aukast og það séu litlar líkur á fjárfestingu erlendra aðila í stóriðju eða öðrum slíkum breytingum. Eina afgerandi breytingin felist í þessu frv. og því sem því er tengt.

Auðvitað veit ég að við getum opnað fyrir gjaldeyrisstreymi og leyft bönkum og erlendum tryggingafélögum að starfa hér án þess að gera það í gegnum samninginn um Evrópskt efnahagssvæði. Mér er það fullkomlega kunnugt. En það breytir því ekki samt sem áður að við erum í þessu samhengi að tala um hluti sem geta satt að segja orðið svo örlagaríkir fyrir íslenskt efnahagslíf á næstu missirum að ríkisstjórn landsins þurfi að grípa til aðgerða sem enginn hefur rætt enn sem komið er. Við þekkjum glímu ríkisstjórnarinnar þessa dagana og vikurnar við fjárlagavandann. Við þekkjum erfiðleikana sem eru samfara ýmsum ákvörðunum í skattamálum og útgjaldamálum. Þær ákvarðanir eru þó barnaleikur hjá því sem þyrfti að gera ef atburðarásin varðandi íslenska bankakerfið og gjaldeyrisvarasjóðinn yrði með þeim hætti sem ég er að spyrja um. Mér hefur t.d. verið sagt að sú upphæð sem norska ríkið hefur neyðst til þess að leggja í bankana þar bara á síðasta einu og hálfa ári jafngildi 13 milljörðum í íslensku fjárlögunum. Ég sé það í blöðunum í dag að ein af þeim tillögum sem viðskrh. hefur fengið er að ríkissjóður yfirtaki lífeyrisskuldbindingar ríkisbankanna. Það heitir auðvitað á mæltu máli að íslenski ríkissjóðurinn ætli að setja milljarða inn í íslensku ríkisbankana áður en hann selur hlutabréfin. Er það kannski ástæðan fyrir því að nefnd viðskrh. er nú þegar búin að leggja til að ríkissjóður yfirtaki þær milljarðaskuldbindingar sem eru í lífeyrissjóðum ríkisbankanna að á vegum ráðuneytisins hafi verið komist að þeirri niðurstöðu að íslenska bankakerfinu sé ekki treystandi í þeim ólgusjó sem er fram undan? Þess vegna mælir margt með því að það sem kann að gerast á næstu missirum sé miklu frekar verulegt útstreymi á fjármagni frá Íslandi, frá fyrirtækjunum, frá lífeyrissjóðunum, frá einkaaðilunum yfir í hagkerfi annarra landa, kauphallir þeirra og hlutabréfaeign þar en að erlendir fjárfestar muni birtast hér.

Það eina sem líklegt kann að vera að muni freista erlendra fjárfesta eru nokkur fyrirtæki í íslenskum sjávarútvegi. Það hefur auðvitað verið spurt að því hvort ætlunin sé að breyta lögum um fjárfestingar útlendinga í íslenskum sjávarútvegi til þess að auðvelda erlendum fjárfestum að komast inn í það sem þeir kynnu þó að sækjast eftir. Óneitanlega bendir margt af því sem komið hefur fram af hálfu ýmissa úr ríkisstjórnarherbúðunum á síðustu mánuðum til þess að innan ríkisstjórnarinnar sé verið að undirbúa breytingar á þeim lögum.

Ef litið er á þá stöðu sem nú blasir við okkur eftir þessa miklu atburðarás á síðustu þremur árum frá því að viðræðurnar hófust á Ísland í raun og veru þrjá kosti í samskiptum sínum við Evrópu. Fyrsti kosturinn er aðild að Evrópubandalaginu. Það er leið sem allir flokkar á Alþingi hafa hafnað hingað til og þarf þess vegna ekki að verja í það mörgum orðum. Annar kosturinn er þessi samningur um Evrópskt efnahagssvæði. Eins og ég hef þegar rakið fyrr í minni ræðu verður Evrópska efnahagssvæðið ekki um neina framtíð varanlegt tveggja stoða viðskiptakerfi, þvert á móti. Sterkasta efnahagsríkið innan EFTA hefur hafnað EES og hinar Norðurlandaþjóðirnar sem voru í EFTA hafa ákveðið að sækja um aðild að Evrópubandalaginu.

Þriðji kosturinn sem blasir þá við er tvíhliða samningur Íslands og Evrópubandalagsins um viðskipti og samvinnu. Það er tillaga sem Alþb. setti fram í júnímánuði á þessu ári. Við tókum marga mánuði í það að vega og meta niðurstöður samningaferilsins í EES. Án þess að ég ætli mikið að bera okkur saman við aðra stjórnmálaflokka hef ég ekki orðið var við það á þessu ári að aðrir stjórnmálaflokkar hafi á sínum vegum látið fara fram jafnvíðtæka umræðu og málefnalegt mat úti í flokksfélögunum sjálfum og úti í kjördæmunum og í stofnunum flokkanna eins og við gerðum í Alþb. Við efndum til ráðstefna í kjördæmunum, við efndum til sérstaks ítarlegs málþings á okkar vegum, við héldum sérstaka fundi í þingflokki og miðstjórn Alþb. til þess að fara yfir allt þetta stóra mál. Niðurstaða okkar í júnímánuði var sú að það væri raunhæft og skynsamlegt fyrir Íslendinga að stefna strax í varanlegan, tvíhliða samning milli Íslands og Evrópubandalagsins um viðskipti og samvinnu.

Ég fagna því að sjá þáltill. á borðum þingsins í dag sem flutt er af formanni og varaformanni Framsfl. þar sem þeir eru nú, 15. des., að leggja til það sama og við lögðum til í júnímánuði. Það tel ég mjög veigamikið skref. Það er tvímælalaust mikill styrkur við þá stefnu sem við alþýðubandalagsmenn höfum boðað á undanförnum mánuðum að þessir tveir forustumenn Framsfl., hv. þm. Steingrímur Hermannsson og hv. þm. Halldór Ásgrímsson, skuli í sameiningu hafa flutt tillögu um tafarlausar samningaviðræður milli Íslands og Evrópubandalagsins um tvíhliða samning. Í tillögu þessara tveggja forustumanna Framsfl. segir, með leyfi forseta:

,,Alþingi ályktar að stefnt skuli að því að ná tvíhliða samningi við Evrópubandalagið, fyrst og fremst á grundvelli viðskiptahluta þess samnings sem fyrir liggur um Evrópskt efnahagssvæði. Því felur Alþingi ríkisstjórninni að hefja undirbúning að slíkri samningsgerð og fara þess á leit við framkvæmdastjórn Evrópubandalagsins að viðræður hefjist hið fyrsta.``

Ég ætla þess vegna að lesa niðurstöðu þingflokks, framkvæmdastjórnar og miðstjórnar Alþb. í júnímánuði á síðasta ári um þetta sama efni. Hún er á þessa leið, með leyfi virðulegs forseta:

,,Alþb. dregur þá ályktun á grundvelli framangreindra röksemda og efnisatriða að þótt ýmsir efnahagslegir ávinningar geti tengst samningnum, þá sé EES-samningurinn, þegar á heildina er litið, í lokagerð sinni tilraun sem mistókst. Þess vegna er óhjákvæmilegt að hafna þeirri niðurstöðu EES-samningsins sem nú liggur fyrir. Alþb. leggur til að sú niðurstaða verði endurskoðuð þegar í haust með það að markmiði að gera sjálfstæðan tvíhliða viðskiptasamning milli Íslands og EB. Höfuðatriði hans verði:

Sjálfstæður tvíhliða viðskiptasamningur milli Íslands og EB verði m.a. byggður á viðskiptaþáttum EES-samningsins, sérstökum sjávarútvegssamningi og bókun 6 í samningnum við EB sem verið hefur í gildi síðan 1976.

Framkvæmd tvíhliða samnings milli Íslands og Evrópubandalagsins verði einfaldari í sniðum en samkvæmt EES-samningnum.

Eingöngu verði sett á fót samstarfsnefnd um eftirlit og gerðardómi beitt verði deilumál um framkvæmd samningsins ekki útkljáð.

Pólitísk vandamál verði leyst í ráðherraviðræðum.

Í tvíhliða samningi Íslands og EB verði m.a byggt á hugmyndum um frjálsa vöruflutninga, fólksflutninga, þjónustustarfsemi, fjármagnsflutninga og almenna samkeppni auk þess sem hafðar verði til hliðsjónar reglur Norðurlanda um vinnumarkað og búseturétt og afdráttarlaus réttur Íslendinga til að skipa forræði og eignarhald á auðlindum til lands og sjávar verði tryggður með sérstökum lögum.

Í samningi um viðskipti yrði einnig fjallað um samvinnu Íslands og EB á öðrum sviðum, svo sem varðandi rannsóknir og þróun, umhverfismál, menntun og menningu.

Í tvíhliða samningi verði engin atriði sem brjóti í bág við stjórnarskrá eða taki efnislegt og formlegt löggjafarvald á Íslandi úr höndum Alþingis og þjóðarinnar.``

Það er alveg ljóst af þessum lestri að forusta Framsfl. hefur komist að mjög sambærilegri niðurstöðu, að í þeirri stöðu sem nú er upp komin sé skynsamlegt fyrir Íslendinga að hefja þegar í stað það verk að ná slíkum tvíhliða samningi milli Íslands og Evrópubandalagsins. Það ætti kannski að vera hæstv. utanrrh. nokkurt umhugsunarefni að forustumenn þessra tveggja flokka sem voru samferða Alþfl. í að ná hinum mikla efnahagslega árangri sem við náðum á árunum 1988--1991 skuli allir hafa komist að þessari niðurstöðu. Auðvitað getur hæstv. ráðherra, eins og hann hefur stundum gert eða látið blað sitt gera, verið með ýmiss konar hótanir í okkar garð og talið það þjóna pólitískum tilgangi.

Ég vil benda honum á að allir þeir ráðherrar frá Framsfl. og Alþb. sem sátu með honum og viðskrh. í ríkisstjórninni 1988--1991, það voru einu flokkarnir sem voru Alþfl. samferða allt það tímabil, hafa nú komist að þeirri sameiginlegu niðurstöðu að í þessari stöðu sé skynsamlegt fyrir Íslendinga að ná tvíhliða samningi á sama hátt og við töldum allir, þessir sömu menn, skynsamlegt árið 1989 að láta á það reyna hvort við næðum skynsamlegri niðurstöðu með hinum EFTA-ríkjunum í samningum við Evrópubandalagið. Kann ekki að vera, hæstv. ráðherra, að það sé töluvert til í málinu fyrst jafnbreiður hópur ólíkra stjórnmálamanna úr þessum tveimur flokkum hefur komist að þessari niðurstöðu? Hann getur svo sem hent einhverjum orðum í mig um tækifærismennsku o.s.frv. eins og ég held að hann hafi gert. En það eru fleiri en ég í þessum hópi. Varla velur hann fyrrv. forsrh. Steingrími Hermannssyni og fyrrv. sjútvrh. Halldóri Ásgrímssyni líka þessi orð, auðvitað ekki. Auðvitað er ástæðan sú að á nákvæmlega sama hátt og við komumst að þeirri niðurstöðu árið 1989 að það væri raunsætt að láta reyna á það í samningaviðræðum við Evrópubandalagið og EFTA hvort við næðum farsælli niðurstöðu, þá segjum við allir forustumenn og fyrrv. ráðherrar Framsfl. og Alþb. í dag: Nú kallar raunsæið á að við leitum eftir tvíhliða samningi.

Ég vil minna hæstv. ráðherra á að það var þessi sveit manna sem náði þessummikla árangri í efnahagsmálum, árangri sem núv. ríkisstjórn er nú á góðri leið með að tefla í mikla tvísýnu, virðulegi ráðherra. Ef það er eitthvað í efnahagsmálum sem ríkisstjórn Davíðs Oddssonar, Sjálfstfl. og Alþfl., segir okkur í samanburði við ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar, Alþb., Framsfl. og Alþfl., er það að í ríkisstjórn Framsfl., Alþb. og Alþfl. var með markvissum hætti stefnt í rétta átt stig af stigi. Í þessari ríkisstjórn hefur á einu og hálfu ári verið haldið þannig á málum að stöðugleikinn og árangurinn er í dag allur í tvísýnu. Nú stefnir jafnvel í að á fyrstu tveimur heilu árunum í ríkisstjórn Davíðs Oddssonar, Sjálfstfl. og Alþfl., verði fjárlagahallinn meiri samanlagt en á árunum 1990 og 1991 þó að við reiknum allan hallann 1990--1991 yfir á okkur sem þó er ekki hægt að gera með neinum rökum. Sáttin á vinnumarkaði er upp í loft. Verðbólguhjólið er byrjað að titra og fer hugsanlega að snúast á nýjan leik og fyrirtækin í landinu hafa ekki þá miklu trú á stöðugleikanum að þau séu tilbúin að fjárfesta í ríkum mæli. Þess vegna vil ég biðja hæstv. utanrrh. að hugleiða það í rólegheitum hvort ekki séu líkur á því að sá hópur manna sem með Alþfl. náði þessum mikla árangri í efnahagsmálum kunni líka að hafa rétt fyrir sér um Evrópska efnahagssvæðið. Það væri auðvitað mikilvægt skref í átt að því að tryggja þó einhvers konar samvinnu á Alþingi Íslendinga um þessi mál ef ríkisstjórnin hugleiddi á næstu dögum að greiða fyrir því að sú tillaga sem formaður og varaformaður Framsfl. flytja, yrði samþykkt. Þó að hún sé flutt af forustumönnum annars flokks en míns vil ég samt sem áður leggja henni það lið hér að benda á að það væri veigamikið skref til að greiða úr þeirri flækju sem ríkisstjórnin hefur komið þessum málum í að tillaga á þskj. 472 kæmi til afgreiðslu á næstu dögum.

Virðulegi forseti. Ég vil í nokkrum atriðum víkja að því á hvaða hátt sú niðurstaða í samningaferlinu um Evrópskt efnahagssvæði samrýmist ekki þeim upphaflegu markmiðum sem almennt var lýst að væru leiðarljós okkar Íslendinga í þeim viðræðum. Ég hef fyrr í þessari ræðu vikið að fyrsta atriðinu sem var sú viðleitni að koma á varanlegu tveggja stoða kerfi í Evrópu. Það er nú úr sögunni. Það er ekki lengur hugmyndafræðin á bak við málin eins og ég hef rakið. Hinar Norðurlandaþjóðirnar vilja fara beint inn í EB en Sviss hefur hafnað þátttöku í Evrópska efnahagssvæðinu. Það var auðvitað líka í þessu samhengi dálítið fróðlegt að lesa ummæli Frans Andriessens í viðtali við Ríkissjónvarpið 22. maí 1992 þar sem hann sagði alveg skýrt að það hafi verið niðurstaða samningaferilsins að það væri stofnanakerfi Evrópubandalagsins sem réði för á Evrópska efnahagssvæðinu. Ég ætla, með leyfi forseta, að vitna í þessi ummæli Frans Andriessens:

,,EFTA-ríkin eru ekki aðilar að klúbbnum. Þess vegna ákveða EFTA-ríkin ekki reglur klúbbins. Það er á grundvelli þessarar staðreyndar sem við höfum skapað stofnanakerfi. Markmið þess er að veita sem bestan aðgang og áhrif í ákvarðanaferlinu, þó þannig að ákvarðanatakan sjálf er algerlega í höndum stofnana Evrópubandalagsins, þ.e. hjá ráðherraráði Evrópubandalagsins og á Evrópuþinginu. Ég tel að það sé rétt að segja að ef þið eruð tilbúin að vera tengd svo náið stofnanauppbyggingu Evrópubandalagsins, þið eruð tilbúin að láta löggjöf bandalagsins taka gildi hjá ykkur í framtíðinni án þess að þið eigið fulla aðild að ákvarðanatökunni sjálfri, þá geti verið betra að vera fullgildur meðlimur í klúbbnum.``

Hér talar næstæðsti maður Evrópubandalagsins og hann talar enga tæpitungu. Hann segir alveg skýrt: Evrópska efnahagssvæðið er byggt á því að ákvarðanatakan sjálf sé algerlega í höndum stofnana Evrópubandalagsins. Það er auðvitað athyglisvert, eins og ég mun koma að síðar, að í álitsgerðum, m.a. dr. Guðmundar Alfreðssonar, er þetta eitt af því sem styður það sjónarmið að samningurinn standist ekki íslensku stjórnarskrána. Frans Andriessen bendir á að fyrst menn séu tilbúnir að leggja sig undir stofnanakerfi Evrópubandalagsins með þessum hætti sé skynsamlegra að ganga í klúbbinn. Það er auðvitað niðurstaðan sem Norðmenn, Svíar og Finnar, a.m.k. ríkisstjórnirnar í þessum löndum, og Austurríkismenn hafa komist að, að það sé bara miklu betra að vera í klúbbnum. Það er því auðvitað alveg ljóst að fyrsta upphaflega markmiðið um tveggja stoða kerfi tveggja jafnrétthárra aðila er á engan hátt niðurstaðan.

Hæstv. utanrrh. sagði í mars á þessu ári í skýrslu sinni til Alþingis þessa ágætusetningu sem ég ætla nú að vitna í, með leyfi forseta: ,,Trúir því einhver að Evrópskt efnahagssvæði fái staðist sem tveggja stólpa brú, sem hvílir annars vegar á stólpa útvíkkaðs Evrópubandalags með 17 aðildarríkjum og 370 milljónum íbúa og hins vegar á brúarstólpa Íslands og Liechtensteins, með innan við 300 þús. íbúa?``

Þetta voru dálítið merkileg spádómsorð, hæstv. utanrrh., sett í skýrsluna í mars 1992 og sumir segja að sé skrifuð heima á Vesturgötunni hjá ráðherranum sjálfum þannig að kontóristarnir í ráðuneytinu komust ekki einu sinni í að sía þau. Það er einmitt þetta sem blasir nú við, að það verði bara Ísland og Liechtenstein sem verði eftir í EES. Sviss hefur hafnað að vera með og öll hin ríkin ætla inn í EB.

Ráðherrann svaraði svo sjálfur þeirri spurningu í skýrslunni, það mundi auðvitað ekki nokkur heilvita maður trúa því að það gæti staðist. Þessi retoríska spurning sett fram í skýrslu til Alþingis í mars er núna besta lýsingin á raunveruleikanum. Við erum að ræða frv. sem í reynd er bara ávísun á farmiða fyrir Ísland og Liechtenstein.

Annað meginatriðið sem vikið var að í upphafi samningaferilsins var að komið yrði á fríverslun með fisk. Fríverslun með fisk merkir það að Evrópubandalagið beiti ekki ríkisstyrkjum til að skekkja samkeppnisstöðuna og almenna reglan um tollalaus viðskipti gildi. Hæstv. utanrrh. hefur sagt það á Alþingi, að mig minnir fyrir nokkrum dögum, að það hafi alltaf legið fyrir að Evrópubandalagið mundi hafna þessari kröfu. Ég kannast ekki við það, hæstv. ráðherra, úr samvinnu okkar í síðustu ríkisstjórn að sagt hafi verið við það ríkisstjórnarborð eða á þeim mörgu fundum sem sú ríkisstjórn hélt um málið árið 1989 og fram eftir árinu 1990 að það væri alveg víst að Evrópubandalagið mundi hafna þessu algerlega og að þetta væri bara sett fram upp á grín. Ég man ekki betur en hæstv. þáv. forsrh., Steingrímur Hermannsson, þáv. sjútvrh. og þáv. viðskrh., Jón Sigurðsson, og þáv. utanrrh., Jón Baldvin Hannibalsson, hefðu hvað eftir annað talið það einn af mikilvægustu þáttunum í þeim árangri sem náðst hefði innan EFTA að EFTA væri reiðubúið að setja fram þessa kröfu í alvöru, hæstv. ráðherra. Auðvitað er það rétt að menn gátu haft á því mismunandi mat hvaða líkur væru á því að Evrópubandalagið féllist á það og auðvitað var það nokkuð ljóst að litlar líkur voru á því að Evrópubandalagið mundi fallast á að slíkt kæmi til framkvæmda strax. En þá bendi ég á að liður í ákvarðanaferli Evrópubandalagsins og þróun er að taka ákvarðanir um að eitthvað muni gerast eftir tiltölulega langt tímaskeið, setja ákveðnar breytingar þannig að þær taki gildi eftir fimm ár eða taki gildi eftir sjö ár. Það er með engum rökum hægt að halda því fram að það hafi verið óraunhæft að knýja Evrópubandalagið til að taka þá stefnumótandi ákvörðun að ríkisstyrkjakerfið í sjávarútvegi yrði lagt niður innan bandalagsins, t.d. fyrir árið 2000. En ummæli hæstv. utanrrh. á þingi fyrir skömmu um að þessi stefna EFTA og Íslands hafi bara verið út í hött og ekki nokkrum heilvita manni dottið í hug að yrði fallist á hana gagnstætt því sem hann sagði þó við okkur í síðustu ríkisstjórn leiða hugann að því hvort þá hafi nokkur alvara verið á bak við að fylgja þessari kröfu fram. Auðvitað gat mælskumaður eins og hæstv. utanrrh. haldið glæsilegar ræður á samningafundunum þar sem bent væri á að á sama tíma og menn væru að leggja niður hið ríkisstyrkta hagkerfi í Austur-Þýskalandi væri lítil lógík í því að viðhalda ríkisstyrkjakerfinu í sjávarútvegi í Vestur-Þýskalandi eða hvort menn ætluðu í hinu sameinaða Þýskalandi að halda sér við sömu kreddurnar og menn höfðu jarðað í Austur-Þýskalandi. Ég hefði treyst hæstv. ráðherra til að flytja margar slíkar góðar ræður á samningafundunum, bæði í Genf, Brussel og annars staðar. En greinilegt er að hann hefur ekki einu sinni reynt það. Hann var svo sannfærður um það sjálfur að það þýddi ekkert að setja þessar kröfur fram að Evrópubandalagið slapp við það. Það kom í ljós fyrir nokkrum dögum á Alþingi að Evrópubandalagið slapp algerlega við það að þurfa að standa frammi fyrir þeirri kröfu járn í járn: Enga ríkisstyrki í sjávarútvegi heldur jafna samkeppnisstöðu í sjávarútvegi og fiskiðnaði eins og í öðrum greinum. Nei, takk. Hæstv. utanrrh. virðist hafa hlaupið fljótt frá þessari kröfu og án mikillar fyrirhafnar. Maður veltir því þá fyrir sér hvort hann var þá að blekkja okkur sem sátum með honum í ríkisstjórninni. Var þetta eitthvert leikrit sem hann og viðskrh. settu á svið fyrir hæstv. þáv. sjútvh., Halldór Ásgrímsson, og fyrir hæstv. fyrrv. forsrh., Steingrím Hermannsson, og fyrir mig og hinaaumingjana sem sátu í ríkisstjórninni? (Gripið fram í:Það voru engir aumingjar.) Ég sagði hina.

Þá var varakrafan að ef Evrópubandalagið féllist ekki á þetta væri þó lágmark að grundvallarreglan um tollfrjáls viðskipti með sjávarafuðrir yrði viðurkennd. Það er auðvitað mjög erfitt fyrir Evrópubandalagið að neita slíkri kröfu ef henni er haldið til streitu af mikilli hörku. En það kemur bara því miður í ljós, þegar samningaferlinu lýkur, að Evrópubandalagið féllst ekki heldur á þessa grundvallarreglu. Auðvitað er hægt að setja fram reikningsdæmi, hæstv. ráðherra, eins og ráðherrann hefur gert að ef metnir eru þeir tollar sem voru lækkaðir í þessu sérstaka samkomulagi nemi þeir ákveðinni prósentutölu, 90--98% af tollum á undanförnum árum. Það breytir því ekki að þegar við förum að flytja út nýjar sjávarafurðir á þennan Evrópumarkað þarf að semja um tollaniðurfellingar á þeim. Við þurfum sem sagt áfram að vera í samfelldu samningaferli við Evrópubandalagið um tollana af því að það tókst ekki að ná fram í þessum samningum grundvallarkröfu Íslands um tollfrjáls viðskipti með sjávarafurðir.

Í þriðja lagi var það auðvitað krafa okkar Íslendinga að ekki væri verið að versla með veiðiheimildir og tollalækkanir. Ég ætla ekki að ræða það mál ítarlega hér. Við ræðum það sjálfsagt þegar sjávarútvegssamningurinn kemur til umfjöllunar, ef hann kemur þá einhvern tíma hingað til umfjöllunar. Hæstv. utanrrh. hefur enn sem komið er ekki treyst sér til að fjalla um það sem ég hef bent honum nokkuð oft á á undanförnum vikum að innan Evrópubandalagsins er litið á sjávarútvegssamninginn sem tvímælalausa viðurkenningu á því að veiðiheimildir komi í staðinn fyrir tollalækkanir. Samningamenn Evrópubandalagsins eru ekki að dylja það að þeir telja sig hafa náð nánast fullum árangri í glímunni við Íslendinga frá 1976. Hæstv. utanrrh. og hæstv. sjútvrh. geta svo reynt að útbúa þessa niðurstöðu hér til heimabrúks og sagt: Þetta er ekki þannig. Þetta eru gagnkvæmar veiðihemildir. En gagnkvæmnin er mjög skrýtin. Hún er í fyrsta lagi ekki þannig að við fáum að veiða í þeirra lögsögu, hún er ekki þannig. Þeir fá bara að veiða í okkar lögsögu. Við fáum ekki að veiða í þeirra lögsögu svo það er engin gagnkvæmni um veiðar í lögsögu hvors annars.

Í öðru lagi eru þetta 3 þús. tonn af karfa og 30 þús. tonn af loðnu. Ég ætla ekki að fara með þau rök hér um að þetta sé ekki jafngilt. Það vita auðvitað allir. Enda er það þannig að æðsti embættismaður íslenska stjórnkerfisins á sviði hafrannsókna, Jakob Jakobsson, forstjóri Hafrannsóknastofnunar, hefur kallað þetta loðnuvitleysu. Hann hefur valið þessari niðurstöðu orðið loðnuvitleysa og hefur hvatt til þess að íslensk stjórnvöld hafi þessari niðurstöðu eða viðurkenni þá af hreinskilni hvað í henni felst. Af því að ég vék að því í upphafi máls míns hver hefði orðið afstaða þorra manna á Alþingi ef þeim hefði verið sagt fyrir nokkrum missirum síðan að þetta Evrópska efnahagssvæði mundi hljóta þau örlög að sterkasta ríkið innan EFTA, Sviss, ætlaði ekki að vera með og hin Norðurlöndin ætluðu bara að vera í EES í fáein missiri og fara inn í EB og svo hefði verið bætt við að samningurinn ætti að fela í sér veiðar Evrópubandalagsskipa í íslenskri lögsögu og Evrópubandalagið féllist ekki á viðurkenninguna um tollfrjáls viðskipti með sjávarafurðir, þá liggur við að ég treysti mér til að fullyrða að varla hefði nokkur maður á Alþingi fyrir fáeinum missirum mælt með slíkum samningi. Slíkur munur er á niðurstöðunni annars vegar og þeim markmiðum sem sett voru í upphafi hins vegar.

Það er líka athyglisvert eins og fram kemur í nál. 3. minni hlutans að aðalsamningamaður Íslands, Hannes Hafstein, hefur upplýst það eftir á að það hafi verið ljóst strax í fyrra þegar sjútvrh. og utanrrh. komu heim frá Lúxemborg að Evrópubandalagið mundi alls ekki láta sér nægja hinn fræga langhala heldur væri það að sækjast eftir karfa. Það er auðvitað enn eitt dæmið um vinnubrögðin í þessu máli að hæstv. utanrrh. fer fram á opinberan vettvang, mætir í þjóðþinginu, ræðir við utanrmn. og setur á langar ræður um þennan langhala. Svo segir bara aðalsamningamaður Íslands, Hannes Hafstein: Það var vitað allan tímann að engin meining var í þessu langhalatali, það var karfi frá upphafi sem Evrópubandalagið var að sækjast eftir. Það er auðvitað hægt að hafa ærið sterk orð um framgöngu manna sem falsa með þessum hætti upplýsingakerfið gagnvart utanrmn. og þjóðþinginu.

Í fjórða lagi var sagt hvað eftir annað á fyrstu missirum þessa samningaferils að samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði ætti eingöngu að vera viðskiptasamningur. Í samningnum ætti ekki að felast valdaafsal af neinu tagi hjá stofnunum lýðveldisins, hvorki löggjafarþinginu, framkvæmdarvaldinu né dómstólunum. Svo sterk var þessi plata um að samningurinn ætti bara að vera viðskiptasamningur að formaður þingflokks Alþfl. mætti í umræðuþætti í Ríkisútvarpinu fyrir örfáum vikum þar sem hann sagði í hita leiksins þegar hann var kominn í nokkra vörn í málinu: EES er bara venjulegur viðskiptasamningur. Þegar spyrjandinn, Sigurður G. Tómasson, sagði: Heyrðu, hvað segirðu? Ertu að segja að EES sé bara venjulegur viðskiptasamningur? Þá jafnvel hikstaði hv. þm. Össur Skarphéðinsson og sá að það gekk eiginlega ekki upp að halda þessu fram. Svo sterk var þessi plata um að þetta væri bara venjulegur viðskiptasamningur að allt fram til síðustu vikna hefur formaður þingflokks Alþfl. verið að reyna að halda þessu að þjóðinni. Nei, þvert á móti blasir hér við samningur þar sem stofnanahluti samningsins er miklu fyrirferðarmeiri en sjálfur samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði. Þau þingskjöl sem liggja á borðum og eru samningar EFTA-ríkjanna um eftirlitsstofnun og dómstól eru satt að segja miklu meiri að vöxtum en sjálfur texti EES-samningsins. Þessi breyting sem varð á samningsferlinu, að í stað venjulegs viðskiptasamnings var smátt og smátt að fæðast samningur sem fól í sér flókið stofnanakerfi og ný munstur í ákvarðanatöku, hefur svo leitt til þess að mikill ágreiningur hefur risið í landinu um það hvort samningurinn standist stjórnarskrána.

Hv. þm. Steingrímur Hermannsson rakti mjög rækilega hér í gærkvöldi þau meginrök sem fram hafa verið sett af hálfu lærðra lögfræðinga sem sent hafa utanrmn. Alþingis álit sitt fyrir því að samningurinn standist ekki stjórnarskrána. Ég ætla ekki að eyða löngum tíma í að endurtaka þau rök sem hv. þm. Steingrímur Hermannsson flutti. En mig langar til að vekja athygli á einni mjög athylisverðri staðreynd.

Dr. Guðmundur Alfreðsson og prófessor Björn Þ. Guðmundsson settu fram álit sín til utanrmn. fyrir nokkuð mörgum mánuðum. Þau hafa síðan legið frammi sem opinber gögn. Það er athyglisverð staðreynd sem segir mikla sögu að frá því að álit dr. Guðmundar Alfreðssonar og Björns Þ. Guðmundssonar komu fram hefur hvorki utanrrh., forsrh. né stjórnarmeirihlutinn á Alþingi treyst sér til þess að leiða fram á völlinn einn einasta lögfræðing sem starfar í fræðigreininni og er ekki bara pólitískur leiksoppur á skákborði stjórnmálanna sem treystir sér til að hrekja niðurstöðu dr. Guðmundar Alfreðssonar og Björns Þ. Guðmundssonar. Það er að vísu til álitsgerð sem fjórir sérfræðingar utanrrh. sömdu og ég mun koma að á eftir. Hún var samin áður en dr. Guðmundur Alfreðsson og Björn Þ. Guðmundsson settu fram sín sjónarmið. Eftir að greinargerð þeirra tveggja lá fyrir hefur enginn íslenskur lögfræðingur treyst sér til þess að senda frá sér ritgerð eða greinargerð sem hrekur þau sjónarmið. (Gripið fram í.) Jú, við höfum hlustað á hv. þm. Björn Bjarnason segja að hann sé ekki sammála þeim en við vitum allir að hann er úr pólitískri forustu Sjálfstfl. Við höfum heyrt utanrrh. segja að þetta sé bara vitleysa en hann er bara með próf í sagnfræði og hagfræði. En ég spyr enn á ný: Geta menn nefnt einhvern hæstaréttarlögmann sem starfar sem hæstaréttarlögmaður, geta menn nefnt einhvern prófessor í lögum við Háskóla Íslands, geta menn nefnt einhvern dómara við héraðsdómstól, við Hæstarétt sem hefur treyst sér til þess að leggja fram á síðustu mánuðum greinargerð sem hrekur niðurstöðu Björns Þ. Guðmundssonar og Guðmundar Alfreðssonar? Svarið er nei. (Gripið fram í.) Svarið er nei. Það er auðvitað mjög merkilegt að í ríkisstjórninni sitja nú margir lögfræðingar með forsrh. í fararbroddi. Að þeir skuli ekki sjá hvað það er veik staða fyrir þá, ekki bara á þinginu nú heldur inn í framtíðina, að hafa á herðunum þann dóm sögunnar að þeir hafi ekki getað fengið einn einasta hæstaréttarlögmann, dómara eða kennara við Háskóla Íslands til þess að hrekja röksemdir Guðmundar Alfreðssonar og Björns Þ. Guðmundssonar. Þær standa þess vegna enn og eins og hv. þm. Steingrímur Hermannsson rakti í gærkvöldi með margvíslegum hætti sýna þessir tveir fræðimenn fram á það að samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði standist ekki stjórnarskrá lýðveldisins. Þess vegna held ég að það sé alveg rétt sem hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson lýsti yfir í þessum ræðustól nú nýlega að samningurinn sé brot á stjórnarskrá lýðveldisins.

Ég hef tekið eftir því að menn hafa setið í salnum og hlustað á þessi orð, brot á stjórnarskrá lýðveldisins, og svo hafa menn yppt öxlum og farið niður í kaffi. Er þetta virkilega orðið þannig á þjóðþinginu að hér standi upp þingmaður með mikla þingreynslu, maður úr forustusveit Sjálfstfl. um langt árabil, hæstaréttarmálaflutningsmaður, og segi samninginn brot á stjórnarskránni, á borðum þingmanna liggja álitsgerðir frá einum lærðasta unga lögfræðingi Íslendinga í þjóðarétti, dr. Guðmundi Alfreðssyni, virtum prófessor við Háskóla Íslands, Birni Þ. Guðmundssyni og niðurstaða allra er að samningurinn sé brot á stjórnarskránni og svo glotta menn bara eins og hv. þm. Björn Bjarnason gerir núna? Þessir menn segjast vera lýðræðissinnar. Grundvöllur lýðræðisins er stjórnskipun sem menn halda og virða. Grundvöllur lýðræðisins er að lögin séu æðri hagsmunum valdsmanna. Það er kjarninn í lýðræðinu. Lögin eru æðri en hagsmunir valdsmanna. Það eru til stjórnkerfi í heiminum þar sem hagsmunir valdsmanna eru æðri lögunum. Þau eru því miður nokkuð mörg. Þar er nöpur saga af örlögum einstaklinga og þjóða. En við höfum ekki viljað búa í landi þar sem hagsmunir valdsmanna væru æðri lögunum. Hæstv. utanrrh. og hæstv. forsrh. halda þannig á þessu EES-máli að það er ekki hægt að draga aðra niðurstöðu en þá að þeir telji að valdahagsmunir þeirra sjálfra séu æðri lögunum, hæstv. utanrrh. vegna þess að hann sækir þetta mál af pólitískum metnaði og flokkspólitískum hagsmunum af því að þetta séu höfuðmál Alþfl. og hæstv. forsrh. vegna þess að hann veit að ef hann hlýðir ekki hæstv. utanrrh. í þessu máli stendur ríkisstjórnin ekki lengur. Hæstv. utanrrh. hótar að slíta ríkisstjórninni ef forsrh. beygir sig ekki undir vilja hans í þessu máli. Hér er þess vegna komin upp klassísk staða. Það eru hagsmunir valdsmannanna sem eru taldir æðri lögunum að þeirra eigin dómi. Þeir leiða svo væntanlega fram í þinginu nægilega marga til þess að styðja þá í þessu. Hvað ætla svo þessir menn að gera ef Hæstiréttur Íslands kemst að þeirri niðurstöðu að dr. Guðmundur Alfreðsson og Björn Þ. Guðmundsson hafa rétt fyrir sér? Hvað á að gera við fyrirtækin sem þá hafa farið í margvíslegar fjárhagslegar skuldbindingar? Hvað á þá að gera við einstaklingana sem hafa hagað einkamálum sínum á grundvelli þess að þetta væri allt saman rétt? Ef þessi víðtæki samningur sem teygir sig út um allt sviðið verður af Hæstarétti dæmdur á þann veg sem dr. Guðmundur Alfreðsson og Björn Þ. Guðmundsson hafa gert, hvílík áhætta er þá tekin.

Eitt af þeim atriðum sem oft og tíðum var nefnt í upphafi þessa viðræðuferils var að tryggja yrði að Íslendingar mundu ekki glata forræði yfir auðlindum landsins, yfir landinu, orkulindunum og ýmsir nefndu einnig lykilfyrirtæki. Hver er niðurstaðan á þessu sviði? Mér sýnist hún vera þessi:

Í fyrsta lagi hefur verið settur inn fyrirvari varðandi eignarhald útlendinga á fyrirtækjum í útgerð og frumvinnslu sjávarafurða. Þó byggir hann á lögum sem kann að verða breytt á Alþingi. Varðandi orkulindirnar hins vegar hefur enn ekki verið sýnt á Alþingi frv. sem tryggir að þær verði áfram í höndum Íslendinga. Hver er ástæðan fyrir því að frv. hefur ekki enn verið lagt fram? Er hún kannski sú að sérfræðingar hafa komist að þeirri niðurstöðu að ef það eigi að vera tryggt verði meiri hluti á Alþingi að fallast á þjóðnýtingu orkulindanna að meira eða minna leyti og Sjálfstfl. sé ekki tilbúinn að standa að þjóðnýtingu orkulindanna með þessum hætti? Með öðrum orðum að menn þurfi að velja á milli möguleika útlendinga til að eignast orkulindirnar og andstöðu við þjóðnýtingu. Þá haldi menn sig við hina gömlu andstöðu við þjóðnýtingu og skjóti laust á möguleika útlendinga til að eignast orkulindirnar. Það er auðvitað mjög athyglisvert fyrir okkur sem þekkjum ákafa forustumanna Alþfl. í að flytja slíkt frv. Það vill svo til að þar erum við í forustu Alþb. sammála forustumönnum Alþfl. og höfum átt ýmsar viðræður við hæstv. viðskrh. um þetta mál á undanförnum missirum, m.a. þegar við vorum í ríkisstjórn. Við vitum þess vegna vel að þetta er honum nokkuð áhugamál. Það segir þess vegna mikla sögu um pólitísku erfiðleikana á þessu sviði að menn hafa ekki treyst sér til þess að leggja frv. hér fram.

Þriðja atriðið var eignarhald á landi. Menn hafa glímt við það. Niðurstaðan er hins vegar sú hin sama og við lýstum hér, ég og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon, fyrir nokkrum missirum að ef setja ætti girðingar sem kæmu í veg fyrir að útlendingar gætueignast land á Íslandi mundu þær girðingar koma svo niður á möguleikum stórs hluta þjóðarinnar sjálfrar að menn yrðu ekki tilbúnir að sætta sig við þær. Mér sýnist einmitt það vera að gerast nú að frv., sem hæstv. landbrh. hefur látið útbúa, gangi þvert á ýmis önnur markmið sem menn vilja hafa eins og rétt einstaklinga í þéttbýli til að eignast land, rétt stéttarfélaga til að eignast land, rétt bænda til þess að halda verðmæti jarða sinna. Mér sýnist frv. verði ekki samþykkt á Alþingi í þeirri mynd sem það er lagt fram. Það er a.m.k. strand í dag. Með öðrum orðum er það að gerast sem við forustumenn Alþb. vörðuðum við, að þegar kæmi að því að setja girðingar varðandi það að verja orkulindirnar og landið fyrir eignarhaldi útlendinga mundu menn ekki treysta sér í að setja þær girðingar sem héldu vegna þess að þær mundu mismuna Íslendingum sjálfum af því að bannið við mismunun milli borgara Íslands og annarra ríkja Evrópubandalagsins og EFTA væri á þann veg að við mættum ekki mismuna á grundvelli ríkisfangs. Þess vegna er það nú því miður þannig að þegar Alþingi er beðið að taka afstöðu til þessa samnings liggur ekkert fyrir um það að hér verði settar í lög girðingar sem halda varðandi eignarhald á landi og orkulindum.

Í fjórða lagi var rætt um ýmis lykilfyrirtæki. Það var rætt um það að sjálfstæði þjóðarinnar fælist ekki bara í löggjafarstofnun, ríkisstjórn og dómstólum heldur fælist sjálfstæði þjóðarinnar annars vegar í því að geta nýtt auðlindir hennar og helstu fyrirtæki hagkerfisins væru í innlendri eigu, svo sem bankar, orkufyrirtæki og tryggingafélög. Það er hins vegar ljóst að ef menn tengja saman einkavæðingarstefnu núv. ríkisstjórnar og samninginn um Evrópskt efnahagssvæði hafa ríkisborgarar og fyrirtæki í Evrópubandalagsríkjunum og EFTA-ríkjunum nákvæmlega sama möguleika og hver annar til að eignast bankana og tryggingafélögin og önnur lykilfyrirtæki í landinu nema í útgerð og frumvinnslu sjávarafurða.

Það má vel vera að ýmsum liðsmönnum í ríkisstjórnarherbúðunum finnist svo komið í þjóðfélagsþróuninni að þetta tal um sjálfstæði sé dálítið gamaldags. En þá er athyglisvert að horfa á það að þeir sem hafa skrifað um möguleika þjóða og ríkja til hagvaxtar á nýrri öld hafa einmitt fært þau margvíslegu rök að því að ef það er hægt að tengja saman þjóðarmetnað starfsfólks og fyrirtækja á hinum alþjóðlegu samkeppnissviðum þá geti viðkomandi ríki náð árangri. Ef þjóðarmetnaðinum sé eytt muni samkeppnisstaða þess ríkis verða mjög veik eða með öðrum orðum, menn hafa komist að þeirri niðurstöðu að þjóðarmetnaðurinn sé eitt af hreyfiöflunum í hagþróuninni. Menn leggi ýmislegt á sig vegna þess að þeir séu Íslendingar, séu Bandaríkjamenn o.s.frv.

Ég hef við og við vitnað svolítið í yfirlýsingar og stefnugrundvöll hins væntanlega forseta Bandaríkjanna og ýmissa ráðgjafa hans á undanförnum mánuðum. Ég hef tekið eftir því að það hefur pirrað hæstv. forsrh. dálítið og ekki vil ég pirra hann mikið og vona að hann láti það ekki fara í taugarnar á sér þó ég vitni enn á ný í það, en það var auðvitað mjög athyglisvert þegar Bill Clinton kynnti nýjan viðskiptaráðherra sinn fyrir nokkrum dögum. Hann gerði það með þeim hætti að höfða ekki til einhverra óþjóðlegra markaðslögmála eða einhvers útþynnts hagfræðingaréttar. Nei, hann kynnti hinn nýja viðskiptaráðherra á grundvelli bandarísks metnaðar, að hinn nýi viðskiptaráðherra mundi tryggja hæfni Bandaríkjanna til þess að lið þeirra mundi ná árangri í hinni alþjóðlegu samkeppni, að Bandaríkjamenn mundu standa sig vel saman í keppninni líkt og Valur eða KR standa sig á fótboltavellinum. Hinn nýi forseti Bandaríkjanna hafði nefnilega áttað sig á því að ef hann missir þjóðarmetnaðinn, þjóðarstoltið út úr bandríska hagkerfinu þá vinnur hann aldrei stríðið. Þá getur hann ekki dregið úr atvinnuleysinu. Þá styrkir hann ekki bandaríska hagkerfið í alþjóðlegri samkeppni. Hvað segja allar bækurnar sem menn lesa um japanska hagkerfið? Þær segja allar að það er þjóðarmetnaðurinn sem er byggður inn í japönsku fyrirtækin, atvinnulífið og samskipti launafólks og fyrirtækjanna sem ræður úrslitum um það að þeir hafa náð árangri. Hvað eru forustumenn íslensks iðnaðar að gera þessa dagana, meira að segja um leið og þeir senda Alþingi bréf um það að það eigi að samþykkja EES? Þá er verið að verja miklum fjármunum og miklum kröftum í áróðursherferð um að kaupa íslenskt. En það er auðvitað í algerri mótsögn við hin óþjóðlegu markaðslögmál og afnám ríkisfangsins á hinu Evrópska efnahagssvæði að það skipti einhverju höfuðmáli hvort menn kaupa íslenskt eða ekki. Kjarninn í þeirri efnahagslegu hugsun sem er í þessum samningi er að það skipti akkúrat engu máli hvort menn kaupa íslenskt eða ekki. Aðalatriðið er að menn kaupi á hagstæðu verði. Það væri auðvitað mjög fróðlegt að ræða við forustumenn iðnaðarins á Íslandi þessa þversögn að segja við Alþingi: Drífið ykkur í að samþykkja EES, og segja svo við þjóðina fyrir jólin: Kaupið íslenskt.

Nei, þess vegna vil ég segja við virðulegan ráðherra sem er í forustu um þessar mundir fyrir ríkisstjórn á Íslandi: Væri ekki ráð að huga að því að sjálfstæðið, þetta menningarlega, huglæga, félagslega fyrirbæri, sjálfstæðið, er efnahagslegur drifkraftur? Kenningin um að ná efnahagslegum drifkrafti með því að afnema þjóðarmetnaðinn og búa til viðskiptasambönd og markaðskerfi þar sem þjóðarmetnaðurinn er þurrkaður út hefur beðið skipbrot. Hún var hins vegar á góðu lífi fyrir tveimur til þremur árum. En hún hefur beðið skipbrot í dag. Þeir sem eru að reyna að endurreisa hagkerfi Bandaríkjanna, jafnvel hagkerfi Þýskalands, og ég tala nú ekki um ýmsir í okkar landi hafa einmitt áttað sig á þessu. Þess vegna er auðvitað verulega hættulegt fyrir okkur Íslendinga að ganga frá samningi sem opnar það algerlega að flestir helstu þættirnir í því, sem hafa gert íslenskt hagkerfi að séríslensku fyrirbæri, séu í hættu.

Ég vil taka það alveg skýrt fram, ég er ekki þar með að segja að þetta muni gerast. Ég vil taka það alveg skýrt fram. Ég er ekki að fara með einhvern sérstakan hræðsluáróður um það að útlendingar munu rjúka hér til og kaupa jarðir eða kaupa hlutabréf í Sjóvá/Almennum eða Íslandsbanka eða einhverju slíku, ég er ekki að fara með neinn slíkan hræðsluáróður. Ég er hins vegar að benda á grundvallaratriði sem menn verða að áttta sig á og það er einmitt þingsins að ganga frá löggjöf um slík grundvallaratriði.

Að lokum vil ég víkja hér varðandi þessa þætti nokkuð að stöðu Íslands innan stofnanakerfis Evrópska efnahagssvæðisins ef það tekur þá til starfa á næsta ári og setja fram nokkur rök fyrir því að staða Íslands innan stofnanakerfis Evrópska efnahagssvæðisins verður auðvitað með þeim hætti að það sé mjög hæpið að við getum ráðið við það eða það samrýmist hagsmunum okkar. Einn af áhrifamönnum í íslenskum utanríkismálum sagði fyrir skömmu, og þau orð hafa orðið mér nokkurt umhugsunarefni, að það væri mjög mikilvægt að þegar okkar litla þjóð tæki þátt í mjög víðtæku, alþjóðlegu samstarfi, þá gerði hún það af fullum myndugleika, við værum alvöruaðilar að samstarfinu. Sæti okkar væri skipað þar sem fundir væru haldnir o.s.frv. og hann benti einmitt á það að bæði á vegum Norðurlandaráðs, á vegum Sameinuðu þjóðanna, á vegum EFTA og að nokkru leyti á vegum NATO en að vísu ekki alveg, þá hefði tekist þrátt fyrir fámenni þjóðarinnar og tiltölulega lítinn fjárhag í alþjóðlegum samanburði að manna þetta af fullum myndugleika. Við værum alvöruþjóð, fáni okkar væri raunverulegur fáni og fulltrúar Íslands væru raunverulegir fulltrúar landsins. En þessi ágæti maður varaði jafnframt við því, án þess að hann væri að tala um Evrópskt efnahagssvæði, að okkar litla þjóð færi að tengjast mörgum nýjum alþjóðlegum stofnunum þar sem ljóst væri að við hefðum aldrei bolmagn til þess að vera fullgildir þátttakendur og hlytum þess vegna smátt og smátt bæði í eigin huga og í hugum hinna að verða eins konar gervimeðlimir, annars flokks. Það væri mjög hættulegt bæði sjálfsvitund þjóðar og viðhorfum annarra til okkar að vera annars flokks þátttakendur. Í þessu samhengi er auðvitað alveg nauðsynlegt að við áttum okkur á því, hæstv. forsrh., að við erum ekki nema 260 þús. Þar af er um það bil helmingur börn og gamalmenni þannig að þetta eru rúmlega 100 þús. manns sem eru að reyna að halda uppi þessu hagkerfi, halda úti þessum sendiráðum og öðrum stofnunum þjóðríkis í alþjóðlegri samvinnu. Það eru bara takmörk fyrir því hvað lítið ríki 260 þús. manna getur megnað, bæði hvað snertir fjárhag, útgjöld, embættismannasveit eða tíma stjórnmálamanna.

Ég þekki t.d. að á fyrstu mánuðum ferlisins um Evrópskt efnahagssvæði þurfti ég að setja nokkra starfsmenn fjmrn. í vinnu vegna þessa máls. Fjmrn., sem þó er talið sterkasta íslenska ráðuneytið að mannafla og embættislegum burðum, lamaðist hins vegar algerlega mánuðum saman á verksviði þessara manna vegna þess að þeir urðu að leggja til hliðar önnur verk í stofnunum og skrifstofum ráðuneytisins. Evrópska efnahagssvæðiðer byggt upp þannig að ef við ætlum að vera fullgildir þátttakendur þá þurfum við að setja nokkur hundruð embættismanna í þessa vinnu. Auðvitað munum við ekki gera það, hæstv. forsrh. Það vitum við, við munum ekki gera það. Það eru engar tillögur uppi um það. En þá hafa menn ekki litið á hina hlið málsins að þar með er það orðið innbyggt í þátttöku okkar í þessu samstarfi að við verðum ekki fullgildir, við verðum annars flokks. Ég fullyrði að þótt sú skipan hafi verið að Bandaríkin hafi setið í stóli Íslands í ýmsum nefndum og stofnunum innan NATO á þeim forsendum að við tókum ekki sjálfir þátt í hernaðarsamvinnunni --- látum það liggja á milli hluta í þessri umræðu --- þá yrði þetta í fyrsta sinn sem Ísland gerðist aðili að fjölþættu alþjóðlegu samstarfi þar sem ljóst væri að við réðum ekki við að vera fullgildir þátttakendur.

Núv. ríkisstjórn er að glíma við það að skera niður útgjöldin hjá ríkinu, skera niður í heilbrigðiskerfinu, menntakerfinu, jafnvel hjá ráðuneytunum. Allt þetta ferli ef við ætlum að vera fullgildir þátttakendur stefnir hins vegar í aðra átt. Þess vegna vil ég segja hér í umræðunni að mér finnst það vera eitt af þeim viðfangsefnum sem við þurfum í sameiningu að átta okkur á hér í landinu að takmarka alþjóðlega þátttöku okkar. Ég geri mér grein fyrir því að það kann að hljóma nokkuð undarlega í eyrum ýmissa og hef ég talað mjög fyrir alþjóðlegri þátttöku og varið töluverðu af tíma mínum og starfskröftum á undanförnum árum til þess að taka þátt í slíku starfi. En ég er æ betur að gera mér grein fyrir því að 260 þús. manna þjóð ræður ekki við þetta allt saman. Ef hún ætlar að halda sessi sínum og sjálfsvirðingu þá verðum við að velja og hafna í þessum efnum því að það er stórhættulegt að við förum kannski að verða eitt af þessum litlu ríkjum í veröldinni sem stóru ríkin hafa það viðhorf til að séu upp á sig komin. Það eru t.d. til smáríki hjá Sameinuðu þjóðunum sem ráða ekki einu sinni við að borga sendiráð ríkjanna hjá Sameinuðu þjóðunum og ýmis stór ríki borga kostnaðinn við sendiráð þessara ríkja hjá Sameinuðu þjóðunum í gegnum þróunarhjálpina.

Ég nefni þetta hér vegna þess að mér finnst að þegar við erum sífellt að glíma við hugsanlega þátttöku Íslendinga í öllu þessu mikla alþjóðlega samstarfi, og þetta er auðvitað bara byrjunin á mörgu öðru, þá þurfum við að átta okkur hreinskilnislega á því að við erum ekki mjög stórir karlar í þessari sveit. Forsrh. Íslands og utanrrh. fá sams konar prótokollmeðferð þegar þeir koma út eins og forsætisráðherra Bretlands eða utanríkisráðherra Bretlands. Það er rétt, siðareglurnar í alþjóðlegum samskiptum eru þannig að prótokollinn gerir ekki ríkjamun. Þess vegna kannski blekkjast menn dálítið þegar þeir sitja við stóru hringborðin og íslenski fáninn hefur jafnmörg sæti á bak við sig og breski fáninn eða bandaríski fáninn eða þýski fáninn eða rússneski fáninn. En við erum bara því miður litlir karlar í þessu samstarfi eða kannski sem betur fer eftir því hvaða viðhorf menn hafa.

Mér finnst pínulítið örla á því að ýmsir í embættiskerfinu hjá okkur og jafnvel í stjórnmálakerfinu séu farnir að lifa í þeirri sjálfsblekkingu að við séum eiginlega eins og stóru karlarnir. Þess vegna finnst mér alveg nauðsynlegt að þeir sem mæla fyrir því að við samþykkjum þennan samning um Evrópskt efnahagssvæði ræði af fullri hreinskilni í þingsalnum hvernig á að fara með þetta vandamál. Ég hef ekki orðið var við neina umræðu um það. Það er hins vegar nauðsynlegt að það verði gert því það mun blasa við okkur strax og þessi samningur tekur gildi.

Hv. formaður utanrmn., Björn Bjarnason, hefur að ég veit haft af því nokkrar áhyggjur hvernig þjóðþingið mundi starfa við þessar aðstæður og það er virðingarvert að hann hefur leitt að því hugann að það þarf ýmislegt að breytast í starfsháttum þingins ef þetta verður að veruleika. Ég sé hins vegar ekki nokkur merki þess, virðulegi þingmaður, að í fjárhagsáætlun þingsins á næsta ári sé ætlað fyrir því. Það væri a.m.k. mjög fróðlegt ef formaður fjárln. og formaður utanrmn. gætu í sameiningu uppýst þingið áður en við göngum frá fjárlagafrv. fyrir næsta ár hversu mikið fjármagn er ætlað til þess að þjóðþing Íslendinga gæti með sæmilegri reisn tekið þátt í þessu. Ég sé ekki betur en það sé frekar verið að skera það allt saman niður.

Þá vil ég biðja þessa ágætu menn að hugleiða þau varnaðarorð, sem ég vitnaði til í upphafi, að það gæti svo farið fyrir okkur að á tiltölulega fáum árum mundi veruleikinn gera það að verkum að við færum sjálf að hugsa eins og annars flokks þátttakendur og hinir færu að líta á okkur sem aukagemsa í þessu samstarfi. Það er vont fyrir litla þjóð vegna þess að það sem heldur Íslendum þó sjálfstæðum og hefur gert er reisnin og sjálfsálitið. Það eru í raun og veru ekki peningar.

Það er líka ljóst að hlutverk okkar í stofnanakerfi EES ef samningurinn tekur gildi verður á næstu missirum allt annað en ætlað var í upphafi. Þegar verið var að tala fyrir þessu stofnanakerfi á sínum tíma þá var dregin upp sú mynd að EFTA-ríkin mynduðu annan hóp en EB og innan EFTA-ríkjanna mundi fara fram hreinskilnisleg umræða milli þeirra um hvað þjónaði hagsmunum EFTA-ríkjanna og þar mundu menn síðan sameinast um það að vera einn fyrir alla og allir fyrir einn. Þetta er liðið. Af hverju er þetta liðið? Vegna þess að öll þau ríki í EFTA sem ætla að vera með í Evrópska efnahagssvæðinu eru búin að ákveða að ganga í Evrópubandalagið og meira að segja, eins og ég hef vikið að, munu samningaviðræður hefjast við þau áður en EES tekur gildi. Þess vegna er alveg ljóst að það verður rík þörf fyrir Noreg, Svíþjóð, Finnland og Austurríki að sýna í stofnanakerfi EFTA að þau séu reiðubúin að fallast á sjónarmið Evrópubandalagsins því ef þau fallast ekki á sjónarmið Evrópubandalagsins innan stofnana EFTA, þá eru þau að draga úr áhrifum sínum í samningunum um beina aðild að Evrópubandalaginu. Mér finnst þess vegna alveg augljóst að Ísland á eftir að lenda í því hvað eftir annað á næstu missirum að vera eina ríkið innan stofnana EFTA á EES-svæðinu sem vill hafa sérstöðu og þá erum við sett í þá stöðu að ef við viljum fylgja þeirri sérstöðu eftir með formlegum hætti þá erum við að meina hinum ríkjunum, Noregi, Svíþjóð, Austurríki og Finnlandi að laga sig að EB sem þau hafa tekið ákvörðun um að gera. Eða með öðrum orðum, við hljótum hvað eftir að lenda í því að vera hindra Svíþjóð, Noreg, Austurríki og Finnland í aðlögun þeirra að EB. Munum við taka þá ákvörðun? Ég efast um það. Menn munu þá frekar beygja sig undir vald EB í þessum efnum og þar með sé öll grunnhugsun í stofnanakerfi EFTA fokin burt af því að markmið allra hinna ríkjanna nema okkar er orðið allt annað en það var þegar stofnanakerfið var fyrst sett fram.

Þetta finnst mér líka vera þáttur sem ýmsir talsmenn þessa máls hafa lítt vikið að á Alþingi. Satt að segja hefur maður mjög saknað þess að þeir hefðu einurð til þess að ræða það hvernig þessi veruleiki verður þegar við stöndum frammi fyrir því að ætla að taka þátt í þessu samstarfi.

Ég hef hér, virðulegi forseti, vikið að fjölmörgum atriðum sem hafa orðið á allt annan veg en ætlað var í upphafi þessa samningsferlis. Það snertir tengsl EFTA og EB innan tveggja stoða kerfis, það snertir kröfur okkar í sjávarútvegi, það snertir stofnanauppbygginguna, það snertir afstöðuna til eignarhalds á landi, orkulindum, það snertir stöðu lykilfyrirtækja í íslenska hagkerfinu og fjölmargt annað.

Það var alltaf sagt á samningsferlinu að við mundum ekki fá slíkar undanþágur frá almennum reglum í þessum samningum. Ég verð að segja eins og er að þegar utanrrh. var að koma heim með þessar fréttir fyrri hluta ársins 1991 og undir lok ársins 1990 þá trúði ég þessum fullyrðingum. Það kom mér þess vegna dálítið á óvart að sjá það í endanlegri gerð samningsins um Evrópskt efnahagssvæði að Álandseyjar, sem eru lítið eyjasamfélag eins og við, höfðu fengið margvíslegar undanþágur sem utanrrh. var búið að fullyrða að væru alls ekki í boði af hálfu EB. Mér hefur mjög fundist skorta á að það væri ekki útskýrt nægilega vel hvernig stendur á því að Finnum tókst og Svíum að fá fyrir Álandseyjar undanþágur frá þessum almennu reglum sem íslenskir samningamenn segja að hafi ekki tekist fyrir Ísland. Jú, ég veit að staða Álandseyja er að forminu til önnur. Það er aukaatriði í þessu máli. Það sýnir bara það að undanþága frá ýmsum grundvallarreglum er viðurkennd í EES-samningnum sjálfum en því var alltaf haldið fram að Evrópubandalagið neitaði að viðurkenna slíkar undanþágur í prinsippinu í samningnum sjálfum. Það er auðvitað alveg ljóst ef Ísland hefði fengið ýmislegt af því sem var samþykkt gagnvart Álandseyjum þá hefði verið mun auðveldara að ná breiðri samstöðu um þennan samning á Íslandi.

Virðulegi forseti. Í nefndaráliti 3. minni hluta eru raktar fjölþættar röksemdir sem fram koma í álitsgerðum Guðmundar Alfreðssonar og Björns Þ. Guðmundssonar og sýnafram á að þeir telja engan vafa leika á því að þessi samningur brjóti gegn stjórnarskránni. Ég ætla ekki að endurflytja þessar röksemdir hér. Ég vísa til þess að í nál. eru raktir sérstaklega 10 þættir í áliti Björns Þ. Guðmundssonar og 23 þættir í áliti Guðmundar Alfreðssonar þar sem þessi röksemdafærsla kemur fram. Ég vil einnig taka undir þá greiningu sem fram kom hjá hv. þm. Steingrími Hermannssyni hér í gær.

Ég vil að lokum lýsa þeirri skoðun minni að það hafi verið mjög misráðið af hæstv. ríkisstjórn að hafna óskinni um þjóðaratkvæðagreiðslu um þennan samning. Ég held að meðferð málsins hefði orðið farsælli, ég held að það hefði myndast meiri friður um niðurstöðuna og ég held að það hefði líka verið lýðræðislegra. Það er auðvitað ekki út í bláinn að samtök eins og Alþýðusambandið, BSRB, Stéttasamband bænda og Neytendasamtökin hafa stutt kröfuna um þjóðaratkvæðagreiðslu. Mér telst til að þessi samtök hafa innan sinna vébanda kringum 100 þús. Íslendinga. Það er mikill meiri hluti þeirra sem eru á kjörskrá í landinu.

Ég hef líka tekið eftir því að í þessum umræðum hafa ýmsir af stuðningsmönnum samningsins kosið að vitna í texta frá Alþýðusambandinu og frá Neytendasamtökunum og lýsa þannig meðmælum með samningnum. En ef þessir menn eru reiðubúnir að taka mark á lýsingum frá Alþýðusambandinu og Neytendasamtökunum varðandi efnistriði, af hverju eru þeir þá ekki líka reiðubúnir að taka mark á afstöðunni varðandi þjóðaratkvæði?

Ég hef ekki heldur séð af fréttum frá Sviss eða Liechtenstein að það hafi gengið mjög erfiðlega í þessum ríkjum að láta þjóðaratkvæðagreiðsluna fara fram. Þvert á móti, það hefur gengið mjög vel. Það er líka athyglisvert ef menn vilja kynna sér umræðurnar um lýðræði innan Evrópubandalagsins að eitt af því sem menn eru þar að ræða er kannski að beita þjóðaratkvæðagreiðslu meira, þ.e. að finna form þar sem fólkið getur tekið afstöðu beint, óháð fulltrúum flokkanna. Það er tvímælalaust eitt af því sem tengist lýðræðisþróun nútímans að halda inn á þessa braut.

Ég vil líka láta í ljósi þá skoðun eins og fram kemur í nál. að þótt samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði sé í heild sinni flókinn, þá eru í honum örfá grundvallaratriði sem eru svo einföld og skýr að sérhver landsmaður getur dæmt þau án þess að verja miklum tíma í að kynna sér þá þykku bunka sem liggja hér á borðum þingmanna. Meðal þessara grundvallaratriða er að veita ríkisborgurum Evrópubandalagsins og hinna EFTA-ríkjanna réttindi á flestum sviðum efnahagslífs og vinnumarkaðar hér á Íslandi sem hingað til hafa verið bundin við íslenska ríkisborgara eina.

Auðvitað vita allir í þessum sal að þetta atriði, íslenski ríkisborgararétturinn í efnahagsmálum og atvinnumálum, hefur verið eitt af lykilatriðum í sjálfsvitund þjóðarinnar. Slíkt kemur fram í miklum fjölda laga í íslenska lagasafninu. Menn geta haft á því ýmsar skoðanir hvort þetta sé rétt eða rangt að vera með slík atriði. En að afnema þau í prinsippinu gagnvart 350 millj. manna með 11/2línu í alþjóðasamningi án þess að þjóðin fái að dæma finnst mér lýðræðislega ekki ganga upp. Menn geta verið með lærðar ræður um að okkar stjórnskipun sé byggð á þingræði og ég veit ekki hvað og hvað. En það bara skiptir ekki máli í þessu samhengi. Ég held þvert á móti, virðulegi forseti, að forustumenn ríkisstjórnarinnar hafi haldið þannig á þessu máli að aldrei geti skapast um það varanleg sátt. Hvers vegna ekki? Í fyrsta lagi vegna þess að þjóðinni var meinað að segja álit sitt með sérstökum hætti. Í öðru lagi vegna þess að frá því að álit Guðmundar Alfreðssonar og Björns Þ. Guðmundssonar komu fram hefur enginn lögfræðingur treyst sér til þess að hrekja þau álit. Þau standa þess vegna á borðum þingmanna sem síðasta orðið sem þingið hefur fengið í sínar hendur um þetta mál. Þá er auðvitað svo tvímælalaust að samningurinn --- sumir segja að sé á þann veg að mikill vafi leiki á, ég segi að enginn vafi sé á að hann brýtur í bága við stjórnarskrána eftir þeim gögnum sem maður hefur og getur kynnt sér. Síðan í þriðja lagi að ríkisstjórnarmeirihlutinn hafnar tillögum bæði frá okkur í Alþb. og væntanlega einnig frá hv. þm. Steingrími Hermannssyni og Halldóri Ásgrímssyni um að hefja tvíhliða viðræður við Evrópubandalagið um framtíðarskipan samskipta Íslands og Evrópubandalagsins. Síðan er kannski að bætast við þessa sólarhringana að knýja í gegn afgreiðslu á frv. sjálfu þrátt fyrir mikinn ágreining og ádeilu um tæknigalla frv.vegna þeirra breytinga sem orðið hafa eftir úrslit atkvæðagreiðslunnar í Sviss, þá sé verið að halda þannig á málinu að það sé á engan hátt stjórnmálalega farsælt eða faglegt að samþykkja það. Mér finnst mjög miður að forustumenn ríkisstjórnarflokkanna skulu hafa haldið á þessum þáttum á þann veg að þessi atriði, þjóðaratkvæðagreiðslan, stjórnarskrárþátturinn, form samskipta við Evrópubandalagið þegar ljóst er að EES er ekki til frambúðar og síðan frv. sjálft séu allt saman atriði sem bætist við efniságreining um einstök innihaldsatriði í samningnum sjálfum.

Eins og fram kemur í nefndarálitinu og samþykkt stofnana Alþb. í sumar er niðurstaða mín og flokks míns sú að í ljósi þess að því hefur verið hafnað að gefa þjóðinni kost á að segja álit sitt á þessum samningi, í ljósi þess að það liggur fyrir að okkar dómi að samningurinn er tvímælalaust brot á stjórnarskránni, í ljósi þess að enn sem komið er a.m.k. hefur ríkisstjórnarmeirihlutinn á Alþingi ekki viljað fara þá leið að hefja tvíhliða viðræður við Evrópubandalagið um varanlegt form samskipta okkar, þá teljum við rökrétt og eðlilegt að greiða atkvæði gegn því staðfestingarfrv. sem hér er til meðferðar.

Frsm. 3. minni hluta utanrmn. (Ólafur Ragnar Grímsson)(andsvar): Virðulegi forseti. Ég tel það jákvætt að hæstv. forsrh. skuli nú þrátt fyrir allt átta sig á því hvað hann er á þunnum ís varðandi þetta stjórnarskrármál, að hann skuli ákveða að koma upp í andsvörum með þennan þátt. Það er staðreynd eins og ég hef sagt að enginn lögfræðingur, sem gegnir trúnaði í þeirri stétt, hefur treyst sér til þess að leggja fram við Alþingi greinargerð eftir að þessar tvær greinargerðir komu fram sem segir að þetta sé í lagi. Hæstv. forsrh., sá eini sem hefur farið fram á völlinn og gert tilraun til þess að ræða við dr. Guðmund Alfreðsson og Björn Þ. Guðmundsson úr hópi starfandi lögfræðinga er hæstaréttardómarinn Þór Vilhjálmsson. Hann mætti á sameiginlegan fund stjórnarskrárnefndar og utanrmn. þar sem þessar tvær nefndir ræddu málið. Þar sagði Þór Vilhjálmsson hæstaréttardómari að hann teldi þessar deilur vera smotterí. Í sínum huga væri enginn vafi á því að þetta væri í lagi. En, hæstv. forsrh., þessi sami dómari, Þór Vilhjálmsson, var einmitt í minni hluta Hæstaréttar í BHMR-dómnum. Hann var í minni hluta Hæstaréttar í BHMR-málinu. Meiri hluti Hæstaréttar var ósammála Þór Vilhjálmssyni um það hvort lögin um BHMR væru í lagi. Við settum þau í góðri trú, hæstv. forsrh., en við horfum á þá reynslu að Þór Vilhjálmsson reyndist bara hafa rangt fyrir sér. Hann var í minni hluta í Hæstarétti og þess vegna er ég nú að vara hæstv. forsrh. við að sá maður sem hann hefur aðallega lagt traust sitt á í þessu máli, (ÓÞÞ:Þarna talar maður af reynslunni.) sá maður sem hann hefur aðallega lagt traust á í sínu máli, Hæstiréttur sjálfur hefur að meiri hluta lýst því yfir að hann fari með rangt mál. Þess vegna held ég að það ætti að verða reynsla hæstv. forsrh. til umhugsunar að mat hæstaréttardómarans Þórs Vilhjálmssonar á því hvað sé í lagi gagnvart stjórnarskránni reynist ekki hafa meirihlutastuðning í Hæstarétti Íslands.

Frsm. 3. minni hluta utanrmn. (Ólafur Ragnar Grímsson)(andsvar): Virðulegi forseti. Það fylgir nokkur vandi þeirri vegsemd að vera forsrh. íslenska lýðveldisins. Auðvitað geta menn leyft sér strákapör og skæting í ummælum og komið upp með stæla eins og hæstv. forsrh. gerði áðan. Það fylgir vandi þeirri vegsemd að vera forsrh. íslenska lýðveldisins. Þar verða menn að hafa burði, hæstv. forsrh., til að taka málefnalega á hlutum burt séð frá pólitískum skætingi. Ég er alveg reiðubúinn að ræða BHMR-málið við hæstv. forsrh. ef hann vill við annað tækifæri. Dómur Hæstaréttar í því máli er mjög flókinn. Hann er meira að segja svo flókinn að ýmsir vinir hæstv. forsrh. í lögfræðistétt eins og Jón Steinar Gunnlaugsson lögmaður hafa ekki treyst sér til þess að skýra dóminn almennilega. En það mál er mjög flókið, hæstv. forsrh., það er ekkert einfalt sem við getum afgreitt hér með einhverjum örfáum setningum í karpi í ræðustóli á Alþingi.

Það sem er hins vegar merkilegt við þann dóm er að sá maður, Þór Vilhjálmsson, sem var sá eini í fjórmenninganefnd utanrrh. sem kom utan úr stjórnkerfinu sjálfu vegna þess að Gunnar G. Schram hefur unnið margvísleg störf fyrir stjórnkerfið á undanförnum missirum, sá eini sem kom úr dómstól landsins hefur reynst í máli af þessu tagi sem hér hefur verið mikið deilumál vera í minni hluta í Hæstarétti. Auðvitað var BHMR-málið mjög stórt mál. EES-samningurinn er hins vegar margfalt stærri og teygir anga sína um allt þjóðfélagið. Það er eðlilegt að hæstv. forsrh. líði illa yfir því að það skuli koma í ljós að sá skilningur sem Þór Vilhjálmsson hefur á stjórnskipuninni nýtur ekki stuðnings í Hæstarétti. Þegar það leggst við önnur rök, þá held ég að menn ættu að hugsa sig alvarlega um áður en menn neita því að ganga þannig frá málum að þau haldi.

Ragnar Arnalds(um þingsköp): Virðulegi forseti. Ég vil vekja athygli forseta á því að nú eru að hefjast nefndastörf á Alþingi. Ég veit að hv. efh.- og viðskn. hefur verið kvödd til starfa og þar situr sjöundi hver þingmaður eins og kunnugt er. Ég tel auðvitað ekki hæfa að þingfundir standi á sama tíma og nefndarfundir eru haldnir og vil eindregið óska svara við því frá forseta hvort ekki verði þá gefið þinghlé á meðan þessi mikilvæga nefnd er að störfum. Það mun vera milli kl. 6 og 9. Fundir hennar munu hafa verið boðaðir fyrir allmörgum dögum. Þetta er mikilvægur vinnufundur og því eðlilegt að taka tillit til hans.

Ragnar Arnalds(um þingsköp): Virðulegi forseti. Mér er kunnugt um það að mál það sem forseti var að enda við að úrskurða um á að vera til umfjöllunar á fundi utanrmn. sem senn verður haldinn. Ég hefði talið hyggilegra að forseti hefði beðið með úrskurð sinn þar til sá fundur hefur verið haldinn vegna þess að ég hygg að það sé mál flestra sem þetta hafa hugleitt að málið þurfi nánari skoðunar við og ég held að þessi úrskurður hafi ekki verið tímabær. Það er alveg rétt sem forseti sagði hér áðan að tiltekin skilyrði eru fest í lög um það hvaða ákvæði frumvörp þurfa að uppfylla. En eitt skilyrði er ekki nefnt vegna þess að það er svo sjálfsagt að það felst í eðli máls, þarf ekki að taka það fram. Það er einfaldlega það skilyrði að sá hlutur sem lög eru sett um sé til. Það er einmitt það sem á vantar í þessu tilviki að í frv. er vísað til samnings sem ekki er til. Það er talað í frv. um samning EFTA-ríkjanna en sá samningur er ekki til eftir að Sviss hefur fellt aðild sína að honum þannig að það sem á vantar er það að sá hlutur sem verið er að setja lög um sé til. Ég endurtek það, þetta er svo sjálfsagður hlutur að löggjafanum hefur ekki þótt ástæða til að taka það sérstaklega fram. Það liggur í eðli máls. Þetta er það skilyrði sem viðkomandi frv. uppfyllir ekki þannig að ég kemst ekki hjá því að benda hæstv. forseta á það að málið þarf nánari skoðunar við. Ég er ekki að segja að meginhlutinn í úrskurðinum sé ekki réttur út af fyrir sig þegar nefnd eru fjögur eða fimm skilyrði sem séu uppfyllt, en það vantar bara aðalatriðið sem liggur í eðli máls að sá hlutur sem frv. fjallar um er ekki til. Það er skilyrði sem hlýtur að verða að uppfylla.

Frsm. 3. minni hluta utanrmn. (Ólafur Ragnar Grímsson)(um þingsköp): Virðulegi forseti. Það var aðeins eitt atriði í ræðu hv. þm. Geirs Haarde sem ég vildi leiðrétta. Hann sagði að málið væri ekki lengur á forræði utanrmn. Það er nokkur misskilningur ef hann telur að svo sé.

Það sem hefur gerst er það að málið var tekið sérstaklega fyrir í utanrmn. sl. laugardagsmorgun vegna þess að þjóðaratkvæðagreiðslan í Sviss hafði skapað nýja stöðu og það var ákveðið að láta mál bíða í þinginu í síðustu viku vegna þess að í vændum væri ráðherrafundur EFTA um málið. Utanrmn. taldi nauðsynlegt að vinna áfram í málinu og óska eftir sérstakri greinargerð frá sérfræðingum utanrrn. og hugsanlega fleiri lögfræðingum. Síðan kom nefndin saman í gærmorgun til þess að fjalla áfram um málið og þar var skilið við það með þeim hætti að einstakir nefndarmenn töldu að greinargerð sérfræðinga utanrrn. væri fullnægjandi fyrir þá en aðrir nefndarmenn töldu rétt að leitað væri eftir áliti fleiri lögfræðinga. Það er því einfaldlega þannig, hv. þm., án þess að ég ætli að fara að lenda í neinum deilum út af því hér að utanrmn. hefur talið nauðsynlegt að taka málið aftur til umfjöllunar vegna atburðar í Sviss og skoða formlega þætti málsins. Menn geta svo velt því fyrir sér hvað hugtakið forræði þýðir. En það breytir því ekki að utanrmn. er að vinna í málinu, hún hefur ekki hætt vinnu sinni við málið.

Jóhann Ársælsson(andsvar): Virðulegur forseti. Það kom mjög skýrt fram hjá hv. síðasta ræðumanni að hann mun veita samningnum um Evrópska efnahagssvæðið brautargengi með hjásetu sinni en hann talaði ekki eins skýrt um samninginn um fiskveiðimálið. Þar orðaði hann það eitthvað á þann veginn að hann gæti ekki staðið að honum. Ég óska eftir því að hann skýri það nánar hvort hann muni greiða atkvæði gegn þeim samningi eða hvort hann ætlar líka að sitja hjá og veita honum brautargengi með hjásetu sinni eins og EES-samningnum.

Anna Ólafsdóttir Björnsson(andsvar): Virðulegi forseti. Það eru tvö atriði sem ég þarf að koma að. --- Viljið þið þegja. Ég vona að þetta ónæði verði ekki tekið af mínum tíma hæstv. forseti og klukkan verði sett á ný. --- Hæstv. utanrrh. kaus að taka til máls til svara áður en hann hafði hlýtt á fulltrúa yfirlýstrar stefnu Kvennalistans gegn aðild að EES og eftir að hafa hlýtt á þá einu sem komst að annarri niðurstöðu. Ég hef hins vegar efnislega athugasemdir við ræðu hans og þær raunar margar og kem að þeim í ræðu minni á eftir, en ég kemst ekki hjá því að geta þess vegna fyrsta efnisatriðis að hér eru aðstæður á margan hátt ólíkar því sem eru í öðrum löndum. Umræðan í Sviss var mikil. Hún fór bara fram annars staðar en hér vegna lýðræðislegrar þjóðaratkvæðagreiðslu. Aðrar EFTA-þjóðir eru á leið inn í Evrópubandalagið og svo eru önnur og lýðræðislegri vinnubrögð í þjóðþingum víða annars staðar en hér. Hér höfum við því þann möguleika að ræða málið og við gerum það og það er okkar lýðræðislegi réttur. Annars staðar hafa menn möguleika á að fá samþykkta þjóðaratkvæðagreiðslu og það hefði flýtt fyrir málsmeðferð á Íslandi, svo og ef krafist væri hér aukins meiri hluta.

Kristín Ástgeirsdóttir(andsvar): Virðulegi forseti. Hæstv. utanrrh. verður tíðrætt um meðferð EES-málsins á Alþingi Íslendinga og flutti hér nokkuð langa tölu um það hvernig að máli væri staðið í öðrum löndum. En hann gleymir því alltaf í ræðum sínum og hneykslan sinni að það ríkja aðrar hefðir í íslenska þinginu en í öðrum þjóðþingum. Ég átti þess kost fyrir skömmu að ræða við formann utanríkismálanefndar norska þingsins og þá kom fram að þeirra reglur eru einfaldlega allt öðruvísi en þær sem við búum við. Hæstv. utanrrh., sem ég veit að leiðist á þinginu þó að hann segist annars staðar elska pólitík, verður nú að gera svo vel og sætta sig við þær vinnureglur og þau þingsköp sem hér ríkja.

En það hefði mátt spara mikinn tíma ef við hefðum fengið betur undirbúin frumvörp frá hæstv. ríkisstjórn. Þá hefði verkið kannski gengið hraðar en raun ber vitni.

Svavar Gestsson(andsvar): Virðulegi forseti. Ég hlýt auðvitað að fagna því að hæstv. utanrrh. hefur í þessari umræðu allt í einu fengið málið og fengist til að tala eftir yfirlýsingar sínar utan þingsum líkamlega burði alþingismanna, þvagfæri þeirra og annað sem hæstv. ráðherra hefur talið eðlilegt að fjalla um með sérstökum hætti í nafni utanrrn. Sömuleiðis er þetta fróðlegt eftir yfirlýsingar hæstv. forsrh. um það að alþingismenn væru yfir höfuð óróabelgir og vandræðabörn.

Það alvarlega sem lá í orðum hæstv. utanrrh. var að hann var í raun og veru með kröfu um að breyta í grundvallaratriðum þeim reglum sem gilda um umræður á Alþingi Íslendinga. EES-málið er stærsta málið sem hér hefur komið inn í sögu lýðveldisins, segja margir. Hvað hafa menn fjallað lengi um það á Alþingi til þessa? Í 31 klukkustund. Hvað var fjallað lengi hér um bandorminn á síðasta kjörtímabili, frv. til laga um ráðstafanir í ríksfjármálum? Hversu langan tíma tók það? 49 klukkustundir. Dæmið liggur því þannig núna að Alþingi er ekki nándar nærri búið að eyða jafnmiklum tíma í þetta stærsta mál lýðveldisins, og allar umræðurnar á síðasta þingi um ráðstafanir í ríkisfjármálum. Þess vegna vísa ég á bug þeim ómerkilega skætingi í garð Alþingis Íslendinga sem hæstv. utanrrh. hefur látið sér sæma að fara með nú og fyrr.

Svavar Gestsson(andsvar): Virðulegi forseti. Það er auðvitað hópur þingmanna sem ekkert hefur talað í þessu EES-máli enn þá, þ.e. þingmenn sem eiga rétt á því að tala og þingmenn sem er skylt að tala gagnvart sínum kjósendum. Varðandi undirritaðan vil ég mótmæla þessu sérstaklega. Í þessu máli frá því að það kom fyrir á Alþingi hef ég einu sinni kvatt mér hljóðs þannig að ég vísa því á bug að ég hafi tekið hér óeðlilega mikinn tíma. Það mættu fleiri skoða sinn málflutning í þeim efnum og hversu hann hefur greitt fyrir meðferð málsins á Alþingi eins og hæstv. utanrrh.

Kristín Einarsdóttir: Frú forseti. Kvennalistinn er í þeirri sérkennilegu stöðu á Alþingi að fulltrúi þingflokksins í utanrmn. hefur komist að annarri niðurstöðu um afstöðuna til samningsins umEvrópskt efnahagssvæði en aðrar þingkonur Kvennalistans. Þar sem við höfum ekki tækifæri til að koma sjónarmiðum okkar á framfæri í nefndaráliti mun ég í þessari ræðu gera grein fyrir nokkrum af okkar sjónarmiðum en aðrar þingkonur munu gera frekari grein fyrir sjónarmiðum sínum síðar í umræðunni.

Kvennalistinn er andvígur því að Ísland gerist aðili að Evrópsku efnahagssvæði og Evrópubandalaginu. Í stefnuskrá samtakanna segir, með leyfi forseta: ,,Kvennalistinn vill að Ísland standi utan Evrópubandalagsins og Evrópska efnahagssvæðisins.`` Jafnframt er í stefnuskránni lögð áhersla á góð samskipti Íslands við Evrópubandalagið, ekki bara á viðskiptasviðinu heldur ekki síður á öðrum sviðum þar á meðal í rannsóknum, umhverfismálum, menningar- og menntamálum.

Á undanförnum árum hefur verið að birta til í samskiptum risaveldanna og í afvopnunarmálum. Allt frá stríðslokum hefur heiminum verið skipt upp í tvö svæði sem að meira eða minna leyti hafa verið undir áhrifum risaveldanna tveggja. Nú hafa þau stórmerki gerst að Sovétríkin hafa liðið undir lok og með þeim hrundi miðstýrt og ólýðræðislegt stjórnkerfi sem kennt hefur verið við Marx og Lenin. Það er hins vegar kaldhæðnislegt að á sama tíma og það kerfi hrynur til grunna er í uppsiglingu annað og ekki síður miðstýrt kerfi í Vestur-Evrópu en þar á ég við Evrópubandalagið. Þannig er verið að skipta heiminum upp í viðskiptablokkir sem vilja einangra sig að meira eða minna leyti frá öðrum og fátækari hlutum heimsins. Þetta er óheillavænleg stefna sem Íslendingar eiga að vinna gegn.

Ástæður þess að aðild að Evrópsku efnahagssvæði þjónar ekki hagsmunum Íslendinga eru margvíslegar og hafa mismikið vægi í hugum þeirra sem telja að Ísland eigi að fara aðrar leiðir í samskiptum sínum við aðrar þjóðir. Aðild að Evrópsku efnahagssvæði mun ekki verða konum til framdráttar heldur fremur hið gagnstæða. Þar sem hámarksgróði og aukinn hagvöxtur er höfuðmarkmiðið lúta jafnréttissjónarmið í lægra haldi og lítið tillit er tekið til barna og þeirra sem eldri eru og veikburða. Afleiðing slíkrar stefnu bitnar frekar á konum en körlum. Aðild Íslands að Evrópsku efnahagssvæði er skref á leið inn í Evrópubandalagið. Með aðild að EES og EB væri Ísland að afsala sér verulegum hluta af sjálfsákvörðunarrétti sínum í mikilvægum málaflokkum.

Með myndun Evrópsks efnahagssvæðis eru sjálfstæðar þjóðir ekki að gera viðskiptasamning sín á milli heldur er verið með sama hætti og innan EB að mynda pólitísk samtök með yfirþjóðlegum stofnunum sem fara eiga með hluta þess valds sem nú er í höndum ríkisstjórna, þjóðþinga og dómstóla.

Aðild að EES samrýmist ekki íslensku stjórnarskránni að mati færustu sérfræðinga. Alþingi ætti aldrei að samþykkja lagafrv. sem líklegt er að samrýmist ekki stjórnarskrá lýðveldisins. Hætta er á að aðild Íslands að EES muni þvinga íslenskt atvinnulíf og framleiðslu til vaxandi einhæfni. Aðild að efnahagssvæði þar sem fyrst og fremst er miðað við hag stórfyrirtækja mun leiða til þess að staða smáiðnaðar og þjónustu versnar í jaðarríkjum. Aukin byggðaröskun blasir við nema til komi víðtækt styrkjakerfi eins og nú tíðkast innan EB.

Hagsmunir Íslands eru ekki tryggðir með aðild Íslands að EES heldur eigum við að byggja samstarf við EB á gildandi fríverslunarsamningi og knýja á um endurbætur á honum. Aðild að EES hefur þá hættu í för með sér að Ísland verði hart úti í útjaðri svæðisins. Allar líkur eru á að aðild leiði til þess að ekki verði hægt að reisa skorður við útflutningi á hálfunnum og óunnum fiski, sparifé streymi frá landinu og erlendir fjárfestingaraðilar sjái sér hag í að fjárfesta í undirstöðugreinum í íslensku atvinnulífi, ekki síst sjávarútvegi og nái þar varanlegum ítökum. Fyllsta ástæða er til að óttast að ekki verði gerðar fullnægjandi kröfur um umhverfis- og neytendavernd innan EES. Reglur á þessu sviði mega ekki hindra samkeppni í viðskiptum og hefur reynslan sýnt að erfitt er að setja strangar reglur um umhverfismál vegna þessa ákvæðis. Markmiðin um aukna framleiðni og hagvöxt leiða óhjákvæmilega til vaxandi mengunar og orkusóunar.

Fyrir aðgang að mörkuðum EB og lækkun tolla á sjávarafurðum hafa Íslendingar orðið að greiða með aðgangi EB-skipa að fiskveiðilögsögu landsins. Með aðild að EESværi Ísland að tengjast efnahagssvæði þar sem stöðug hnignun hefur verið í efnahagslífi að undanförnu, atvinnuleysi hefur farið vaxandi og lífskjör almennings versnað.

Ég tek eftir því, virðulegur forseti, að hæstv. utanrrh. treystir sér ekki til að sitja hér lengur. (ÓÞÞ:Það verður að gera hlé á fundinum og hvíla manninn og hefjast svo aftur handa.) (Gripið fram í:Hvað með líkamsburðina?) (ÓÞÞ:Það má ekki misbjóða líkamsburðum utanrrh.) Ef hæstv. utanrrh. vill ekki hlýða á álit meiri hluta þingflokks Kvennalistans þá verður það að vera hans mat. Ég hef ekki geð í mér til að óska eftir því að hann sitji hér ef hann hefur ekki frumkvæði sjálfur. Ég verð að viðurkenna það, virðulegur forseti. Ég ætla að halda áfram ræðu minni. Hann verður sjálfur að meta hvort hann sitji hér í þingsal eða ekki.(Forseti: Hv. þm. óskar sem sagt ekki eftir að forseti geri hæstv. ráðherra viðvart.) (SvG:Forseti getur nú samt látið ráðherrann vita.) Frú forseti. Ég tók það fram að ég óskaði auðvitað eftir að hæstv. utanrrh. hlýddi á álit meiri hluta þingflokks Kvennalistans en ef hann telur sér ekki fært að gera það af einhverjum ástæðum þá verður það að vera hans mat. Ég vek bara athygli á þessari staðreynd. Einnig vekur það athygli mína að formaður utanrmn. hefur einnig vikið sér frá og vill ekki hlusta á það sem við höfum fram að færa.

Íslendingar eiga meira undir utanríkisviðskiptum en flestar aðrar þjóðir. Frjáls vöruviðskipti eru þjóðinni hagkvæm og mikilvægt að geta stundað tollfrjálsa verslun með útflutningsafurðir. Sérstaða Íslands sem fiskveiðiþjóðar veldur því að afar óskynsamlegt er að binda þjóðina einum markaði eða efnahagssvæði sem þrengt gæti svigrúm hennar. Þvert á móti þjónar það hagsmunum okkar að vera óháð út á við og leita sem bestra samskipta með beinum samningum við einstök ríki og markaðsheildir. Þannig styrkjum við stöðu okkar út á við og treystum efnahagslegt sjálfstæði þjóðarinnar. Við höfum góða vöru að bjóða og ef rétt verður á málum haldið höfum við sterka samningsstöðu.

Aðild að Evrópsku efnahagssvæði þjónar ekki langtímahagsmunum Íslendinga. Því vill Kvennalistinn móta framtíð utan hins Evrópska efnahagssvæðis. Með því móti getum við aðlagað og mótað okkar innanlandslöggjöf með tilliti til okkar eigin hagsmuna og samkvæmt eigin ákvörðunum í stað þess að taka við löggjöf Evrópubandalagsins á færibandi.

Samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði, sem nú er kominn til 2. umr. í þinginu, á sér nokkuð langan aðdraganda. Það má segja að umræðan um Evrópskt efnahagssvæði hafi hafist á Alþingi hinn 9. mars 1989 er ég kvaddi mér hljóðs utan dagskrár um væntanlegar viðræður um Evrópskt efnahagssvæði. Þá stóð fyrir dyrum að þáv. forsrh., Steingrímur Hermannsson, og þáv. og núv. utanrrh., Jón Baldvin Hannibalsson, færu á leiðtogafund EFTA í Ósló 14. og 15. mars til að ræða hugmyndir um að stofnað yrði sameiginlegt efnahagssvæði EB-ríkja og EFTA-ríkja. Á þeim fundi lýsti forsrh. því yfir að við yrðum að hafa fyrirvara hvað varðaði frelsi á sviði fjármagnshreyfinga, þjónustu og fólksflutninga en lagði áherslu á frjálsa verslun með vörur. Forsrh. sagði einnig í yfirlýsingu sinni orðrétt, með leyfi forseta: ,,Við getum aldrei gefið okkur á vald yfirþjóðlegum stofnunum. Við getum aldreið afsalað okkur fullveldinu eða rétti til að tryggja afkomu okkar og sjálfstæði.``

Það leit því í fyrstu út fyrir að ríkisstjórnin ætlaði að fara sér hægt og feta slóðina með þessi orð forsrh. að leiðarljósi. Þann 20. okt. 1989 lauk sex mánaða könnunarviðræðum EFTA-ríkjanna við Evrópubandalagið og þá var stefna tekin á Evrópskt efnahagssvæði með svokölluðum undirbúnings- og samningaviðræðum. Í umræðum á Alþingi um skýrslu utanrrh. um könnunarviðræðurnar þann 23. nóv. 1989 minnti ég á fyrirvara forsrh. og að ósköp lítið færi fyrir þeim og að svo virtist sem samningamenn ríkisstjórnarinnar með utanrrh. í broddi fylkingar hefðu alveg gleymt þeim.

Í umræðum eftir að könnunarviðræðunum lauk lögðu kvennalistakonur áherslu á að farið yrði í beinar tvíhliða viðræður við Evrópubandalagið án þess að taka þátt í Evrópsku efnahagssvæði. Við gerðum okkur þá strax ljóst hvert stefnt væri. Við lögðum áherslu á að flýta viðræðum við EB um aðgang að mörkuðum þeirra með fiskafurðir en sá þáttur hafði þá mætt algerum afgangi. Jafnframt lögðum við áherslu að það væri hreint glapræði að halda áfram á þeirri braut sem mörkuð var með könnunarviðræðunum. Við töldumeinnig að ef ganga ætti til samningaviðræðna yrði tekin formleg afstaða til málsins á Alþingi. Á þetta var ekki fallist en þess í stað samþykkti ríkisstjórnin að utanrrh. fengi umboð til að taka þátt í samningaviðræðum með þeim fyrirvörum sem settir höfðu verið fram.

Samningaviðræður hófust svo í júní 1990. Fljótlega kom í ljós að utanrrh., sem leiddi viðræðurnar fyrir hönd ríkisstjórnarinnar, tók lítið sem ekkert mark á fyrirvörum sem gerðir voru af hálfu forsrh. á fundi í Ósló í mars 1989. Kom þetta ítrekað fram í umræðum á Alþingi. Því var þó ávallt haldið fram af forsrh. og raunar fleiri ráðherrum í ríkisstjórninni að Ísland gerði enn sömu fyrirvara og áður þó flestum sem kynntu sér málið væri ljóst að þeim var ekki haldið til haga. Það má því segja að utanrrh. hafi tekist að koma samningnum um Evrópskt efnahagssvæði áfram í öll þessi ár án þess að skýrt lægi fyrir um hvað málið snerist eða að pólitískur stuðningur meiri hluta Alþingis væri fyrri því.

Nú stöndum við frammi fyrir gerðum hlut af stjórnvalda hálfu: samningi um Evrópskt efnahagssvæði sem er stórt skref inn í sjálft Evrópubandalagið. Ríkisstjórnin virðist halda að með því að staðfesta samninginn sé þar með öllu borgið á Íslandi. Hjálpræðið muni koma að utan. Flestir hljóta að sjá að þetta eru blekkingar einar. Við verðum sjálf að vinna okkur út úr erfiðleikunum, enginn annar gerir það fyrir okkur ekki heldur Evrópubandalagið. Alþingi á síðasta orðið í þessu máli og við skulum vona að þingið beri gæfu til að vísa málinu frá.

Í Evrópu er nú mikil lýðræðisvakning. Sérstaklega á þetta við um Austur-Evrópu þar sem almenningur braust undan oki miðstýrðs og ólýðræðislegs stjórnkerfis. Í Vestur-Evrópu gera fleiri og fleiri sér grein fyrir hvert stefnir með áformum stjórnvalda um að steypa allri Vestur-Evrópu í eina heild. Mótmælt er vaxandi miðstýringu og skerðingu lýðræðis og þeirri tilhneigingu að embættismenn og stjórnmálamenn einir ráði ferðinni. Þrátt fyrir vaxandi áhyggjur fólks af þróuninni kemst almenningur ekki upp með moðreyk. Einskis er svifist til að kveða niður viðleitni til að koma í veg fyrir þá óheillaþróun sem nú er að eiga sér stað í Vestur-Evrópu eins og m.a. kemur fram í gegndarlausum fjáraustri til stuðnings EES og Maastricht-samkomulaginu.

Evrópubandalagið stefnir að því að aðildarríkin myndi að lokum eitt stórríki með sameiginlega yfirstjórn á flestum sviðum, sameiginlega efnahagsstjórn að öllu leyti og komið verði á efnahags- og myntbandalagi og sameiginlegri utanríkisstefnu. Stefnt er að því að koma á fót sameiginlegum lögreglu- og öryggissveitum og sameiginlegri varnarmálastefnu. Evrópubandalagið stefnir því markvisst í það að verða miðstýrt ólýðræðislegt stórríki. Við eigum að varast þessa þróun og gæta þess að hafna ekki í netinu. Með aðild að Evrópsku efnahagssvæði væri tekið stórt skref inn í Evrópubandalagið.

Meiri hluti Alþingis hefur hafnað þeirri sjálfsögðu lýðræðiskröfu að um þennan afdrifaríka samning fari fram þjóðaratkvæðagreiðsla. Með því er komið í veg fyrir að almenningur fái að segja álit sitt á stærsta máli sem þjóðin hefur staðið frammi fyrir frá því að lýðveldið var stofnað. Þann 4. nóv. sl. voru forseta Alþingi afhentar undirskriftir meira en 34 þús. kjósenda þar sem tekið var undir kröfuna um þjóðaratkvæði um EES-samninginn. Enda þótt svo margir skrifuðu undir kröfuna um þjóðaratkvæðagreiðslu og skoðanakannanir sýni að yfir 70% kjósenda styðja þá kröfu felldi naumur meiri hluti Alþingis tillögu þess efnis.

Valdhafar eru því hér sem annars staðar algerlega úr takt við almenning og taka ekkert tillit til vilja fólksins. Ríkisstjórnin og fylgismenn hennar reyna að gera lítið úr því hvað felst í því að Ísland gerist aðili að Evrópsku efnahagssvæði. Þeir reyna jafnvel að halda því fram að aðeins sé um venjulegan viðskiptasamning að ræða. Þeir reyna að gera lítið úr því að með aðild væri Ísland að afsala sér mikilvægum stjórntækjum í efnahags- og atvinnumálum. Samfara samningnum verða Íslendingar að lögfesta 1.400 lagabálka EB sem fjalla m.a. um efnahags- og fjármál. Þannig munu 11.000 síður bætast við íslenska lagasafnið sem nú nær ekki 2.000 síðum. Með EES er í raun verið að steypa allri Vestur-Evrópu í eina efnahagsheild. Allt frumkvæði í lagasetningu á gildissviði samningsins yrði í höndum Evrópubandalagsins og Alþingi gefst aðeins kostur á að segja já eða nei.

Nú þegar höfum við á Alþingi fengið forsmekkinn að því sem koma skal. Inn áborð þingmanna streyma lagafrumvörp sem lögtaka þarf ef EES verður að veruleika. En það er ekki þar með búið. Nú þegar liggur fyrir að Alþingi er ætlað að afgreiða á þriðja hundrað samþykktir Evrópubandalagsins sem gerðar hafa verið frá því um mitt ár 1991 þegar samningagerð var lokið og þangað til nú. Enginn íslenskur aðili eða stofnun hefur fjallað um þessar gerðir EB hingað til. Þótt formlega séð geti Alþingi hafnað samþykktum EB væri það með því í raun að segja samningnum upp. Grundvöllurinn er að á öllu svæðinu gildi sömu reglur og á efnahagssviðinu og því getur eitt ríki ekki skorið sig úr að þessu leyti. Því verður ekkert lát á tilskipunum og lagafyrirmælum frá Evrópubandalaginu til Alþingis ef aðild að EES verður að veruleika. Öll lagasetning á gilidssviði samningsins yrði því í höndum EB en ekki Alþingis. Þetta er ekki síst ógnvekjandi miðað við þá efnahagsstefnu sem EB grundvallast á og mótuð er af fjármálarisum og fjölþjóðafyrirtækjum.

Sú hagvaxtarstefna sem lögð til grundvallar í Evrópubandalaginu og þar með á hinu Evrópska efnahagssvæði er stefna sem Kvennalistinn hefur barist gegn. Hagfræðimælingar, sem víðast hvar er beitt til að leggja mat á efnahagsþróun, eru úreltar og ófullnægjandi þar sem þær taka aðallega mið af skammtímahagsmunum en sniðganga nýja sýn til umhverfismála. Í þeim aðferðum, sem mest er byggt á við ákvarðanir í efnahagsmálum hér sem annars staðar, er ekkert tillit tekið til þeirra hættumerkja sem hrannast upp. Með aðild að EES og EB værum við að ýta undir mengun og sóun sem er afleiðing slíkrar hagvaxtarstefnu. Með því að standa utan efnahagsbandalaga gætu Íslendingar haft nokkur áhrif á þá efnahagsstefnu sem við viljum fylgja hér á landi og hægt væri að fara aðrar leiðir en þær sem Evrópubandalagið ákvæði.

Árið 1984 náðu aðildarríki EB og EFTA samkomulagi um yfirlýsingu, svokallaða Lúxemborgaryfirlýsingu, sem er sá grunnur sem síðan hefur verið byggt á margþætt samstarf EB og EFTA. Í yfirlýsingunni er lögð áhersla á að með niðurfellingu tolla og magntakmarkana sem höfðu áhrif á tvíhliða viðskipti með iðnaðarvörur hefði stærsta fríverslunarsvæði heims orðið að veruleika. Helstu samstarfssvið, sem tengjast fríverslunarsamningnum og unnið hefur verið að, eru samræming staðla, afnám tæknilegra hindrana og einföldun landamæraeftirlits, reglur um uppruna vöru, aðgerðir til að koma í veg fyrir óheiðarlega viðskiptahætti, ríkisstyrkir og aðgangur að opinberum útboðum. Önnur samstarfssvið sem unnið hefur verið að á grundvelli Lúxemborgaryfirlýsingarinnar eru m.a. samgöngumál, umhverfismál, menntunarmál og samvinna um rannsóknir og þróun. Á þessu sést að um samstarf hefur verið að ræða milli EB og EFTA-ríkja á mörgum sviðum og hægt að þróa slík tvíhliða samskipti áfram báðum til hagsbóta.

Þótt aðild að Evrópsku efnahagssvæði yrði hafnað er ekkert sem bendir til þess að Íslendingar geti ekki áfram átt aðild að ýmsum samstarfsverkefnum sem þeir hafa verið þátttakendur í fram að þessu. Áhersla hefur verið lögð á það af hálfu Íslendinga að vera þátttakendur í samstarfi á sviði rannsókna og þróunar. Nú er Ísland aðili að áætlun EB um samstarf skóla og atvinnulífs, um þjálfun og vísindarannsóknir, svokallaðri COMETT-áætlun og samstarf um nemenda- og kennaraskipti, ERASMUS eins og það er kallað. Aðild að þessum verkefnum er óháð aðild að EES. Lögð hefur verið á það áhersla að með EES-samningnum taki Ísland fullan þátt í svokallaðri þriðju rammaáætlun EB á sviði rannsókna og þróunar. Þetta gæti orðið lyftistöng fyrir rannsóknir á Íslandi ef rétt er á málum haldið. Áætlað er að full aðild að rammaáætluninni kosti 60--70 millj. kr. sem eru miklir peningar á mælikvarða íslenskra vísindastofnana. Ef ekki verður stefnubreyting af hálfu stjórnvalda í rannsóknamálum er ljóst að íslenskar vísindastofnanir geta ekki nýtt sér þetta samstarf með viðunandi hætti. Knappar fjárveitingar til rannsókna um langan tíma hafa m.a. staðið í vegi fyrir að íslenskir vísindamenn hafi getað tekið eðlilegan þátt í samstarfi við erlenda vísindamenn. Samkvæmt frv. til fjárlaga er ekki gert ráð fyrir aukinni fjárveitingu til rannsókna frá því sem verið hefur. Hætt er því við að aðild að rannsóknaáætlunum EB verði ekki sú lyftistöng sem hún annars gæti orðið. Á sama hátt og þátttaka í COMETT- og ERASMUS-áætluninni er óháð aðild að EES er ekkert sem bendir til annars en að við gætum orðið aðilar að rammaáætluninni, þ.e. þriðju rammaáætluninni að einhverju eða ölluleyti. Þó ber að hafa í huga að rannsóknaáætlanir Evrópubandalagsins hafa til þessa eingöngu tekið til svokallaðra hagnýtra rannsókna á sviði raunvísinda en minni áhersla verður lögð á grunnrannsókir og hugvísindi hafa verið afskipt með öllu. Jafnframt því að efla og auka samstarf við Evrópuþjóðir á þessu sviði er mikilvægt að rækta önnur tengsl utan álfunnar. Áralöng samvinna hefur verið milli íslenskra vísindamanna við vísindastofnanir og háskóla vestan hafs og er mikilvægt að rækta þau tengsl og efla.

Í stað þess að gerast aðilar að Evrópsku efnahagssvæði væri eðlilegra að halda áfram samstarfi við Evrópubandalagið á grundvelli Lúxemborgaryfirlýsingarinnar og leita eftir tvíhliða viðræðum um hagsmunamál Íslands. Þetta á ekki síst við vegna þess að önnur aðilarríki EFTA hafa sótt um inngöngu í EB en það hefur ekki verið á dagskrá íslenskra stjórnvalda enn sem komið er. Gildandi fríverslunarsamningar við EB eru okkur tiltölulega hagstæðir. Á þeim eigum við að byggja í viðræðum við EB. Staða íslensks iðnaðar breytist ekki svo að teljandi sé með samningnum um Evrópskt efnahagssvæði. Iðnaðurinn býr við fullt tollfrelsi samkvæmt fríverslunarsamningnum frá 1972 og um þær viðskiptahindranir sem kunna að vera til staðar á semja eins og t.d. hefur verið gert á sviði staðla.

Mikil áhersla hefur verið lögð á það af hálfu þeirra sem vilja aðild Íslands að EES hve ávinningur sjávarútvegsins sé mikill af samningnum. Rétt er að rifja upp að pólitískur aðgöngumiði að samningaviðræðunum í upphafi var krafan um fríverslun með fisk sem fól í sér tollfrelsi með allan fisk og að styrkir Evrópubandalagsins við sjávarútveginn yrðu lagðir af. Þetta hefði auðvitað falið í sér að Evrópubandalagið hefði orðið að láta af sjávarútvegsstefnu sinni sem felst m.a. í því að fiskvinnslufyrirtæki innan EB eru mikið styrkt. Það þurfti ekki að koma á óvart að EB hafnaði þessari kröfu. Það er einkar athyglisvert að nú þegar samningurinn liggur fyrir er reynt að gera niðurfellingu á tollum sem þó fékkst fram að aðalatriði. Auðvitað er mikilsvert að fá lækkun tolla á okkar vörum á markað Evrópubandalagsins og til mikilla hagsbóta fyrir íslenskan sjávarútveg en ætlað hefur verið að tollar af sjávarafurðum frá Íslandi hafi numið 1,5--2 milljörðum kr. Fráleitt er að halda því fram að þær krónur renni allar í vasa Íslendinga.

En svo góð sem niðurfelling tolla er verður einnig að halda því til haga hvaða verði slík tollalækkun er keypt. Aðgangur fiskiskipa EB að fiskimiðum Íslendinga er aðgöngumiðinn að mörkuðum þeirra þrátt fyrir yfirlýsta stefnu Íslendinga. Í tengslum við EES-samninginn var gerður rammasamningur við EB um fiskveiðimál og lífríki hafsins og fiskveiðisamningur í tengslum við hann. EB gerir að skilyrði að sá hluti EB-samningsins, sem fjallar um lækkun tolla á fiski, þ.e. bókun 9, taki ekki gildi nema fiskveiðisamningurinn liggi fyrir. Reynt hefur verið af hálfu utanrrh. að kalla fiskveiðisamninginn við EB samning um gagnkvæmar veiðiheimildir en það eru blekkingar einar þegar betur er að gáð.

Reynt er að halda því fram að í stað 30 þús. tonna af karfa sem skip EB eiga að fá að veiða innan íslenskrar lögsögu eigi íslensk skip að fá að veiða 30 þúsund tonn af loðnu í íslenskri eða grænlenskri lögsögu sem við hefðum hvort sem er fengið að veiða. Ef ætlunin er í raun og veru að semja um gagnkvæm veiðiréttindi nær það auðvitað engri átt að afsala sér 3 þús. tonnum af karfa og þiggja í staðinn 30 þús. tonn af loðnu sem við fengjum hvort sem er að veiða. Með þessum samningi er því verið að veita aðgang að íslenskum sjávarauðlindum í skiptum fyrir aðgang að mörkuðum og lækkun tolla en það er nokkuð sem menn sögðu aldrei mundu gera.

Gildistími rammasamningsins er 10 ár og er hann óuppsegjanlegur á þeim tíma. Á hverju ári er gert ráð fyrir að semja þurfi um veiðiheimildir. Íslendingar þurfa því að standa í árlegu samningastappi við Evrópubandalagið um veiðiheimildir EB-skipa innan íslenskrar lögsögu.

Nú þegar hefur sýnt sig að EB er erfiður samningsaðili og má alveg búast við að kröfur um auknar veiðiheimildir í íslenskri lögsögu verði settar fram af hálfu bandalagsins strax og það sér sér færi á. Allt of mikið er gert úr þeim ábata sem margir telja að sjávarútvegurinn muni hafa af EES-samningnum. Í áliti Þjóðhagsstofnunar frá því í febrúar 1991 segir, með leyfi forseta:

,,Sjávarútvegur er að mestu leyti undanþeginn því frelsi í viðskiptum sem verið er að innleiða í EB á sviði iðnaðar og þjónustu. Þær takmarkanir á viðskiptum með sjávarafurðir og aðföng veiða og vinnslu, tollar og styrkir sjávarútvegs í EB fela í sér kostnað fyrir Íslendinga. Líkur eru á að Íslendingar muni þurfa að bera stóran hluta af þessum kostnaði áfram jafnvel þótt þeir gerist aðilar að EES. Af þessum ástæðum má ætla að ábati íslensks sjávrútvegs af því að tengjast EB/EES verði minni en sá ábati sem aðrar þjóðir gera ráð fyrir í þeim greinum iðnaðar og þjónustu sem eru öflugastar í þeirra löndum. Vegna mikilvægis sjávarútvegs hér á landi má ætla að beinn þjóðhagslsegur ávinningur Íslendinga af því að tengjast EB/EES verði minni heldur en aðrar þjóðir gera sér vonir um.``

Þetta er álit Þjóðhagsstofnunar.

Ákvæði í samningnum um að erlendir aðilar geti ekki fjárfest í fyrirtækjum í útgerð og frumvinnslu eru haldlítil. Í samningnum eru jafnframt ákvæði um að þessi höft skuli ekki koma í veg fyrir fjárfestingar erlendra aðila eða ríkisborgara sem eru ekki með lögheimili á Íslandi í félögum sem taka aðeins óbeinan þátt í fiskveiðum eða fiskvinnslu. Aðilar í sjávarútvegi hafa haldið því fram að mjög erfitt gæti reynst að halda erlendu fjármagni utan við sjávaútveginn ef það kæmi á annað borð inn í íslenskt atvinnulíf. Einnig er vert að benda á að mörg fyrirtæki í sjávarútvegi eru illa stödd þannig að ekki þarf stórar upphæðir til að kaupa þau upp. Því er eins líklegt að með aðild að EES muni Íslendingar fljótlega missa yfirráð sjávarauðlinda sinna úr höndum sér þrátt fyrir ákvæði samningsins.

Samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði felur í sér annað og miklu meira en viðskipti með sjávarafurðir. Með samþykkt samningsins þurfum við að taka yfir lög og reglur Evrópubandalagsins sem mótaðar hafa verið í 30 ár á sviði efnahags- og atvinnumála. Með því afsala Íslendingar sér yfirstjórn á stefnumótun á þessu sviði. Við munum verða að hlíta stefnumótun Evrópubandalagsins sem mun ráða för með lögum, reglugerðum, úrskurðum og dómum verði samningurinn staðfestur. Aðild að svo víðtæku efnahagssamstarfi hefði verulegar breytingar í för með sér. Þess má vænta að Ísland framtíðarinnar þróist á allt annan hátt en hingað til hefur verið gengið út frá og verður landið sennilega mun fámennara og fátækara en menn gera ráð fyrir.

Stórfyrirtækin í kjarnaríkjum efnahagssvæðisins munu stækka enn frekar og samkeppnisstaða smáfyrirtækja í aðildarríkjum versna. Þá mun staða iðnaðar og þjónustu í jaðarríkjum líklega einnig versna. Þetta mun annars vegar leiða til uppsöfnunar auðs í kjarnanum og hins vegar beinlínis leiða til fækkunar á atvinnumöguleikum í jaðarbyggðum. Aukin byggðaröskun blasir við nema til komi víðtækt styrkjakerfi eins og nú tíðkast innan EB. Staða jaðarríkja á borð við Ísland muni því almennt versna.

Því hefur verið haldið fram að með frjálsum fjármagnsflutningum muni minnka þörf á erlendum lántökum. Í stað þeirra muni koma erlent áhættufjármagn. Í greinargerð Seðlabanka íslands frá 27. nóv. 1992 er bent á að ólíklegt sé að svo muni fara en þar segir orðrétt, með leyfi forseta:

,,Það er ekki sjálfgefið að verðbréfaviðskipti aukist á næsta ári með rýmkun gjaldeyrisreglna heldur ráðast þau af vaxtamun hér á landi og erlendis ásamt gengisþróun krónunnar. Þó gætu viðskiptin aukist ef stærri fjárfestar, svo sem lífeyrissjóðir, vildu dreifa áhættunni með kaupum á erlendum verðbréfum. Mikið hefur verið rætt um beina fjárfestingu útlendinga hér á landi og talið æskilegt að auka áhættufjármagn í atvinnurekstrinum í stað lánsfjármagns. Erlent áhættufjármagn fæst þó ekki nema von sé um góðan arð og dæmin sanna af fiskeldi og eignarleigu að erlendir aðilar eru fljótir að hverfa þegar illa árar. Eins og nú horfir í innlendri atvinnustarfsemi eru ekki líkur á miklu innstreymi af erlendu áhættufjármagni. Aftur á móti gæti þátttaka okkar í EES kallað á auknar fjárfestingar íslenskra fyrirtækja í útlöndum. Niðurstaðan gæti því orðið sú að áframhaldandi viðskiptahalli samfara auknum fjármagnsflutningum gæti rýrt gjaldeyrisstöðu Seðlabankans á næsta ári.``

Þetta er úr greinargerð Seðlabanka Íslands.

Evrópskt efnahagssvæði felur í sér að Ísland verður hluti af 380 millj. manna markaði með óheftu flæði fjármagns, þjónustu og vöru og að fólk hafi sama rétt á svæðinu öllu til atvinnu, stofnun fyrirtækja, kaupa fasteignir þar með talið land og fleira. Allan tímann var látið að því liggja að auðvelt væri að koma í veg fyrir að erlendir aðilar gætu fjárfest hér í landi og í öðrum auðlindum. Nú hefur komið í ljós að það er ekki hægt nema skerða um leið verulega rétt Íslendinga sjálfra. Frv. sem nú liggur fyrir Alþingi og er ætlað að setja þær girðingar sem talað er um í þessu efni er allsendis ófullnægjandi. Það mun því ekki reynast eins auðvelt og utanrrh. vildi vera láta meðan á samningaviðræðunum stóð að koma í veg fyrir að erlendir aðilar geti eignast íslenskar auðlindir til lands og sjávar.

Með samningnum er Alþingi ekki aðeins að framselja til EB vald til lagasetningar á veigamiklum sviðum heldur felst einnig í samningnum framsal á dómsvaldi og framkvæmdarvaldi til stofnana EB og EFTA.

Dr. Guðmundur Alfreðsson og prófessor Björn Þ. Guðmundsson hafa ákveðið lýst því yfir að þeir telji að samþykkt EES-samningsins standist ekki stjórnarskrána. Nefnd fjögurra lögfræðinga sem utanrrh. skipaði komst hins vegar að þeirri niðurstöðu að valdaframsalið sem fælist í samningnum væri ekki það mikið að breyta þyrfti stjórnarskránni. Ég tel að ekki megi nokkur vafi leika á því að frv. sem samþykkt er á Alþingi standist stjórnarskrá og á stjórnarskráin að njóta vafans. Ef þingmenn telja að líklegt sé að frv. standist ekki stjórnarskrána ber að hafna því.

Hér á landi hefur ekki verið reynt að meta það sérstaklega hvaða áhrif aðild að EB og EES muni hafa á stöðu kvenna. Umræðan hefur fyrst og fremst miðast við hagsmuni atvinnulífs og fyrirtækja en aðrir þættir hafa orðið út undan. Þingkonur Kvennalistans fluttu tillögu um það á síðasta þingi að látin yrði fara fram athugun á líklegum áhrifum aðildar Íslands að Evrópsku efnahagssvæði á efnahagslega og félagslega stöðu kvenna. Tillagan hlaut ekki afgreiðslu.

Bent hefur verið á að líklegt sé að aðild að EB og EES muni hafa önnur áhrif á stöðu kvenna en karla. Fullyrða má að við gerð Rómarsáttmálans og endurskoðun á honum hafi hagsmunir kvenna ekki verið hafðir að leiðarljósi fremur en endranær þegar mikilvægar ákvarðanir hafa verið teknar. Konur hafa verið nær áhrifalausar þar sem ráðum hefur verið ráðið. Það er því ekki að ástæðulausu að fjölmargar konur í Vestur-Evrópu og samtök þeirra hafa sett spurningarmerki við þær breytingar sem nú eiga sér stað um alla álfuna. Er líklegt að sú hugmyndafræði sem lögð er til grundvallar í Evrópubandalaginu og á Evrópsku efnahagssvæði sé til hagsbóta fyrir konur? Eða er e.t.v. eins líklegt að hagur þeirra sé þar hreinlega fyrir borð borinn?

Einn þeirra þátta sem taldir eru til mikilla hagsbóta fyrir fólk með aðild að EES er að hægt verði að fá vinnu hvar sem er á svæðinu án nokkurra hindrana. Ekki hafa íbúar þeirra landa sem ætla að mynda hið Evrópska efnahagssvæði átt í teljandi vandræðum að flytjast á milli landa vegna atvinnu eða náms. Þetta ákvæði gæti orðið til hagsbóta fyrir einhverja en konur hafa notað sér slíkan rétt í minna mæli en karlar og er lítið sem bendir til breytinga á því. Konur eiga yfirleitt erfiðara með að flytja búferlum vegna meiri bindingar af fjölskyldu, sérstaklega meðan börn eru ung og á skólaaldri. Einnig taka þær meiri ábyrgð á eldri fjölskyldumeðlimum og þeim sem eiga við veikindi að stríða og eiga af þeim ástæðum ekki heimangengt á sama hátt og karlar. Þetta ákvæði mun því væntanlega ekki breyta miklu, sérstaklega ekki fyrir konur.

Undanfarin ár hefur atvinnuleysi aukist hér á landi og er það meira meðal kvenna en karla. Það sama er uppi á teningnum í löndum EB nema þar er atvinnuleysi víðast hvar langtum meira en hér á landi. Atvinnulausir Íslendingar eiga því varla auðvelt með að fá vinnu á markaði þar sem atvinnuleysi er langtum meira en hér á landi. Konur í EB-ríkjum eru minna úti á vinnumarkaði en konur hér á landi og vinna margar óreglulega vinnu og heimavinnu. Þær hafa í flestum tilvikum lítið atvinnuöryggi og búa við réttleysi að því er varðar tryggingar og annað. 75--90% af þeim sem búa við slíkt óöryggi eru konur.

Fjölskyldupólitíkin innan EB byggist fyrst og fremst á því að karlar séu fyrirvinnur heimilanna en konur eigi að gæta barna, sjúkra og aldraðra. Nauðsynlegt er fyrir íslenskar konur að reyna að gera sér grein fyrir hvaða áhrif það muni hafa á stöðu kvennaá vinnumarkaði hér á landi ef Ísland verður hluti af 380 milljón manna vinnumarkaði EES þar sem ofangreind viðhorf eru ríkjandi. Ég er ekki bjartsýn á að það muni verða til hagsbóta fyrir konur.

Konur á Norðurlöndum hafa enn sem komið er nokkra sérstöðu miðað við kynsystur sínar annars staðar í Evrópu. Norrænar konur vinna almennt utan heimilis og er atvinnuþátttaka þeirra sú hæsta í heimi. Á Íslandi vinna yfir 80% giftra kvenna á vinnumarkaði, að miklu meiri hluta í þjónustustörfum og störfum sem halda uppi velferðarkerfinu. Niðurskurður á því sviði bitnar því harðar á konum en körlum.

Þótt fæðingarorlof hérlendis sé allt of stutt er það þó lengra en í flestum EB-löndum. Nýlega ákvað framkvæmdastjórn EB að mæla með því að fæðingarorlof yrði ekki minna en 14 vikur í aðildarríkjunum. Margar konur óttast að það geti leitt til þess að krafa komi um að fæðingarorlof verði stytt í löndum þar sem það er lengra en þessar 14 vikur. Ummæli heilbrigðisráðherra að undanförnu gefa tilefni til þess fyrir íslenskar konur að halda vöku sinni í þessum efnum.

Hér á landi hafa konur í fullu starfi að meðaltali aðeins 60% af þeim launum sem karlar fá fyrir sitt vinnuframlag. Innan EB er launamunurinn álíka mikill, að Danmörk þó undanskilinni, en á Norðurlöndum er hann miklu minni. Í lögum EB er ákvæði um launajafnrétti sem sett var inn árið 1975. Þetta ákvæði hefur því miður ekki haft þau áhrif innan EB að laun kvenna hafi hækkað frekar en samsvarandi lagaákvæði hér á landi. Ákvæðið er meira að segja svo veikt að þótt EB-dómstóllinn hafi dæmt konum í hag breytti það engu í reynd. Í frægu máli, svokölluðu Danfors-máli, lögðu konur fram kæru en þrátt fyrir úrskurð dómstólsins um að jafnlaunaákvæðið væri brotið fá þær eftir sem áður lægri laun en karlar í því fyrirtæki.

Fullyrða má að áhrifa kvenna hafi gætt allt of lítið í heiminum öllum. Gildir þar einu um hvers konar stjórnskipulag er að ræða. Menn eru nú í auknum mæli að gera sér grein fyrir að ef takast á að snúa mannkyninu af braut þeirrar sjálfseyðingar sem það er nú á verður að taka tillit til sjónarmiða kvenna og veita þeim hlutdeild í stjórn samfélagsins. Mikilvægt er að fjarlægðar séu þær hindranir sem koma í veg fyrir fulla þátttöku kvenna á öllum sviðum efnahagslífs, félagslífs og stjórnmála.

Það stjórnkerfi sem er við lýði í EB tekur ekki mið af þessum sjónarmiðum. Konur eru fáar í æðstu stöðum hvort sem um er að ræða embættismannakerfið eða það pólitíska. Í miðstýrðum kerfum er hlutur kvenna fyrir borð borinn og gildir þá einu hvort hagkerfið er kennt við frjálsan markað eða sósíalisma. Hugmyndafræðin að baki EB og EES er langt frá því að taka mið af þörfum kvenna. Stjórnkerfið sem þar ríkir er bæði miðstýrt og ólýðræðislegt.

Vel má vera að einhver ákvæði í löggjöf EB á sviði jafnréttismála séu þannig að ástæða sé fyrir okkur að taka slík ákvæði upp í íslenska löggjöf. En það er aumt ef Íslendingar geta ekki tekið upp góð og sjálfsögð ákvæði í lög nema hafa grýlu yfir sér. Hins vegar er rétt að minna á að lög og reglur eru ekki það sem skiptir höfuðmáli í réttindabaráttu kvenna, þó vissulega sé sá þáttur mikilvægur, heldur er það fyrst og fremst hugarfar og viðhorf til kvenna sem máli skiptir, afl þeirra og samtakamáttur.

Íslendingar hafa ætíð lagt mikið upp úr norrænu samstarfi, telja það jákvætt og gefa okkur mikið. Þjóðfélagsgerð á Norðurlöndum er mjög svipuð og þar hefur hingað til verið lögð áhersla á félagsleg réttindi og samhjálp. Norðurlönd hafa einnig haft mjög jákvæða ímynd út á við sem málsvarar friðar og mannréttinda. Þannig hafa þau oftar en ekki komið fram sem sterk pólitísk heild og haft þannig meiri áhrif. En nú eru blikur á lofti. Ríkisstjórnir landanna stefna að aðild að EB. Ef það verður að veruleika mun það þýða endalok norræns samstarfs í núverandi mynd. EB leyfir ekki að landahópar innan bandalagsins hafi með sér formlegt samstarf. Allt tal um að aðild að Evrópubandalaginu og EES muni þýða aukið norrænt samstarf er byggt á óraunhæfum hugmyndum.

Eins og hér hefur komið fram er það fátt sem mælir með því að Ísland gerist aðili að Evrópsku efnahagssvæði. Ríkisstjórnir annarra EFTA-ríkja stefna að því að löndin gerist fullgildir aðilar að Evrópubandalaginu eins fljótt og þess gerist kostur. Nú eftir Edinborgarfund EB er líklegt að Maastricht-samkomulagið verði að veruleika og þá má búast við að aðildarumsóknir sem fyrir liggja verði afgreiddar fljótlega. Ef ætlun ríkisstjórnarinnar nær fram að ganga mun þess ekki langt að bíða að aðild Íslands að Evrópubandalaginu verði tekin á dagskrá. Þau rök sem notuð hafa verið með aðild að EES eru þau sömu og notuð verða fyrir aðild að Evrópubandalaginu, enda grunnurinn lagður. Allt bendir því til þess að Íslandi verði þvælt áfram á sömu braut og þeirri sem nú hefur verið mörkuð alla leið inn í Evrópubandalagið.

Kvennalistakonur hafa ætíð haldið því fram að EES væri aðeins áfangi á leið inn í EB og vil ég ítreka þá skoðun hér. Það verður fátt til að stöðva þá lest sem er komin á skrið til Brussel ef við staðfestum samninginn um Evrópskt efnahagssvæði og hann verður að veruleika. Í þessu máli megum við ekki hugsa í árum eða láta hugmyndir um hugsanlegan skammtímaávinning ráða niðurstöðu. Við eigum að setja okkur í spor þeirra Íslendinga sem unnu að því á síðustu öld að endurheimta sjálfstjórn í landinu eftir aldalanga áþján. Í máli sem varðar grundvallaratriði í stöðu þjóðanna um langa framtíð má ekki rasa um ráð fram. Það hefur því miður verið gert en ekki er um seinan að spyrna við fótum og ná áttum.

Í ljósi þess sem hér hefur verið sagt mun sú sem hér stendur og hv. þingkonur Kvennalistans, Anna Ólafsdóttir Björnsson, Jóna Valgerður Kristjánsdóttir og Kristín Ástgeirsdóttir, greiða atkvæði gegn því að Ísland gerist aðili að Evrópsku efnahagssvæði.

Virðulegur forseti. Áður en ég vík héðan úr ræðustól langar mig til að minnast aðeins á þá greinargerð sem hæstv. utanrrh. minntist á áðan og taldi vera lögfræðilegt álit. Mig langar til að vitna í nokkur atriði í því sambandi vegna þess að ég furða mig sérstaklega á niðurstöðu þeirrar álitsgerðar sem hæstv. utanrrh. vitnaði til áðan. En þar segir, með leyfi forseta:

,,Sökum þess að Sviss er horfið úr hópi EES-ríkja verður samningurinn aldrei fullgiltur í þeirri merkingu að hann gildi óbreyttur. Og annars staðar segir: ,,Ekkert því til fyrirstöðu að Alþingi samþykki EES-frv. miðað við samninginn eins og hann liggur fyrir. Í frv. felst heimild til þess að fullgilda EES-samninginn. Þótt fullgilding fari fram er ljóst að hann tekur aldrei gildi í óbreyttri mynd. Enn síðar segir: (ÓÞÞ:Er þetta rökstuðningurinn fyrir þessu?) Hann er að vísu nokkuð lengri en þetta er hluti af honum. ,,Hér verður ekki tekin afstaða til þess hvort nauðsynlegt sé að lögfesta bókunina. Það veltur á því hvernig hún er orðuð.``

Síðan kemur niðurstaðan, sem ég á mjög erfitt með að skilja í ljósi þess sem á undan er sagt: ,,Engar ástæður er varða þjóðarétt né lagatækni kalla á breytingar á því frv. til laga um Evrópskt efnahagssvæði sem nú liggur fyrir Alþingi.``

Mér þykir mjög einkennilegt að þetta skuli vera lagt til grundvallar því að allt í lagi sé að samþykkja það lagafrv. sem við nú fjöllum um í óbreyttri mynd. Það er ljóst, eins og segir í áliti þessara sérfræðinga --- sem reyndar eru ekki nafngreindir í álitinu þó að hæstv. utanrrh. gæfi í skyn að þeir væru nafngreindir, en með því að gagnrýna þetta plagg getur maður því ekki verið gagnrýna einn eða neinn, það er stílað frá utanrrh. --- að þessi samningur tekur aldrei gildi í óbreyttri mynd. Sú niðurstaða sem þarna er komist að getur því ekki staðist að mínu mati. Það má vel vera að hægt sé að gera það, en að mínu mati tel ég það ófært.

Kristín Einarsdóttir(andsvar): Herra forseti. Ég veit ekki hvort ég á að taka til mín þær skammir sem hv. þm. bar hér fram, en það stendur fyrr í þessu plaggi, sem las reyndar ekki -- að þetta væri lögfræðilegt álit. Mig minnir að hæstv. utanrrh. hafi nefnt tvo lögfræðinga til sögunnar en ég þori ekki að fullyrða um nöfnin en það voru Lilja Ólafsdóttir og Stefán Már Sefánsson. Það getur vel verið að þau hafi verið fleiri. Þetta voru þau tvö nöfn sem ég man eftir að hann nefndi í ræðu sinni áðan.

Að öðru leyti er ekki getið um annað í þessu plaggi, sem ég er hér með undir höndum, en að það sé lögfræðilegt álit.

Kristín Einarsdóttir(andsvar): Herra forseti. Hæstv. utanrrh. hefur greinilega ekki hlýtt nægilega vel á ræðu mína. Ég tók einmitt sérstaklega til varðandi einhliða veiðiheimildir. Það er akkúrat það sem gert er í þessum samningi. Það eru einhliða veiðiheimildir. Það er auðvitað bara hrein blekking að vera að tala um gagnkvæmar veiðiheimildir og það tók ég fyrir í ræðu minni.

Varðandi kaup á landi liggur fyrir Alþingi frv., eins og ég minntist á áðan, sem er allsendis óviðunandi því að það skerðir rétt Íslendinga á þann hátt að það er nánast útilokað að samþykkja það frv. eins og það liggur fyrir.

Varðandi ótakmarkað innstreymi á erlendu vinnuafli --- ég gerði það reyndar ekki að umtalsefni en ráðherra taldi að þar væru fyrirvarar vegna öryggisákvæða. Auðvitað eru það ákvæði sem ekki er hægt að grípa til nema í algerum neyðartilvikum og ákaflega haldlítil ákvæði þó ég hafi raunar ekki trú á því að hingað muni streyma ótakmarkað af fólki og tel svo sem ekki neinar líkur á að það sé aðalvandamálið sem í þessum samningi felst.

Kristín Einarsdóttir(andsvar): Herra forseti. Hæstv. utanrrh. veit það auðvitað jafn vel og ég að það er ákaflega erfitt að beita þessum öryggisákvæðum vegna þess að önnur ríki geta beitt ráðstöfunum á móti og það verður að leita eftir heimildum hjá Evrópubandalaginu til að fá að beita þeim. Þó hægt sé að gera það einhliða, þá er hægt að koma með, ef ég má kalla það, hefndaraðgerðir á móti. Þessi ákvæði eru því ákaflega haldlítil og geta varla talist jafngild varanlegum fyrirvörum eins og talað var um í upphafi.

Svavar Gestsson(um þingsköp): Virðulegi forseti. Það var upplýst fyrr í kvöld að umræður um samninginn um Evrópskt efnahagssvæði hafa til þessa staðið talsvert skemur en umræður um ráðstafanir í ríkisfjármálum á síðasta þingi. Það er því ekki hægt að segja annað en umræður um þetta stærsta mál lýðveldissögunnar hafi í raun og veru tekið tiltölulega stuttan tíma til þessa og engin ástæða til fjargviðrast yfir því þó að þar sé bætt við nokkrum klukkutímum. Spurningin er bara hvenær sólarhringsins það er gert og með hvaða hætti er að því staðið.

Ég vil leyfa mér, virðulegi forseti, að taka undir þau sjónarmið sem fram komu hjá hv. 2. þm. Vestf. í fyrsta lagi varðandi ræðu hv. þm. Eggerts Haukdals en í öðru lagi þau sjónarmið að ég teldi eðlilegt að forseti kannaði nú meðan fundi heldur fram hvort unnt væri að setja niður tíma þegar þessum fundi lyki í nótt. Hvort það er kl. 1.30 eða 1.45 þá held ég að það væri skynsamlegt með hliðsjón af því að það eru boðaðir nokkrir nefndafundir kl. 8.15 í fyrramálið að menn reyndu að ákveða fljótlega hversu lengi á að halda áfram á þessari nóttu. Ég mælist til þess við hæstv. forseta að hann af tillitssemi við þingheim beiti sér fyrir því að ná samráði og samkomulagi um það hvenær menn vilja ljúka umræðunni á þessari nóttu. Þeim mun frískari verða menn til nefndastarfa í fyrramálið því að það er margt að vinna eins og kunnugt er því að mörg mál liggja fyrir af hálfu hæstv.ríkisstjórnar sem varða hag lands og þjóðar í mörgum nefndum og stjórnarandstaðan er, eins og kunnugt er, öll af vilja gerð til þess að greiða fyrir því að nefndastörf geti gengið fyrir sig með sem eðlilegustum hætti.

Svavar Gestsson(um þingsköp): Virðulegi forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hæstv. forseta fyrir þá yfirlýsingu að hann muni beita sér fyrir því að verja málfrelsi þingsins. Fréttatímar á síðasta sólarhring byrjuðu ekki mjög glæsilega í þessum efnum þar sem voru viðtöl við hæstv. forsrh. Hjá honum kom fram að menn hefðu hugleitt að skera niður ræðutíma og takmarka málfrelsi þingmanna. Nú hefur hins vegar risið upp í forsetahópnum af skörungsskap hæstv. forseti Gunnlaugur Stefánsson, hv. 5. þm. Austurl., og lýst því yfir að hann muni verja málfrelsi þingmanna. Ég er sannfærður um það að við öll sem í stjórnarandstöðu erum og við öll sem unnum þingræðinu og Alþingi fögnum því að eiga slíkan skörung í forsetasæti á þessum örlagaríku tímum. Jafnframt vona ég að hæstv. forseti vilji verða við þeirri beiðni, sem ég lagði hér fram í allri hógværð, þótt ég skilji þá skyldu hans að hann verði að verja málfrelsi þingmanna, að hann beiti sér fyrir því að menn setji niður þann tíma þegar hugsanlega lýkur þessari lotu því að svo tekur önnur við síðar á þessum sólarhring þegar menn hafa galvaskir lokið sér af á nefndafundum í hinum ýmsu nefndum þingsins frá kl. 8 í fyrramálið.

Jóna Valgerður Kristjánsdóttir(um þingsköp): Virðulegi forseti. Ég verð að segja að mér finnst það vera tímamótatilkynning úr forsetastóli um miðnæturskeið að á nærri því sama sólarhring og hæstv. forsrh. hafði lýst yfir að það kæmi til greina að skammta þingmönnum tíma kemur sú yfirlýsing frá starfandi forseta að hann muni berjast gegn því og ég fagna því að sjálfsögðu mjög.

Varðandi það ef hér á að halda áfram fram eftir nóttu, þá vil ég benda á að mjög mikilsvert starf er unnið í fjárln. þingsins þessa dagana og hún mun eiga að hefja störf kl. 8.30 í fyrramálið. Í framhaldi af því á hluti fjárln. og samgn. að þinga kl. 10, einnig vegna þeirra mála sem nauðsynlegt er að afgreiða á morgun vegna 3. umr. fjárlaga. Ég sé því ekki fram á það ef þingstörf eiga að halda áfram mjög lengi enn að hægt verði að sinna þessum nefndastörfum í fyrramálið.

Ég vildi aðeins vekja athygli hæstv. forseta á þessu máli og vona að hann hafi góðan skilning á því.

Anna Ólafsdóttir Björnsson: Virðulegi forseti. Áður en ég hef ræðu mína vil ég fara örfáum orðum um þau ummæli um tíma sem hér hafa fallið. Það er nefnilega þannig að við þurfum ákveðinn tímatil mjög mikilvægra mála á Alþingi, mála sem ekki er eins létt að fresta og þessu máli sem við erum að fjalla um nú, þessu viðamikla máli sem verðskuldar alla þessa umræðu. Hún er nauðsynleg. Hún er nauðsynleg lýðræðisins vegna, hún er nauðsynleg málfrelsisins vegna sem við forseti erum bæði sammála um að þurfi að hafa í heiðri.

Ég er raunar ein þeirra sem þurfa að mæta á fund sjútvn. kl. 8.15 í fyrramálið. Þar eru oft og tíðum mjög merkileg mál til umræðu og ég verð að segja að mér þykir forgangsröðun hæstv. ríkisstjórnar afskaplega sérkennileg, en ég get ekki gert annað en benda á þetta. Ég get ekki breytt neinu þar um og því verð ég á þessum undarlega tíma sólarhrings að fjalla um mál sem ekkert liggur á að afgreiða og fyrir því hafa verið færð rök. Mér leiðist að tyggja upp það sem aðrir hafa sagt og ég treysti því að fólk sé almennt kunnugt þeim rökum og þau hafa ekki verið hrakin. Það eina sem eftir stendur er það að hæstv. utanrrh. þykir óþægilegt að mæta til ráðstefnu annarra ríkja EFTA og Evrópubandalagsins þar sem hann er sjálfur óöruggur um sína samherja en því verður hann að sæta. Niðurstaðan verður væntanlega ekki önnur fyrir jól en eftir jól. Þar að auki er upplýst að það er alls ekki nein tímaþröng jafnvel þótt við tækjum tillit til þessa. Það hefur ekki verið hrakið.

Ég hef alllengi verið að velta því fyrir mér hvert væri það aðalatriði sem ég vildi fjalla um við 2. og aðalumræðu málsmeðferðar EES-samningsins. Og æ ofan í æ hefur sama orðið komið upp í huga minn, lýðræði. Ég óttast um lýðræðið á Íslandi eins og nú er málum komið. Ég hef alvarlegar áhyggur og mun reyna að færa rök fyrir því hvers vegna ég hef þessar áhyggjur. Ég tek það fram að mjög mörg efnisatriði þessa samnings verðskulda vissulega ítarlega umfjöllun og má vera að ég blandi mér meira í þá umfjöllun þegar á líður umræðuna en fyrst vil ég taka samkvæmt minni forgangsröðun það atriði og þá umræðu sem ég tel brýnast að taka nú þegar í upphafi.

Það verður aldrei sátt um afgreiðslu EES-samningsins á Íslandi ef þjóðin fær ekki að segja sína skoðun á honum. Ég er reiðubúin til þess að hlíta þeim úrskurði sem þjóðin kveður upp hvort sem hann er í takt við mínar skoðanir eða ekki. En ég uni því illa ef keyra á þennan mesta fjölþjóðasamning sem Íslendingar hafa gerst aðilar að í gegn á þann ólýðræðislega hátt sem nú stefnir í.

Ísland er eina EFTA-landið, að Svíþjóð undanskilinni, þar sem hvorki er krafist aukins meiri hluta né þess að aðild að EES sé borin undir þjóðaratkvæðagreiðslu. Og hvað Svíþjóð varðar þá mun aðild að Evrópubandalaginu verða borin undir aukinn meiri hluta á þjóðþingi Svíþjóðar og vel getur það einnig gerst að þar fari fram þjóðaratkvæðagreiðsla. Slíkt er mat þessara þjóða á því hvernig eigi að taka lýðræðislegar ákvarðanir.

Á Íslandi gæti á hinn bóginn farið svo að einfaldur meiri hluti Alþingis tæki þá ákvörðun að við gengjum í EES. Og þessa tel ég vera eina meginástæðu fyrir því að við, andstæðingar þessa samnings, sættum okkur illa við að bæði skoðanir okkar séu fótum troðnar svo og skoðanir annarra sem eru okkur samsinna því það hefur komið í ljós að það veitir ekki af að bera stórar spurningar undir þjóðaratkvæðagreiðslu og það veitir ekki af því að hafa ákvæði um aukinn meiri hluta í lögum og stjórnarskrám annarra ríkja til þess að umræða hleypi ekki öllu í bál og brand. Og þessi umræða er fjarri því að fara einungis fram hér í þingsölum.

Þó að margir hafi á vissum tímum talið að þeir væru vanmáttugir í þessari umræðu þar sem rekinn hefur verið mjög harður áróður fyrir því hversu fáfrótt fólk sé um Evrópskt efnahagssvæði og þann samning sem stjórnvöld vilja endilega að við gerum þá er samt mjög mikil og lifandi umræða í samfélaginu. Það kraumar undir og það sýður og ekki að ástæðulausu. Það hefur vakið athygli mína hve margir fylgjast með þessari umræðu núna. Þótt þeir eigi val á tveimur afþreyingarrásum á sjónvarpstækjum sínum virðast þeir samt sem áður stilla nú á þessa umræðu. Það hefur komið fram í samræðum mínum við fólk þá sjaldan að ég slepp út úr þessu húsi frá þessum umræðum. Jafnframt hef ég ábyggilegar heimildir ýmissa ættingja minna og vina fyrir þessu og ég geri ráð fyrir að aðrir hafi sömu sögu að segja. Og ég vek raunar athygli á því að þegar tíu mínútna hlé í gærkvöldi varð að klukkustundar hléi að þá hringdu hingað í þinghúsið, í starfsmenn Alþingis, hlustendur og áhorfendur Sýnar og spurðu hvenær umræðan héldi áfram. Auðvitað hefur fólk áhuga á þessu þótt það sé ekki spurt. Jafnvel þó svo megi vel vera að sú skoðun hæstv. utanrrh. að þingmeirihluti sé fyrir þessu máli sé rétt þá er þetta engu að síður staðreynd.

Hér á landi eru aðstæður á margan hátt sérstæðar. Í fyrsta lagi vegna þess að atvinnulíf þjóðarinnar er með öðrum hætti en atvinnulíf annarra EFTA-landa og Evrópubandalagslandanna allra. Frelsin fjögur eru auðvitað fjarri því að vera óumdeild í Evrópu, hvort sem er utan eða innan Evrópubandalags eða EFTA. Engu að síður má segja að það samningssvið sem varðar þessi frelsi fjögur komi frekar við önnur EFTA-lönd en Ísland og okkar sérstaða sé skýrari enda erum við að sjálfsögðu eina EFTA-landið og eina landið í Evrópu sem hefur þá miklu sérstöðu að 80% af vöruútflutningi eru fiskafurðir. Þetta er okkar helsta sérstaða. Og þar af leiðandi er ekkert skrýtið að við höfum fyrst og fremst sóst eftir fríverslun með fisk en ekki fengið, sóst eftir því að halda landhelgi okkar lokaðri vegna þess að við höfum langa, mikla og birta reynslu af því er aðrar þjóðir hafa komist inn í landhelgi okkar og vil ég þá sérstaklega nefna það hrun sem varð hér við Faxaflóa þegar margar byggðir fóru nánast í eyði rétt fyrir síðustu aldamót einfaldlega vegna þess að við höfðum ekki forræði sjálf yfir fiskimiðum okkar og við urðum ofveiði annarra þjóða að bráð, við urðum fórnarlömb.

Núna eru allt önnur og öflugri veiðitæki og það er til mikils að vinna, ekki bara varðandi það að halda því grundvallaratriði að hleypa ekki skipum inn í fiskveiðilandhelgi okkar sem við höfum mikið haft fyrir að losna við, opnum ekki fyrir að knúið verði á um frekari veiðiheimildir. Jafnframt þá verðum við, ef við ætlum að hugsa um framtíðina, að fara að huga að jaðarsvæðunum rétt utan við fiskveiðilandhelgi okkar en þar hafa togarar raðað sér á fengsælum miðum, geri ég ráð fyrir, ég býst ekki við að þeir séu þarna í skemmtisiglingu heldur geri ég ráð fyrir að þeir séu þarna til veiða. Hvaða afleiðingar þessi nýja sókn nýrra og öflugra skipa mun hafa vitum við ekki enn. Við vitum það bara að í stað þess að vera að setja okkur í sóknarstöðu þá erum við nú þegar búin að setja okkur í varnarstöðu með því að embættismenn okkar hafa gengið frá fiskveiðisamningi sem er fullkomlega óviðunandi og jafnvel nokkrir talsmenn þess að við göngum inn á Evrópskt efnahagssvæði treysta sér ekki til að styðja.

Þetta er fyrsta atriðið. Annað atriðið er það að fyrir aðrar EFTA-þjóðir er aðild að Evrópsku efnahagssvæði leið inn í Evrópubandalagið. Þetta er meginstraumurinn. Og grundvallarumræðan um inngöngu að Evrópubandalaginu mun án efa taka enn meiri tíma og fara fram á fleiri stöðum og verða öflugri en umræðan núna. Það má segja að sums staðar sé aðalumræðan eftir. Það er yfirlýst markmið stjórnvalda að fara ekki inn í Evrópubandalagið og ég trúi því á meðan ekki annað sannast, en ég vil benda á þetta vegna ítrekaðra ummæla um að hér sé umræða eitthvað meiri en annars staðar. Það markast hreinlega af því að umræðan er í rauninni ekki fullkomlega komin í gang hjá öðrum þjóðum vegna þessara sérstöku aðstæðna. Umræða hefur einnig verið mikil víða eins og t.d. í Sviss, úti í samfélaginu og þar var svo komið vikurnar fyrir þjóðaratkvæðagreiðsluna 6. des. sl. að öll blöð voru sneisafull af fréttum af Evrópska efnahagssvæðinu. Jafnvel þótt ríkisstjórn Sviss stefndi inn í Evrópubandalagið þá töldu Svisslendingar að um nóg væri að ræða. En þeir höfðu möguleika á að koma sínum skoðunum á framfæri með því að taka þátt í þjóðaratkvæðagreiðslu og höfðu því töluvert betri stöðu en við. Hér verðum við að reyna eftir fremsta megni að tryggja að lýðræðisleg umræða fari fram í þjóðþinginu og í samfélaginu en vitanlega er mjög bagalegt að hér skuli ekki vera leyft að fara út í þjóðaratkvæðagreiðslu og ég mun koma nánar að því á eftir.

Ég vil að lokum varðandi þessar sérstöku sérstöku aðstæður einnig geta þess að á þjóðþingum nágrannalanda okkar eru stjórnarandstöðunni tryggð mun meiri réttindi en hér gerist. Hér má segja að málfrelsið, sem er nú ekki algjörlega ótakmarkað --- sem betur fer er málfrelsi í þessu máli og í frumvörpum og meiri háttar málum, það er í rauninni kannski það eina sem við höfum fram yfir margar þær þjóðir en á móti kemur að í þjóðþingum nágrannalanda okkar víða eru áhrif stjórnarandstöðunnar tryggð með öðrum hætti, m.a. erþar alsiða að þingnefndir séu undir forustu stjórnarandstæðinga. Þar er einnig alsiða að það sé tekið meira tillit á öðrum stigum mála til stjórnarandstöðu og þetta veit ég að þingreyndir menn og menn, sem hafa komið nálægt samstarfi við önnur þjóðþing, vita. Og þeir munu ekki hrekja það enda engin ástæða til og ekkert feimnismál í rauninni. Það sem er feimnismál er að við skulum ekki hafa sama hátt á hér.

Ég þarf ekki að taka það fram hver áhrif stjórnarandstöðu eru þar sem minnihlutastjórnir eru við lýði eins og víða er í nágrannalöndum okkar, en það er enn einn anginn, enn ein hefðin sem tryggir alla vega vald hluta stjórnarandstöðu en er aftur á móti ekki hér og er ekki siður hér á landi. Ég man í svipinn ekki eftir því síðan að Alþfl. var hér með skammvinna minnihlutastjórn í kringum 1980 og það var ekki hið dæmigerða munstur sem gerist víða á Norðurlöndum.

Ég held að það væri öllum til góðs að fá að vita nákvæmlega svo það sé nú tryggt og ég verði ekki sökuð um að fara með fleipur hvernig staðið er að afgreiðslu þessa máls í þjóðþingum hinna EFTA-landanna og tek ég þá fyrst Austurríki. Þar þurfti aukinn meiri hluta, tvo þriðju hluta í því sem þeir kalla Nationalrat og í Bundesrat. Í Finnlandi þurfti einnig aukinn meiri hluta,2/3. Svo kemur Ísland og þar þarf bara einfaldan meiri hluta og þar er ekki gefinn kostur á þjóðaratkvæðagreiðslu. Í Liechtenstein var haldin, eins og við vitum, þjóðaratkvæðagreiðsla en aftur á móti þarf þingið einfaldan meiri hluta þannig að öðru þessu skilyrði er fullnægt, og því sem ég tel í rauninni heppilegra. Í Noregi þarf einnig aukinn meiri hluta,3/4hluta, og í Svíþjóð er eina undantekningin fyrir utan Ísland þar sem ekki þarf beinlínis að fara út í aukinn meiri hluta eða þjóðaratkvæði. Hins vegar er það yfirlýst, og það hefur verið staðfest af ábyrgum aðilum, að aðild að Evrópubandalaginu verði borin undir þjóðaratkvæði, alla vega þarf aukinn meiri hluta, það er tryggt. Þar er aðild að Evrópska efnahagssvæðinu aðeins skref í áttina inn í Evrópubandalagið. Og ég sé í rauninni þessa aðild að Evrópsku efnahagssvæði ekki með öðrum augum, hvernig svo sem ég rýni og það er mitt persónulega mat. Ég sé ekki að það geti leitt okkur annað og það tel ég enn aukna ástæðu til þess að vera andvíg aðild að Evrópsku efnahagssvæði því ég tel það einfaldlega mjög slæman kost. Í Sviss þekkjum við málið, þar var þjóðaratkvæðagreiðsla svo sem frægt er orðið.

Hér er ólíku saman að jafna og okkar unga lýðveldi er greinilega ekki búið að slíta barnsskónum á meðan svona ólýðræðislega er hægt að standa að mikilvægri ákvarðanatöku. Ég vil vekja athygli á því enn og aftur að það var ekki einu sinni meiri hluti alþingismanna sem meinaði þjóðinni að segja álit sitt, heldur 31 þingmaður af 63 og andstaðan var mikil. 28 þingmenn studdu lýðræðislega kröfu um þjóðaratkvæði. Hæstv. utanrrh. lét sér á hinn bóginn sæma að fara lítilsvirðandi orðum um þá þjóðaratkvæðagreiðslu sem hefði getað orðið og kallaði hana ekkert annað en skoðanakönnun. En í hinu orðinu sagði hann að ekki þyrfti á þjóðaratkvæðagreiðslu að halda vegna þess að við hefðum svo oft skoðanakannanir á Íslandi. Og þá voru þessar sömu skoðanakannanir allt í einu orðnar feikilega merkilegar, svo merkilegar að við þyrftum ekki einu sinni að hafa þjóðaratkvæðagreiðslu vegna þess að þessar merkilegu skoðanakannanir færu fram. En greinilega hefur hæstv. ráðherra ekki litið svo á að þessar skoðanakannanir færðu honum nein skilaboð því að það er alveg ljóst að andstaðan í samfélaginu er mjög mikil og oftar en ekki hafa fleiri verið andvígir Evrópsku efnahagssvæði á Íslandi í skoðanankönnunum heldur en fylgjandi. En ósvífni hæstv. utanrrh. kemur ekki lengur á óvart. Hann lætur sér sæma að lítilsvirða bæði þingið og þjóðina enda telur hann sig líklega ekki mann með mönnum í hópi Íslendinga eftir að hann fór að umgangast Evrópukratana, vini sína. Ég hef reyndar alltaf litið á það sem minnimáttarkennd ef menn leggja sig í líma við að þóknast þeim sem hafa meiri völd en sparka í þá sem minna mega sín.

Það komu mikil öfugmæli fram af hálfu stjórnarsinna í umræðum um tillögu okkar stjórnarandstæðinga um þjóðaratkvæðagreiðslu. Þeir sögðu annars vegar að kosið hefði verið um aðildina að EES í síðustu kosningum og þar af leiðandi þyrfti ekkert að gera það aftur með því að hafa sérstaka þjóðaratkvæðagreiðslu og svo hins vegar að það væri ekki hægt að halda þjóðaratkvæðagreiðslu um EES vegna þess að hætt væri við því að þá yrðií raun kosið um eitthvað allt annað. Hvað eru þessir fulltrúar, sem telja sig líklega enn fulltrúa meiri hluta íbúa þjóarinnar að segja um kjósendur sína og kjósendur okkar hinna? Að þeir hafi látið afstöðu sína til EES ráða því hvernig þeir kusu í seinustu almennum kosningum þrátt fyrir að allt önnur mál hafi verið meginmál kosingabaráttunar? Og hins vegar að ef kjósendur væru spurðir einfaldrar spurningar í þjóðaratkvæðagreiðslu um það hvort þeir væru meðmæltir eða mótfallnir EES þá mundu þeir kjósa til að tjá sig um eitthvað allt annað. Þetta finnst mér óvirðing við kjósendur.

Það leynir sér ekki að enn eru mikil sárindi vegna vegna þess að þjóðaratkvæðagreiðslu var hafnað. Og ef ég tek aðeins eitt dæmi úr grein frá 11. nóv. í DV þar sem Ögmundur Jónasson formaður BSRB tjáir sig um þetta þá held ég að það segi það sem segja þarf um það hversu margir eru sama sinnis og ég um að þarna sé vegið að lýðræðinu. En Ögmundur segir, með leyfi hæstv. forseta, í þessari grein:

,,Á Alþingi hefur hins vegar verið beitt flokksaga til að fá samþykki fyrir því að gengið verði gegn þessum vilja þjóðarinnar [þ.e. þjóðaratkvæðagreiðslu] Þetta lýsir forræðishyggju og gengur þvert á lýðræðisleg vinnubrögð. Það hlýtur að vera þingmönnum og þjóðinni allri umhugsunarefni þegar lýðræðislega kjörnir fulltrúar okkar á Alþingi eru komnir eins gjörsamlega úr takt við þjóðarvilja og raun ber vitni.``

Enn fremur segir Ögmundur: ,,Hin þægilega leið sem forræðishyggjumenn hafa löngum farið; að afgreiða óþægilegar skoðanir með því að gera fólk tortryggilegt með pólitískum stimplum gengur ekki upp í þessu máli. Sannleikurinn er sá að afstaða manna til þjóðaratkvæðagreiðslu um EES er engan veginn flokkspólitísk. Það sem vakir fyrir fólki er einfaldlega að niðurstaðan verði farsæl fyrir þjóðina og henni að skapi. Þetta er lýðræðisleg krafa.``

Og að lokum segir Ögmundur í þessari grein undir millifyrirsögninni, Brothætt lýðræði þar sem hann deilir á að ekki séu tryggð lýðræðisleg vinnubrögð, með leyfi forseta:

,,Þetta á ekki síst við þegar samstaða hefur myndast í stofnanaveldinu --- eins og gerst hefur í þessu máli --- til að knýja fram tiltekna niðurstöðu. Þegar samstaða stofnanaveldisins er komin úr takt við fjársvelta Samstöðu almennings úti í þjóðfélaginu er kominn tími til að staldra við og spyrja hvort við séum á réttri braut. Gleymum ekki að lýðræði er brothætt.``

Hér er að mínu mati einmitt komið að stórum kjarna málsins. Lýðræðið er brothætt og í þessu tilviki er það brothætt gagnvart tvennu. Annars vegar þeim vinnubrögðum sem höfð eru hér á Íslandi varðandi afgreiðslu málsins og hins vegar varðandi það stofnanaveldi og skrifræði sem mun ráða ríkjum á Íslandi sem víða annars staðar í Evrópu ef við snúum ekki við blaðinu og höfnum EES á Alþingi.

Það er algengur og alvarlegur misskilningur að innan Evrópu sé almenn ánægja með Evrópubandalagið og með þau lög og reglur sem þar ríkja og munu ríkja á Evrópsku efnahagssvæði líka. Þvert á móti er mikil og vaxandi andstaða þar og það hefur glöggt komið fram. Skrifræðið hefur ákveðið að fullkomna sjálft sig í Maastricht en það er auðvitað bara eðlileg afleiðing af því hvernig skrifræði vinnur. Þetta ættum við öll að þekkja sem höfum velt eitthvað fyrir okkur pólitískri sögu. Og þessi andstaða er ekki sérandstaða einhverra þjóðrembusinna. Þvert á móti eru margir þessara þjóðrembusinna ákafir fylgismenn Evrópusamstarfsins vegna þess að þeir telja að sínum sérhagsmunum sé best borgið þar, en margir þeirra sem telja sig til alþjóðasinna og Evrópusinna hafa tekið mjög skarpa og skýra afstöðu gegn Evrópsku efnahagssvæði og gegn Evrópubandalaginu.

Þetta er mjög eðlilegt ef maður lítur á eðli þessara samfélaga. Því segja má að flóknar reglur Evrópubandalagsins, sem að hluta -- ég ítreka það -- gilda á Evrópsku efnahagssvæði hafa verið að tryggja og festa í sessi alls konar sérhagsmuni, sérhagsmuni fyrirtækja, hagsmunaaðila á einstökum svæðum eða hagsmunaaðila sem vilja geta farið frítt yfir öll svæði. Um þetta snýst þetta skrifræði. Um þetta eru til ótal mörg dæmi sem ég veit að jafnvel þeim sem hafa aðhyllst Evrópskt efnahagssvæði með heilum eða hálfum hug er kunnugt um. Það er nefnilega ekki svo að þetta sé eitthvert einfalt frelsissvæði þar sem menn svífa á vængjum frelsisins, síður en svo. Þetta er niðurnjörvað af öllum þeim reglugerðum og tilskipunum sem til þarf til þess að vernda ýmsa sérhagsmuni, vernda hagsmuni ýmiss konar fyrirtækja, vernda þá fyrir umhverfissjónarmiðum, eins og þau eru nú vond í augum margra sem eiga þá ósk eina að geta selt, og vernda þá gegn lýðræðisöflum því það er það sem gerist í mörgum tilvikum.

Vissulega eru margir jákvæðir þættir með í þessu reglugerðafargani. Ég vil bara að það komi skýrt fram að jákvæðu þættirnir eru ekki þeir einu. Sem betur eru til t.d. varðandi neytendamál ýmiss konar ákvæði sem eru mun betri og fullkomnari en íslensk reglugerð og lög um neytendamál. En það er ekki vegna þess að við séum með svo góð lög og reglur heldur vegna þess að við erum svo frumstæð í þessum málum að við höfum ekki enn sett viðunandi lög og reglugerðir t.d. í þessum málaflokki. Þar af leiðandi munu lög og reglur Evrópubandalagsins, sem yfir okkur ganga í Evrópsku efnahagssvæði, ef við göngum inn í það, verða endurbætur. En hvernig ósköpunum geta menn sagt það að þessar endurbætur gætu ekki orðið öðruvísi en við yrðum aðilar að Evrópsku efnahagssvæði? Það hef ég aldrei skilið og mun aldrei skilja. Því auðvitað erum við frjáls enn til að setja okkar eigin lög og reglugerðir og setja þann metnað í það sem við teljum okkur sæma.

Varðandi andstöðuna gegn EES hef ég löngum talið það mjög athyglisvert að konur hafa reynst í könnunum mun stærri hópur andstæðinga EB og EES en karlar og vissulega er ég ánægð með það. En því miður er það þannig að karlar hafa meiri ítök í atvinnulífinu sem knýr helst á um að við gerumst aðilar að EES, en þó alls ekki óskipt, og þar af leiðandi hefur þeirra rödd verið hærri. Þeir hafa einnig verið við stjórnvölinn í öllum ríkjum og sé ástandið slæmt í þeim efnum innan einstakra ríkja Evrópubandalagsins og EFTA þá er það enn verra þegar komið er fjær hinu beina valdi, sveitarstjórnunum, þjóðaratkvæðagreiðslunum eða hvernig sem hið nálæga vald birtist, það er misjafnt. En þegar komið er alla leið til Brussel eru konur nánast dottnar alveg úr lestinni. Auðvitað er það ein af þeim kvennapólitísku ástæðum sem eru gegn því að við tengjumst Evrópsku efnahagssvæði.

Þegar hafa verið rakin ýmis þessara raka í ræðum hv. þingkvenna, hv. 10. þm. Reykv., Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur, og hv. 15. þm. Reykv., Kristínar Einarsdóttur, og ég sé ekki ástæðu til að vera með miklar endurtekningar hér. Hins vegar er ég ekki viss um að menn almennt geri sér grein fyrir því hver tölfræðin er í þessu en ég held að gróft tekið megi segja að þar sem 40 karlar eru á móti EES og EB séu 60 konur á móti, svo ég gefi einfalda hugmynd um þetta. Ég geri ekki ráð fyrir að allar þessar konur hafi verið að velta sér kvennapólitískum fræðum né þeim feminísku rökum sem raktar hafa verið af þeim fáu konum sem hafa komist til valda undir Evrópufána. Svissneska þingkonan Cesile Bühlman sagði á blaðamannafundi 16. nóv. sl. að kvennapólitísk rök gegn EES væru ekki síst hið frjálsa flæði vinnuafls og vísaði þá bæði til þess veruleika sem er í Mið-Evrópu og eins þess veruleika sem gæti blasað við okkur þegar fyrirtæki ættu þess kost að færa sig á ódýrari svæði og þegar hið frjálsa flæðandi vinnuafl væri neytt til að flæða á eftir ef það vildi hafa einhverja vinnu. En það er náttúrlega ekki endalausa vinnu að hafa.

Ýmsar kannanir hafa verið gerðar á Íslandi sem styðja að þessi viðhorf ríki einnig hér. Ég ætla ekki að tilgreina neina sérstaka en bendi á könnun sem utanrrn. gerði í sumar þar sem er að finna ýmsan talnafróðleik sem styðjur það sem ég er að segja.

Í Finnlandi er raunar vaxandi andstaða gegn aðild að Evrópubandalaginu þrátt fyrir að þeir hafi verið að staðfesta, eins og kom fram í máli hæstv. utanrrh. fyrr í þessari umræðu, EES-aðild. Það er vaxandi andstaða gegn tengingu við þetta evrópska stórveldi, þ.e. Evrópubandalagið -- annað er víst ekki mælt þarna -- og styður það enn fyrirvara minn hér. Nú eru álíka stórir hópar með og móti Evrópubandalagsaðild en enn eru fleiri karlar, eða um 55% karla, meðmæltir Evrópubandalagsaðild en 45% á móti. Þetta eru raunar óskaplega miklar breytingar frá því sem áður var en fyrst og fremst segir þetta þó að konurnar í Finnlandi eru harðari í sinni andstöðu en karlarnir.

Í Sviss voru það einnig konurnar sem voru í meiri hluta þeirra sem voru andvígir aðild að EES. Ég hef ekki tölur úr sjálfum kosningunum, ég fann þær ekki þrátt fyrirnokkra leit, en hins vegar var þetta fullyrt í fréttatíma og er í samræmi við eldri tölur. Í kantónunni Zürich t.d., sem er ein stærsta og öflugasta kantónan, var voru hlutföllin þannig þrem vikum fyrir þjóðaratkvæðagreiðsluna að um 65% karla og 75% kvenna voru á móti aðild að Evrópsku efnahagssvæði, ef aðeins eru teknir þeir sem tóku afstöðu.

Ég held að þessi talnaupptalning dugi mér. Ég er ekkert sérlega gefin fyrir tölur. Hins vegar verð ég að minna á að það þykir einatt trúverðugra ef maður nefnir tölur máli sínu til stuðnings, þó að ég telji að hugmyndir skipti meira máli en tölur. En altént tel ég að ég hafi látið ykkur í té tölur sem máli skipta svo það fari nú ekkert á milli mála hver staðreyndin er hér.

Við stöndum frammi fyrir breyttum heimi nú, heimi sem krefst meira samstarfs þjóða í milli í stað átaka. Það hefur verið orðað svo af raunar einum andstæðinga EES, Andreasi Gross, þingmanni í Sviss, að ýmis þjóðríki séu orðin of lítil fyrir stóru málin og of stór fyrir litlu málin. Það þarf því ekki að undra að menn leiti leiða til að auka samstarf þjóða í milli, t.d. í hinni sundurleitu Evrópu sem enn á ný er orðin að vígvelli sem allir E-stafir geta ekki megnað að stöðva átök í. En samstarf þarf ekki og getur ekki til langframa byggst á skrifráðu stórríki sem þægir fyrst og fremst sjálfu sér. Þvert á móti þarf að finna aðra og lýðræðislegri lausn á ríkjasamstarfi en ríkjablokkir á borð við þá sem Evrópubandalagið býður upp á. Við höfum nú þegar séð hver örlög slíkra ríkjablokka verða. Þetta var reynt með því að steypa saman í miðstýrt skrifræðisveldi öllum ríkjum fyrrum Sovétríkjanna. Sú tilraun var dæmd til að mistakast þrátt fyrir að hún hafi verið gerð í þágu hugsjóna og fagurra orða og mikilla drauma. Þær hugsjónir snerust um jöfnuð manna á meðal en ég verð að viðurkenna að mér hugnast hugsjónir nýja stórríkisins ekki alveg eins mikið þó ég sé þess fullviss að þær hugsjónir eru í einlægni fram settar og sjálfsagt af sömu draumórum og fyrri ríkjablokkir hafa verið byggðar á. Mér sýnist að þetta sé jöfnuður allra vörutegunda en ekki manna, eða kannski jöfnuður milli fyrirtækja sem á að tryggja en það gildir víst einu. Þó við heyrum ekki slagorð á borð við ,,heildsalar allra landa sameinist`` heldur er talað um frelsin fjögur, þá held ég að við hljótum að skilja að þarna er samhengi á milli. Ég treysti því að menn þekki þá sögulegu skírskotun sem hér er á ferðinni.

Lýðræði sprettur ekki af sjálfu sér. Ef litið er yfir söguna má sjá að það eru ekki hin ráðandi öfl sem hafa krafist lýðræðis heldur þeir sem telja sig ekki njóta lýðræðis. Í frönsku byltingunni voru það borgararnir, þriðja stéttin, sem ekki hafði völdin þá. Þeir snerust til andófs við klerka og aðal og á þessu á okkar nútímalýðræði að vera byggt. Það mætti taka fleiri dæmi úr sögunni en ég held að við verðum að skilgreina hver eru hin ríkjandi öfl núna því að það er svo augljóst að það eru nákvæmlega þau sem ráða ferðinni. Það eru stórfyrirtæki í ríkjum Evrópu sem hafa langmest ítök og langmest völd innan Vestur-Evrópu. Ég hygg að í upplausninni í austanverðri Evrópu sé þetta allt á einhvers konar deiglustigi sem ég því miður óttast að muni fara í svipaða átt. Og stórfyrirtækin hafa hagsmuni af því að sameina mestalla Vestur-Evrópu í ríki sem byggist á hugsjónum verslunar og viðskipta og því að ýta fólkinu sífellt fjær frá valdinu, en því er þó talin trú um að allt sé þetta gert í þess þágu.

Það er ekki við neina heimskingja að etja og það hefur ekki farið fram hjá mörgum að fylkingar andstæðinga og fylgjenda hins Evrópska efnahagssvæðis eru álíka stórar í flestum EFTA-ríkjum þrátt fyrir þrotlausan einhliða áróður stjórnvalda þar í þágu hins evrópska stórríkisins. Innan Evrópubandalagsins gegnir sama máli um fylgjendur og andstæðinga Maastricht, sem er framtíðarsinfónía Evrópubandalagsins. Þó að við vitum að Evrópubandalagið er svo sannarlega ekki eina lausnin í þessum málum þá er það eina lausnin sem hugnast þessum fyrirtækjum því hún er líklega sú eina sem tryggir hagsmuni þeirra í lengd og bráð og því miður, eins og ég gat um áður, gegn hagsmunum þeirra sem hafa bent á hvað hinn gegndarlausi hagvöxtur hefur óholl áhrif á umhverfið, hversu hættulegt það er að hugsa aðeins í krónum og aurum en ekki í umhverfisvernd og miskunn fyrir umhverfinu, sem er jú sameign okkar allra, og get ég þó aðeins eins málaflokks sem vert er. Það hefur sýnt sig svo ekki verður um villst hverra hagsmuna Evrópubandalagið gætir áþví samningssviði sem EES tekur til, þ.e. verslunar og viðskipta. Hagsmunir fyrirtækja, þeirra öflugu og stöndugu, eru æðri hagsmunum einstaklinganna. Mig langar að taka þrjú dæmi:

Ef fyrirtæki er að leita sér að starfsmönnum þá er á þessu frjálsa flæðisvæði mögulegt að finna staði þar sem vinnuafl er ódýrt og félagsleg réttindi lítil og þangað leita fyrirtæki í meira eða minna mæli með framleiðslu sína. Þetta er ákveðinn meginstraumur sem ekki verður á móti mælt. Hugsjónin er ekki að skapa sem flest störf þar sem það hentar vinnuaflinu. Þetta vinnuafl er vel að merkja fólk með fjölskyldur og rætur í sínum heimahögum. Þetta gerir einnig erfitt fyrir í launabaráttu á þeim svæðum þar sem laun eru blessunarlega hærri og þar sem félagsleg réttindi hafa verið tryggð. Dugar t.d. að nefna þá atlögu sem gerð er að fæðingarorlofi núna. Hótanir vofa sífellt yfir að ef menn geri óhóflegar kaupkröfur að mati vinnuveitenda vel að merkja þá flytji fyrirtækið starfsemi sína annað. Þetta gerir meira og minna máttlaus þau ákvæði EES-samningsins að laun og félagsleg réttindi hvers lands skuli gilda. Við slíkar aðstæður hlýtur það að vera tímaspursmál hversu lengi það mun gerast vegna þess þrýstings, sem stundum hefur verið kallaður ,,social dumping``, að jafnað verði niður á við, ef ég nota klisju sem varð fleyg úr grein hv. þm. Árna Johnsens. Ég man ekki alveg hvernig hann ætlaði að jafna en ég man að í framhaldi kom þetta fram.

Þetta er fyrsta dæmið sem ég held að flestir kannist við og viðurkenni með einum eða öðrum hætti. Við sem erum andstæðingar Evrópska efnahagssvæðisins viðurkennum þetta berum orðum og hætt er við að fylgjendur Evrópska efnahagssvæðisins samþykki þetta einfaldlega með gjörðum sínum, með því nákvæmlega að nýta sér þetta og með því að beita þessum hótunum. Það er nú þegar hægt að búast við að fari að bera á þessu. Hér ber einnig að taka inn í myndina hversu mikið atvinnuleysi er á svæði Evrópsks efnahagssvæðis og hversu mjög það fer vaxandi hér. Raunar erum við að fá tíðindi um að það sé í hámarki sem ekki hefur orðið um margra ára skeið.

Í öðru lagi vil ég benda á að dómar sem fallið hafa vegna kæra fyrirtækja sem ekki hafa unað ströngum fyrirmælum um vörumerkingar varðandi t.d. efnainnihald vöru hafa fallið fyrirtækjunum í hag. Það er grundvallarlínan og því sem kallað er viðskiptatálmanir er gert hærra undir höfði en grunsemdum um að efni séu skaðleg. Ef ekki er búið að sanna að efni séu skaðleg er í rauninni gengið út frá því að það þurfi ekkert að vera að hafa fyrir því að setja þessar merkingar á umbúðirnar.

Ég vil bara taka eitt dæmi sem ekki ómerkari maður en fyrrum háskólarektor, Sigmundur Guðbjarnason, kom með á mjög athyglisverðri ráðstefnu um matvælaframleiðslu Íslendinga í upphafi þessa mánaðar. Jafnvel efni sem talin eru mjög skaðlaus eins og t.d. Nutrasweet liggja undir grun enn einu sinni. Samkvæmt þeim könnunum sem hann vitnaði til hefur komið í ljós að þetta skaðlausa efni, sem gengur ýmist undir nafninu Aspartam eða Nutrasweet eða Canderel veldur höfuðverk. Það getur vel verið að það valdi engum öðrum skaða en höfuðverk en við sem þekkjum höfuðverk vitum að það er ærið nóg. Auðvitað ætti að vara fólk við slíku. En þetta er eitt af þeim efnum sem hafa verið úrskurðuð skaðlaus. Ég geri ráð fyrir að það teljist til viðskiptahindrana að tíunda þetta sérstaklega án þess að hafa sérstaklega farið út í að kanna það. Ég trúi fyrrv. háskólarektor þessu máli. Þetta er eitt af því sem mundi væntanlega flokkast undir viðskiptahindranir. Og lái mér hver sem vill að ég sætti mig ekki við þetta. Mér finnst þetta afturför. Þrátt fyrir að margt gott geti fylgt aðild að Evrópsku efnahagssvæði fyrir okkur sem erum svona frumstæð í neytendamálum þá er þetta samt sem áður eitt dæmi um að hagsmunir fyrirtækjanna ráða ferðinni en ekki hagsmunir einstaklinganna.

Þriðja dæmið sem ég ætla að taka er varðandi starfsréttindi. Þar er kannski um svolítið annað að ræða. Þar er nefnilega verið að fara út í alls konar leiðir sem ég sé ekki fyrir endann á. Ég geri ráð fyrir að flestar þeirra séu færar en þó varð ég vör við það í bandormsfrv., sem hefur verið til umfjöllunar í allshn., og hef fengið það staðfest að þar er verið að setja girðingar sem munu ekki halda vegna þess að það samrýmist ekki frjálsu flæði þjónustu. Þar er um að ræða að verið er að gera kröfu um búsetu á Íslandi þar sem búsetuákvæði hefur enga sérstaka skírskotun. Þrátt fyrir ábendingar og umfjöllun í nefndinni er ekki enn búið að leiðrétta þetta. Þetta er fölsk trygging fyrir launþegasamtök sem hafa sótt töluvert á um að settar séu girðingar. Ég er sjálf beggja blands varðandi það hvort sú krafa sé rétt. Engu að síður hlýt ég að virða það ef launþegasamtök telja að slíkar girðingar séu mikilvægar. Það er þá lágmark að þær haldi en ekki séu settar upp einhverjar pappírsgirðingar sem eru einskis nýtar ef farið er í mál. Þetta er því miður verið að gera.

Ég hef ekki mikið fjallað um stjórnarskrárþátt EES-samningsins í þeim fáu og tiltölulega stuttu ræðum sem ég hef haldið um Evrópskt efnahagssvæði. Ekki vegna þess að ég telji það mál lítilvægt heldur þvert á móti tel ég það skipta verulegu máli en ég tel að þeim þætti málsins hafi verið gerð afskaplega góð skil, svo góð að mér er það hreint óskiljanlegt hvernig það getur gerst að enn séu menn reiðubúnir til að taka þá áhættu að samþykkja samning sem mjög líklega brýtur ákvæði stjórnarskrárinnar.

Það er aðeins eitt efnisatriði sem ég tel ástæðu til að taka fram varðandi þetta. Ég er ein þeirra sem telja ekki ástæðu til að breyta ákvæðum stjórnarskrárinnar í þágu EES. Ég er fullkomlega sátt við hana eins og hún er nú þar sem eru umtalsverðar takmarkanir á því að við göngumst undir yfirþjóðlegt vald. Hins vegar geri ég mér fullkomlega grein fyrir því að vera kann að samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði verði að veruleika hér á landi þótt það geti gerst á þann ólýðræðislega hátt sem ég gat um í upphafi ræðu minnar. Ef það gerist tel ég óhjákvæmilegt að standa að nauðsynlegum stjórnarskrárbreytingum í samræmi við frv. það sem nokkrir hv. þm. stjórnarandstöðunnar fluttu fyrr á þinginu og hefur verið vísað til ríkisstjórnarinnar. Það tel ég nauðsynlegt til að koma í veg fyrir þá óhæfu að á Alþingi Íslendinga verði framið stjórnarskrárbrot.

Ég verð að segja að mér þykir það nokkuð alvarlegt mál að telja að hægt sé að brjóta stjórnarskrána fyrst og breyta henni svo eins og lesa má út úr áliti fjórmenninga hæstv. utanrrh. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta:

,,Þá er hugsanlegt að reynslan leiði í ljós að það reynist ekki rétt sem við byggjum á um framkvæmdarvaldið og dómsvaldið, þ.e. að reglurnar um vald stofnana EFTA séu vel afmarkaðar, að þær feli ekki í sér verulegt valdframsal og séu ekki íþyngjandi í ríkum mæli. Einnig er hugsanlegt að í samkeppnismálum komi til meiri afskipta en hér er reiknað með. Við teljum ólíklegt að forsendur okkar að þessu leyti reynist rangar. Við teljum jafnframt að engin nauðsyn sé að ráðast nú í breytingar á stjórnarskránni vegna þessa möguleika. Ef fram kemur síðar að slíkra breytinga sé þörf er Ísland að þjóðarétti skuldbundið til að gera þær.``

Mikið er ég oft búin að furða mig á þessum röksemdum. Þær ganga ekki upp í mínum huga. Ég er mjög ósátt við að það eigi að vera hægt að komast upp með að brjóta stjórnarskrána fyrst og lappa svo upp á hana eftir því sem brotið leyfir. Það finnst mér ekki sæmandi.

Í 5. kafla eru mörg önnur atriði sem mér blöskra svo að ég kemst eiginlega ekki ógrátandi í gegnum þann texta og ætla því ekki að kvelja hvorki sjálfa mig né aðra á því. Eins og við heyrðum hér vitnað í einn fjórmenninganna sagði hann að hann teldi að það væri eitthvert smotterí sem gæti kannski verið brotið þarna og samanlagt gæti það kannski verið dálítið mikið en samt ekki svo mikið að við þyrftum að hafa áhyggjur af því. Mórallinn í sögunni er þessi og þetta er auðvitað óviðunandi.

Í ljósi þess sem hæstv. forseti sagði á undan þá held ég að ég geti sleppt góðum hluta af næsta kafla ræðu minnar þar sem ég var farin að hafa verulegar áhyggjur vegna þess orðróms að einhverjir stjórnarsinnar hefðu áhuga á að takmarka málfrelsi í þessu stóra og viðamikla máli. En ég held að þeirri hættu hafi verið bægt frá. Ég skildi hæstv. forseta svo að hann mundi beita sér í því máli ef á þyrfti að halda. Ég vona raunar að þetta hafi bara verið einhverjar óábyrgar hugdettur. Hitt er aftur á móti alvarlegt að þessum hugdettum var komið á flæking sem hótunum. Það finnst mér ógeðfellt. Skoðanafrelsi og tjáningarfrelsi eru nefnilega mjög dýrmæt mannréttindi sem okkur er allt of gjarnt að telja sjálfsögð. Þessi mannréttindi ættu að vera sjálfsögð en við verðum að gæta þess vel að þrengja ekki um of að þessu frelsi okkar. Enn eru því miður margar þjóðir í heiminum þar semþessi sjálfsögðu mannréttindi eru ekki virt.

Ég vil geta þess varðandi þessa umræðu að ég tel hana hafa verið bæði upplýsandi og markvissa að langmestu leyti. Enda í afskaplega mörg horn að líta og við getum ekki hvert og eitt kynnt okkur öll efnisatriði málsins. Ég held ég geti sagt það með góðri samvisku að við kvennalistakonur höfum m.a. valið þann kostinn að skipta nokkuð með okkur verkum.

Sem betur fer slepp ég við að taka þennan kafla frekar fyrir sem ég hafði hugsað mér og tel heldur ekki ástæðu til að ítreka það enn og aftur að hluti af því sem felst í málfrelsi og skoðanafrelsi er sú leið sem hafnað var, þ.e. þjóðaratkvæðagreiðsla, en 70% kjósenda samkvæmt skoðanakönnun vildu fara þá leið. 34 þúsund kjósendur skoruðu á stjórnvöld skriflega að fara þá leið.

Franski upplýsingastefnumaðurinn og rithöfundurinn, Voltaire, sem uppi var á fyrri hluta átjándu aldar, var boðberi frjálslyndis í stjórnmálum. Hann var í andstöðu við ríkjandi valdastofnanir hvort sem þær voru veraldlegar eða kirkjulegar. Okkur kann að þykja það framandlegt hér og nú en sú var tíðin að kirkjan hafði ítök jafnvel hér á Íslandi. Þetta segir okkur að það er síbreytilegt hverjir eru valdhafar og það er síbreytilegt hverjir þurfa að krefjast réttar síns. Ein þeirra leiða út úr þeim ógöngum sem fær er er að auka vægi þjóðaratkvæðagreiðslna og hafa þær oftar. Ég veit að um þetta eru deildar meiningar bæði meðal stjórnarsinna og stjórnarandstæðinga. Þetta er hins vegar mín skoðun og ég held að við ættum að líta á hugmyndir Voltaire þegar við gerum okkur grein fyrir því að það er stigsmunur en ekki eðlis hvernig farið er að þegar fólk lýsir skoðunum sem er ekki í þágu ríkjandi valdastofnana hvort sem þær eru kolkrabbar Íslands og Evrópu eða einhverjar aðrar valdastofnanir. Voltaire var tilbúinn að hætta frelsi sínu frekar en að þóknast ríkjandi stjórnvöldum. Hann fór í fangelsi vegna skoðana sinna oftar en einu sinni en lét það ekki á sig fá og hélt ótrauður áfram gagnrýni sinni. Hans þekktasta verk er án efa Birtingur, kostuleg háðsádeila á ýmislegt sem enn er í fullu gildi, m.a. á stíðsrekstur og valdahroka. Ég held að okkur væri hollt að skoða þessa ádeilu hans þegar nýir herrar vilja með nýjum ráðum ráða öllu og helst ekki heyra skoðanir fólks.

Ég geri það stundum að fletta góðum bókmenntum þegar mér þykir orðið forheimskandi bókstaflega að taka þátt í umræðu þar sem fyrst og fremst er beitt völdum en ekki rökum og ekki upplýsingum. Ég á hér við þann blæ sem skapast þegar mikill tími umræðu fer í karp og barning við ráðherra sem eru með ósvífin ummæli um þing og þar af leiðandi þjóð. Ástæður þess að slíkar yfirlýsingar hafa heyrst af munni ráðherra eru að mínu mati þær að þingmenn hafa ekki allir verið þóknanlegir ríkjandi herrum. Mér þykir illt að það skuli verða til þess að menn láta sér sæma að fara með fleipur og niðrandi ummæli. Ég ætla, með leyfi hæstv. forseta, að koma með örlitla hugleiðingu úr Birtingi til athugunar:

,,Ó já, sagði Lítilsbeiðandi. Það er skemmtilegt að mega skrifa það sem maður hugsar. Það er réttur mannsins. Í allri okkar Ítalíu er aldrei skrifað annað en það sem maður hugsar ekki. Þeir sem byggja föðurland Sesara og Antónía þora ekki að láta sér detta neitt í hug án þess að spyrja einhvern svartmunk um leyfi.``

Ég ætti kannski ekki að hætta mér út á þann hála ís en ætla samt að gera það með auknu hugrekki eftir að hafa lesið um að áður hafi menn verið gagnrýndir fyrir að hafa skoðanir og jafnvel málfrelsi og tjáningafrelsi á annan hátt og vekja athygli á því að ég tel að í EES-málinu, ekki síst í þeim hluta málsins sem varðar þjóðaratkvæðagreiðslu, hafi málfrelsi og skoðanafrelsi stjórnarþingmanna verið lítilsvirt. Þeir eru ekki margir sem hafa haft kjark, þor og kraft til þess að brjótast undan því ofríki sem þeir eru beittir af valdsmönnum þessa samfélags.

Ég ætla ekki að taka nein sérstök dæmi en ég veit þó að menn hafa verið með yfirlýsingar fyrir kosningar sem þeir verða síðan að kokgleypa og éta ofan í sig eftir kosningar vegna þess að valdamenn stjórnar segja þeim það. Ég vil líka vekja athygli á því að næstir á undan mér voru tveir þingmenn stjórnarliðsins sem ég veit að báðir höfðu ýmislegt fram að færa, Tómas Ingi Olrich og Árni R. Árnason, á mælendaskrá. Ég veit það ekkien mig grunar að það hafi verið þrýst á þá að taka sig út af mælendaskrá. Auðvitað vona ég að sá grunur minn sé rangur en það hefur gerst og ég þekki dæmi þess að stjórnarsinnar hafa ekki fengið að tala. Því er borið við, og verður sjálfsagt borið við í þessu tilviki, að við stjórnarandstæðingar, sem teljum okkur þurfa að tala og teljum okkur hafa rétt til þess, séum að taka tíma frá þeim. Í þessu tilviki á það hreinlega ekki við. Það er nógur tími. Við erum ekkert að falla á tíma. Það er misskilningur og margbúið að rekja það hér og ætla ég ekki að fara að taka tíma í það.

Ég hef áður fengið tækifæri, ekki síst í greinaskrifum, til þess að segja skoðun mína á hinu Evrópska efnahagssvæði varðandi sjávarútvegsmálin sem eru á mínu sviði og ætla því ekki að hafa langt mál um það. Þar koma saman bestu hliðar samningsins um Evrópskt efnahagssvæði og verstu. Bestu hliðarnar eru að sjálfsögðu þær tollaívilnanir sem við fáum og eru ótvíræðar. Það er alveg ljóst að þessar tollavílnanir munu skila sér, að vísu alls ekki í þeim stíl sem lofað hefur verið eins og jólasveinninn væri á ferð stundum þegar verið er að gefa mönnum fyrirheit um milljarða. Við erum ekki að tala um upphæðir af þeirri stærðargráðu og fyrir því eru nokkrar ástæður, m.a. þær að samkeppnisstaða helstu samkeppnisaðila okkar eins og Noregs batnar meira en samkeppnisstaða okkar vegna þess að við búum við laka samkeppnisstöðu vegna ríkisstyrkja og einnig vegna þess að hér eru aðstæður fyrirtækja því miður ekki sem skyldi. Þetta hefur allt verið rakið býsna vel í umræðunni og ég ætla alls ekki að fara að tíunda þetta í smáatriðum því að ég hef haft ágætis tækifæri til þess og ég hef notað það.

Ég held að það sé ekki nema eitt atriði sem ég þarf að bæta við þarna. Það hefur nefnilega valdið svolitlum misskilningi hvaða möguleikar gætu komið upp ef við höfnuðum EES-samningnum. Í fyrsta lagi gæti sú staða komið upp að þar með væru Norðmenn afdráttarlaust í enn betri stöðu en við með sínar tollaívilnanir en á móti kemur að Norðmenn eru ekki búnir að ganga frá sínum fiskveiðisamningi og líka það að við vitum ekki hversu mikið uppnám EES-samningarnir færu í ef Íslendingar höfnuðu aðild að EES líka. Þetta er einfaldlega mál sem við ekki vitum. Það er því mögulegt að við með okkar bókun 6 og hagstæðari samninga en Norðmenn nú stæðum betur ef við höfnuðum EES en Norðmenn en að sjálfsögðu er það ekki gefið. Það gæti farið svo að Norðmenn færu inn í Evrópskt efnahagssvæði, sem ég veit ekki hvað yrði kallað þá. Hins vegar er alls ekki sjálfgefið að þeir fari inn í Evrópubandalagið vegna þess að það er mjög sterk andstaða í Noregi. Einu sinni hafa þeir fellt aðild að Evrópubandalaginu og það eru kosningar næsta haust í Noregi og það er rökstuddur grunur, rökstuddur með skoðanakönnunum, að þá muni andstöðuflokkarnir gegn EB og EES sækja mjög í sig veðrið í Noregi. Hin pólitíska staða er því ekki sjálfgefin í þessu máli. Mér hefur þótt gæta býsna mikils misskilnings í þessu. Það hefur verið sagt:

A. Staðan er núna sú að við höfum betri samning en Norðmenn.

B. Ef við og Norðmenn förum inn á Evrópskt efnahagssvæði, þá bæta þeir að vísu stöðu sína meira en við en ef þeir færu einir inn, þá mundu þeir standa miklu betur en við.

Þetta eru ekki einu kostirnir. Fjórði kosturinn er sá að ekkert verði af Evrópsku efnahagssvæði. Þá hefðum við yfirburðastöðu. Þá gætu Norðmenn staðið betur ef þeir færu inn í Evrópubandalagið. Það er heldur ekki sjálfgefið. Allt byggist þetta á tíma, pólitískum vilja og því hversu mikið lýðræði verður í ákvarðanatöku. Mig grunar að Norðmenn með kröfu sína um aukinn meiri hluta, með þær kosningar sem fram undan eru á næsta hausti þar og með sína fortíð í andstöðu gegn Evrópubandalagsaðild hafi ekki sagt sitt síðasta orð þar.

Það getur því vel verið að dugnaður manna við að strika út nöfn sé feikilega mikill en sá möguleiki er vissulega fyrir hendi að ef við segðum okkur frá þessum samningi, þá yrði ekkert af Evrópsku efnahagssvæði þar sem flestar hinar þjóðirnar eru á leið inn í Evrópubandalagið, þ.e. stjórnvöld. Ég er ekki viss með þjóðirnar sjálfar. Ég hef reyndar feikilega miklar efasemdir um það.

Varðandi fiskvinnsluna, þá hefur það verið rakið mjög vel að í rauninni er bara frumvinnslan varin og það eru til bakdyraleiðir raunar nú þegar inn í frumvinnsluna. Þaðer ekki til fyrirmyndar. Ég var afskaplega hrædd við þau lög sem við settum á síðasta vetri varðandi fjárfestingar erlendra aðila þar sem ég taldi að væri möguleiki á meiri opnun en ég var reiðubúin að samþykkja í okkar viðkvæmu fiskvinnslu, þá er ég að meina frumvinnslu, og sömuleiðis í útgerð. Ég tel að við séum á háskabraut varðandi eignaraðild útlendinga í íslenskri fiskvinnslu. Allt utan frumvinnslu, þ.e. að verja fisk fyrir skemmdum, er galopið í anda þessa frjálsa flæðis og sú opnun getur orðið okkur mjög dýrkeypt. Ég tala ekki um þann hluta fiskvinnslunnar eins og fiskmarkaðina sem væntanlega er meira og minna skilgreint sem viðskipti en ekki fiskur. Ég held að eignaraðild erlendra aðila í íslenskum fiskmörkuðum sé kannski eitt það hættulegasta í þessu máli öllu saman.

Við verðum að muna að við eigum allt okkar undir sjávarútvegi og fiskvinnslu og við höfum verið að stíga skref aftur á bak sem sumir telja kannski að sé allt í lagi að stíga og halda að nú séum við bara að fá fjármagn í fiskvinnsluna okkar í okkar þágu. Ég held að það sé mikill græningjaháttur að halda að hingað komi menn með fullar hendur fjár til þess að styðja við bakið á Íslendingum, efla fiskvinnslu og útgerð og skilja svo arðinn eftir hér. Ég held að þetta sé því miður ekki raunhæft þó að það væri að sjálfsögðu æskilegt.

Ég tek undir orð hv. 1. þm. Austurl., Halldórs Ásgrímssonar, um að það er sjálfgefið að sjávarútvegssamningurinn eigi að frestast um ár vegna þeirrar stöðu sem komin er upp eftir að Sviss felldi samninginn um EES. Ég gleðst yfir því að hann skuli hafa tekið af skarið með það að hann er andstæðingur þess samnings sem við höfum nú séð. Ég hef haft tækifæri til að tjá mig um það mál og ég ítreka þau ummæli mín. Ég tel að þessi samningur feli í sér of mikla opnun til þess að við getum unað við hann. Ég tel líka að í honum geti verið gildrur og ég tel ekki ástæðu til þess að taka áhættu.

Ég sagði það fyrr í umræðunni og ítreka það enn að við megum ekki gleyma því að á hverju máli eru tvær hliðar, kostir og gallar. Ég þykist hafa rakið það að ég sé þá kosti sem eru fyrir hendi og geta fylgt opnari viðskiptum en þar er líka um galla að ræða. Ég hef líka viðurkennt það eins og aðrir að niðurfelling tolla er okkur hagstæð. Ég hefði viljað fá það með öðrum hætti en auðvitað fagna ég slíku. Það breytist ekkert þó að ég hafi bent á það að þessi hagnaður verði ekki eins mikill og menn héldu. Eitthvað kemur væntanlega neytendum til góða og jafnvel erlendum milliliðum og við því er ekkert að segja. Þetta er bara eðli viðskipta og ég skil ekki hvað menn eru viðkvæmir fyrir því þegar þetta er sagt, en því miður verður maður hreinlega fyrir árásum þegar maður nefnir þetta vegna þess að það má ekki segja neitt nema sem er gott og fagurt um þennan samning. Ég held að mig setji ekkert ofan þó að ég lýsi kostum þessa samnings. En ég ætlast til þess að aðrir þoli að heyra staðreyndir um það að þessir stóru kostir séu ekki algerlega hvítir heldur hafi komist einhver smáskuggi þar á.

Jafnframt held ég að það sé alveg ljóst að ég þoli það vel að heyra það að sumt hafi tekist vel varðandi fiskveiðisamninginn. Ég tel vel staðið að málum varðandi eftirlitsmenn um borð í skipunum en veika hliðin sé vigtunin í erlendum höfnum. Þarna er einn jákvæður punktur og einn neikvæður og það er ekkert athugavert við það að horfast í augu við slíkt. Menn geta haft deildar meiningar en það verður að vera hægt að tala um hlutina.

Ég ítreka það enn að aðrir ýmsir kostir sem nefndir hafa verið til sögunnar við Evrópska efnahagssvæðið varða mál sem vel er hægt að kippa í liðinn hér án þess að ganga í EES.

Eitt af því sem er dálítið margslungið mál er kannski ákveðin ástar-hatursafstaða íslenskra fyrirtækja og forsvarsmanna atvinnulífs Íslands gagnvart EES-samningum. Í öðru orðinu hvetja þessir aðilar mjög til þess að við drífum þennan samning í gegn. Í hinu orðinu koma þeir með öll rökin sem eru gegn því að við göngum inn í Evrópskt efnahagssvæði eins og sakir standa núna. Ég ætla ekki að fara í þá grundvallarspurningu, sem ég býst við að mundi eftir standa á milli mín og þessara forsvarsmanna, hvort þetta sé æskilegt fyrir lýðræðið. Ég er bara að tala um praktísk mál núna út frá sjónarmiðum þessara manna. Ég skil ekki að menn haldi það að allt muni bara verða í himnalagi og allt í einuverði farið að styðja við bakið á og létta sköttum af íslensku atvinnulífi þegar við erum komnin inn í EES á sama tíma og verið er að benda á að það er verið að íþyngja atvinnulífinu m.a. með því að skapa þeim fyrirtækjum sem standa höllum fæti í samkeppni miklu erfiðari rekstrarskilyrði en fyrirtækjum sem þau verða óhjákvæmilega í samkeppni við.

Það er ekki bara smæð fyrirtækja sem veldur heldur eru það líka beinar aðgerðir stjórnvalda og ég heyrði það í fréttum að það væri hreint ekki verið að létta sköttum af atvinnulífinu. Ég verð að viðurkenna að ég var svo græn að ég hélt að það væri verið að því. En það er mat þeirra sem eru í atvinnulífinu að alls ekki sé verið að því, síður en svo. Ég á eftir að fara í gegnum staðreyndir þarna, en sé svo er þetta orðin slík hringavitleysa að það tekur ekki nokkru tali. Ég hélt að góðu fréttirnar væru þær að skattarnir væru að fara niður en aðrar aðstæður í samkeppni væru óhagstæðar. Það væru aðrir hlutir sem væru óhagstæðir í samkeppninni, ríkisstyrkir dulbúnir og ódulbúnir. Það væru slík atriði sem gerðu stöðu þeirra erfiða. Nú er það bara ekki þetta sem er verið að tala um. Það er hreinlega verið að segja að skattarnir standi fyrir sínu og ríkið taki sitt alveg sama hvað reynt er.

Samt sem áður skilgreini ég forsvarsmenn stórra samtaka atvinnurekenda sem valdaaðila og þar af leiðandi þá sem hafa þegar tögl og hagldir í samfélaginu, en aðra þá sem þurfa að sækja á um að njóta lýðræðis. Það er orðið ansi hart þegar efnisleg rök koma frá þessum aðilum, sem ættu að hafa það í hendi sér hvernig staðið er að málum, gegn þessu. Ég bendi á að það þarf ekki forsvarsmenn í atvinnulífinu til að segja mér það að við erum í þann veginn að fara að íþyngja ferðaþjónustu okkar svo svívirðilega að við erum kannski að kippa stoðum undan þeirri atvinnugrein sem hefur lofað einna bestu. Ég ætla ekki að voga mér að segja að það sé glæpsamlegt en það er afskaplega alvarlegt.

Varðandi iðnaðinn erum við ekkert að breyta neinu. Við erum fyrir löngu búnin að gera þær breytingar sem verða í iðnaðinum. Það er nokkuð sem allir vita að hefur löngu verið gert.

Varðandi ákvarðanatöku sem mér verður tíðrætt um langar mig til að vitna í ágætis pistil nóbelsskáldsins okkar, Halldórs Laxness, í sendibréfi hans til fransks prófessors, Regis Boyer. Þar segir hann m.a. dæmalausa sögu af kristnitökunni sem ég tel að sé svolítil dæmisaga um hvað er nákvæmlega að gerast núna. Ég trúi því að þetta muni menn skilja. Hann byrjar á orðum Ara fróða, með leyfi forseta:

,,Þá er mælt í lögum að allir menn skyldu kristnir vera og skírn taka. Þetta afrek í því að fara aftan að siðunum virðist hafa verið samþykkt með lófataki á Alþingi við Öxará. Sem sé, Íslendingar voru ekki skírðir til kristni sem siður er í þeim trúarbrögðum, heldur lögfest á Alþingi að allir menn á landinu skulu kristnir frá þeirri stundu sem klappað er saman lófunum. Skiptir ekki máli þó menn séu óskírðir og með öllu óuppfræddir í kenningunni. Þetta er víst það sem kallað er contradicto in re.

En fátt segir um afdrif þessa ókatekiseraða fólks sem hvorki hafði getað lært kverið né gengið til spurninga en var orðið kristið samkvæmt lófataki andstæðinga sinna á Alþingi. Sem betur fer er guð stór eins og sagt er um Allah.``

Læt ég þetta verða lokaorðin í máli mínu í kvöld.