Áhrif samnings um Evrópska efnahagssvæðið á innflutning búvara

Steingrímur J. Sigfússon: Herra forseti. Ég þakka hv. málshefjanda fyrir að taka þetta mál upp og mér sýnist vera full þörf á. Staðreyndin er sú að hæstv. utanrrh. hefur byggt allan sinn málflutning á því og aldrei mér vitanlega nokkru sinni gert þar á nokkurn fyrirvara að vörn Íslands mundi felast í m.a. ótakmörkuðum rétti til að beita jöfnunargjöldum að fullu gagnvart þeim vörutegundum eða vöruflokkum sem opnað yrði að einhverju leyti fyrir innflutning á. Þess vegna hlýtur maður að spyrja sig að því hvernig getur það gerst þrátt fyrir þennan málflutning utanrrh. að texti af þessu tagi komist inn í samninginn og satt best að segja ótrúlegur sem hann er, sérstaklega ef enska útgáfan er tekin sem er á vissan hátt afdráttarlausari heldur en sú íslenska þýðing sem hér var farið með.

Hæstv. landbrh. reyndi að vísu að sannfæra okkur um að í þessu fælust ekki hættur og las þarna upp nokkurn lista og nefndi m.a. vörur eins og jógúrt og smjör sem væru sérstaklega upp taldar að jöfnunargjaldið tæki ekki til og út af fyrir sig dreg ég það ekki í efa en ég náði ekki alveg röksemdafærslunni þegar kom að öðrum vöruflokkum. Mér sýndist hún vera afleit og ég held að við hljótum að gera kröfu til að þar verði skýrari svör fram reidd. Það er auðvitað ekki hægt í símskeytastíl af því tagi sem hér þarf að tíðka í svona skammri umræðu en þau svör verða að fást. Sé einhver vafi þarna á ferðum þá er það auðvitað óviðunandi. Þetta er enn einn frágangurinn í þessum málum sem er gersamlega ófullnægjandi fyrir íslenska hagsmuni ef einhver minnsti vafi er á því að við getum að fullu gagnvart öllum vörutegundum sem þarna kæmu hugsanlega til greina beitt ótakmörkuðum jöfnunargjöldum.

Kristín Einarsdóttir: Virðulegur forseti. Þeir sem lesa þetta ákvæði samningsins geta varla verið í vafa um hvað þar segir. En hæstv. ráðherrar meta það svo og skilja það þannig að Íslendingar geti lagt jöfnunartoll á eins og þeim sýnist þrátt fyrir ákvæði um að það megi alls ekki gerast. Mér finnst þetta mjög einkennileg túlkun og ég vil benda mönnum á að það er ekki spurningin um það hvernig við túlkum samninginn heldur er það spurningin um það hvernig Evrópubandalagið túlkar samninginn því að það eru þeir sem eiga að ráða hvernig túlkunin verður, ekki Íslendingar. Því miður er það svo. Mér sýnist því á öllu að þarna hafi orðið mistök eða kannski að Evrópubandalagið hafi gert kröfu sem Íslendingar hafi látið undan eins og þeir hafa gert í svo mörgum málum að því er varðar þennan samning.

Mér finnst það koma æ betur í ljós að þessi samningur er alls ekki til hagsbóta fyrir Ísland, hann er alls ekki hagstæður Íslendingum og mér sýnist á þessu að hann sé langt frá því að vera hagstæður íslenskum landbúnaði. Það kemur kannski ekki neinum á óvart að utanrrh. Alþfl. skuli fallast á slíka setningu þar sem hann hefur, eins og kunnugt er, viljað óheftan innflutning á landbúnaðarvörum og sér ekkert því til fyrirstöðu að leyfa hann. Þess vegna kemur mér í raun ekki á óvart að þessi setning hafi ekki fengist út úr samningnum og Evrópubandalagið hafi gjarnan viljað hafa hana inni.

Hjörleifur Guttormsson: Virðulegur forseti. Ég er ansi hræddur um að það eigi eftir að koma fram mörg atriði lík þeim sem hér eru rædd við nánari athugun á þeim 9.000 blaðsíðum af skuldbindandi texta sem Íslendingum er ætlað að taka á sig með samþykkt samnings um Evrópskt efnahagssvæði. Þá er talað um blaðsíður í broti Stjórnartíðinda Evrópubandalagsins sem hægt er að margfalda með tveimur og vel það. Við heyrum á hvaða ís hæstv. landbrh. og aðrir ráðherrar standa í þessu máli. Hæstv. landbrh. viðurkenndi að hér stæði fullyrðing á móti fullyrðingu og íslenskir ráðamenn mundu freista þess að fá fram viðurkenningu á sínum skilningi á málinu og sama kom hér fram hjá hæstv. viðskrh. Þetta er náttúrlega dæmalaus staða eftir samningaviðræður sem hafa kostað Íslendinga hátt í 100 millj. kr. fram að þessu með embættismannaliðið sem dregið hefur verið á vettvang. En auðvitað er það hinn pólitíski vilji sem að baki býr og það flaustur sem einkennir þessa málsmeðferð sem veldur slíkum skakkaföllum eins og hér er hætta á að fyrir hendi séu.

Ég held að það væri líka ástæða fyrir menn að horfa betur á 19. gr. samningsins sjálfs að því er snertir viðskipti með landbúnaðarafurðir. Þó að hún sé meinleysisleg á yfirborðinu, þá gæti verið að hún sé dálítið hæpin þegar farið er að lesa hana með hliðsjón af slíkum bókunum og viðaukum eins og hér er vitnað til þar segir m.a. virðulegur forseti, með þínu leyfi:

,,Samningsaðilar skuldbinda sig til að halda áfram viðleitni sinni til að auka smám saman frjálsræði i viðskiptum með landbúnaðarafurðir. Og síðan: ,,Í þeim tilgangi skulu samningsaðilar sjá um að fram fari endurskoðun á skilyrðum fyrir viðskipti með landbúnaðarafurðir fyrir árslok 1993 og á tveggja ára fresti þaðan í frá.

Menn eiga að standa hér í samningaviðræðum um landbúnaðarþáttinn á tveggja ára fresti þaðan í frá eins og með sjávarafurðir. Síðan er tilvitnun í Úrúgvæ-viðræðurnar um frekari afnám hvers kyns viðskiptahindrana í landbúnaði. Þetta litla mál á mælikvarða heildarinnar, þessa samnings, sem við erum að fá inn á borð í Alþingi, er dæmigert fyrir það sem eftir á að koma.

Ólafur Ragnar Grímsson: Virðulegi forseti. Hæstv. landbrh. hefur upplýst að það var Evrópubandalagið sem gerði kröfu um að þetta ákvæði kæmi inn í samninginn. Evrópubandalagið hefur auðvitað haft sínar ástæður fyrir því. Hæstv. landbrh. upplýsir einnig að ýmis ríki Evrópubandalagsins séu þeirrar skoðunar að þetta ákvæði banni Íslendingum að leggja á jöfnunargjöld í því skyni að vernda íslenskar framleiðsluvörur. Síðan hefur ráðherrann rakið það að innan íslensku ríkisstjórnarinnar sé hinn og þessi skilningur á málinu. Og hv. þm. Pálmi Jónsson kemur hér og segir: ,,Skilningur ríkisstjórnarinnar verður að vera það sem gildir.`` Virðulegi forseti. Það er afar erfitt að taka þátt í þessari utandagskrárumræðu með nauman ræðutíma og ráðherrann er ekki í salnum og er á fundi í hliðarherbergi. (Landbrh.:Ráðherrann er í salnum.) Hann er á fundi í hliðarherbergi á fundi með tveimur embættismönnum. (Gripið fram í.) Ég er ekki í neinni þingskapaumræðu, virðulegur ráðherra, en ég ætlaði að bera fram fyrirspurn til ráðherrans og hafa aðdraganda að henni. Ég get það ekki ef ráðherrann er önnum kafinn í samræðum við tvo embættismenn. Ég mælist því til þess að ég fái svo sem hálfa mínútu eða meira í viðbót til að bera fyrirspurn mína upp. (Forseti:Forseti mun gera ráðstafanir til þess en óskar jafnframt eftir því að ráðherra sé í salnum.)

Hv. þm. Pálmi Jónsson sagði að skilningur ríkisstjórnar yrði að vera það sem gilti.En virðulegur þingheimur. Það er einmitt kjarni EES-samningsins að það er ekki skilningur íslensku ríkisstjórnarinnar sem gildir. Svo einfalt er nú málið. Með EES-samningnum eru menn að skrifa undir, ekki bara viðskiptaþætti heldur lagakerfi og úrskurðakerfi þar sem skilningur íslensku ríkisstjórnarinnar gildir ekki. Þess vegna hefur það tiltölulega lítið að gera með vissu þessa máls að hæstv. landbrh. og hæstv. iðnrh. þylji hér hver sé skilningur íslensku ríkisstjórnarinnar. Ég vil spyrja hæstv. landbrh.: Hvaða aðili verður það þegar EES-samningurinn verður kominn í gildi sem kveður upp úrskurðinn sem íslenska ríkisstjórnin verður að beygja sig undir í málinu? Ég óska eftir mjög stuttu svari, einni eða tveimur setningum, þannig að hæstv. landbrh. geti upplýst okkur, sem erum kannski ekki mjög vel lesin enn í málinu, um það hver verður úrskurðaraðilinn sem fellir dóminn þegar krafa Evrópubandalagsríkjanna stendur á móti fullyrðingu íslensku ríkisstjórnarinnar.

Steingrímur J. Sigfússon: Herra forseti. Í örstuttri ræðu áðan, fyrri ræðu hæstv. iðnrh., komu fyrir orðin túlkun, mat, skilningur. Það voru í raun og veru hin efnislegu svör þegar staða málsins var reifuð. Það er túlkun okkar, það er mat ríkisstjórnar, það er skilningur íslenskra yfirvalda. Það voru efnislegu svörin sem hæstv. iðnrh. flutti hér áðan. Það er ekki nóg, það er ekki það sem gildir, það dugar okkur ekki. Er verið að reyna að segja okkur að þetta afdráttarlausa orðalag merki ekki neitt, það breyti engu, það hafi engin áhrif á stöðu Íslands? Þá er auðvitað næsta spurning: Hvers vegna var það þá sett inn? Er það bara upp á skraut til þess að eyða pappír eins og nóg af honum hafi ekki farið í þennan samning? Það er mjög sérkennilegt að Evrópubandalagið sé að krefjast þess að þetta sé sett inn í samninginn, eins og landbrh. upplýsti hér, ef enginn tilgangur er með því af neinu tagi nema pitsur og pasta hugsanlega af því að það hefur verið flutt inn til landsins. Enska orðalagið er algerlega afdráttarlaust og það stendur í beinu framhaldi af undanþáguákvæðunum ef ég má leyfa mér að lesa það upp á frummálinu, herra forseti. ,,However, the amounts of import charges levied at the border shall not in any case exceed the level applied by Iceland in 1991 to imports coming from any contracting party.`` Það er a.m.k. ekki hægt að misskilja þetta orðalag en hins vegar er spurningin: Til hvers tekur það? Mér þykir dálítið merkilegt ef menn leggja í allt þetta erfiði bara út af pitsum og pasta hjá þeim í Evrópubandalaginu.

Þetta verður auðvitað að fást á hreint og ég ráðlegg hæstv. ríkisstjórn að vera komin með skýr svör í þessu efni áður en málið verður lagt fyrir þingið því að á því stendur sjálfur grundvöllur þess hvort íslenskur landbúnaður getur eitthvað varið sig fyrir innflutningsfrelsi í þessum efnum eða ekki. Hér er í besta falli á ferðinni afar óheppilegt orðalag sem íslenskir samningamenn hafa fallist á að láta fara inn í samninginn, í versta falli eitthvað miklu verra. Túlkun, mat og skilningur dugar okkur ekki í þessum örlagaríku málum, herra forseti. Við verðum að fá þar alveg hreinar línur.

Steingrímur J. Sigfússon: Herra forseti. Það er hvimleitt satt best að segja þegar hæstv. landbrh. er búinn að fá fjölda af spurningum og hefur nauman ræðutíma, þá ver hann honum til þess að ráðast á menn um óskyld málefni eða fjarskyld a.m.k. og hefur ekki einu sinni tilburði til þess að svara því sem hann er spurður um og er dagskrárefnið í umræðunni. Það er auðvitað ákaflega bagalegt, sérstaklega með tilliti til þess að hæstv. landbrh. var hér síðasti ræðumaður og þeim tíma sem ætlaður er til þessarar umræðu er lokið. Þetta á auðvitað þingreyndur maður, eins og hæstv. landbrh., að vita að eru ekki mannasiðir, herra forseti, með þínu leyfi. Þetta eru ekki mannasiðir í samskiptum hér í þinginu. En það er svo sem ekkert nýtt fyrir okkur sem höfum starfað nokkur ár í þessari stofnun og þekkjum hæstv. landbrh. og þau hamskipti sem hann hefur stundum tekið að verða fyrir svona lífsreynslu af hans hálfu.

Hæstv. landbrh. bar hér sakir á fyrrv. ríkisstjórn, fyrst og fremst auðvitað á hæstv. utanrrh., sem var einnig utanrrh. í þeirri ríkisstjórn. Hæstv. landbrh. hefur svo sem gert þetta áður. Það alvarlegasta er að annaðhvort veit hæstv. ráðherra svona sáralítið um það hvernig forsaga þess máls er, sem hann er að fjalla um, eða hann fer hér beinlínis með blekkingar. Hæstv. landbrh. hlýtur að vita eða þyrfti a.m.k. að vita að landbúnaðarmál voru fyrst í stað utan við umræðurnar um samningaviðræður um EES. Lengi vel var það svo að það var ekki reiknað með því að það yrði í raun og veru tekið á landbúnaðarmálunum enda kom aldrei til greina að hin sameiginlega landbúnaðarstefna Evrópubandalagsins yrði hluti af þessum samningi af hálfu EFTA-ríkjanna. Það lá ljóst fyrir. Hins vegar tóku mál að þróast þannig, þegar leið á síðasta hluta líftíma fyrri ríkisstjórnar, að kröfur komu um það frá Evrópubandalaginu að taka landbúnaðarmálin inn. Fyrst í stað stóð hæstv. utanrrh. á móti því að ræða þá hluti vegna aðstæðna sem uppi voru í viðræðunum. Það var hann sem stjórnaði málsmeðferðini og viðræðunum í þessum efnum. Auðvitað er það sérkennilegt að heyra hæstv. landbrh. ráðast með þessum hætti að hæstv. utanrrh. nema hann sé að nota sér tækifærið með þessum hætti til að skamma hæstv. utanrrh. fyrir hluti sem síðan hafa gerst í viðræðunum vegna þess að hann sé ekki maður til að viðurkenna þau slys sem hafa orðið í samningaviðræðunum á síðustu mánuðum, m.a. 4. des. og auðvitað með undirskriftinni núna í byrjun maí. Ég held að hæstv. landbrh. ætti bara að gæta sín pínulítið í þessum efnum. Það er auðvitað óhjákvæmilegt ef hann heldur áfram uppteknum hætti að taka þá tíma í að ræða þetta ítarlega og auðvitað væri það mjög æskilegt ef hægt hefði verið að skapa tíma fyrir ítarlegri umræður um þetta grafalvarlega mál. Svör hæstv. landbrh. voru engin og hann bætir síst málstað sinn eða stöðu sína með því að verja mestöllu af takmörkuðum ræðutíma sínum í tilefnislausar, ástæðulausar og óréttmætar árásir á fyrri ríkisstjórn. Það bætir ekki á nokkurn hátt úr þeirri stöðu sem hæstv. landbrh. er í og ég held að hann sé í þeirri kastþröng í þessum efnum, því sambúðin við hæstv. utanrrh. er ekki betri en það, að honum veiti ekki af góðra manna samúð hér í þinginu en eigi ekki að standa í því að útrýma því litla sem eftir er af henni með framkomu af því tagi sem við upplifðum hér áðan.

Ólafur Ragnar Grímsson: Virðulegi forseti. Ég bar fram mjög einfalda og málefnalega spurningu til hæstv. landbrh. Hún var á þá leið að þar sem ráðherrann hefur lýst því að Evrópubandalagið hafi annan skilning á því hvað felist í þeirri grein EES-samningsins, sem hér hefur verið til umræðu, en ríkisstjórn Íslands, hver er það þá sem ákveður endanlega hvaða skilningur ræður? Þetta er mjög einföld, málefnaleg og skýr spurning. Ég fékk ekkert svar við henni frá hæstv. landbrh. Í stað þess ræðst hæstv. landbrh. á mig og aðra fyrrv. ráðherra í síðustu ríkisstjórn með ómálefnalegum dylgjum, sleggjudómum og æsingi. Ég velti því fyrir mér hvernig stendur á því að ráðherrann kýs að fara þessa leið. Er málstaðurinn svona vondur? Er varnarstaðan svo hæpin að ráðherrann leggi ekki í að segja í áheyrn hv. þm. Pálma Jónssonar og hv. þm. Egils Jónssonar að það verði ekki íslenski landbrh. sem ráði þessu? Er það kannski það sem verið er að fela með því að snúa umræðunni upp í árásir á migog aðra sem voru í fyrrv. ríkisstjórn, að hæstv. landbrh. leggur ekki í að viðurkenna það í ræðustól á Alþingi að hann verður búinn að missa tökin á þessu máli þegar EES-samningurinn verður fullgildur og ríkisstjórn Íslands verður þá líka búin að missa tökin á málinu þegar samningurinn um EES verður fullgildur. (Landbrh.:Ég óska að bera af mér sakir.) Já, það væri gott ef hæstv. ráðherra bæri af sér sakir, það væri gott og hvet ég hann til þess. En ég bið hann þá jafnframt um að svara þessari einföldu spurningu minni. Hann hefur lýst því að Evrópubandalagið hafi knúið á um að fá þetta ákvæði inn og það hafi fengið það inn. Nú er rokið upp og reynt að hafa einhvern annan skilning af hálfu ríkisstjórnar Íslands og hver kemur þá til með að ráða? Þá vil ég taka undir með hv. þm. Jóni Helgasyni. Það er auðvitað afar merkileg staða sem nú er upp komin að íslenskir bændur, þjóðþingið og stjórnvöld muni líklega í eitt til tvö ár vera í algerri óvissu um það hvort innflutningur á þessum landbúnaðarvörum muni verða hér að veruleika á grundvelli EES-samningsins. Ef það er stofnun EES-svæðisins sem á að úrskurða, sem ég tel að sé og væri fróðlegt að heyra skoðun landbrh., þá mun þetta mál ekki fást á hreint fyrr en einhvern tíma á árunum 1993--1994. Eða með öðrum orðum, allar áætlanir um íslenska landbúnaðarframleiðslu verða í uppnámi þangað til. Við erum því ekki að tala hér um eitthvert smámál. Þetta er auðvitað mál af þeirri stærðargráðu að hæstv. ráðherra verður að tala alveg skýrt þegar hann er spurður einfaldra spurninga en ekki að ráðast á fyrri ríkisstjórn út af allt öðru máli. Ég er alveg tilbúinn að ræða það við hæstv. ráðherra undir öðrum dagskrárlið en ekki þegar hann er síðastur á mælendaskránni og enginn annar hefur aðstöðu til þess að tala. Það var auðvitað aðferðin sem ráðherrann kaus, að nota sér þetta til að reyna að koma höggi í óskyldu máli á menn sem samkvæmt lögmálum umræðunnar höfðu ekki rétt til að taka til máls með eðlilegum hætti. Ég vil þess vegna brýna hæstv. ráðherra til að ræða landbúnaðarmálin ekki svona framvegis þegar EES-samningurinn kemur til umræðu. Við sem viljum málefnalegar umræður um þennan EES-samning frábiðjum okkur það að ráðherrarnir grípi til ómerkilegra bragða af því tagi sem hæstv. landbrh. gerði hér áðan nema það sé staðreyndin að hann þori ekki að segja það í áheyrn þingmanna Sjálfstfl. að ef EES-samningurinn verði staðfestur muni landbrh. Íslands, Halldór Blöndal, ekki lengur hafa þetta vald á sinni hendi heldur stofnanir Evrópubandalagsins og EES-svæðisins.

Ólafur Ragnar Grímsson(um þingsköp): Virðulegi forseti. Eðli þeirra þingskapa að leyfa hálftímaumræður utan dagskrár með mjög takmörkuðum umræðutíma, eina til tvær mínútur á hvern þingmann, er að fá fram skýr svör ráðherra við stuttum spurningum þingmanna. Ég bar fram, eins og ég hef sagt, bæði áðan og í umræðutímanum einfalda spurningu til hæstv. landbrh. sem hægt var að svara með einni setningu. Hann fékk annað tækifæri til að svara þessari spurningu, hann gerði það ekki. Ég vil mótmæla því að ráðherrar séu að misnota reglur þingsins til að ráðast að þingmönnum í stað þess að svara þeim spurningum sem ætlast er til að þeir svari sem ráðherrar í ríkisstjórn Íslands. Það fylgir því ábyrgð, hæstv. ráðherra Halldór Blöndal, að vera ráðherra í ríkisstjórn Íslands. Það er að veita þingi og þjóð skýr svör við einföldum spurningum. Það er auðvitað mjög athyglisvert að þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir hefur hæstv. landbrh. ekki fengist til að svara því í ræðustóli Alþingis hver mun úrskurða um þessi jöfnunargjöld eftir að EES-samningurinn hefur tekið gildi. Hæstv. landbrh. treystir sér ekki til að svara því. Kannski er það vegna þess að hann hefur ekki enn þá lesið EES-samninginn og kannast ekki við lagakafla og úrskurðarkafla samningsins. Ég ætla ekki að væna hann um það. En það er auðvitað mjög merkilegt að ráðherrann skuli ekki leggja í að svara þessari spurningu. (Forseti:Forseti vill minna hv. þm. á að hann er að ræða um gæslu þingskapa.) Ég ætlaði, virðulegi forseti, að biðja forseta þess vegna á þeim skamma tíma sem eftir er af þessu þingi að áminna ráðherrana um það utan þingsalar til að greiða fyrir umræðum að þeir svari þeim einföldu spurningum sem til þeirra er beint á málefnalegum grundvelli því að við höfum engan áhuga á að standa í skaki af því tagi sem við þurfum að gera hér, en við látum heldur ekki bjóða okkur það að ráðherrarnir svari ekki einföldum og skýrum spurningum. Ég vil þess vegna beina því til forsetans, til að greiða fyrir þingstörfum næstu sólarhringa, að ráðherrarnir hagi sér með eðlilegum hætti.

Að lokum vil ég svo ítreka það að enginn ráðherra, hvorki landbrh. né viðskrh., hefur treyst sér til þess að fullyrða að athugasemdir Íslands við þessa samningsgrein hafi verið fluttar með skriflegum hætti. Ég vek athygli manna á því. Þessir ráðherrar voru spurðir að því: Hefur verið bréfað um þennan skilning íslensku ríkisstjórnarinnar? Hefur verið bókað um þennan skilning íslensku ríkisstjórnarinnar? Þeir hafa ekki treyst sér til að svara því. Það eina sem þeir hafa sagt er að Gunnar Snorri Gunnarsson, embættismaður í utanrrn., hafi fjallað um málið. Þótt þeir séu spurðir um bókun eða bréf skjóta þeir sér undan að svara. Ályktunin, sem hægt er að draga af þessu, er einfaldlega sú að íslenska ríkisstjórnin hefur hvergi á blaði lagt fram þennan skilning á þessari sérstöku grein gagnvart Evrópubandalaginu. Þá er auðvitað alveg ljóst að vígstaða Íslands til að andmæla skilningi Evrópubandaslagsins á greininni, þegar stofnanir EES-svæðisins fara að fjalla um málið, verður nánast engin.