Evrópskt efnahagssvæði og staða kvenna

Flm. (Kristín Einarsdóttir): Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. á þskj. 708 um Evrópskt efnahagssvæði og stöðu kvenna. Flm. ásamt mér eru hv. þm. Jóna Valgerður Kristjánsdóttir, Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, Kristín Ástgeirsdóttir og Ragnhildur Eggertsdóttir, eða þær þingkonur Kvennalistans sem sæti áttu á Alþingi þegar tillagan var lögð fram. Tillgr. hljóðar svo, með leyfi forseta:

,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að láta fara fram athugun á líklegum áhrifum aðildar Íslands að Evrópsku efnahagssvæði á efnahagslega stöðu kvenna. Í því skyni verði myndaður starfshópur með fulltrúum tilnefndum af Þjóðhagsstofnun, Byggðastofnun og Rannsóknastofu í kvennafræðum við Háskóla Íslands sem hafi umsjón með verkinu. Hópurinn skili niðurstöðum fyrir 1. okt. 1992 og verði þær kynntar Alþingi. Kostnaður við þessa athugun greiðist úr ríkissjóði.``

Það hefur verið yfirlýst stefna bæði núv. og fyrrv. ríkisstjórna að Ísland verði aðili að Evrópsku efnahagssvæði. Samningurinn um EES byggist á því að EFTA-ríkin geri lagagrunn Evrópubandalagsins á sviði svonefnds fjórfrelsis að sínum. Þessi samningur hefur nú verið undirritaður af utanrrh. fyrir hönd ríkisstjórnarinnar en Alþingi á eftir að fjalla um hann og taka afstöðu til þess hvort staðfesta eigi samninginn eða hafna honum.

Hingað til hefur umræðan um aðild að Evrópsku efnahagssvæði og aðlögun að Evrópubandalaginu fyrst og fremst miðast við hagsmuni atvinnulífsins og fyrirtækja en aðrir þættir hafa orðið út undan. Ég get nefnt sem dæmi að Þjóðhagsstofnun hefur gert tvær skýrslur. Önnur er um áhrif Evrópsks efnahagssvæðis á íslenskan sjávarútveg sem var gefin út í febrúar 1991 og í sama mánuði var gefin út skýrsla Þjóðhagsstofnunar um áhrif innri markaðar Evrópubandalagsins á íslenskan iðnað. Byggðastofnun hefur einnig gert úttekt á Evrópsku efnahagssvæði og byggðaþróun en ekkert hefur verið fjallað, nema þá að mjög óverulegu leyti, um félagslega og menningarlega þætti málsins.

Í umræðu erlendis um aðild einstakra ríkja að Evrópubandalaginu hefur verið bent á að hún muni líklega hafa allt önnur áhrif á stöðu kvenna en stöðu karla. Fullyrða má að við gerð Rómarsáttmálans og endurskoðun á honum síðar hafi hagsmunir kvenna ekki verið hafðir að leiðarljósi fremur en endranær þegar mikilvægar ákvarðanir hafa verið teknar. Konur hafa verið næsta áhrifalausar þar sem ráðum hefur verið ráðið. Það er því ekki að ástæðulausu að fjömargar konur í Vestur-Evrópu og samtök þeirra hafa sett spurningarmerki við þær breytingar sem nú eiga sér stað um alla álfuna. Er líklegt að sú stefna og hugmyndafræði sem lögð er til grundvallar Evrópubandalaginu og Evrópsku efnahagssvæði sé til hagsbóta fyrir konur? Eða er e.t.v. eins líklegt að hagur þeirra sé hreinlega fyrir borð borinn?

Skoðanakannanir sýna að konur eru frekar andvígar aðild að EB eða Evrópsku efnahagssvæði. Í Danmörku eru t.d. 53% karla jákvæðir fyrir aðild Danmerkur að Evrópubandalaginu en aðeins 34% kvenna. Þarna er því verulegur munur. Það eru líka miklu færri konur sem eru fylgjandi ef bara eru teknir þeir sem eru algerlega fylgjandi en þeim sleppt sem eru óákveðnir. Það eru t.d. 38% kvenna sem telja að þær fái alls ekki nógu miklar upplýsingar til þess að geta tekið afstöðu en aðeins 20% karla telja svo vera. Karlarnir telja sig því yfirleitt frekar geta tekið afstöðu en konur sem ég held að sé kannski aðallega vegna þess að konurnar tala varlegar um málin og vilja ekki taka afstöðu. En í Danmörku hefur það sýnt sig að miklu fleiri konur eru andvígar aðild Danmerkur að Evrópubandalaginu. Það sama gildir í Noregi þar sem það hefur verið kannað sérstaklega. Mér er ekki kunnugt um nákvæmar tölur frá öðrum Norðurlöndum en þetta er gegnumgangandi alls staðar.

Í Morgunblaðinu í dag er birtur hluti af skoðanakönnun sem Gallup gerði á Suðurlandi. Niðurstöður þeirrar skoðanakönnunar voru þær að 70% af fólki á Suðurlandi tóku afstöðu gegn aðild Íslands að Evrópsku efnahagssvæði og 80% voru andvígir aðild að Evrópubandalaginu. Það vekur athygli, og þó sérstaklega í tengslum við þessa tillögu, að þar segir orðrétt í blaðinu, með leyfi forseta:

,,Konur eru hins vegar fleiri andvígar EES en karlar. Á meðan 63,9% karla eru andvíg aðild að Evrópsku efnahagssvæði eru 75,2% kvenna sömu skoðunar.``

Það er greinilegt að það sama gildir hér á landi að fleiri konur eru andvígar aðild að Evrópsku efnahagssvæði og EB.

Meðal þess sem snertir konur sérstaklega og athuga þarf er eftirfarandi:

Tilfærsla vinnuafls með tilliti til þess að konur eiga erfiðara með að sækja vinnu um langan vegvegna fjölskylduaðstæðna.

Atvinnuleysi. Konur eiga erfiðara með að fá vinnu en karlar þegar þrengist um á vinnumarkaði. Atvinnuleysi er því almennt meira meðal kvenna en karla. Þetta er mjög áberandi t.d. í löndum Evrópubandalagsins. Meðal kvenna þar er að meðaltali miklu hærra atvinnuleysi en meðal karla en 12% kvenna í EB-löndum eru atvinnulaus en einungis 7% karla. Þó að það sé mjög hátt hlutfall, líka meðal karla, þá er verulegur munur þar á. Miklu fleiri konur eru atvinnulausar.

Tímabundin vinna og hlutastörf eru í vaxandi mæli hlutskipti kvenna innan EB en þeim fylgir réttleysi og óöryggi.

Launamunur og veikari verkalýðshreyfing. Hætt er við að harðnandi samkeppni innan EES leiði til vaxandi kynbundins launamunar og að verkalýðshreyfingin veikist og eigi því erfiðara með að hamla þar á móti. Þetta getur haft veruleg áhrif á stöðu kvenna þar sem þær hafa oft leitað réttar síns með hjálp verkalýðshreyfingarinnar.

Samdráttur í þjónustustörfum á landsbyggðarsvæðum og þar af leiðandi flutningur á kvennastörfum til stærstu þéttbýlisstaða. Þetta er vandamál á öllum stórum svæðum, þetta er vandamál hér á landi. Það er líka verulegt vandamál annars staðar, t.d. er það viðvarandi vandamál í Noregi og hefur verið nokkuð lengi.

Fjárfesting og frjálsir fjármagnsflutningar. Slíkt kemur fæstum konum til góða þar sem þær hafa sjaldan yfir miklum fjármunum að ráða.

Hætta á veikara velferðarkerfi. Kröfur um samræmingu skatta geta leitt til enn frekari samdráttar í opinberri þjónustu, m.a. á sviði heilbrigðismála, mennta- og uppeldismála. Í þessu sambandi vil ég geta þess að í SUJ-blaðinu, sem er blað Sambands ungra jafnaðarmanna ef ég veit rétt, var birt í febrúarblaðinu viðtal við konu sem heitir Sigríður Birna Ámundadóttir en hún hafði verið á þingi í Svíþjóð. Yfirskrift viðtalsins er: ,,Konur og velferð viku fyrir EES``, en hún segir þar, með leyfi forseta:

,,Mér fannst sérstaklega athyglisverð sú umræða sem fór fram um skattkerfi nokkurra Evrópuþjóða. Þar kom fram að með skattkerfinu hvetja stjórnvöld í þessum löndum konur til að vera heima og gæta bús og barna, sérstaklega meðan þau eru ung, fremur en leita út á vinnumarkaðinn. Mér fyndist forvitnilegt að fá að vita hvort íslensk stjórnvöld hefðu eitthvað svipað á prjónunum, a.m.k. virðist niðurskurður í opinbera geiranum bitna mun harðar á konum en körlum.``

Þetta segir Sigríður í viðtalinu. Það er því fyllsta ástæða til að ætla að samræming á skattkerfinu, sem óhjákvæmilega verður ef Ísland verður aðili að Evrópsku efnahagssvæði og ég tala nú ekki um EB sem auðvitað kemur í kjölfarið, getur leitt til þess að verið sé að reka konur í auknum mæli út af vinnumarkaðinum inn á heimilin aftur hvort sem þær vilja það eða ekki. Þetta er því athyglisverður punktur sem vert er að kanna sértaklega.

Konur á Norðurlöndum hafa enn sem komið er nokkra sérstöðu miðað við kynsystur sínar annars staðar í Evrópu. Norrænar konur vinna almennt utan heimilis og er atvinnuþátttaka þeirra sú hæsta í heiminum. Á Íslandi vinna yfir 80% giftra kvenna á vinnumarkaði að meiri hluta í þjónustustörfum og störfum sem halda uppi velferðarkerfinu. Niðurskurður á þessu sviði bitnar því harðar á konum en körlum. Mjög margir halda því fram að niðurskurður í velferðarkerfinu verði óhjákvæmilegur, enn þá frekari niðurskurður en nú er, hann er nú orðinn allverulegur, þegar og ef Ísland verður aðili að Evrópsku efnahagssvæði, ég tala nú ekki um EB.

Konur eiga yfirleitt erfiðara með að flytja búferlum en karlar, m.a. vegna meiri bindingar af fjölskyldu, sérstaklega meðan börn eru ung. Hinn svokallaði frjálsi búseturéttur, sem er einn af fylgifiskum EES, nýtist ekki konum að sama skapi og körlum. Einnig ber að hafa í huga að annars staðar en á Norðurlöndum er atvinnuþátttaka kvenna mun miklu minni og að jafnaði er ekki miðað við að konur vinni utan heimilis meðan börn eru ung sem er í samræmi við það sem Sigríður talaði um í viðtalinu.

Undanfarin ár hefur atvinnuleysi aukist hér á landi og er það meira meðal kvenna en karla. Það er þá það sama og gerist í EB-löndunum. Konur í Evrópubandalaginu hafa miklu minni tengsl við vinnumarkaðinn en konur hér á landi og vinna mjög margar óreglulega vinnu við hlutastörf eða heimavinnu. Þær hafa því í flestum tilvikum lítið atvinnuöryggi en 75--92% af þeim sem búa við slíkt óöryggi eru konur. Fjölskyldupóltitík innan EB byggir fyrst og fremst á því að karlar séu fyrirvinnur heimilanna en konurnar eigi að gæta barna, sjúkra og aldraðra. Nauðsynlegt er að reyna að meta hvaða áhrif það muni hafa á stöðu kvenna hér á landi ef Ísland verður hluti af 380 millj. manna vinnumarkaði EES þar sem ofangreind viðhorf eru ríkjandi.

Hér á landi hafa konur að meðaltali 60% af þeim launum sem karlar fá fyrir sitt vinnuframlag. Innan EB er launamunur milli kynja álíka mikill, þ.e. ef Danmörk er undanskilin, en annars staðar á Norðurlöndum er munurinn miklu minni. Í lögum EB er ákvæði um launajafnrétti sem sett var inn árið 1975 vegna þrýstings frá Frökkum. Þeir töldu að kynjajafnrétti væri meira hjá þeim en í öðrum aðildarlöndum. Vegna samkeppnisstöðu töldu þeir því nauðsynlegt að slíkt ákvæði yrði almennt í gildi innan bandalagsins. Það var því ekki af umhyggju fyrir konum sem jafnlaunaákvæðið var sett. Þetta ákvæði hefur ekki haft þau áhrif innan EB að laun kvenna hafi hækkað frekar en hér á landi.

Í blaði sem heitir Notat var á síðasta ári birt viðtal við konu sem heitir Hanne Reintoft. Þetta er danskt blað og hún segir í því blaði að því miður hafi þetta jafnlaunaákvæði ekki haft nokkur áhrif innan EB eða innan Danmerkur og henni þykir það ákaflega haldlítið, því miður. Ég verð að viðurkenna að ég hélt að eitthvert hald væri í slíku en auðvitað átti ég ekki að vera svo bjartsýn því við höfum verið með ákvæði í íslenskum lögum um að karlar og konur ættu að fá sömu laun fyrir jafnverðmæt störf en því ákvæði er ekki framfylgt.

Þótt fæðingarorlof hérlendis sé allt of stutt er það þó lengra en í flestum EB-löndum. Nýlega ákvað framkvæmdastjórn EB að mæla með því að fæðingarorlof yrði ekki minna en 14 vikur í aðildarríkjunum. Þetta er auðvitað mjög mikil réttarbót fyrir margar konur í EB en fyrir aðrar væri það mjög slæmt ef fæðingarorlof yrði skert og fært niður í 14 vikur. Það gildir auðvitað sérstaklega á Norðurlöndunum. Margar konur óttast að það geti leitt til þess að krafa komi um að fæðingarorlof verði stytt í löndum þar sem það er lengra en 14 vikur og sá ótti er áberandi t.d. í Danmörku.

Segja má að flestar konur innan EB séu enn í kjallara þjóðfélagsins. Konur á Íslandi eru að jafnaði betur settar og annars staðar á Norðurlöndum hafa þær verið að fikra sig hægt en örugglega upp á efri hæðir þjóðfélagsbyggingarinnar. Mun aðlögun að Evrópubandalaginu með þátttöku EFTA-ríkja í EES verða til þess að auðvelda konum að ná bættri stöðu? Fátt bendir til að svo muni vera. Þar sem hámarksgróði og aukinn hagvöxtur er höfuðatriðið er staða hins sterka best og lítið tillit tekið til barna og þeirra sem aldraðir eru og veikburða. Afleiðingar slíkrar stefnu bitna frekar á konum en körlum. Það þarf því ekki að koma á óvart að konur eru fjölmennar í hópi þeirra sem efast um ágæti aðlögunar að Evrópubandalaginu og þeirrar stefnu sem þar er ríkjandi.

Flm. þessarar tillögu telja brýna nauðsyn bera til að lagt verði mat á áhrif hugsanlegrar aðildar Íslands að EES og stöðu kvenna sérstaklega. Nauðsynlegt er að hraða þeirri vinnu þannig að niðurstöður liggi fyrir áður en Alþingi tekur afstöðu til EES-samningsins.

Að lokinni þessari umræðu legg ég til að tillögunni verði vísað til 2. umr. og hv. félmn.

Hjörleifur Guttormsson: Virðulegur forseti. Ég vil taka undir þá till. til þál. sem liggur fyrir og mælt var fyrir áðan af hv. 15. þm. Reykv. Hér er um að ræða eitt af mörgum sviðum sem tengjast þeim samningi sem undirritaður var af hæstv. utanrrh. 2. maí sl. um Evrópskt efnahagssvæði og sýnir það eitt með öðru hversu takmarkaður undirbúningur hefur farið fram vegna þessa máls að á fjölmörgum afar þýðingarmiklum sviðum sem tengjast þessum samningi hefur lítil sem engin athugun verið gerð. Þar á ég við félagslegar afleiðingar m.a. sem gripið er á með þessari þáltill. um athugun á stöðu kvenna og líkleg áhrif þessa samnings á stöðu kvenna hérlendis. Ég tel að það megi á ekki löngum tíma draga saman margháttaða vitneskju og vísbendingar um það hvert stefni, hvert muni stefna í sambandi við stöðu kvenna sérstaklega ef þessi samningur verður gerður á þeim takmarkaða tíma sem ætlaður er til þessarar athugunar. Því tek ég undir efni tillögunnar og að hún verði samþykkt á þinginu fyrir þinglok. Þó að skammur tími sé til þingfrestunar ætti að vera tiltölulega auðvelt fyrir þingnefnd að taka afstöðu til tillögunnar. Ég tel brýnt að þessi athugun verði gerð á sumarmánuðum þannig að niðurstöður liggi fyrir þegar málið kemur aftur til umræðu hér, þá á ég við samning um Evrópskt efnahagssvæði, síðari hluta sumars eða á haustdögum.

Margt hefur verið rætt og ritað um þessi efni á Norðurlöndum og reyndar í EB-ríkjunum því að hér erum við að fara inn á þann grundvöll sem verður sameiginlegur ef þessi samningur verður gerður með innri markaði Evrópubandalagsins sem gangverk í efnahagsstarfseminni. Það ber flest að sama brunni í þeim efnum að áhrif samrunans svokallaða á stöðu kvenna eru yfirgnæfandi neikvæð og afar mikil hætta á því að konur sem hafa fyrir veikari stöðu félagslega séð og á vinnumarkaði verði mun harðar fyrir barðinu á áhrifum samrunans en karlar. Það er markmiðið með Evrópsku efnahagssvæði að auka hagvöxt og hagræðingu, sameining fyrirtækja og annað af þeim toga er þar dagskrárefni. Það eru ekki líkur á því að innri markaðurinn leiði til þess að störfum fjölgi heldur þvert á móti að störfum fækki vegna hagræðingar og harðnandi samkeppni og það verði konur sem verði þolendur þess umfram karla. Í sjálfu Evrópubandalaginu er hrikalegt atvinnuleysi í mörgum löndum og fer vaxandi nú eftir að það hafði aðeins dalað um skeið. Síðan í fyrra fer atvinnuleysi vaxandi þar á nýjan leik og tölur bera vott um að það eru konur sem verða þar harðar úti en karlar.

Það eru vissulega fleiri svið sem hafa verið allt of lítið athuguð varðandi þetta stóra mál og ég nefni þar sérstaklega áhrifin á byggðaþróun. Það liggur að vísu fyrir skýrsla sem Byggðastofnun, eða einhverjir sem unnu það verk á hennar vegum, tók saman fyrir rösku ári og ýmislegt athyglisvert kom þar fram. Ég hefði talið þörf á því að ofan í saumana á því samhengi yrði farið miklu betur og ítarlegar vegna þess að það er mikil ástæða til þess að óttast áhrif af hugsanlegri aðild Íslands að Evrópsku efnahagssvæði á byggðaþróun í landinu, stöðu atvinnulífs úti um landsbyggðina og aukinn fólksflótta hingað til Suðvesturlands og beinlínis úr landi. Það mál ætla ég ekki að gera sérstaklega að umtalsefni.

Við verðum hins vegar að vona að það fari ekki sem horfir í sambandi við Evrópskt efnahagssvæði að Alþingi Íslendinga taki þær ákvarðanir sem ganga gegn því sem hæstv. utanrrh. hefur ætlað sér með undirritun samnings um Evrópskt efnahagssvæði. Það liggur fyrir krafa um þjóðaratkvæðagreiðslu, könnun á vilja þjóðarinnar til þessa máls og við skulum vona að Alþingi beri gæfu til að taka undir þá kröfu svo að þjóðin fái að segja sitt í þessu stóra máli.

Í dag, eins og minnt var á af málshefjanda og 1. flm. þessarar tillögu, er birt í dag Gallupkönnun úr einu kjördæma landsins, Suðurlandi, sem sýnir mjög athyglisverðar niðurstöður þar sem yfirgnæfandi meiri hluti fólks sem spurður er og afstöðu tekur, það eru raunar2/3aðspurðra sem taka afstöðu samkvæmt upplýsingum í Morgunblaðinu, það reynast vera 70%, tjáir sig mótfallinn samningi um Evrópskt efnahagssvæði og enn stærra hlutfall er andvígt aðild að Evrópubandalaginu sem vissulega kemur ekki á óvart. Ég held að það sé hollt fyrir okkur á Alþingi að taka við slíkum vísbendingum og íhuga þær. Þótt ég sé ekki í hópi þeirra sem tel skoðanakannanir, eins og þær eru unnar, mjög ábyggilegar vísbendingar má þó draga ýmsar ályktanir af þeim og þær segja til um strauma í þjóðfélaginu. Það er vissulega ánægjuefni að sjá hvert þeir straumar liggja ef marka má niðurstöður þessarar könnunar.

Virðulegur forseti. Ég kvaddi mér hljóðs til þess fyrst og fremst að lýsa yfir eindregnum stuðningi við þessa þáltill. Ég vænti þess að hv. félmn. afgreiði hana með jákvæðum hætti og Alþingi álykti um málið svo þessi brýna athugun sem þarna er lögð til hefjist hið fyrsta.