Orkusáttmáli Evrópu

Ólafur Ragnar Grímsson: Virðulegi forseti. Á ýmsan hátt er mjög eðlilegt að flestar þjóðir á meginlandi Evrópu hafi hag af að gera sáttmála af því tagi sem hér er verið að ræða. Hins vegar er mjög mikilvægt að við áttum okkur á því að sérstaða Íslands er afgerandi í þessum efnum. Hún felst í því að við erum um 260 þús. manna þjóð í landi sem á gífurlega miklar vannýttar orkulindir, orkulindir sem eiga eftir að verða mjög dýrmætar í framtíðinni þegar aðrar orkulindir hafa í för með sér vaxandi mengun. Sá sáttmáli sem hér er til umræðu felur í sér tilraun fulltrúa þessara ríkja til að ná ákveðinni málamiðlun, málamiðlun annars vegar milli þess sjónarmiðs að hver þjóð hafi forræði yfir sínum orkulindum og hins vegar þeirrar markaðskröfu að allar þjóðir eigi að hafa jafnan og frjálsan aðgang að orkulindum hver annarar. Við Íslendingar höfum allt frá sjálfstæðisbaráttu okkar talið það grundvallarþátt sem við mundum ekki víkja frá að við einir ættum í senn að hafa forræði og fullveldi yfir orkulindunum okkar og við einir ættum að hafa aðgang að því að virkja þær nema við kysum sjálfir að ákveða í einstökum tilvikum að hafa annan hátt á. Vandinn sem þessi sáttmáli, sem undirritaður verður á morgun, færir okkur í hendur felst fyrst og fremst í því að með undirrituninni er verið að gangast undir þá meginreglu að veita einnig öðrum þjóðum jafnan aðgang að nýtingu orkulindanna. Það kemur fram í erlendum blaðafrásögnum af þessari samningagerð að erfiðasti hnúturinn var að finna málamiðlun milli sjónarmiða sem við höfum hingað til talið að við ættum ekki að fara í neina málamiðlun um. Grundvallarreglan um frjálsan aðgang að orkulindum felur það í sér að þegar við værum búin að ákveða að byggja tiltekna virkjum hefðu útlendingar jafnan rétt á við okkur til að eiga virkjunina og reisa hana. Það er grundvallarsjónarmið sem við getum ekki fallist á. Við höfum verið sammála um það, allir hér á Alþingi, að útlendingar gætu ekki eignast rétt í okkar fiskimiðum í samningum um Evrópskt efnahagssvæði og við hljótum eins að fylgja þeirri grundvallarreglu að útlendingar geti aldrei fengið jafnan rétt á við okkur til að nýta orkulindirnar.

Það er rétt sem hér var sagt af hæstv. forsrh. að þetta er ekki lögformlegur samningur. Þetta er hins vegar sáttmáli um þær grundvallarreglur sem byggja á hinn lögformlega samning á. Ef það er undirritað án fyrirvara af Íslands hálfu hvað þetta snertir standa hinar þjóðirnar í góðri trú um það að við ætlum líka að fallast á grundvallarregluna um frjálsan markaðsaðgang að orkulindunum eins og kemur fram á bls. 4 í minnisblaði frá iðnrn. frá 11. nóv., sem sent var iðnn. og utanrmn., þar sem segir að rauði þráðurinn í þessari sáttmálagerð sé m.a. að veita frjálsan aðgang að orkulindunum.

Ég hef fengið í hendur texta af prótókoll sem þegar liggur fyrir í uppkasti og fylgja á þessum sáttmála sem lögformlegur gerningur. Í því uppkasti sem ég hef frá 6. sept. stendur að hvert aðildarríki skuldbindi sig til þess að sérhvert fyrirtæki, erlent sem innlent, hafi frjálsan aðgang að því að nýta orkulindirnar. Við töldum þess vegna mjög mikilvægt, fulltrúar stjórnarandstöðuflokkanna á fundi utanrmn. á laugardag og í morgun, að það yrði gert alveg skýrt af Íslands hálfu að í fyrsta lagi ætluðum við okkur að sjálfsögðu fullt forræði og fullveldi yfir okkar orkulindum, og þarf í sjálfu sér ekki að taka það fram, en hins vegar áskildum við okkur líka rétt til að takmarka nýtingarréttinn á orkulindunum við Íslendinga eina. Það hefði verið mjög æskilegt að slíkur formlegur fyrirvari lægi skýrt fyrir, skrifaður, af hálfu Íslendinga við undirritun þessa sáttmála. Í þessum sáttmála og í samningagerðinni sem á að fylgja honum er verið að reyna að sætta sjónarmið þeirra ríkja sem eiga ekki orkulindir og hinna ríkjanna sem eiga orkulindir. Ríkin sem ekki eiga orkulindir vilja fá viðurkenningu á því að fyrirtæki frá þeim geti með frjálsum hætti fengið að nýta orkulindir hinna. Við Íslendingar getum ekki fallist á það frekar en við getum fallist á að erlendar þjóðir fái rétt og frjálsan aðgang til að nýta okkar fiskimið.

Ég tel þess vegna mjög gagnlegt að þessi umræða hefur farið fram. Ég tók eftir að hæstv. forsrh. lýsti sams konar skilningi á afstöðu Íslands og fram kom í upphafsræðu hv. þm. Steingríms Hermannssonar. Ég tel það af hinu góða vegna þess að ég tel það frumatriði í stjórnmálastarfi hér á Íslandi að við verðum áfram sammála um það, öll þjóðin, að við ætlum okkur ekki bara forræði yfir orkulindunum heldur ætlum okkur sjálfsagðan og ótakmarkaðan rétt til handa okkur einum til að nýta orkulindirnar.

Kristín Einarsdóttir: Virðulegur forseti. Enn einu sinni er iðnrh. farinn til útlanda til að skrifa undir eins og allir vita að hann hefur sérstaklega gaman af. Í þetta sinn ætlar hann að skrifa undir pólitíska stefnuyfirlýsingu, eins og það hefur verið kallað, um orkusáttmála Evrópu. Það má vel vera að hægt sé að túlka það svo að enginn ágreiningur sé um þetta mál. Þó finnst mér, þegar ég les í gegnum þessa texta, að það sé ekki alveg með þeim hætti þó að auðvitað voni ég að það verði fært til betri vegar þannig að allir geti orðið sammála.

Því hefur verið haldið fram að eðlilegt samráð hafi verið haft hér á Alþingi varðandi þessi mál. Ég get ekki fallist á að það hafi verið alveg eðlilegt þó að það hafi auðvitað verið eitthvað. Þann 12. nóv. komu tilkynningar frá ráðuneytinu, þessi drög að sáttmála eða slitrur vil ég frekar kalla þau. Ef eitthvað eru slitrur, þá eru þetta slitrur því þetta var allt í fyrirvörum. Þetta voru margar greinar en eilífir fyrirvarar og verið að athuga þetta mál og hitt málið þannig að ómögulegt er að segja að það sem við fengum þá hafi verið endanlegt, enda var það sent nefndinni einungis til kynningar og okkur bent á að við gætum fengið afrit af þessum sáttmála ef okkur sýndist svo. Það útvegaði ég mér og ég fékk það þann 20. nóv. Síðan var það tekið fyrir á fundi iðnn. á miðvikudaginn var, 11. des. Þá mættu á fund nefndarinnar fulltrúar iðnrrn. og m.a. Jakob Björnsson sem hefur tekið þátt í undirbúningi þessa sáttmála. Á þeim fundi fengum við plagg sem átti að vera eitthvað meira unnið frá iðnrn., á ensku að vísu, þannig að við urðum auðvitað að hafa hraðar hendur við að lesa það sem þar kom fram og get ég ekki skilið að nokkur hafi ætlast til þess að iðnn. tæki afstöðu til þessa plaggs á þeim fundi, enda var ekkert farið fram á það.

Við sem þar vorum reyndum samt að krafsa okkur í gegnum þetta plagg og gerðum ýmsar athugasemdir. Það var m.a. gerð athugasemd og spurt um atriði eins og t.d. þetta sem ég vil fá að lesa hér, með leyfi forseta, þegar talað er um á hvaða grunni þetta eigi að byggjast: ,,Það er byggt á reglunni um jafnræði og verðmyndun á markaðsgrundvelli. Síðan segir: ,,Í þessu skyni og í samræmi við þessar grundvallarreglur munu þeir grípa til aðgerða á þeim sviðum sem hér segir, --- og þegar talað er um ,,þá eru það þeir sem að þessum samningi standa --- ,,tryggja aðgang að orkulindum, könnun þeirra, virkjun og nýtingu á viðskiptalegum grundvelli.

Nú er því haldið hér fram að mismuna megi eftir þjóðerni. Síðar í þessum sama sáttmála segir hins vegar að þeir sem eru aðilar að honum takist á hendur að auðvelda þeim orkuframleiðendum sem áhuga hafa aðgang að orkulindum og virkjun þeirra. Í þessuskyni muni þeir tryggja að reglur um öflun eignarréttar á orkulindum, könnun þeirra og virkjun séu almennt tiltækar og gegnsæjar. --- Síðar segir: ,,Í því augnamiði að auðvelda virkjun orkulinda og stuðla að margbreytni í vali á þeim takast undirskrifendur sáttmálans á hendur að forðast að setja reglur sem mismuna þeim sem reka orkumannvirki, sérstaklega reglur er lúta að eignarhaldi á orkulindum.``

Ég veit ekki hvernig er hægt að lesa í þennan texta. Mín íslenska segir mér að það sem þarna stendur sé mjög skiljanlegt. Síðan fáum við í hendur texta þar sem því er haldið fram að hægt sé að skilja þetta svona og svona, en ég get ekki skilið þennan texta nema á einn veg. Ég fagna því að það er enginn ágreiningur hér uppi, ef það er rétt, en þá þarf líka að breyta þessum texta allverulega ef hægt á að vera að fallast á hann.

Það kom líka fram á fundi iðnn. um það sem segir í fyrsta kaflanum um markmið, að innan ramma fullveldisríkja og fullveldisréttar þeirra á orkulindum sínum o.s.frv. --- það vefst að vísu fyrir mér að þýða það. Jakob Björnsson upplýsti að í upphafi verið talað um annan texta í þessu sambandi. Þá vildu þeir, hinir sem að þessum sáttmála ætluðu að standa, túlka þann texta á þann veg að þá væri ríkjum ekki heimilt að hafa einokun. Ég veit ekki betur en að við séum einmitt með ríkiseinokun hér á virkjun orkulinda og ef ekki verður hægt að fallast á það að setja þetta orðalag inn á þeim forsendum getur maður ekki skilið þennan texta öðruvísi en að okkur sé ekki heimilt að hafa það fyrirkomulag sem við höfum núna. Ég átta mig því ekki alveg á því hvar þetta mál er statt.

Ég er ósátt við ýmsa fleiri þætti í þessum sáttmála sem ég hef ekki komið á framfæri áður. T.d. finnst mér umhverfisþátturinn mjög veikur. Þess vegna er margt sem þarf að athuga í þessu máli áður en hægt er að undirrita þennan sáttmála. Ég túlka orð bæði hæstv. forsrh. og hæstv. umhvrh. á þann veg að þeir séu sammála þeim fyrirvörum sem við höfum nú gert og teljum að verði að vera mjög skýrir af okkar hálfu ef við eigum að geta undirritað samninginn. Ég vil mótmæla því sem fram kom hjá hæstv. iðnrh. í Ríkisútvarpinu í gær þar sem hann segir að iðnn. þingsins hafi fjallað um þetta mál í vikunni --- það er að vísu alveg rétt --- og ,,hafi ekki gert athugasemdir við að við tækjum þátt í þessu með þeim hætti sem hann hafi lagt til og ríkisstjórnin hafi samþykkt.`` Þetta er orðrétt eftir honum haft, með leyfi forseta.

Mér þykir þetta mjög einkennileg túlkun hæstv. iðnrh. á umfjöllun iðnn. --- hann var að vísu ekki viðstaddur þar sjálfur en einhvers staðar hefur hann fengið þær upplýsingar að við höfum fallist á þetta án athugasemda. Ég held að fleiri geti staðfest að margir höfðu uppi athugasemdir, ekki ég eingöngu og aðrir miklu meiri athugasemdir en ég. Það er því algjör rangtúlkun af hálfu hæstv. iðnrh. að segja að við höfum fallist á þennan sáttmála eins og hann liggur nú fyrir. Þess vegna koma yfirlýsingar hæstv. forsrh., um að hann geti mjög vel fallist á það sem kom fram í máli hæstv. frummælanda, mjög mikið á óvart. Hins vegar fagna ég því mjög og ég er mjög ánægð að heyra það og reikna með að þessu verði breytt til betri vegar.

Í þessu sambandi bendi ég samt á að í sama viðtali við hæstv. iðnrh. í gærkvöldi spyr fréttamaðurinn, Ingimar Ingimarsson, með leyfi forseta: ,,En opnar þessi sáttmáli að einhverju leyti á möguleika erlendra aðila til þess að fjárfesta í orkufyrirtækjum á Íslandi? Jón Sigurðsson iðnrh. svarar: ,,Það má segja það að hann geri það. Það passar því ekki alveg við þær yfirlýsingar sem hér hafa komið. Ég vona að þá sé það ekki rétt hjá hæstv. iðnrh. sem hann segir í þessu viðtali.

Það sem mér finnst skipta máli er að haft sé eðlilegt samráð við þingið um þennan sáttmála því að það er alveg greinilegt að margt í honum orkar mjög tvímælis og þarf nánari athugunar við. Ég tel því eðlilegt að bæði iðnn. þingsins sem og utanrmn., sem lögum samkvæmt á að vera ríkisstjórninni til ráðuneytis um meiri háttar utanríkismál, fjallium þennan sáttmála og fari ofan í þau ákvæði hans og breyti þeim eða geri þá fyrirvara sem Íslendingar vilja gera til þess að þeir geti fallist á það sem í honum felst.

Svavar Gestsson: Virðulegi forseti. Ég kvaddi mér hljóðs sérstaklega vegna þeirra ummæla sem hæstv. iðnrrh. hefur látið frá sér fara varðandi iðnn. og umfjöllun hennar í þessu máli. Niðurstaða iðnn. var ósköp einfaldlega þessi, með leyfi forseta: Rætt var um hvort iðnn. mundi skila áliti til iðnrn. var niðurstaðan sú að svo yrði ekki. Iðnn. leit með öðum orðum þannig á að hér væri um að ræða verkefni utanrmn. en ekki iðnn. af því að hér er um að ræða alþjóðleg samskipti sem utanrmn. á að fjalla um.

Aðeins varðandi efni málsins að öðru leyti. Ég verð að segja að það er mjög sérkennilegt að heyra yfirlýsingar hæstv. forsrh. núna, sem ég þakka út af fyrir sig fyrir, miðað við það sem sagt var í iðnn. Þar var fullyrt af embættismönnum iðnrn. að ekki mætti mismuna á grundvelli þjóðernis í neinu tilviki, en forsrh. sagði að ekki mætti mismuna á milli manna af öðrum þjóðernum, en það mætti mismuna annars vegar á milli Íslands og hins vegar manna af öðrum þjóðernum.

Ég lít þannig á eftir yfirlýsingu hæstv. forsrh. að það sé hún sem standi, að Íslendingar geti út af fyrir sig ekki mismunað mönnum eða fyrirtækjum af öðrum þjóðernum, en þeir geti þrátt fyrir yfirlýsingarnar hér mismunað á milli Íslands og annarra þjóðerna. Ef þessum skilningi mínum verður ekki mótmælt lít ég svo á að yfirlýsing hæstv. forsrh. standi í þessu efni. Mjög mikilvægt er að það sé á hreinu vegna þess að þegar þessi sáttmáli var til meðferðar á sínum tíma lögðu fulltrúar Íslands og Noregs til breytingu á inngangskafla sáttmálans þar sem gert var ráð fyrir að inn kæmi orðið ,,varanlegur þannig að þessum málum væri svo og svo fyrirkomið á grundvelli ,,varanlegs fullveldis ríkja. En þetta orð, varanlegur, --- ,,permanent`` --- var strikað út í meðferð málsins og Íslendingar féllust á það (Gripið fram í.) og Noregur einnig. Því er í raun og veru óhjákvæmilegt að ræða málið hér vegna þess að þarna hafa Ísland og Noregur bersýnilega gefið eftir en ég skil það svo að forsrh. og utanrrh. séu á þessum fundi að ítreka að þrátt fyrir þessa eftirgjöf sé það skoðun íslenskra stjórnvalda að þessi viðhorf eigi að standa. Og af þessum ástæðum vil ég leyfa mér að leggja það til, virðulegi forseti, að utanrrh. sjái til þess að sú umræða sem hér fer fram í dag, ekki síst yfirlýsingar fulltrúa stjórnarandstöðuflokkanna og hæstv. forsrh., verði sendar utan og afhentar þeim þjóðum sem eru að skrifa undir þessi sáttmáladrög ásamt okkur. Og ef hæstv. utanrrh. á erfitt með að gera það þá er auðvitað velkomið að taka það að sér að koma þessu á framfæri með öðrum hætti við hæstv. iðnrh.

Ég tel ánægjulegt og nauðsynlegt að þessi umræða hefur farið fram. Það er satt að segja mjög nauðsynlegt. Það er mjög nauðsynlegt að koma þessu á framfæri. Það er auðvitað ekki nýtt að iðnrh. hafi gaman af því að skrifa undir. Undirskriftir hans hafa þann góða eiginleika, sem var kallaður löggublek í minni bernsku, að vilja gufa upp þegar líður á og verða þá kannski gagnsminni en margt annað. Sumir kalla þessar yfirlýsingar í seinni tíð undanrennuduft. Ég læt mér það í léttu rúmi liggja. Aðalatriðið er að hér virðist vera breið pólitísk samstaða um það meginmál að Íslendingar eigi einir að ráða sínum orkulindum.

Hjörleifur Guttormsson: Virðulegur forseti. Þessi umræða er afar þýðingarmikil. Hún er mikilvæg vegna þess að hér fær Alþingi fréttir af því sem stendur til í dag og er e.t.v. þegar afstaðið, að undirrita sérstakan sáttmála Evrópuríkja varðandi orkumál. Hún er einnig mikilvæg vegna þessað hér er Alþingi að skýra fyrir sjálfu sér afstöðu til þessa máls. Að vísu er þessi umræða nokkuð seint á ferðinni en hún er engu að síður þýðingarmikil.

Ég vil taka undir með þeim sem hér hafa talað og lýst yfir ánægju með viðhorf hæstv. forsrh. og skilningi á eðli þessa máls. Ég segi þetta vegna þess að það var og er full ástæða til þess að hafa áhyggjur af framvindu málsins. Þessi sáttmáli sem hæstv. ráðherra er að undirrita fyrir hönd íslensku ríkisstjórnarinnar, því hann gerir það ekki fyrir hönd Alþingis eða með staðfestingu þess, hefur að geyma ákvæði sem vel gætu leitt inn á farveg sem opni fyrir aðgang útlendinga að náttúruauðlindum Íslands, orkuauðlindum Íslands, ef reglurnar um að mismuna ekki einstaklingum og fyrirtækjum eftir þjóðerni færu í sama farveg og reynt er að gera varðandi fjölmargt innan Evrópsks efnahagssvæðis. Og það er í samhengi við það mál sem við þurfum að hafa í huga þegar við erum að skipta við Evrópuaðila, Evrópubandalagið ekki síst, í þessum efnum.

Það hefur komið fram í þessari umræðu að ég hef nefnt þetta mál í umræðum á Alþingi áður og ég hef rætt þessi mál á norrænum vettvangi sem einnig hefur komið hér fram. Það vildi svo til að ég átti eintak af drögum af þessum sáttmála frá 18. júlí sl. sem ekki var í höndum annarra þar, rakti það mál og lýsti áhyggjum mínum yfir því efni. Þessi gögn, þessi sáttmáli er runninn undan rifjum Evrópubandalagsins og framkvæmdastjórn þess hefur haft alveg sérstaka hönd í bagga þannig að við þurfum ekkert að vera undrandi þó að hér minni margt á ákvæði sem við þekkjum vel úr drögum að samningi um Evrópskt efnahagssvæði. Það er það sem við þurfum að hafa auga á við frekari framvindu málsins. Hv. utanrmn. hefur fengið gögn sem varðar þetta og það hefur verið vitnað í þau í þessari umræðu og ég tek undir þær áhyggjur sem fram hafa komið í máli manna, frummælanda sem annarra, út af þessu máli. Alþingi og nefndir þingsins þurfa að fylgjast með framvindunni mjög náið því að þetta er aðeins upphafsskref að mörgum sem ætlunin er að stíga í framhaldi af undirritun þessa sáttmála sem á að geta af sér bindandi yfirlýsingar og ákvæði sem liggja þegar fyrir í drögum að nokkru leyti.

Guðrún Helgadóttir: Hæstv. forseti. Ég átta mig ekki alveg á --- hér mun hafa verið samið um að flokkarnir fengju ákveðinn tíma, hvað hef ég langan tíma? (Forseti:Tvær mínútur, hv. þm.) Já, það hefur verið samið um það að ég skuli tala í tvær mínútur. Ég skal reyna það.

Ég er þá að hugsa um að sleppa umræðu um þennan ákveðna samning en benda hv. þm. á að það er vart að treysta því sem utanrrn. upplýsir hv. þm. um. Og ég ætla að sanna það mál mitt hér að þessu gefna tilefni.

Mér barst í hendur fréttatilkynning frá utanrrn. um ráðherrafund EFTA þar sem Jón Baldvin Hannibalsson, hæstv. utanrrh., sat fund og fundinum stýrði Pertti Salolainen utanríkisviðskiptaráðherra Finnlands. Ég sat ekki þann fund en hann fór fram 10. des. sl. og hann er áhugaverður vegna þess að þar er í yfirlýsingu ráðherra Fríverslunarsamtaka EFTA í Genf 10.--11. des. 1991 sagt í þriðja atriði, með leyfi hæstv. forseta:

,,EES gerir öllum EFTA-ríkjunum kleift að taka þátt í innri markaðinum frá upphafi. Óhindruð vöruviðskipti, þjónustuviðskipti, fjármagnsflutningar og atvinnu- og búseturéttindi auk styrkara og víðtækara samstarfs að jaðarmálefnum munu ekki einungis stuðla að jákvæðu framlagi til efnahagslegrar og félagslegrar þróunar, verndunar umhverfisins og hagsældar heldur einnig hlynna að samskiptum Evrópubúa og þannig efla evrópska samkennd.``

Hæstv. forseti. Í 4. gr. segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Ráðherrarnir gerðu ráð fyrir að upplýsingaskiptum innan EB varðandi ákveðna lagaþætti innan EES-samningsins yrði lokið eins fljótt og mögulegt væri þannig að hægt yrði að undirrita samninginn fljótlegaeins og frá honum var gengið með samkomulagi ráðherra í Lúxemborg og að hann geti tekið gildi 1. jan. 1993.``

Daginn áður höfðum við, m.a. ég og þrír aðrir hv. þm., setið fund í Strassborg, daginn fyrir þessa bjartsýnisyfirlýsingu hæstv. ráðherra. Í 18. gr. er sagt svo frá þeim fundi, en það vill svo til að þann fund sat ég, með leyfi forseta:

,,Ráðherrarnir áttu fund með þingmannanefnd EFTA, þ.e. meðal annars okkur, ,,og veittu athygli skýrslum um undirbúningsstarf hennar og hliðstæðrar nefndar Evrópuþingsins um framtíðarsamvinnu þeirra í sameiginlegri þingmannanefnd EES. Þeir fögnuðu hinni auknu samvinnu milli þingmannanefndar EFTA og þingmanna frá Ungverjalandi, Póllandi og Tékkóslóvakíu.

Það sem gerðist á þessum fundi var þetta: Sjálfur de Clercq opnaði fundinn með því að lýsa því yfir að hann hefði ýmislegt við 106. gr. samningsins að athuga og lagðist nú þögn yfir salinn. Sjálfur Pertti Salolainen, sem sat fundinn með hæstv. utanrrh. daginn eftir, lýsti því yfir að hann hefði þungar áhyggjur af að ekkert yrði af samningnum um Evrópskt efnahagssvæði. Það sagði hann daginn áður en fundur hæstv. utanrrh. var haldinn. Það er í stuttu máli, hæstv. forseti, ekki sannleikskorn í þessu bréfi frá hæstv. utanrrh. og ég segi að þessu gefna tilefni og í tilefni af ræðu hv. 15. þm. Reykv. --- ég er sjálfsagt jafnilla læs og hún --- ef jafnmikið er að marka þær upplýsingar sem við höfum fengið hér í dag og er að finna í þessari fréttatilkynningu upp á fimm síður, þá bið ég hv. þm. að vara sig.