Skýrsla utanrrh. um niðurstöður samninga um Evrópskt efnahagssvæði

Ólafur Ragnar Grímsson: Virðulegi forseti. Það er rétt hjá hv. þm. Eyjólfi Konráð Jónssyni að Alþingi hefur mjög góðan tíma til að meta þennan samning og Alþingi þarf góðan tíma til að meta þennan samning. Það er rétt hjá hv. þm. Eyjólfi Konráð Jónssyni, formanni utanrmn., að það er nauðsynlegt að menn ætli sér næstu mánuði og fram á næsta ár til þess að fara vandlega yfir þau atriði sem eru óljós og kunna að orka tvímælis í þessum samningi.

Hv. þm. Steingrímur Hermannsson, sem að utanrrh. frátöldum hefur kannski átt manna stærstan þátt í þróun þessa máls á síðustu tveimur árum, rakti hér í mjög vandaðri ræðu fjölmörg atriði sem orka tvímælis í þessum samningi. Þegar höfð eru í huga orð formanns utanrmn. og orð fyrrv. forsrh., þá er það vægast sagt dálítið hjákátlegt að hæstv. utanrrh. hefur kosið að leggja málið þannig fyrir þingið hér í dag og þjóðina í gær að málinu sé lokið, það sé einfalt og hægt að bóka að það sé harla gott. Hann hefur enn ekki nefnt eitt einasta atriði í þessum samningi sem kunni að orka tvímælis, sem kunni að vera neikvætt, sem sé eitthvað sem við höfum þurft að borga Evrópubandalaginu fyrir það sem við höfum fengið í staðinn. Hann hefur þvert á móti hvað eftir annað notað orðalag frá erlendum manni og gert að sínu að Íslendingar hafi fengið allt fyrir ekki neitt og allri gagnrýni, sem sett hefur verið fram, eða spurningum eða efasemdum, hefur hann svarað á þann veg að ekkert sé hæft í slíku.

Virðulegi forseti. Ég tel það afar óheppilegt fyrir málsmeðferðina að hæstv. utanrrh. og reyndar einnig hæstv. forsrh. skuli hafa kosið að leggja málið þannig fyrir að a.m.k. þeir tveir séu komnir að ótvíræðri niðurstöðu, þeir þurfi ekki að velta neinu fyrir sér lengur. Málinu er lokið í þeirra huga. Ég vil biðja hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh. að hugleiða mjög vandlega þær spurningar og þá atriðaskrá sem hv. þm. Steingrímur Hermannsson fór yfir hér í sinni ræðu vegna þess að þar var að finna efnislega, ítarlega lýsingu á því sem þarf að liggja ljóst fyrir en gerir ekki nú áður en nokkur sæmilega vandaður þingmaður eða Íslendingur getur svarað því hvernig hann dæmir þennan samning. Þetta er ekki mál sem hægt er að dansa með eins og menn kunna að gera stundum hér í stjórnmálunum og leika sér að. Þetta er stærsti samningur sem Íslendingar hafa gert í áratugi, eins og hér hefur verið sagt í ræðustól, og hann er svo flókinn og hann er svo margþættur og hann á eftir að hafa svo afgerandi áhrif á íslenskt þjóðfélag að ekki er hægt á þessu stigi að komast að ákveðinni niðurstöðu um hver afstaða manna er nema menn vilji fara í vandaða umfjöllun um málið og vilji ekki í staðinn gera það að trúaratriði eða pólitísku hagkvæmnisatriði hver afstaðan er.

Í þeirri ríkisstjórn sem hv. þm. Steingrímur Hermannsson veitti forstöðu studdi Alþb. það eindregið að farið væri í viðræður um Evrópskt efnahagssvæði. Hvers vegna gerðum við það? Vegna þess að við töldum að þar kynni að vera á ferðinni mikilvæg hagsmunamál sem við þyrftum að kanna mjög rækilega hvort við gætum leitt til lykta á þann veg að Íslandi væri til farsældar. Hins vegar var það aldrei í okkar huga að það væri sjálfgefið frá upphafi að niðurstaðan væri jákvæð eða þá þótt einhver áfangi væri kannski að baki að menn væru þar með búnir að gera upp sinn heildarhug. Það lá alltaf fyrir af hálfu okkar, og ég taldi nú reyndar samstarfsflokkanna einnig, Framsfl. og Alþfl., að að leiðarlokum ætluðu menn að meta hvað hefði komið út úr ferðinni, hverjir væru plúsarnir og hverjir væru mínusarnir. Og það var auðvitað líka þannig að samningnum væri ekki lokið fyrr en öllu væri lokið og þess vegna ekki hægt af hálfu utanrrh., og beinlínis fölsun, að lýsa því yfir hér að niðurstaða í einstökum þáttum saminganna hafi verið fengin fyrir mörgum mánuðum eða hálfu ári síðan. Ef Ísland hefði kosið svo hefði það, allt þar til á Lúxemborgarfundinum fyrir nokkrum dögum síðan, getað tekið upp hvaða mál sem var varðandi þennan samning. Það var engu lokið og engin niðurstaða fengin fyrr en öllu væri lokið.

Virðulegi forseti. Ég vona að allir flokkar hér á Alþingi geti sameinast um þann anda sem var í ræðu hv. þm. Eyjólfs Konráðs Jónssonar og hv. þm. Steingríms Hermannssonar og við gefum okkur góðan tíma á næstu vikum og mánuðum til þess að fara yfir þetta mál. Þessari umræðu verði ekki strax á fyrsta degi breytt í það hverjir vilja vera í halelúja-kórnum og hverjir ekki.

Það er rétt sem komið hefur fram að innan síðustu ríkisstjórnar var sú meginstefna sett fram í upphafi að við óskuðum eftir því að því kerfi yrði komið á að frjáls verslun yrði með sjávarafurðir í þeim skilningi að Evrópubandalagið legði niður ríkisstyrki þannig að allar þjóðir og öll fyrirtæki sætu við sama borð í þeim viðskiptum. Hvers vegna gerðum við það? Jú, vegna þess að Evrópubandalagið sjálft og ríki þess hafa varið svo miklum fjármunum í ríkisstyrki til sjávarútvegsfyrirtækja að það eru dæmi um það að samkeppnisfyrirtæki okkar íslensku fyrirtækja hafi fengið 75% af öllum fjárfestingarkostnaði sínum greidd úr sjóði Evrópubandalagsins eða úr ríkissjóði viðkomandi ríkis. Við erum að keppa við ríkisstyrkta framleiðslu í Evrópubandalaginu sem fær jafnvel þrjá fjórðu af öllum sínum fjárfestingarkostnaði greidda af hinu opinbera. Evrópubandalagið hafnaði þessari kröfu. Engu að síður ákváðum við að halda áfram og settum fram þá varakröfu að Evrópubandalagið samþykkti grundvallarregluna um frjálsan markaðsaðgang fyrir allar sjávarafurðir og eins og hér hefur komið fram hvað eftir annað var þeirri grundvallarreglu hafnað.

Evrópubandalagið hefur þess vegna hafnað tveimur grundvallarreglum frjálsra viðskipta, virðulegi utanrrh., og það er dálítið merkilegt að Evrópubandalagið gerir kröfur um að við leiðum í lög grundvallarreglur um frjáls viðskipti á þjónustumarkaði, frjáls viðskipti á gjaldeyrismarkaði, frjáls viðskipti á almennum fjárfestingarmarkaði, frjáls viðskipti á vinnumarkaði en Evrópubandalagið hefur hafnað því að innleiða tvær af höfuðgrundvallarreglum frjálsra viðskipta á sviði sjávarútvegsins, reglunni um enga ríkisstyrki og reglunni um tollfrjálsan aðgang. Það er mjög mikilvægt að menn átti sig á þessari staðreynd, sérstaklega í ljósi þess að yfirlýst stefna núverandi ríkisstjórnar var að það væri ófrávíkjanleg krafa fyrir samningunum um Evrópskt efnahagssvæði að grundvallarreglan um frjálsan markaðsaðgang yrði viðurkennd. Núverandi ríkisstjórn virðist hins vegar hafa breytt þeirri stefnu sinni og er nú reiðubúin að taka ákveðnar tollalækkanir sem ígildi þess.

Það kom í ljós í gærkvöldi þegar við fengum í hendur þann texta, sem gengið var frá í Lúxemborg, að komið var inn ákvæði, sem við í utanrmn. höfðum aldrei heyrt um áður, þar sem EFTA-ríkin skuldbinda sig til þess að vera ekki með ríkisstyrki á sviði sjávarútvegs. Það er sem sagt búið að snúa dæminu við í þessum samningi. Í stað þess að krafan væri upphaflega sú að það væri Evrópubandalagið sem hætti sínu styrkjakerfi í sjávarútvegi hefur Evrópubandalagið náð því fram í þessum samningi að EFTA samþykkir eitt og sér að vera ekki með ríkisstyrki af neinu tagi í sjávarútvegi án þess að Evrópubandalagið breyti í nokkru ríkisstyrkjum sínum. Þetta er mjög merkilegt ákvæði og var lítið um það rætt í ræðu hæstv. utanrrh.

Hvað þýðir þetta í reynd? Þetta þýðir það í reynd að Evrópubandalagið er með frjálsar hendur til þess að auka ríkisstyrkina í sjávarútvegi Evrópubandalagsríkjanna eins og það vill. En EFTA-ríkin eru búin að binda hendur sínar í þeim efnum. Með öðrum orðum: Frjálsu viðskiptin eiga að vera á þann veg að Evrópubandalagið getur haldið áfram að hlaða ríkisfyrirgreiðslu og ríkisstyrkjum og sjóðasukki, virðulegi forsrh., í sjávarútveginn, en EFTA-ríkin og Ísland mega ekki gera neitt.

Hvað getur þetta svo þýtt í einstökum tilvikum? Það getur þýtt t.d. að við fögnum því að fá núna möguleika til þess að flytja inn flök t.d. á breska markaðinn. Það er mikilvægur ávinningur. Ég fagna því að það hefur tekist. En Evrópubandalagið hefur möguleika til að vega upp þessar tollaívilnanir gagnvart Íslandi með því að auka styrkina til fyrirtækjanna, t.d. á Humber-svæðinu, þannig að samkeppnisstaða þeirra væri óbreytt á eftir. Þau hafa að vísu þurft að horfa framan í það að Íslendingar greiði ekki lengur neina tolla, en þá kemur bara breska ríkið eða Evrópubandalagið og lætur þau fá meiri peninga þannig að þau geta haldið áfram að keppa við íslenska framleiðslu í þessum efnum. Alls staðar þar sem menn viðurkenna grundvallarreglurnar um frjáls viðskipti og tollalækkanir sem hluta frjálsra viðskipta eru settar hömlur, eru settar bremsur á það hvort ríki getur beitt ríkisstyrkjum til þess að vega upp á móti tollaívilnunum annars ríkis. Það er ekki gert í þessum samningi. Evrópubandalagið og einstök ríki þess hafa áfram fullkomlega frjálsar hendur í þessum efnum. Það er mjög mikilvægt að menn geri sér grein fyrir þessu í öllum fagnaðarlátunum yfir tollalækkunum sem eru mikilvægar og ber að fagna. Ég tek undir það með hv. þm. Steingrími Hermannssyni að það er mjög mikilvægt að það tókst að ná meiru fram í þeim efnum en á horfðist. En það breytir því ekki að Evrópubandalagið getur hjálpað framleiðendunum hjá sér að ná þessu í gegnum ríkisstyrkjakerfið aftur. Þetta má ekki skilja á þann veg að tollalækkanirnar séu einskis virði. Því fer víðs fjarri. Þær eru mikils virði. En menn mega ekki túlka þetta mál og kynna það fyrir þjóðinni án þess að setja þetta í samhengi við það sem Evrópubandalagið hefur neitað að gera, þ.e. neitað að afnema ríkisstyrkina og neitað að veita fullan markaðsaðgang.

Það er einnig nauðsynlegt að menn hafi það í huga að með þessum samningi fá Norðmenn réttindi til að keppa við íslenskan sjávarútveg í einstökum greinum á markaðssvæði Evrópubandalagsríkjanna sem þeir hafa ekki haft jafngóða aðstöðu til á undanförnum árum vegna þess að við höfum haft bókun 6 en þeir ekki svo að íslenskur sjávarútvegur og framleiðsla geta búið við lakari samkeppnisstöðu að hluta til í einstökum greinum á eftir vegna þess að samkeppnisstaða Norðmanna styrkist. Þetta er auðvitað þáttur sem menn verða líka að horfa á ef menn hafa áhuga á því að leggja málið fyrir í heild sinni.

Þótt það sé mjög mikilvægt að tollalækkanir hafi náðst fram þá verður engu að síður að gera það alveg skýrt að enn þá eru ýmsar mikilvægar greinar sjávarútvegsins sem ýmist fá engar tollalækkanir eða eiga að borga toll áfram þótt hann sé kannski ekki hár. Þegar menn eru að segja að þetta opni mikla framleiðslumöguleika fyrir fullvinnslu á íslenskum sjávarafurðum þá er staðreyndin því miður sú að margar fullvinnsluvörur í sjávarútvegi njóta ekki tollfríðinda samkvæmt samningnum. Því miður. Þannig eru þróunarmöguleikarnir einhverjir en þeir eru ekki ótakmarkaðir.

Ef fiskeldið á Íslandi hefði reynst arðvænlegri grein en reyndin hefur því miður verið þá væri það auðvitað mjög alvarlegt fyrir okkur að vera núna að ræða samning þar sem lax og laxaafurðir eru algerlega utan við þann árangur sem náðst hefur. Áfram væru laxaafurðir á listanum sem hæstv. utanrrh. kallaði bannlistann, þ.e. þar er ekki um tollalækkanir að ræða, hvað þá heldur afnám tolla. Ef nú laxarækt og laxaframleiðsla á Íslandi yrði arðvænleg grein --- og við þurfum ekki að fara nema tvö ár aftur í tímann þegar var fullyrt hér í þessum ræðustól að framleiðsla á eldislaxi og öðrum greinum laxaræktar gæti skilað okkur 5, 6, 7--8 milljörðum í þjóðarbúið eftir fáein ár --- þá væri sú framleiðsla algerlega fyrir utan þann árangur sem hér er verið að tala um. Evrópubandalagið hafnaði því að veita laxaframleiðslunni þessi réttindi. Kannski skiptir þetta okkur ekki máli vegna þess að fiskeldið geti ekki verið framtíðargrein í landinu. En verði fiskeldið framtíðargrein í landinu og kannski vaxtarbroddur eins og sumir töldu fyrir nokkrum árum þá er það mjög alvarlegt mál að við erum hér að gera samning þar sem framleiðsla á laxi verður á bannlistanum hvað tollalækkanir snertir.

Virðulegi forseti. Ég hef sagt það í umfjöllun utan þings að Evrópubandalagið er að fá mikið fyrir sinn snúð í þessum samningi. Og það er dálítið merkilegt að virðulegur utanrrh. kýs að ræða það aldrei hvað Evrópubandalagið er að fá fyrir sinn snúð. Hvað er það? Jú, það er í grófum dráttum það að eftir að þessi samningur tekur gildi þá getur hvaða fyrirtæki sem er, hvaða einstaklingur sem er í Evrópubandalagsríkjunum keypt hér fyrirtæki og hafið hér atvinnu í nánast öllum öðrum greinum íslensks efnahagslífs en í sjávarútvegi, t.d. í bankastarfsemi, tryggingastarfsemi, ferðaþjónustu, hótelrekstri, verslunarrekstri, viðskiptum, ráðgjafarþjónustu og þannig koll af kolli. Ef ríkisstjórnin framkvæmir áform sín um einkavæðingu, sem ég veit t.d. að virðulegur viðskrh. hefur mikinn áhuga á og Sjálfstfl. hefur mikinn áhuga á, þá er líka nauðsynlegt að menn geri sér grein fyrir því hvaða áhrif sú einkavæðing hefur á möguleika erlendra aðila. Það er alveg rétt sem hv. þm. Steingrímur Hermannsson benti á, að samspil einkavæðingarstefnu ríkisstjórnarinnar og samningsins um Evrópskt efnahagssvæði gæti haft það í för með sér að erlendir aðilar mundu hér í lok aldarinnar eiga allar virkjanir á Íslandi. Nú segir virðulegur utanrrh. hræðsluáróður. Óskandi að svo væri, virðulegi utanrrh. Óskandi væri að þetta væri bara bábilja í mér sett fram í þeim tilgangi að hræða fólkið í landinu gegn virðulegum utanrrh. Engu að síður er það staðreynd að ef ríkisstjórnin framkvæmdi þá stefnu að breyta Landsvirkjun í almenningshlutafélag, byði hlutabréfin til sölu á almennum markaði og gerði það sama við Rafmagnsveitur ríkisins og Orkubú Vestfjarða, þá eru þessi orkufyrirtæki þar með orðin almenn viðskiptafyrirtæki og engar hömlur í þessum samningi á því að erlendir aðilar geti keypt hlutabréfin og þannig smátt og smátt eignast fyrirtækin. Einmitt þess vegna vildum við í síðustu ríkisstjórn, t.d. fulltrúar Alþb., að í samningnum um Evrópskt efnahagssvæði kæmi sértækur fyrirvari um orkufyrirtæki þannig að það væri alveg sama hvort þau væru í einkaeign eða opinberri eign hér á Íslandi. Við mundum alltaf halda þeim í okkar höndum. Því var hins vegar hafnað að það væri sértækur fyrirvari varðandi orkulindirnar.

Sama gerðum við varðandi landið. Við sögðum líka: Fiskurinn er dýrmæt auðlind. Allir voru sammála um það í síðustu ríkisstjórn að það kæmi ekki til greina að útlendingar hefðu rétt til þess að eignast fiskinn. Um það er þess vegna sértækur fyrirvari í þessum samningi. Við vildum líka í síðustu ríkisstjórn hafa sértækan fyrirvara um landið vegna þess að við töldum landið vera jafnmikla auðlind og fiskimiðin. Því var hafnað. Hæstv. utanrrh. segir nú á frekar ósmekklegan hátt að hefði fyrrv. landbrh. staðið sig í stykkinu þá gætum við núna verið að ræða það hvernig mætti komast fram hjá því að enginn fyrirvari er um landið. Ástæðan fyrir því, virðulegi utanrrh., að það var ekki gert, er eins og þú veist að við vildum láta halda áfram að reyna á það hvort Ísland fengi ekki líka viðurkenningu á sértækum fyrirvara varðandi landareignina eins og við fengum varðandi fiskimiðin vegna sérstöðu okkar þar sem 250 þúsund manns búa í stóru landi með dýrmæt auðæfi á jörðum landsins. Ágreiningurinn í síðustu ríkisstjórn var um það að utanrrh. vildi ekki sækja þessa kröfu. Hann vildi ekki halda henni lengur til streitu. En við, t.d. fulltrúar Alþb., vildum að henni yrði áfram haldið til streitu.

Ég vil nefna hér til viðbótar vatnið. Ekki vatnið sem er notað til þess að virkja heldur vatnið sem við setjum á flöskur eða í dósir og flytjum til útlanda. Ég hef heyrt ýmsa halda því fram að eftir 10--15 ár gætu tekjur Íslendinga af útflutningi á vatni í neytendaumbúðum numið álíka miklu og tekjurnar sem við höfum núna af sjávarafla, einfaldlega vegna þess að vatnið er orðið dýr munaðarvara á flestum svæðum heims. Það er alveg ljóst að duglegir atvinnurekendur eins og Davíð Scheving Thorsteinsson hafa á síðustu 2--3 árum unnið frábært brautryðjendastarf á þessu sviði, svo afgerandi að mér er sagt að það fari einn gámur á dag frá hans fyrirtæki einu til útlanda með þessa framleiðsluvöru, vatn í dósum. Nú spyr ég: Er þessi samningur þannig að erlend fyrirtæki, t.d. Perrier í Frakklandi, fái ótakmarkaðan rétt eins og menn fá t.d. til þess að stofna banka, til þess að setja hér upp átöppunarverksmiðjur fyrir vatn til að setja það í dósir og neytendaumbúðir þannig að erlend fyrirtæki geti tekið allan arðinn af því að nýta þessa auðlind okkar, vatnið? Ég teldi það mjög illa farið ef við af skammsýni í þessum samningi, bara með því að einblína á fisk sem auðlind, værum að veita erlendum fyrirtækjum rétt á að nýta aðra auðlind sem kann kannski á 21. öldinni, virðulegi utanrrh., að gefa mönnum enn glæsilegri máltíðir á 1. farrýminu en fiskurinn. Þá mundum við bara vakna upp við það að samningurinn sem gerður var af lestarstjóranum 1991 hefði einfaldlega haft það í för með sér að það sæti enginn Íslendingur við það borð að nýta þetta vatn.Ég tel þess vegna að það sé eitt af þeim atriðum sem Alþingi þarf að kanna í meðferð málsins: Hvað um nýtingu vatnsins sem auðlindar í þessum samningi?

Ég ætla ekki að rekja hér ítarlega það sem sagt hefur verið varðandi landakaupin og varðandi vinnumarkaðinn. Það hefur þegar komið fram, t.d. hjá hv. þm. Steingrími Hermannssyni. Það er alveg ljóst að ráðherrarnir í ríkisstjórninni ætla að fara þá leið að þeir ætla að sætta sig við það að vera ekki með sérstakan fyrirvara um eignarhald Íslendinga á landi í þessum samningi. Þeir segja: Við skulum setja girðingar í íslensk lög sem eiga að tryggja það að við missum ekki landið í hendur útlendinga. Og ég virði alveg það sjónarmið utanrrh. að hann segir: Ég vil ekki að landið fari í hendur útlendinga. En þá spyrjum við hin: Hvernig á að tryggja það? Þetta er slíkt lykilatriði, eignarhaldið á Íslandi. Ísland er ekki bara fiskimið. Ísland er eyja eins og allir vita. Hvernig á að tryggja eignarhaldið á Íslandi? Og þá vona ég að virðuleg ríkisstjórn verði við þeim tilmælum sem hv. þm. Steingrímur Hermannsson setti fram hér áðan að áður en samningur um Evrópskt efnahagssvæði kemur til endanlegrar afgreiðslu á Alþingi verði búið að setja lög sem tryggi það að landið verði áfram í eigu Íslendinga þrátt fyrir þennan samning. Það er ekki hægt að ætla þinginu eða þjóðinni að taka afstöðu til þessa samnings með það algerlega opið hvernig á að ganga frá því í íslenskri löggjöf að landið verði áfram í okkar eign.

Varðandi vinnumarkaðinn þá er það líka ljóst að samtök launafólks þurfa mjög rækilega að kanna það á hvern hátt þessi samningur kann að breyta réttindastöðu launafóks á Íslandi í samkeppni við það erlenda vinnuafl sem hingað kann að koma.

Virðulegi forseti. Við settum hér á síðasta þingi lög um fjárfestingu útlendinga í íslensku efnahagslífi. Þar settum við alls konar girðingar eins og hv. þm. Steingrímur Hermannsson rakti hér. Við settum girðingar um hlutfall sem útlendingar mættu eiga í íslenskum bönkum, við settum girðingar um hámark hvað snertir heildarfjárfestingu útlendinga í einstökum greinum, íslensku atvinnulífi. Allar þessar girðingar nema sú sem snýr að sjávarútveginum fjúka í þessum samningi. Öll ákvæði sem voru sett um búsetuskyldu, ríkisborgararétt, eignarhlutfall og hámarksupphæðir fara burt.

Ég tel það út af fyrir sig alveg vera eðlilegt að t.d. erlend verslunarfyrirtæki geti stofnað hér matvöruverslanir og boðið Íslendingum lægra vöruverð. Ég sé í sjálfu sér enga ástæðu til þess að við séum endilega að vernda íslenska verslunarstétt hvað það snertir ef neytendur fá hagstæðari kjör. Ég hef líka sagt að það geti verið mjög sterk rök fyrir því að íslenskir neytendur geti keypt ódýrari farmiða til útlanda, geti keypt hagkvæmari tryggingar fyrir húsin sín og bílana sína. Fyrir öllu þessu er hægt að færa skýr og sterk rök. En hin hliðin á peningnum er líka sú að sjálfstætt ríki þarf ekki bara að hafa þing og ríkisstjórn og dómstóla. Það þarf líka að hafa ákveðna grundvallarþætti efnahagsstarfseminnar í sínum höndum ef sjálfstæði á að vera meira en form. Og það er sú spurning sem við þurfum að svara hér. Hvernig er það tryggt að ákveðnir grundvallarþættir efnahagsstarfseminnar séu áfram í okkar höndum? Það er rétt sem hæstv. utanrrh. hefur sagt að það felst ekki fullveldisafsal í þessum samningi hvað það snertir að Alþingi þarf auðvitað að samþykkja samninginn. En, virðulegi utanrrh., ég tel það skyldu þína vegna þess að þú ert ekki bara utanrrh. Alþfl. eða þessarar ríkisstjórnar, þú ert utanrrh. Íslendinga, ég tel það skyldu þína að um leið og þú fullyrðir að í þessu felist ekki fullveldisafsal með þeim rökum sem þú notaðir nú hér í 20. eða 30. sinn í ræðustólnum að benda þjóðinni og þinginu jafnframt á það að ef samningurinn verður gerður að lögum þá verður svigrúm Alþingis og þjóðarinnar til þess að taka ákvarðanir í efnahagsmálum þrengt allverulega. Þá verður svigrúmið til þeirra ákvarðana sem við höfum hingað til tekið í þessum sal og ríkisstjórnin hefur tekið við Lækjartorg til þess að stýra efnahagslífinu hér þrengt allverulega. Ég veit að t.d. virðulegur viðskrh. telur bara gott að þrengja þetta með þessum hætti vegna þess að hann hefur oftast trú á menntað einveldi í þessum efnum. En við hin, sem viljum kannski lýðræðislegri skipan, höfum talið mikilvægt að Alþingi og ríkisstjórnin hefðu þennan rétt. Og það er alveg nauðsynlegt að fara yfir það nákvæmlega fyrir þjóðina og fyrir þingið hvað þingið getur ekki gert eftir að það er búið að samþykkja þennan samning.

Virðulegi forseti. Ég skal ljúka máli mínu á örfáum mínútum. Ég ítreka þá ósk, sem sett hefur verið fram, að þjóðaratkvæði fari fram um þennan samning. Og ég verð að segja að ég bara skil ekki hvers vegna ríkisstjórnin hefur ákveðið strax í upphafi umræðunnar að hafna þeirri ósk. Ef málið er svona einfalt, skýrt og augljóst, eins og fram hefur komið í máli utanrrh. hér í dag og forsrh. í fjölmiðlum í gær, hlýtur það að vera ákjósanlegt fyrir ríkisstjórnina að leggja málið fyrir þjóðaratkvæði. Þess vegna harma ég að hæstv. utanrrh. skyldi lýsa því yfir að ríkisstjórnin hefði ákveðið að hafna kröfunni um þjóðaratkvæði og ég óska eftir því að ríkisstjórnin endurskoði þá afstöðu sína.

Alþb. mun beita sér fyrir því á næstu vikum og mánuðum að þessi samningur fái rækilega umfjöllun hér í þinginu, í þjóðfélaginu, hjá samtökum atvinnulífs og samtökum launafólks. Við viljum leggja mikið í það að fram fari rækileg kynning á þessum samningi. Ekki á svona áróðursfundum þar sem utanrrh. talar bara einn í einhverri kappræðu við menn úti í sal, ég hef nokkra reynslu af því að mæta með utanrrh. á svoleiðis fundum, ég veit hvernig þeir eru, heldur á málefnalegum og efnislegum fundum þar sem málið er lagt fyrir ítarlega og hlutlaust og menn hafa fullan möguleika til þess að meta það með sanngjörnum og eðlilegum hætti. Það er þannig kynning og þannig umræða sem þarf að fara fram í þjóðfélaginu um þetta mál.

Kristín Einarsdóttir: Virðulegi forseti. Nú liggur fyrir að samningur hefur verið gerður um Evrópskt efnahagssvæði milli ríkisstjórna EFTA-landanna og EB og hefur hæstv. utanrrh. gert okkur einhverja grein fyrir samningnum út frá sínu sjónarmiði. Mér heyrðist hann vera mjög sammála því sem sagt var um samninginn og í hans máli kom reyndar mjög skýrt fram að hann teldi að þarna hefðum við fengið allt fyrir ekkert því að hann talaði eingöngu um að allt væri mjög jákvætt og mjög gott. Það væri ekki hægt að finna nokkurn einasta galla við þennan samning.

Ég verð að lýsa því að ég hef vissar áhyggjur ef þetta er sá boðskapur sem hann ætlar að flytja þjóðinni og byrjar nú í kvöld, samkvæmt auglýsingu undirritaðri af utanrrn., en þar kemur fram að almennur borgarafundur verður til að kynna samninginn um Evrópskt efnahagssvæði. Væntanlega greiðir utanrrn. þá kostnað sem af þessum fundi hlýst þannig að ég velti því fyrir mér hver muni þá fara um landið og gera grein fyrir þeim hættum og þeim göllum sem geta hugsanlega verið á þessum samningi og hver muni greiða þann fundakostnað.

Ég vil spyrja hæstv. utanrrh. hvernig hann hyggst almennt standa að kynningu á þessum samningi og hvort ræða hans hér áðan er forsmekkurinn að því sem þjóðin á að fá í kynningu á honum. Því að ef svo er, er það auðvitað ekki nokkur einasta kynning heldur er það einhliða áróður og þeir gallar og þær hættur, sem geta fylgt þessum samningi, koma á engan hátt fram. Ég vil því fá upplýst hvernig þeim fundum verður hagað ef sá fundur sem verður í kvöld er upphafið að einhverri fundaröð.

Okkur almennum þingmönnum er nokkur vandi á höndum að fjalla um þennan samning þrátt fyrir þá kynningu sem hér fór fram. Við höfum ekki séð hann enn þá og ekki getað kynnt okkur hann. Hann hefur að einhverju leyti verið kynntur í utanrmn. en auðvitað hefur enginn tími unnist til að kynna sér hvað þarna er á ferðinni og hvort það er rétt, sem hér hefur margoft verið haldið fram, að allir okkar fyrirvarar séu inni og engar hættur séu því samfara að gerast aðilar að Evrópsku efnahagssvæði. Ef svo er hefur mikið breyst frá því í júlí því að við þau samningsdrög, sem þá lágu frammi, var margt að athuga. Í þeim drögum fólust greinilega ýmsar hættur þannig að mikið má þá hafa breyst frá því í lok júlí ef allt í einu eru engar hættur samfara þessum samningi.

Það er auðvitað öllum ljóst að grundvöllurinn fyrir þessum samningi er lög og reglur Evrópubandalagsins, sem eiga að gilda á þessu svæði um fjórfrelsið svonefnda, þannig að líkja mætti því að samþykkja hann við inngöngu í Evrópubandalagið að því er varðar þau atriði og má því segja að það sé þá um nokkurs konar inngöngu að 60% inn í Evrópubandalagið. Það finnst mér eðlilegt að komi fram og hæstv. utanrrh. hlýtur að gera þjóðinni grein fyrir því þegar hann þeysist um landið til að kynna þennan samning.

Mér fannst vanta í máli hans áðan að gera það alveg ljóst að lög Evrópubandalagsins eru æðri okkar lögum og það kom alls ekki fram, sem er eitt af því sem ég hef haft áhyggjur af, hvað verður með ný lög sem sett verða á þessu Evrópska efnahagssvæði. Eru það ekki í raun og veru lög og reglur Evrópubandalagsins sem við þurfum að samþykkja, ekki bara núgildandi lög heldur þau sem munu verða sett, sem ákvörðuð eru af Evrópubandalaginu í raun? Þó svo að ákvæði séu um það að við getum hugsanlega hafnað þeim hér á Alþingi verður það í raun varla hægt vegna þess að ef við höfnum þeim, erum við þá bara ekki að segja okkur úr þessu Evrópska efnahagssvæði?

Þann 31. júlí sl. var viðtal við Frans Andriessen í í Information og ég ætla að leyfa mér að lesa hér í þýðingu sem hljóðar svo, með leyfi forseta:

,,Tengsl EFTA-ríkjanna við ákvarðanakerfi Evrópubandalagsins verður takmarkað við að þau geti gert grein fyrir sjónarmiðum sínum á vissum skýrt afmörkuðum sviðum. Gert grein fyrir sjónarmiðum sínum, ég endurtek það. ,,Þegar allt kemur til alls verður það Evrópubandalagið sem ákvarðar hvað gerist á Evrópsku efnahagssvæði.

Þetta eru ummæli Frans Andriessens þannig að þetta er hans skoðun. Hefur þetta eitthvað breyst frá 31. júlí? Hefur eitthvað breyst með það að Evrópubandalagið mun í raun ákvarða lög og reglur á þessu svæði og þar með hér á Íslandi? Á þessu sviði, ef af þessum samningi verður, afsalar Alþingi sér því verulegum hluta af löggjafarvaldinu og framselur það í raun til annarra þjóða og að mínu mati er þarna um verulegt fullveldisafsal að ræða og ég er ekki ein um þá skoðun.

Það hefur einnig mikið verið rætt um að dómsvaldinu sé líka að verulegu leyti afsalað til yfirþjóðlegs dómstóls þannig að á þessum tveimur sviðum er um verulegt valdaafsal að ræða. Norðmenn telja að þarna sé um valdaafsal að ræða og þess vegna þarf þrjá fjórðu hluta atkvæða í norska þinginu til að þessi samningur verði samþykktur. Nú er talinn mjög mikill vafi á því í Noregi að svo verði og mig langar í því sambandi að beina þeirri spurningu til hæstv. utanrrh.: Hvað verður um sjávarútvegskaflann í samningnum ef Norðmenn fella hann í Stórþinginu? Fellur hann þá allur úr gildi eða mun hann gilda gagnvart öllum öðrum þjóðum sem þarna áttu aðild að? Mér er það ekki ljóst af máli hæstv. ráðherra hér áðan. Ég tel mjög mikilvægt, ekki síst í ljósi þessa fullveldisafsals, að þessi samningur verði borinn undir þjóðaratkvæði og tel það raunar sjálfsagt mál, ekki eingöngu vegna þessa heldur tel ég að svo stórt mál sem þarna er á ferðinni verði að bera undir þjóðaratkvæði og ætti raunar aðeiga við um miklu fleiri mál. Því vona ég að niðurstaðan verði sú að þetta mál verði borið undir þjóðaratkvæði áður en endanleg afstaða verður tekin.

Ráðherrann hefur löngum haldið því fram og hélt því fram áðan að auðvelt væri að setja í íslenska löggjöf ákvæði um eignarhald á landi. Ef þetta er svona auðvelt að hans mati og ekkert virðist standa í veginum fyrir því að Evrópubandalagið muni taka það gott og gilt, hvers vegna í ósköpunum var það þá ekki sett inn í samninginn? Ef það var skilningur allra að í lagi væri að hafa þessi ákvæði inni í íslenskum eða þá norskum lögum, hvers vegna í ósköpunum var það þá ekki gert?

Ég vil benda hæstv. ráðherra á að nýlega hefur fallið dómur, sem hann hlýtur að vita um, í Bretlandi um að það væri óheimilt að hafa inni í breskum lögum sérákvæði um réttindi breskra þegna umfram aðra. Ef við eigum að geta haft inni í okkar löggjöf réttindi íslenskra þegna umfram aðra hljótum við að geta sett það inn í samninginn. Að vísu heyrðist mér á ráðherranum áðan að eingöngu væri um að ræða búseturétt og forkaupsrétt sveitarfélaga og ríkisins að bújörðum. Ég sé fyrir mér að meira en stór hluti landsins væri þá kominn í ríkiseign eða í eign sveitarfélaga en ég hélt að það væri ekki beinlínis stefna þessarar ríkisstjórnar. Þannig er alveg ljóst að allir þeir fyrirvarar, sem talað var um í upphafi, eru auðvitað foknir út í veður og vind og það er alls ekki ljóst hvort sá almenni fyrirvari, sem hæstv. utanrrh. telur svo mikils virði, sé nokkurs virði í raun. Það þarf raunar að athuga það mál mjög vel áður en ég tek það sem góða og gilda vöru að nokkurt hald muni vera í honum.

Ég vil minna á greinargerðir sem birst hafa eftir Stefán Má Stefánsson prófessor þar sem hann hefur m.a. bent á að í dómum Evrópudómstólsins hefur höfuðáherslan verið lögð á að fjórfrelsið gangi framar öllum öðrum ákvæðum. Þess vegna finnst mér að þessi almenni fyrirvari sé ákaflega lítils virði, a.m.k. án nánari athugunar, ekki nema það hafi einnig breyst núna síðustu daga.

Fiskveiðimálin hafa auðvitað verið mest áberandi hér í umræðunni og ætla ég ekki að gera lítið úr þeim ávinningum sem náðst hafa á þeim sviðum. En þau ein og sér eru einungis lítill partur af þessu máli öllu og það verður auðvitað að skoða samninginn fyrst og fremst út frá öllum öðrum atriðum, sem eru eftir því sem hæstv. ráðherra hefur sjálfur sagt 97% af samningnum. Við höfum auðvitað ekki fengið það sem við lögðum upp með á því sviði. Fyrst var talað um fríverslun með fisk og hefur það verið rætt hér, bæði af mér og öðrum, hversu afdrifaríkir allir þeir ríkisstyrkir sem Evrópubandalagið leyfir geta orðið fyrir Íslendinga. Í Evrópubandalaginu er fiskvinnsla niðurgreidd en það getum við auðvitað ekki gert. Það á eftir að athuga betur þá niðurfellingu á tollum sem hér hefur mikið verið talað um og þá sérstaklega með tilliti til þess hversu mikla möguleika við höfum til að breyta okkar framleiðslu, fara út í meiri fullvinnslu og gera aðra hluti en einmitt það sem við höfum verið að gera hingað til. Sem greiðsla fyrir þetta eru auðvitað veiðiheimildir innan íslenskrar lögsögu sem eru mér mikill þyrnir í augum. Það er kallað gagnkvæmar veiðiheimildir og sagt að þetta sé algerlega fyrir utan samninginn. Auðvitað er það alveg rétt, en samningurinn tengist þessu óhjákvæmilega og talað er um að við megum veiða 30 þúsund tonn af loðnu við Grænland. Mér þykir það mjög einkennilegt að Evrópubandalagið sé farið að versla með loðnu við Grænland. Þeir eru auðvitað með samninga við Grænlendinga en hversu lengi eru þeir samningar í gildi? Hefur einhver loðna veiðst á þessu svæði undanfarið? Ég veit ekki betur en lítið sem ekkert hafi veiðst á þessu svæði af loðnu undanfarin ár og hvað gerist þá ef við veiðum ekki þessi 30 þús. tonn í staðinn fyrir karfa og langhala sem þeir fá að veiða innan okkar lögsögu? Af hverju geta þeir ekki sjálfir veitt sína loðnu og við fáum að veiða innan okkar lögsögu? Hvað er eiginlega þarna á ferðinni? Og hvað ef Ísland ákveður nú að segja upp þessum samningi? Hvað gerist þá ef við segjum eftir 1--2 ár að við viljum ekki lengur hafa þennan samning við Evrópubandalagið um svokallaðar gagnkvæmar veiðiheimildir? Mér þykir margt óljóst í þessu og vildi gjarnan fá svör um það hversu nátengdir þeir samningar eru.

Það er ljóst eftir að þessir samningar tókust að önnur EFTA-ríki hafa hlaupið upp til handa og fóta og sagst ætla að sækja um aðild að Evrópubandalaginu, þ.e. þau ríki sem voru ekki þegar búin að því. Það er líka alveg ljóst að þessum samningum fylgir mikið stofnanabattarí með miklum kostnaði. Það eru áætlanir uppi um það að fjölga embættismönnum verulega innan EFTA og það verður óneitanlega mikill kostnaður við dómstólinn, það verður mikill kostnaður við eftirlitsstofnunina o.fl. Hver á að greiða þennan kostnað þegar hvert ríkið af öðru gengur inn í Evrópubandalagið og Ísland og Liechtenstein verða ein eftir? Þetta hefði mér þótt fróðlegt að heyra um. Eitthvað hljóta menn að hafa athugað hvað þetta kostar mikið og hversu mikið muni smám saman lenda í auknum kostnaði á Íslandi.

Það er einnig talað um að við munum taka þátt í einhverjum nefndum á vegum EES eða Evrópubandalagsins og mig langar líka að heyra hvernig þetta er hugsað og hversu mikill kostnaður muni verða þessu samfara og hvort við höfum yfirleitt mannskap í þetta, hvort það verði ekki hálf þjóðin í förum milli Brussel og Reykjavíkur.

Mér þótti líka mjög merkilegt að heyra það bæði af hálfu hæstv. utanrrh. og reyndar hæstv. sjútvrh. líka hversu mikil áhersla var lögð á það að binda þá sem voru í fyrri ríkisstjórn fasta við þennan samning. Það er eins og þeir hafi ekki mikla trú á samningum og vilji endilega láta stuðningsmenn fyrrv. ríkisstjórnar samþykkja samninginn nánast án skoðunar. Það er eins og það sé ekki talið að þessi samningur þoli skoðun hv. þm. og það er lögð mikil áhersla á að þeir beri ábyrgð á þessum samningi. Það er eins og þetta sé svo slæmur gerningur að það þurfi að klína því á einhvern annan heldur en sjálfan sig að skrifa undir þessi ósköp. En við skulum minnast þess að sú ákvörðun sem tekin var í Lúxemborg er einhliða ákvörðun ríkisstjórna. Alþingi á eftir að staðfesta samninginn og fjalla um hann hér og reyndar eiga 19 þjóðþing eftir að fjalla um þennan samning. Ég á mjög erfitt með að trúa því að þegar þingmenn fara ofan í þennan samning með gagnrýnum augum og reyna að meta hvaða afleiðingar hann muni hafa fyrir land og þjóð og fyrir þróun byggðar í landinu, þá hljóti hann stuðning hér á Alþingi.

Ingibjörg Sólrún Gísladóttir: Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir þá skýrslu sem hér hefur verið gefin í dag um þetta samningsuppkast sem nú liggur fyrir. Uppkast er þetta auðvitað og ekkert annað því að enn hefur það ekki hlotið náð fyrir augum utanrmn. og ekki Alþingis þannig að ekkert getur þetta annað verið. Um leið og ég þakka þessa skýrslu þá vil ég líka leggja áherslu á það að ég tel mjög mikilvægt að við fáum skriflega skýrslu upp í hendurnar vegna þess að það er mjög erfitt að henda reiður á því þegar menn tala héðan úr pontu og mikilvægt að fá skýrsluna og fá hana á íslensku. Það má kannski benda fólki á það að í þessari skýrslu eins og hún er núna er bæði notuð enska og franska þannig að menn þurfa að geta talað tungur til þess að geta tileinkað sér innihald skýrslunnar.

Ég vil ítreka það sem kom fram hér í máli Kristínar Einarsdóttur, 15. þm. Reykv. Mér fannst hún hreyfa mjög mikilvægu máli þegar hún talaði um kynninguna á þessum samningi. Við erum búin að sjá það auglýst að fyrsti kynningarfundur utanrrh. er í kvöld. Það er borgarafundur og það hefur engum verið boðið þar til að mæta til andsvara og það skiptir máli að vita hvort þetta er upphafið að kynningunni. Hvort hún eigi að fara svona fram um landið allt, að ráðherra fari í yfirreið og kynni samninginn og kynni kosti hans en ekki galla, því að það hefur hann ekki gert, og hinir verði síðan að sjá til þess að koma sér sjálfir, eða hvort hann ætlar að bjóða upp á ,,debatt`` um þennan samning þegar þar að kemur. En lokalotunni er sem sagt lokið í þessum samningaviðræðum um Evrópskt efnahagssvæði og fyrir liggur þetta uppkast. Niðurstaða er fengin úr erfiðustu deilumálunum sem auðvitað voru eins og ráðherra orðaði það, hin vanheilaga þrenning, flutningar, fiskur og sjóður.

Fiskurinn sér í lagi er auðvitað mál sem er okkur mjög mikilvægt og því skiptir okkur miklu efnisleg niðurstaða á því máli og orðalag á öllum hlutum sem hann varðar. Engu að síður er fiskurinn og það sem hann snertir ekki nema brot af þessum samningi og ekki þarf neinum blöðum um það að fletta að þetta er mjög mikið smáatriði í augum þeirra ríkja sem við höfum verið að semja við. Aðalatriðið í þessum samningi fyrir alla aðila er auðvitað það að þarna er verið að búa til eitt markaðssvæði með tæplega 400 millj. íbúa. Og fyrir aðgang að þeim markaði sem við fáum í gegnum þennan samning að flestu leyti, nema náttúrlega ekki hindrunarlausan aðgang með sjávarafurðir því að sú meginkrafa náðist ekki fram, þurfum við að greiða með því að takmarka löggjafaravaldið. Við getum líka kallað það löggjafarrétt eins og hér var sagt, en það er í sjálfu sér ekki aðalatriðið. Við verðum að takmarka löggjafarrétt aðildarríkja á sviðum sem samningurinn nær til eða löggjafarvald Alþingis.

Utanrrh. lagði áherslu á það strax að lokinni þessari samningsgerð að það mikilvægasta við hana væri að við værum þarna að verða aðilar að samrunaþróuninni í Evrópu. Ég hef sagt það áður og spurt um það áður héðan úr þessari pontu hvernig menn sjái framtíðina fyrir sér. Íslenskir ráðamenn segja að samningurinn komi í staðinn fyrir aðild að Evrópubandalaginu. Aðrir segja að þetta sé millibilsástand og fréttir blaðanna í dag sýna okkur svart á hvítu að það eru ansi margir sem líta þannig á málin. Ég hef beðið hér um framtíðarsýn manna og ég hef gert það ekki bara hér á þingi heldur á fundum sem ég hef verið á. Ég var á fundi sl. laugardag með aðstoðarmanni utanrrh. og þá sagði hann mér sína skoðun á því máli hver yrði framtíð Efnahagssvæðisins og framtíð Íslands á þessu svæði. Skoðun hans var sú að þetta mundi breytast í tvíhliða samning og í rauninni kemur mér skoðun hans afskaplega lítið við vegna þess að ég vil fá þau svör frá ráðherrum sem stefnumarkandi aðilum hvort þeir hafa sett niður fyrir sér þær líkur sem eru í þróuninni. Ég spurði hæstv. forsrh. að því um daginn og þá sagðist hann að hann líta svo á að EB hlyti að telja sig skuldbundið til þess að sýna velvilja og sjá réttindum Íslands borgið í viðskiptum ef flest aðildarríki EFTA gengju inn í Evrópubandalagið. Sem sagt, við áttum að vera upp á náð og miskunn EB komin. Og nú ætla ég að spyrja utanrrh. þessarar sömu spurningar. Ég hef gert það áður og hef ekki fengið svar. Hvernig sér hann fyrir sér stöðu Íslands og stöðu Evrópska efnahagssvæðisins eftir nokkur ár? Og mér finnst mjög mikilvægt að þessari spurningu sé svarað.

Það hefur verið talað um hræðsluáróður. Það hafa kannski gengið ásakanir hér á báða bóga um hræðsluáróður og músarholusjónarmið. Utanrrh. hefur nú verið nokkuð tamt að nota þetta hugtak en það má líka heimfæra það upp á þá sem tala hvað harðast fyrir þessum samningi um Evrópskt efnahagssvæði. Stundum tala menn sem mjög erfitt er fyrir leikmenn að sjá við eða etja kappi við um þætti í þessum samningi sem ekki hafa við nein rök að styðjast. Talsvert mikill hræðsluáróður kemur m.a. frá sumum samtökum atvinnurekenda. Undanfarna daga höfum við bæði lesið í blöðum og séð í sjónvarpi viðtöl við menn sem starfa í atvinnulífinu sem beinlínis halda fram villandi upplýsingum um Evrópska efnahagssvæðið. Þeir halda því m.a. fram að ef þetta Evrópska efnahagssvæði verði ekki að veruleika þá þurfum við Íslendingar að aðlaga okkur þýskum stöðlum og kröfum, frönskum stöðlum og kröfum, hollenskum stöðlum og kröfum o.s.frv. Það vita auðvitað allir sem eitthvað þekkja til að innri markaður Evrópubandalagsins verður að veruleika hvort sem Evrópskt efnahagssvæði kemur til eða ekki. Þjóðir, sem verða á þessum innri markaði, munu samræma staðla sína þannig að það verður einn EB-staðall og það verða EB-kröfur, en hvorki þýskar né franskar kröfur, um allt sem varðar vörur og viðskipti.

Því hefur líka verið haldið hér á lofti að menntun okkar yrði utan garðs ef ekki kæmi til Evrópskt efnahagssvæði og það kom m.a. skýrt fram hér í utandagskrárumræðunni að við mundum þurfa að gjalda nokkuð fyrir það í menntamálum. En ég held að þeir sem hlustuðu á aðalsamningamann Íslendinga í morgun á fundi utanrmn. séu varla í nokkrum vafa um að menntamál eru ekki á samningssviði Evrópubandalagsins nema þá í mjög takmörkuðum mæli. Það kom mjög skýrt fram hjá aðalsamninganefndarmanni Íslands að það væri ekki á valdi framkvæmdanefndar að semja um þau mál.

Nú stakk það mig dálítið hér í framsögu utanrrh. að hann sagði að samningur um Evrópskt efnahagssvæði tryggði jafnan aðgang að menntastofnunum á svæðinu. Hann orðaði það þannig. Ef maður lítur hins vegar á ákvæðið eins og það stendur í samningnum, ákvæði um starfsmenntun, þá er það mjög almennt orðað og þar er ekkert talað um jafnrétti. Það er talað um að bæta aðstæður námsmanna frá einstökum EES-ríkjum í öðrum EES-ríkjum. Öðruvísi er þetta nú ekki orðað og það er ekkert talað um jafnrétti innan svæðisins. Það sem meira er, og hefur auðvitað komið hér fram, að það næst ekki niður nein niðurfelling á skólagjöldum einfaldlega vegna þess að þetta er mál einstakra þjóðríkja.

Hið almenna öryggisákvæði hefur hér komið til umræðu og það er varðandi vinnuafl aðallega og fjárfestingu í landi. Þetta svokallaða öryggisákvæði, þ.e. túlkun Íslendinga á þessu öryggisákvæði, er ekki inni í þeim texta sem kallast samantekt á niðurstöðum samninga um EES og við fengum í morgun, þ.e. yfirlýsing Íslendinga er ekki inni í sjálfri samantektinni heldur fylgir hún sem einhliða yfirlýsing um það hvernig Íslendingar hyggist beita öryggisákvæðinu. Þetta er fylgiskjal sem er yfirlýsing Íslendinga. Og orðalagið í þessari yfirlýsingu er þess eðlis að ég held að maður verði að gera það hér að umtalsefni. Þar segir nefnilega, svo að því sé snarað á íslensku, að það verði að eiga sér stað stórfelldur tilflutningur á vinnuafli til tiltekinna svæða, innan ákveðinna starfa eða starfsgreina til þess að gripið sé til öryggisákvæðisins. Líka er talað um að ef um er að ræða alvarlegt ójafnvægi á fasteignamarkaði, og þá er ég að tala um fasteignamarkað í víðum skilningi, þá geti Íslendingar gripið til þessa ákvæðis, þannig að verið er að tryggja ákveðinn neyðarrétt og þá hlýtur maður að spyrja: Hvenær hefur jafnvægið raskast? Er það þegar Vestmanneyingum finnst jafnvægið hafa raskast hjá sér? Þegar Ísfirðingum finnst það hafa raskast hjá sér? Patreksfirðingum? Akureyringum? Hvernig geta menn túlkað þetta ákvæði? (Gripið fram í.) Já, þú skýrir þetta væntanlega betur út fyrir okkur hér á eftir.

Eitt sem mig langar líka til þess að minnast á varðandi Evrópskt efnahagssvæði er stjórnkerfið sem er á svæðinu. Stjórnkerfinu er kannski best lýst sem völundarhúsi. Breskur íhaldsmaður var hér á þingmannafundi EFTA og EB í sumar, og ef ég man rétt, þá er hann fornvinur forsrh. Hann lýsti þessu stjórnkerfi sem kafkaískri höll og sagðist ekki skilja í því hvernig nokkurn einasta mann langaði inn á þetta svæði. Þetta er alveg rétt hjá manninum og ef við lítum bara til okkar Íslendinga þá er ljóst að við höfum ekki sjálfstæða rödd í stjórnkerfi EES. Við höfum sjálfstæða rödd innan EFTA en ekki í stjórnkerfi EES. Við höfum það ekki í EES-ráðinu og ekki í eftirlitsstofnuninni vegna þess að EFTA á að tala einum rómi. EB á að tala einum rómi og EFTA einum rómi þannig að það verður málamiðlun á málamiðlun ofan. Ég held að það blandist engum hugur um það sem hefur skoðað þessi mál að þarna er um að ræða bæði mjög flókið boð- og ákvörðunarkerfi innan Evrópska efnahagssvæðisins og það er einmitt þess vegna sem t.d. Svisslendingar eru að sækja um aðild að Evrópubandalaginu.

Mér hefur heyrst að þeir menn sem sitja núna á ráðherrastóli hafi helst það mottó að allt eigi að vera afskaplega einfalt og skilvirkt en það er svo sannarlega ekki einfalt og skilvirkt kerfi sem þeir eru að leiða þjóðina inn í með þessum samningi ef af verður.

Lokalotan er afstaðin í samningagerðinni og ég held að það sé mikilvægt að við höfum öll í huga að ráðherra var í Lúxemborg ekki að ganga frá samningi um fisk, ekki bara frá samningi um þessi ágreiningsatriði, heldur var hann að ganga frá samningi um Evrópska efnahagssvæðið í heild sinni. Þó að fiskurinn sé mikilvægur verða menn að hafa allt undir þegar þeir vega og meta samninginn, ekki bara sjávarútvegshagsmuni okkar. Þingmenn verða að skoða þennan samning ofan í kjölinn og það verða allir þingmenn að gera, ekki bara nokkrir. Eins og hér hefur komið fram eru þetta einhverjir mikilvægustu samningar sem íslenska lýðveldið hefur gert. Sú skylda hvílir á okkur öllum að skoða þennan samning ofan í kjölinn. Það verða auðvitað fleiri að gera. Það verða hagsmunasamtök ýmiss konar að gera, það verða samtök í atvinnulífinu að gera, það verður verkalýðshreyfingin og það verða fleiri að gera. Ég vona svo sannarlega að sú umræða sem kemur í kjölfar alls þessa eigi eftir að verða málefnaleg og góð þannig að hlutirnir skýrist fremur en það sé reynt að hylja þá móðu eins og mér finnst of mikið hafa verið tíðkað.

Ólafur Ragnar Grímsson(um þingsköp): Virðulegi forseti. Í fundarhléi var gert samkomulag að því er mér hefur verið tjáð um hvernig þessari umræðu verði haldið áfram og henni síðan frestað. Hins vegar bárust mér þær fréttir á síðustu mínútu að í Ríkisútvarpinu hefði verið lesin í síbilju undanfarnar mínútur auglýsing frá utanrrn. sem hljóðaði á þá leið að Evrópskt efnahagssvæði væri orðið að veruleika o.s.frv. og mönnum boðið að koma á borgarafund utanrrh. í kvöld til þess að ræða þetta efni.

Virðulegi forseti. Það er mjög erfitt að halda áfram umræðu af því tagi sem við teljum okkur eiga þátt í, vandaðri málefnalegri umræðu, og eiga orðastað við utanrrh. ef hann á sama tíma er að láta ráðuneyti sitt, ekki Alþfl., tilkynna þjóðinni í auglýsingatímum að Evrópskt efnahagssvæði sé orðið að veruleika og utanrrh. ætli að tala um þann veruleika eftir eina og hálfa klukkustund á almennum borgarafundi.

Þess vegna spyr ég virðulegan forseta og jafnframt utanrrh.: Er eðlilegt að þinginu sé haldið við umræðuna með þessum hætti á sama tíma og utanrrn. tilkynnir þjóðinni að Evrópskt efnahagssvæði sé orðið að veruleika? Vill ekki hæstv. utanrrh. gera okkur grein fyrir, áður en lengra er haldið, í hvaða samhengi þessi opinberi fundur er við þessa umræðu og hvers vegna hann hefur kosið að ávarpa þjóðina með þeim hætti sem heyrst hefur síðustu mínúturnar á öldum ljósvakans? Mér finnst nauðsynlegt, áður en við höldum áfram, að ræða efnislega hvernig við eigum að skoða og taka til umfjöllunar á næstu mánuðum það sem utanrrh. ætlar að ræða í kvöld að sé orðið að veruleika.

Ólafur Ragnar Grímsson(um þingsköp): Virðulegi forseti. Ég beindi tilmælum og fyrirspurn til hæstv. utanrrh. og mér finnst afar merkilegt að hann kýs að svara þeim ekki. Fyrirspurnin og tilmælin voru á þá leið hvort honum fyndist eðlilegt að þingið héldi áfram þeirri umræðu sem hér hefur staðið þegar hann hefur kosið að tilkynna þjóðinni að Evrópskt efnahagssvæði sé orðið að veruleika og ætlar að fara til fundar við borgara Reykjavíkur eftir eina og hálfa klukkustund til þess að ræða þann boðskap. Það er vel hugsanlegt að hæstv. utanrrh. hafi ekki sjálfur ákveðið orðalagið á þessum auglýsingum. Ég er alveg tilbúinn að trúa því að einhver ákafamaður í ráðuneytinu hafi ákveðið þetta orðalag. Ef aftur á móti þögn ráðherrans áðan felur það í sér að þetta sé hans orðalag er illt í efni. Ég vil þess vegna spyrja ráðherrann: Er hann ekki reiðubúinn að skýra þinginu frá því hvernig þessi auglýsing er tilkomin og draga ályktun hennar til baka hér í þingsalnum? Ef þetta á að vera forsenda umfjöllunar úti í þjóðfélaginu, að Evrópskt efnahagssvæði sé orðið að veruleika, en þingið og utanrmn. eiga svo að standa í einhverjum þykjustuleik næstu vikur og mánuði, þá er þetta stærsta utanríkismál Íslendinga komið í svo erfiðan farveg að nánast er verið að hafa þingið eða þjóðina að fífli.

Ég vil þess vegna ítreka tilmæli mín til ráðherrans og spyrja forsetann hvort hann vilji ekki beita sér fyrir því að gert verði smáhlé. Ef ráðherrann vill ekki tjá sig óska ég eftir því við forsetann að aftur verði gert smáhlé svo að þingmenn geti borið saman bækur sínar, hvað skuli gera í ljósi þess sem heyrst hefur á öldum ljósvakans síðustu mínúturnar.

Ólafur Ragnar Grímsson(andsvar): Virðulegi forseti. Mér þykir leitt að þurfa að grípa til þess hér en ég átti ekki von á að hæstv. utanrrh. mundi nota þær 15 mínútur, sem reyndar urðu 25, sem samið var um hér milli þingflokka að hann hefði hér í lok umræðna, til þess að ráðast á fjarstadda þingmenn og fyrrv. ráðherra með hreinum ósannindum að dómi okkar sem til mála þekkjum og að hann skyldi þar að auki verða við óskum okkar um skýr svör við tilteknum spurningum með útúrsnúningum. Það er því óhjákvæmilegt að mótmæla þessum málflutningi ráðherrans og koma jafnvel þeirri ósk á framfæri við virðulegan forseta að þegar þessari umræðu verður fram haldið, virðulegi forseti, fái bæði ráðherrann og einstakir þingmenn ótakmarkaðan tíma til þess að ræða þetta mál áfram því að það er ekki hægt að láta setja sig í þá spennitreyju að hafa aðeins fáeinar mínútur þegar ráðherrann kýs að nota sinn tíma ýmist til að þylja rangfærslur, útúrsnúninga, eða svara ekki lykilatriðum. Ég mótmæli þess vegna þeirri frásögn sem ráðherrann var hér með og óska eftir því við forsetann að þegar þessari umræðu verður fram haldið verði það gert á þann veg að það verði ótakmarkaður ræðutími, m.a. til þess að þeir þingmenn, sem ráðherrann hefur ráðist á hér þó að þeir séu fjarstaddir, fái tækifæri til að svara fyrir sig.

Kristín Einarsdóttir(andsvar): Virðulegur forseti. Þetta er nú ekki í fyrsta skipti sem hæstv. utanrrh. misskilur það sem maður hefur sagt. Kannski hlustar hann ekki nógu vel, en það sem ég hafði eftir Frans Andriessen var, með leyfi forseta, þegar hann er að tala um tengsl EFTA-ríkjanna við ákvarðanakerfi Evrópubandalagsins:

,,Þegar allt kemur til alls verður það Evrópubandalagið sem ákvarðar hvað gerist á Evrópsku efnahagssvæði.``

Það var þetta sem ég sagði. Ég var ekki að tala um það að EFTA-löndin hefðu áhrif innan EB heldur það hver hefði áhrif innan Evrópska efnahagssvæðisins. Þetta virtist hæstv. ráðherra ekki hafa heyrt ef marka má hans orð. Þó svo að hægt sé að sýna fram á það að með einhvers konar hillingum --- ég vil nefna það hillingar --- geti EFTA og þar með Ísland haft einhver áhrif á þau lög sem sett verða á Evrópsku efnahagssvæði er það að mínu mati alls ekki rétt. Það er í raun og veru EB sem tekur allar ákvarðanir um ný lög inni á Evrópsku efnahagssvæði og það er mat bæði norskra og sænskra lögfræðinga að svo sé. Það getur vel verið að það sé mat hæstv. utanrrh. að svo sé ekki, en ég er ekki ein um það að halda þessu fram þannig að hann þarf þá að fara að athuga sinn gang aðeins betur ef hann heldur þessu fram því að þá er hann að tala gegn mjög mörgum lögfræðingum.

Ég spurði líka í minni ræðu um hve mikið áætlað væri að kostnaðurinn við framkvæmdina yrði eftir að samningurinn væri orðinn að veruleika. Ég var ekki að tala um hvað hann kostaði nú. Hæstv. ráðherra sagði að aðeins 90 manns væru núna á skrifstofu EFTA. Á ekkert að fjölga þeim? Ég hef heyrt að það eigi að margfalda þann fjölda. Síðan er talað um að EFTA taki þátt í einhverjum nefndum. Það hlýtur að kosta eitthvað líka og eins með dómstólinn. Þó að dómararnir séu ekki margir hlýtur það að kosta eitthvað. Síðan talaði ég um fullveldið og Noreg. Í Noregi er það mat manna að með samningnum fari fram verulegt fullveldisafsal og það er merkilegt ef það sama afsal á sér ekki stað hér á Íslandi.

Ingibjörg Sólrún Gísladóttir: Virðulegi forseti. Ég skal játa að þegar ég kem hingað í pontuna finnst mér það álitamál hvaða tilgangi það þjónar fyrir a.m.k. einstaka þingmenn að eiga orðastað við ráðherra um þetta mál. Ástæðan fyrir því að ég segi þetta er sú að þegar ráðherra svaraði spurningum þingmanna á föstudaginn fyrir rúmri viku, fór hann í ýmsar spurningar sem hann sagði að þessir þingmenn hefðu spurt og þar á meðal sú sem hér stendur en ég kannast eiginlega ekki við að hafa spurt neinna þeirra spurninga sem ráðherra svaraði. Ég spurði hins vegar margra annarra spurninga sem engin svör fengust við.

Ég ræddi um þá takmörkun á löggjafarrétti sem fælist í samningnum á þeim sviðum sem samningurinn nær til. Ég ræddi um samrunaþróunina og sýn utanrrh. og það skal játað að þann punkt tók ráðherra upp og þeirri spurningu svaraði hann. Ég ræddi um hræðsluáróður frá einstökum talsmönnum atvinnurekenda svo og um hræðsluáróður sem varðar menntun og ég gagnrýndi þau orð utanrrh. sem hann viðhafði um þann þátt málsins, en hann sagði m.a. að samningurinn tryggði jafnan aðgang að menntastofnunum semsamningurinn gerir ekki. Það segir ekkert slíkt í þeim samningsdrögum sem við höfum. Ég spurði ráðherra út í þetta en fékk engin svör við því. Ég ræddi um öryggisákvæðin og orðalag yfirlýsingarinnar sem íslensku samningamennirnir gerðu og ég ræddi um beitingu þessa öryggisákvæðis og ráðherra vék ekkert að því. Ég ræddi um stjórnkerfið, það völundarhús sem stjórnkerfið er og um það að Ísland hefði ekki sjálfstæða rödd innan EES og ráðherra vék ekkert að því heldur.

Ráðherra sagði hins vegar að ég hefði rætt um hinn svokallaða þróunarsjóð og hann talaði langt mál í því framhaldi um þróunarsjóðinn, langt og ítarlegt mál. En staðreyndin er hins vegar sú að ég sagði ekki orð um þróunarsjóðinn, ekki orð, þannig að það sem ráðherra gerði var að hann svaraði ekki spurningum mínum heldur þeim spurningum sem hann vildi svo gjarnan að ég eða aðrir þingmenn hefðum spurt. Við þær aðstæður finnst mér svolítið erfitt að halda uppi samræðum við ráðherra. Ég ætla hins vegar í örstuttu máli að rekja helstu galla og helstu vafaatriði sem ég sé á þeim samningsdrögum sem fyrir liggja til þess að það megi ljóst vera í hverju mínir fyrirvarar felast. Það sem ég óttast kannski öðru fremur er aukin samkeppni erlendra fyrirtækja við íslensk fyrirtæki og aukin og ómæld fjárfesting erlendra aðila hér á landi. Við vitum auðvitað ekki hversu mikil hún verður, við vitum ekki hversu mikið menn munu leita eftir því að fjárfesta hér á landi. En staðreyndin er sú að við búum ekki í stóru iðnríki. Mér finnst stundum eins og það sé talað á þeim nótum að hér sé þróaður öflugur iðnaður og við séum iðnríki á borð við hin EFTA-ríkin sem eru að semja við EB og getum þar af leiðandi siglt nákvæmlega á sama bát. Þetta er ekki svo. Ef við lítum á íslensk fyrirtæki þá eru öll íslensk fyrirtæki smáfyrirtæki. Þau eru meira að segja pínulítil fyrirtæki og við vitum að í hinum svokallaða innri markaði, sem á að taka gildi innan Evrópubandalagsins, er einn þáttur og mjög ríkur sá að stórfyrirtæki fá að njóta sín, að hagkvæmni stórfyrirtækja fái að njóta sín. Þess vegna á sér stað talsverður samruni fyrirtækja og það er viðurkennt í hinni svokölluðu Checcini-skýrslu sem áður hefur verið minnst á hér að meðan þetta er að gerast muni ákveðin stórfyrirtæki rísa upp og smærri fyrirtæki fara á hausinn. Þetta er viðurkennt og er talað um það eins og verið sé að hreinsa til á markaðnum. Og stærðarhagkvæmni er eitt af lausnarorðunum í þessari skýrslu.

Við vitum að íslensk fyrirtæki eru mjög smá og það verður erfitt fyrir þau að keppa við mörg erlend fyrirtæki. Mér var nefnt eitt dæmi um daginn, ég veit ekki einu sinni hversu raunhæft það er en það er ekki verra en hvert annað og þyrfti að skoðast, og það varðar íslenska prentiðnaðinn. Ef menn láta prenta bækur erlendis þá borga þeir núna af því ákveðinn toll. Mér skilst að sá tollur muni falla niður. Þar af leiðandi verður ódýrara en nú er að láta prenta bækur erlendis. Ég get ekki séð að margar litlar prentsmiðjur hér á landi geti keppt við stórar prentsmiðjur úti í Evrópu um verkin. Þetta er ekki stórt mál en þetta er eitt af þeim mörgu málum sem eiga án efa eftir að koma upp, einn af þeim mörgu flötum á þessu máli sem eiga eftir að koma upp í umræðunni á næstu mánuðum. Við erum rétt að byrja þessa umræðu og við erum rétt að sjá toppinn á ísjakanum.

Við getum líka tekið erlend þjónustufyrirtæki sem munu koma hingað til lands. Auðvitað er ákveðin hætta á því að þessi þjónustufyrirtæki leggi starfsemi sína niður, þegar þau eru búin að ná hér ákveðinni fótfestu á markaðnum, þau líti svo á að þetta sé ekki hagkvæmur markaður, enda búa hér ekki nema 250.000 manns og þá geta þau auðvitað lagt niður starfsemi sína eins og hvert annað óhagkvæmt útibú. Við höfum enga tryggingu fyrir slíku. Ég óttast þessa hluti, ég viðurkenni það fúslega og ég tel að það sé full ástæða til þess.

Sjónarmið af því tagi, sem ég er hér að færa fram, hafa stundum verið kölluð músarholusjónarmið, sem er ekki málefnalegt innlegg í umræðuna. En ég verð þó að segja þaðað mér finnst betra að vera ákærð um músarholusjónarmið og hafa jarðsamband heldur en að stunda einhverja háloftaleikfimi sem getur virst glæsileg úr fjarska en endar oft, sérstaklega fyrir þá sem ekki kunna vel til verka, með falli og tilheyrandi beinbrotum. Mér finnst það lítt fýsilegur kostur fyrir íslenska þjóð.

Mikið hefur verið lagt upp úr lægra vöruverði sem hér muni verða á ýmsum hlutum. Það hefur t.d. verið talað um það í sambandi við tryggingafélögin, að nú muni menn geta hringt til Þýskalands og pantað þar tryggingu á bílunum sínum. Málið er bara alls ekki svo einfalt. Þetta verður ekki hægt með þessum hætti, a.m.k. ekki eftir því sem upplýst var í utanrmn. í gær, heldur þurfa að vera sjóðir í viðkomandi landi og iðgjaldagreiðslur byggja þá væntanlega á umfangi tjóna á hverju svæði og þar með umfangi tjóna hér á landi. En einn af stærstu þáttunum í því af hverju bílatryggingar eru svona háar hér er auðvitað hversu tjónin eru mikil þó ég ætli reyndar ekki að bara blak af tryggingarfyrirtækjum, eflaust gætu þau haft sín iðgjöld eitthvað lægri en nú er.

Þetta var einn þátturinn og ekki sá minnsti. Annar varðar efasemdir um að fyrirvararnir haldi. Þessir fyrirvarar og girðingar sem menn hafa verið að tala um hér. Ég hef ástæðu til að hafa efasemdir um að þeir haldi. Ein af ástæðunum er sú að við höfum séð afskaplega lítið af öllum þessum dómum sem munu vera í tösku utanrrh. Það er afskaplega djúpt á öllum þessum dómum og þetta er greinilega einhver firnaskjóða sem ráðherra er með því við fáum ekki að sjá þessa svokölluðu grísku dóma og írsku dóma og dönsku dóma sem alltaf er verið að vitna í sem muni sýna okkur og færa okkur heim sanninn um það að þetta muni allt saman standast.

Ég hef líka efasemdir um það þegar menn segja á fundum úti í bæ --- ég var á fundi nýlega með aðstoðarmanni hæstv. utanrrh. --- að Íslendingar mundu beita öryggisákvæðinu af minnsta tilefni. Af minnsta tilefni, sagði hann. Ég get ekki skilið hvernig við getum gert samning sem er gagnkvæmur og bindandi ef menn ætla síðan að beita fyrir sig alls kyns öryggisákvæðum af minnsta tilefni. Þá er þetta ónýtur samningur, það gefur auga leið.

Þriðja atriðið sem ég hef áhyggjur af er ,,búrókratían í kringum þennan samning og þetta flókna stjórnkerfi sem samningurinn hefur í för með sér. Mér finnst þetta kerfi afskaplega óyndislegt og andlýðræðislegt. Það neitunarvald sem tryggt er með samningnum og utanrrh. margvísar hér til, og löggjafarvald Alþingis er kannski tryggt með formlegum hætti í þessum samningi er ekki tryggt í raun. Praxísinn verður ekki slíkur. Þetta er öllum ljóst nema hæstv. utanrrh. kannski. Þetta er t.d. Svíum ljóst. Hæstv. utanrrh. hefur sjálfsagt séð umfjöllun Dagens Nyheter daginn eftir samninginn. Þeir eru ekki í nokkrum vafa um það að þessi réttur er formlegur en ekki raunverulegur. Samt er það ekki svo að Svíar séu mjög á öndverðum meiði um það hvort gera eigi þennan samning eða ekki. En þeir horfast í augu við staðreyndir. Það segir í Dagens Nyheter að þessa stofnanasamvinnu innan EES sé í besta falli hægt að kalla ,,illúsjón eða tálsýn. Þetta er tálsýn en ekki raunverulegur réttur. Það eru tvær greinar í Dagens Nyheter sem báðar fjalla um þetta sama. Þetta kom líka fram í The Economist nýlega, nákvæmlega þessi sami skilningur. Það segir hérna, með leyfi forseta, og ég ætla að reyna að þýða þetta eftir orðanna hljóðan: ,,Niðurstaða samninganna er sú að EFTA-ríkin standa uppi með efnahagslegar skuldbindingar Evrópska efnahagssvæðisins en án sambærilegra pólitískra réttinda.`` Þetta virðist öllum vera ljóst nema hæstv. utanrrh. Nú þetta er kannski misskilningur hjá Dagens Nyheter og þetta er kannski misskilningur hjá The Economist, en við fáum vonandi að heyra eitthvað betur um það hér á eftir.

Það sem ég í fjórða lagi hef fyrirvara um er að ég lít svo á að í raun og veru sé þetta fyrsta skrefið inn í Evrópubandalagið. Og ég vil ekki að þessi þjóð verði leidd í þærógöngur að hún ráfi inn í Evrópubandalagið fyrir einhverja tilviljun. Það er auðvitað hægt að færa rök fyrir því og eflaust nokkuð þung rök fyrir því að við ættum að ganga inn í Evrópubandalagið, en þá á líka að gera það og við eigum þá að stíga örugg og meðvituð skref inn í Evrópubandalagið eða sleppa því.

Það hefur margkomið fram að öll iðnríki EFTA ætla að sækja um aðild að Evrópubandalaginu og þau ætla inn í Evrópubandalagið með þeirri lest sem kemur á endastöð 1996. Ég held að það sé almennt viðurkennt að þetta geti átt sér stað 1996. Það tekur engin átta ár fyrir EFTA-ríki sem eru búin að gera samning um Evrópskt efnahagssvæði að semja sig inn í EB. Þau hafa þegar samið um2/3hluta þess sem semja þarf um. Og þessi samningur mun stytta verulega vegalengdina inn í Evrópubandalagið. Auðvitað hefur þetta svo sem komið fram hjá utanrrh. líka, honum er ljóst að þessi ríki ætla inn. En þá segja menn: Þetta er ekkert vandamál fyrir okkur, þetta breytist í tvíhliða samning. Og við verðum þá bara mótaðilinn í þessum samningi andspænis Evrópubandalaginu.

Ég fæ þetta ekki til þess að ganga upp. Menn geta auðvitað sagt þetta með orðum en ég fæ það ekki til þess að ganga upp að litla Ísland ætli að vera hin stoðin undir Evrópska efnahagssvæðinu, að litli stuttfótur ætli að standa þarna andspænis átjánfættum risa. Það væri svo sem ekki vandamál ef þetta væri einfaldur viðskiptasamningur, en það fylgir honum eftirlitsstofnun og á vegum þessarar eftirlitsstofnunar hljóta að starfa fjölmargir sérfræðingar. Okkur hefur verið talin trú um að þessi eftirlitsstofnun sé ekki bara vegna Evrópubandalagsins, hún sé til að gæta okkar hagsmuna líka. Hún sé til að passa upp á það að hin ríkin öll, sem við erum að gera samning við, haldi samninginn rétt eins og við. Það hlýtur að vera jafnnauðsynlegt þó við séum ein aðili að þessum samningi að það sé passað upp á þetta og ekki síður ástæða. Við þurfum þá líka að leggja okkar hlut fram í þessum dómstól. Þar eru fimm dómarar, eins og hæstv. utanrrh. sagði, þó þrír sitji bara í dómnum á hverjum tíma. Og það er væntanlega ekki nóg að vera bara með dómara heldur þarf alls kyns starfslið í kringum þessa dómara.

Það sem mér finnst í raun ókræsilegast við þetta er að kokgleypa 30 ára uppsafnaða matseld í Evrópubandalaginu í einum bita. Ég vil að við ráðum sjálf ferðinni og hraðanum. Mér er ljóst, eins og sjálfsagt öllum hér inni, að við verðum að aðlaga okkur að Evrópubandalaginu, þetta er stór markaður sem við seljum á og við hljótum að taka mið af þeim lögum og reglum sem þar gilda, en við eigum að gera það á okkar eigin forsendum og ráða ferð og hraða.

Það er kannski ástæða til þess að leysa ráðherra og ríkisstjórn út með einum kínverskum frasa áður en ég fer héðan úr pontunni. Sá frasi er á þessa leið: Að stjórna ríki er eins og að sjóða litla fiska. Með öðrum orðum að ef of hraustlega er hrært í pottinum þá fer allt í graut.

Hjörleifur Guttormsson: Virðulegur forseti. Það eru nú liðið um það bil tvö og hálft ársíðan lagt var upp í þá vegferð sem leiddi til þess aðfaranótt 22. okt. að ríkisstjórnir EFTA-landa og ríkja Evrópubandalagsins gerðu með sér samning fyrir sitt leyti um Evrópskt efnahagssvæði. Það heyrist að vísu í umræðum að þetta sé ekki orðinn samningur af þeirra hálfu. Meira að segja kemur það fram hjá formanni utanrmn. Alþingis, að ég hef fyrir satt, að þessi samningur sé ófullgerður og liggi aðeins fyrir í drögum. Það er auðvitað nauðsynlegt að við á Alþingi fáum það alveg á hreint frá þeim aðila sem gengið hefur frá þessum samningi fyrir hönd íslenska ríkisins, fyrir hönd ríkisstjórnarinnar, hæstv. utanrrh., hvert hans mat er á stöðu þessa máls sem hann hefur flutt um skýrslu til Alþingis, hvort þetta mál er enn ófrágengið pólitískt séð af hálfu samningsaðila eða hvort þeir hafa sleppt af því hendinni og yfirferð á samningstexta sé aðeins til meðferðar í höndum embættismanna og kalli ekki á frekari fundi af hálfu ráðherra fyrir hönd ríkisstjórnar sinnar. Þetta vænti ég að komi fram af hálfu hæstv. utanrrh. síðar í þessari umræðu vegna þess að auðvitað eigum við á Alþingi sem og þjóðin öll heimtingu á að vita hver er staða þessa máls og það er sannarlega mjög alvarlegt ef ekki er sami skilningur ríkjandi á því af hálfu ríkisstjórnar og af hálfu utanrmn. þingsins eða forustu hennar.

Ég tel mig vita að þegar upp var staðið 22. okt. hafi verið eftir að fylla út í ýmsaþætti í texta samningsdraganna. Tilgreind hafa verið 30--40 atriði sem þar var ólokið. En ég hef það líka fyrir satt af hálfu talsmanna framkvæmdastjórnarinnar í Brussel, þar sem ég var í heimsókn 24. okt. að gerðum þessum samningi, frá formanni þeirrar deildar sem sér um EFTA-málefni, Robert Cohen, að þessi samningur væri pólitískt frágenginn og það yrði ekkert fundað frekar af hálfu pólitískra ráðamanna um hann. Þetta er skilningurinn sem ríkir í því húsi sem margir þekkja orðið af myndum og sumir hafa komið þangað í heimsókn.

Við höfum heyrt að það eigi eftir að ,,signera`` þennan samning, veita honum eins konar skemmri skírn, og það sé ráðgert hinn 18. nóv. nk. og síðan komi til formlegrar undirskriftar ráðherra landanna öðru hvoru megin við áramótin þegar búið er að þýða samninginn á tungumál aðildarlandanna fyrirhuguðu að þessum samningi. Það leiðir hugann að þeirri sérkennilegu aðstöðu sem við erum í á Alþingi Íslendinga að ræða þetta mál að við höfum í rauninni texta aðeins fyrir okkur bæði í brotum og eins á framandi tungu, enskri tungu. Það er heldur óskemmtilegt að þurfa að grípa til þess að vitna hér til ensku eða annarra útlendra mála, eins og menn hafa gert, ég lái mönnum það ekki, úr þessum ræðustól. Það minnir okkur kannski á hver verður staða þeirra stjórnmálamanna sem eiga framvegis að vinna samkvæmt þessum samningi ef staðfestur verður af Alþingi. Ég bið hæstv. utanrrh. um að leiðrétta það ef það er rangt að málið sem eigi að nota í störfum innan hinna sameiginlegu nefnda og ráða sem eiga að fara með málefni Evrópsks efnahagssvæðis verði af hálfu EFTA-ríkjanna, þeirra sem eftir lifa þegar þar að kemur, ensk tunga, hið opinbera mál EFTA. Hæstv. ráðherra leiðréttir mig ef þetta er rangur skilningur. Ég vona satt að segja að hann sé það því að menn sjá til hvers það leiðir ef þannig er búið um hnúta að menn séu ekki gjaldgengir heldur fatlaðir og það jafnvel þeir sem færir eru í enskri tungu. Þeir geta a.m.k. aldrei orðið jafnvígir og þeir sem hafa hana að móðurmáli.

Það er síðan fram undan eftir boðaða undirritun samningsins þingleg meðferð málsins í 20 þingum, á þjóðþingum EFTA-ríkjanna, á þjóðþingum Evrópubandalagsríkjanna og í Evrópuþinginu í Strassborg sem 20. aðila. Það er nokkur breyting frá því sem sagt var frá á síðasta þingi í vor, aukaþinginu sem við stundum köllum svo, því að þá var okkur sagt að samningsaðilinn við EFTA-ríkin og sá sem mundi taka á málinu þeim megin væri Evrópubandalagið eitt saman. En nú hefur heldur betur fjölgað í þeim hópi sem á að fjalla um samninginn og þurfa að staðfesta hann þar sem 12 þing Evrópubandalagsríkjanna þurfa um hann að véla og staðfesta hann. Það má vera að hæstv. ráðherra hafi fjallað um það í inngangsræðu sinni, mér hefur ekki unnist tími til þess að fara yfir hana, um ástæður þessarar miklu formbreytingar á samningnum og væntanlega mun hann eða eftir atvikum formaður utanrmn. greina okkur frá ástæðum fyrir svo mikilvægri formbreytingu í umfjöllun. Þetta er kallað á tungumáli þeirra í Brussel að nú sé samningurin blandaður samningur, á ensku ,,mixed agreement``, og það sé ástæðan fyrir því að hann þurfi að fara fyrir þjóðríki allra Evrópubandalagsríkjanna.

Ég hef hér fyrir framan mig ljósrit af grein úr blaðinu Europe sem margir munu þekkja sem flytur daglegar fregnir af viðburðum á vettvangi Evrópubandalagsins. Þar skýra þeir þetta á sinn hátt og segja frá því að ráð Evrópubandalagsins hafi tekið þessa ákvörðun vegna þess að samningurinn sé fyrir utan ákveðin efnahagsleg svið sem við fyrstu sýn séu ekki undir valdi Evrópubandalagsins heldur hafi inni að halda ákvæði um pólitískar viðræður eða ,,political dialogue`` á ensku og vitna til samningstexta þar sem segir orðrétt á ensku, með leyfi virðulegs forseta:

,,Under the provisions of the agreement the EEC and its member states and EFTA-member states express og síðan er bein tilvitnun: ,,the desire to strengthen their political dialogue in order to develop closer ties and to bring into line their viewpoints onforeign policy issues in areas presenting and interest for the two parties

Þetta er tilvitnun í Europe. Sem sagt, þegar um er að ræða af hálfu Evrópubandalagsins eða ríkja EFTA ósk um að styrkja pólitískar viðræður til þess að þróa nánari samskipti og koma sjónarmiðum sínum í einn farveg, ,,on foreign policy issues``, í utanríkismálum á sviðum sem eru áhugaverð fyrir báða aðila. Ég bið hæstv. utanrrh. um að skýra okkur frá því hér hvað liggur að baki þessu og hver er ástæðan fyrir því að inn eru teknar, væntanlega á síðari stigum undirbúningssamningsins, slíkar yfirlýsingar í samningstexta sem leitt hafa til þess að samningurinn hefur breyst úr því að vera samningur á milli Evrópubandalagsins annars vegar og EFTA-ríkjanna hins vegar yfir í að vera blandaður samningur 19 ríkja og þar fyrir utan Evrópuþingsins og Evrópubandalagsins. Það getur ekki verið nein tilviljun að þannig fer. Það hljóta að vera mjög gildar ástæður fyrir því að breytingin er gerð og ég spyr formann utanrmn. þingsins hvaða skýringar hann gefi á breytingunni og hvaða athuganir fram hafi farið á vegum utanrmn. þingsins á þessu atriði sérstaklega.

Ég vil þá aðeins víkja að því, virðulegur forseti, sem tengist stöðu málsins nú og það er hvernig málið er statt varðandi upplýsingar, ekki aðeins til þingheims, heldur enn frekar til almennings í landinu. Ég tel að staða málsins sé til svo mikils vansa fyrir íslensk stjórnvöld að við hljótum að gagnrýna það hér mjög harðlega úr þessum ræðustóli hvernig á því máli hefur verið haldið og er haldið þessa dagana á vegum hæstv. utanrrh. Hann stundar það nú áður en samningurinn er kominn fyrir Alþingi, áður en hann er aðgengilegur í íslenskri þýðingu, að endasendast um landið á opinberan kostnað með fundahöld til þess að koma á framfæri við þjóðina sinni túlkun á þessum samningi, sínum áherslum, einhliða áherslum eins og við þekkjum þær. Þetta er ekki að sinna hlutlægri upplýsingaskyldu. Hvaða aðstæður eru það fyrir almenning á Íslandi sem kann að komast í kallfæri við hæstv. utanrrh að leggja fyrir hann spurningar um þetta flókna mál hafandi ekkert í höndunum á íslensku máli um þetta og hafa aðeins orð hæstv. ráðherra á að hlýða þegar hann er að boða þetta fagnaðarerindi? (EKJ:Hann er góður í ensku.) Já, það má vel vera að hæstv. utanrrh. sé góður í ensku en þó er ég ekki viss um að það hafi verið ofmælt hjá einhverjum hér fyrr í umræðunni að það geti komið fyrir að hæstv. utanrrh. skjátlist, einnig þegar um er að ræða samskipti á enskri tungu sem og íslenskri.

Ég vil vekja athygli á því, virðulegi forseti, að á vegum Alþingis var uppi viðleitni um skeið til þess að fara ofan í málið, fara ofan í bakgrunn þess og reiða fram upplýsingar á þokkalega skilmerkilegan hátt fyrir þing og þjóð í rituðu máli. Þetta verk var unnið af svokallaðri Evrópustefnunefnd Alþingis sem sett var á fót vorið 1988, raunar áður en ákvörðun var tekin um þessa samninga, og hún var að störfum þar til síðla á síðasta vetri eða ætli hún hafi ekki komið saman einna síðast í febrúar eða marsmánuði án þess að ég vilji fullyrða um það nákvæmlega. Formennsku í þessari nefnd sinnti í upphafi Kjartan Jóhannsson, nú sendiherra, og síðan hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson sem nú er formaður utanrmn.

En síðan gerðist það fyrir kosningar og með enn sýnilegri hætti eftir kosningar að nefndin sem var þó sá vettvangur þar sem unnið var að upplýsingaöflun og viðleitni til að samræma sjónarmið flokka hér á Alþingi til þessa máls, var lögð til hliðar. Hún hætti störfum. Hún hefur ekki verið lögð formlega niður en hún hefur ekki komið saman eftir síðustu alþingiskosningar þrátt fyrir það að á þeim mánuðum sem síðan eru liðnir hafi heldur betur verið tekið til hendi í málinu og stórir atburðir gerst. Utanrmn. þingsins hefur mér vitanlega ekki komið í staðinn fyrir það starf sem unnið var á vegum þingnefndarinnar og ég hlýt að gagnrýna það hér um leið og ég spyr um ástæðurnar fyrir því að sá vettvangur hefur verið kveðinn niður af ríkisstjórnarliðinu og af formanni nefndarinnar sem ekkihefur haft fyrir því að kalla nefndina saman eftir kosningar þó að svo eigi að heita að hún sé ekki formlega aflögð.

Það hefur líka gerst eða öllu heldur ekki gerst síðan þessi nefnd var kistulögð af ríkisstjórninni, því að auðvitað er þetta hennar verk, að svo sem ekkert hefur komið fram í nafni þingsins í rituðu máli, í upplýsingaformi, um það sem hefur verið að gerast. Menn hafa síðan verið fóðraðir einhliða á fréttatilkynningum frá utanrrn., frá hæstv. utanrrh. Það er sú eina boðleið sem á að gilda í þessu máli. Hvers konar vinnubrögð eru þetta? Hvers konar viðhorf til lýðræðislegra stjórnarhátta? Þessi vettvangur sem ég ræddi hér um var þó kosinn af Alþingi samkvæmt sérstakri þingsályktun til þess að fara yfir þessi efni og hafi verið ástæða til að hann starfaði á árunum 1989 og enn frekar 1990, þá var síst af öllu ástæða til að leggja hann af á þessu ári eftir að skriður fór að komast á þessa samninga og mikil átök voru í gangi um íslenska hagsmuni í þessu máli.

Það er ástæða til vegna þeirra formbreytinga sem hafa orðið varðandi staðfestingu þessa samnings að menn átti sig á því hvaða afleiðingar það muni hafa ef aðilar ekki staðfesta þennan samning. Ekki ætla ég að gráta það þó það gerðist. En það er rétt að menn átti sig á því að það er ekki alveg víst að t.d. ríki Evrópubandalagsins komi því í verk fyrir mitt ár 1993, sem eru síðustu forvöð samkvæmt samningnum, að ganga frá staðfestingu á honum. Formbreytingin sem var gerð hefur haft áhrif á samningstextann og hefur haft áhrif á framkvæmdastjórnina í Brussel. Um það er mér fyllilega kunnugt og gæti nefnt dæmi þar að lútandi.

Virðulegur forseti. Það var sannarlega afdrifaríkt skref sem tekið var um miðjan marsmánuð 1989 þegar lagt var út á þessa einkennilegu braut að spyrða EFTA-ríkin saman til þess að taka sem samningsaðili sameiginlega á þessu máli gagnvart Evrópubandalaginu. Og það hefur í rauninni ekki verið nógsamlega farið yfir það hvers vegna þessi leið var valin en um það er talsvert rætt, lítið hér á landi, meira erlendis. Hvers vegna? Þær skýringar sem ég tel líklegastar og eru oft hafðar uppi af mönnum sem fylgjast vel með þessu, m.a. á Norðurlöndum, eru þær að pólitískar aðstæður hjá ríkjandi flokkum, ráðandi öflum í Noregi og í Svíþjóð, hafi ráðið því að þessi kostur var valinn, en t.d. ekki sá kostur að Norðurlöndin fjögur reyndu að taka sameiginlega á málinu og þá kannski í tengslum við möguleikana á að halda einhverju af norrænu samstarfi við lýði þrátt fyrir samningaviðræðurnar. Það vill nefnilega svo til að bæði sósíaldemókratar í Noregi og sósíaldemókratar í Svíþjóð á þessum tíma áttu í mjög miklum erfiðleikum innanvert pólitískt varðandi þessi mál og töldu sig þurfa á því að halda að finna einhverja aðra leið en að leggja inn umsókn um aðild að Evrópubandalaginu. Ábyrgðaraðili nr. 1 í þessu máli var núv. forsrh. Noregs, Gro Harlem Brundtland, sem fór með forræði í EFTA þegar Óslóarfundurinn var haldinn í mars 1989, en sem á mánuðunum áður frá haustinu 1988 tók á þessum málum á fundum, ekki formlegum fundum, ég segi ekki leynifundum vegna þess að ég veit ekkert hvort sérstök leynd var yfir þeim, með forustu Evrópubandalagsins og þá sérstaklega flokksbróður þeirra Ingvars Carlssonar og Gro Harlem, Jacques Delors, forseta framkæmdastjórnar Evrópubandalagsins. Það hentaði síðan að það væri forseti framkvæmdastjórnar EB, Jacques Delors, sem kynnti málið og hugmyndin til hans rakin oft og tíðum þótt hitt sé dagljóst að hugmyndin var ekki síður runnin undan rifjum krata á Norðurlöndum.

Þeir glaðbeittustu til að elta þetta ljós voru kratarnir á Íslandi, voru Jónarnir tveir, hæstv. núv. viðskrh. og hæstv. utanrrh. sem ákváðu það sem aðilar að ríkisstjórn að steypa sér til sunds, standa að þessum samningi, reka félaga sína í ríkisstjórn með sér í þetta verk og sjá svo til þess að ekki væru gerðir ýkjamargir fyrirvarar. Það var rétt að hæstv. þáv. forsrh. gæti haldið fróma ræðu og komið að frómum óskum í ræðu utan fundar eða í aðdraganda samningsyfirlýsingar þar sem síðan var ekkert að finna af þeim fyrirvörum sem forsrh. lét koma fram í sínu máli. Margir hafa staðið í þeirri meiningu að þetta hefði eitthvert gildi. Því miður var svo ekki. Það hafði ekkert gildi annað en það sem fram var tekið. Þeim fyrirvörum sem þó var til haga haldið fram eftir árinu 1989 og fram eftir árinu 1990, þar til í nóvember 1990, var ýtt út af borðinu. Þeir féllu fyrir róða og eftir stóð eingöngu sem varanlegur fyrirvari af Íslands hálfu andstaða við fjárfestingu í sjávarútvegi, þ.e. í fiskveiðum og frumvinnslu sjávarafurða, sem náðst hefur inn í þennan samning og ég vil gjarnan trúa að það sé rétt sem ég hef heyrt frá hæstv. utanrrh. að hann hafi talið það forsendu fyrir því að standa fyrir sitt leyti að þessum samningi. Síðan hljóta menn að meta hvers virði sá fyrirvari er sem slíkur, hversu haldbær hann muni vera. Í umræðunni hér hafa komið fram ýmsar efasemdir um það að í honum sé það hald sem reynt er að láta í veðri vaka.

Aðrir þættir eru annaðhvort tímabundnar undanþágur, aðlögunartími til ársins 1995 eða fram á árið 1996 í lengsta lagi og svo einhliða yfirlýsing ríkisstjórnar Íslands varðandi tilfærslu á vinnuafli. Ekki fyrirvari byggður inn í samning sem slíkan heldur fróm ósk og yfirlýsing, bókun frá ríkisstjórn landsins um að grípa hugsanlega til öryggisákvæðisins svokallaða ef um alvarlega röskun væri að ræða á íslenskum vinnumarkaði.

Með þessum samningi sem ríkisstjórnin fyrir sitt leyti hefur nú gert, ég segi það svo nema annað komi hér fram, er verið að tengja hagsmunamál Íslands við framandi hagsmuni á undirbúningsstigi þessa samnings alveg sérstaklega með því að setja í einn pott og gera kröfu um það að samningsaðilarnir sex eða sjö EFTA-megin töluðu einum rómi upp úr þessum potti, leggja saman hagsmuni fjölþjóðafyrirtækjanna sænsku, norska stóriðnaðarins, Austurríkismanna og Svisslendinga. Þetta var nú gæfulegt upplegg eða hitt þó heldur og svo sem ekki að vænta að niðurstaðan sé þannig að hagsmuna Íslendinga sé gætt í þessum samningi. Þarna voru í samfloti ríki sem þegar á undirbúningsstigi málsins voru komin á flugferð inn í sjálft Evrópubandalagið og höfðu áður en frá samningnum var gengið lagt fram formlegar umsóknir um aðild þar sem eru Austurríki og Svíþjóð. Hvers konar hugmyndir eru það um hagsmunagæslu að standa þannig að máli? Það er bara rétt eins og þykjustuleikur að vera að binda sig saman með aðilum sem í raun eru komnir hugmyndalega og hagsmunalega hinum megin við borðið.

Það er líka alveg ljóst, virðulegur forseti, að sá samningur sem hér er verið að mæla fyrir af hæstv. ráðherra er eðli sínu samkvæmt aðeins áfangi á leið inn í sjálft Evrópubandalagið. Og þó látið sé í veðri vaka núna af hæstv. utanrrh. og sófasetubróður hans úr Viðey, hæstv. forsrh., að það sé ekkert víst að það verði niðurstaðan þarf ekki langt að leita til þess að átta sig á að að baki þeirra orða er næsta lítið. Því það er ekki liðið nema árið og ekki raunar árið, það eru ekki liðnir nema nokkrir mánuðir síðan Alþfl., sem hæstv. utanrrh. er formaður fyrir, sá ástæðu til að taka það inn í stefnuskrá sína fyrir alþingiskosningar að hann héldi öllum dyrum opnum varðandi aðild að Evrópubandalaginu. Það voru líka alþýðuflokksmenn sem fyrstir manna mæltu úr þessum ræðustóli sérstaka hvatningu til þingsins og þjóðarinnar að nú ættu Íslendingar að fara að sækja um aðild. Ég hlýt að rifja það upp, hafi hæstv. utanrrh. gleymt því, að flokksbróðir hans og þingmaður af Suðurnesjum, Karl Steinar Guðnason, mælti svo í umræðum um utanríkismál 30. mars 1990, strax á árinu 1990, þar sem hann ræddi um skýrslu ráðherrans að því er snerti Evrópubandalagið, með leyfi forseta:

,,Ég tel að Íslendingar verði af fullri alvöru að hugsa um mögulega inngöngu í Evrópubandalagið. Ef nágrannar okkar, t.d. Norðmenn, helstu keppinautar okkar á fiskmörkuðum, gerast aðilar er líklegt að rödd Íslands utan þess bandalags verði afar veik. Helsta leiðin til þess að hafa áhrif er að eiga kost á að láta rödd okkar heyrast. Í viðræðum viðEvrópubandalagið eigum við auðvitað að halda fast á hagsmunamálum okkar og þá sérstaklega fiskveiðiréttindum. Hins vegar tel ég varasamt að við flækjumst of mikið í endalausri fyrirvarapólitík. Hafta- og afturhaldspostular mega ekki móta forsendur viðræðna okkar.``

Þetta er einn af alþingismönnum Alþfl. sem fyrir hálfu öðru ári mælti þessi orð úr ræðustóli á Alþingi. Og auðvitað var maður ekkert hissa að sjá þessari stefnu fylgt eftir í kosningastefnuskrá Alþfl.

En hvernig hagar þá til á hinu heimilinu, hinu búinu ríkisstjórnarmegin? Ætli menn séu þar mjög tregir til þegar verið er að fjalla um hugsanlega aðild að Evrópubandalaginu, að stíga skrefið til fulls sem hér er stigið til hálfs og vel það? Við hljótum að minna á svokallaða aldamótaskýrslu sem kynnt var á landsfundi Sjálfstfl. fyrri hluta árs 1990, að mig minnir, sennilega í marsmánuði, þar sem niðurstaða aldamótanefndar flokksins, það er aldamótasýnin, hv. formaður utanrmn., það er væntanlega aldamótasýn Sjálfstfl., var að mæla með því að sótt yrði um aðild að Evrópubandalaginu og látið á hana reyna. Núv. hæstv. sjútvrh., þá formaður Sjálfstfl., sem ýmsir horfa til með nokkurri lotningu þegar þeir bera hann saman við þann sem nú hefur tekið við forustu í þeim flokki, vildi ekkert vera maður að minni en keppinautur hans um formennskuna. Hann hélt ræðu suður í Leirum --- ætli það sé ekki Leirar þar sem hann Árni lést --- á aðalfundi Sambands fiskvinnslustöðva í októbermánuði, að mig minnir 1990, það er ekki lengra síðan, það er rétt ár liðið, þar sem hann hafði sama boðskap að flytja, þá formaður í Sjálfstfl. Og Morgunblaðið sló þessu auðvitað upp. Eðlilegt að taka aðild að Evrópubandalaginu á dagskrá.

Svo ætla þessir herramenn að koma fram fyrir þing og þjóð með þennan samning í höndunum sem alls staðar annars staðar, alls staðar utan Íslands er talað um sem áfanga á leið inn í Evrópubandalagið og segja: Við ætlum nú ekkert fara lengra. Ætli við reynum ekki að búa við þetta. Halda menn að þetta sé trúverðugt? Á þjóðin að trúa þessu? Þegar þeir eru búnir að koma upp um sig hvert hugurinn stefnir fyrir löngu síðan. Og aðeins af pólitískum refskap ætla þeir að reyna að leyna þjóðina því hvert á að halda og hvert verið er að halda.

Ég bið þá hv. alþm. sem ekki ætla að fylgja á þennan leiðarenda og það eru býsna margir sem þyrftu að hlusta á það, held ég, að þeir vari sig á þessari uppsetningu mála, á þessari málsmeðferð sem hér er uppi höfð í afdrifaríkasta máli sem komið hefur fyrir þetta land og lýðveldi síðan það var stofnað 1944.

Þá hljóta menn auðvitað að spyrja: Er okkur nauðugur einn kostur að stíga þetta skref? Er málum þannig komið að gerðum þessum samningi af hálfu ríkisstjórnarinnar að Alþingi þurfi að hugsa sig tvisvar um áður en það hafnar þessari leiðsögn og velur annan kost? Það er ósköp eðlilegt að menn spyrji um það. Er búið að fara þannig með íslenskan málstað að við eigum í raun ekki leið til baka? Mér finnst þess gæta í málflutningi manna sem alls ekki vilja fara alla leið inn í Evrópubandalagið að þeir hafi tilhneigingu til að líta þannig á málið að það sé mjög erfitt að segja nei við þessum samningi vegna þess sem hefur verið að gerast síðustu tvö árin.

Við þá vil ég segja að ég tel þetta alrangt mat. Ég tel ekkert það hafi gerst með þessum samningi sem kalli á það að hann verði staðfestur af Alþingi vegna þess að við getum ekki gætt hgsmuna okkar í framhaldinu og náð rétti okkar og náð fram hagsmunum okkar í þýðingarmiklum málum þrátt fyrir það sem hefur verið að gerast í samningaviðræðum um Evrópskt efnahagssvæði.

Þetta tengist að sjálfsögðu þeirri hafvillu sem menn hafa verið í í þessu máli. Auðvitað hefur það verið og er ljóst að við Íslendingar getum lagað okkur að breytingunum í Evrópu eftir því sem hagsmunir okkar bjóða hverju sinni. Með breytingum á íslenskri löggjöf, með breytingum á aðstæðum lands og þjóðar út á við, með einhliða ákvörðunum á Alþingi Íslendinga og af hálfu íslensks framkvæmdarvalds. Það er ekki nokkur einasti aðili sem bannar okkur það. Og það má kannski segja að það litla gagn sem telja má að við höfum haft af þeim samningaviðræðum sem nú eru að baki sé að það hefur sannarlega verið farið yfir Evrópuréttinn, lög og reglur Evrópubandalagsins og menn hafa kynnt sér þau húsakynni og aflað sér þekkingar meiri en áður var á því stóra húsi og eru þannig í betri aðstöðu en áður til þess að taka ákvarðanir um einhliða breytingar og aðlögun Íslands að bestu manna yfirsýn miðað við okkar þjóðarhagsmuni.

Síðan er það að sjálfsögðu samningsbundin aðlögun. Við erum nú þrátt fyrir allt ríki í Evrópu sem hefur gert samninga við stóra aðila og smáa með árangri en oft með þrautseigju og með því að taka sér þann tíma sem þarf til að tryggja skilning á þörfum okkar og aðstæðum áður en slíkir samningar hafa náðst. En við getum með réttu hreykt okkur af því að hafa búið við betri fríverslunarsamning við Evrópubandalagið en ýmsir aðrir. Samninginn þar sem bókun 6 er hluti af máli, viðskipti með sjávarafurðir. Hann tókst fyrir þrautseigju. Hann tókst eftir að menn höfðu áttað sig á nauðungarsamningi sem gerður var 1961 varðandi aðstæður Íslendinga þar sem við vorum bundnir erlendum dómstól sem við höfðum síðan að engu eftir að pólitískur byr í landinu og aðstæður leyfðu að ganga gegn þeim gjörningi.

Að sjálfsögðu höfum við þann kost að vinna að endurbótum á fríverslunarsamningum, þar á meðal við Evrópubandalagið. Það er m.a. sá kostur sem andstæðingar EES-samnings í Noregi, nágrannalandi okkar, vísa á. Pólitískir málsvarar sem tekið er mark á þarlendis vísa á það. Og ég hlýt að nefna það hér vegna þess að það er athyglisvert að í febrúar sl. stóðu tólf af fimmtán hagfræðiprófessorum við norska háskóla að áskorun um að hætta þessum EES-samningaviðræðum vegna þess að norskum hagsmunum væri að þeirra mati betur borgið með því að fara aðra leið. Þar á meðal með því að leita að gagnkvæmum fríverslunarsamningi, endurbótum á gildandi samningi milli Noregs og Evrópubandalagsins.

Við höfum líka alveg fram á þennan dag verið að taka á ýmsum málum með tvíhliða samningum við Evrópubandalagið og náð árangri. Og það vill svo sérkennilega til að hluti af áróðursuppleggi hæstv. utanrrh. --- sem ég vona að heyri mál mitt. Getur virðulegur forseti kannað það hvort hæstv. utanrrh. er í kallfæri? (Forseti:Forseti mun kanna það.) Hann hefur vonandi ekki lagt upp á Skaga.

Ég hlýt að minna á að við höfum gert samninga undanfarin eitt til tvö ár við Evrópubandalagið um þýðingarmikil mál sem menn nú eru að hampa sem hluta af þessum samningi algerlega með óréttu. Þetta á við um samning sem kallaður er COMETT 2, samstarfsáætlun háskóla og fyrirtækja um þjálfun nemenda í tæknigreinum. Það er verið að sækja um fé samkvæmt fjárlagafrv. til þess að vinna að þeim samningi. Það er Erasmus-áætlunin, samstarfsáætlun um nemenda- og kennarasamskipti. Það vill svo til að það er einmitt nýbúið að gera þann samning og staðfesta af aðilum. Ég veiti ekki hvort undirskrift ráðherra hefur farið fram. En hafa menn ekki verið að tala um einhverja afskaplega vá sem væri fyrir skólafólk á Íslandi að tryggja að það sé opin leið til samskipta og þeirra hagsmuna sé gætt gagnvart Evrópubandalaginu? Ætli hæstv. utanrrh. og fleiri sem eru að reka áróður fyrir þessu EES-máli hafi ekki verið að skreyta sig með þeim fjöðrum? Það var fyrrv. ríkisstjórn og þáv. hæstv. menntmrh., nú hv. þm. Svavar Gestsson, sem vann að þessum málum fyrir hönd stjórnvalda sem nú eru í höfn.

Það má nefna önnur alveg nýlega frágengin mál eins og svokallaða STEPP-áætlun eða STEPP-prógramm um umhverfisrannsóknir og þróunarstarf. Enn eitt sem er svokallað EPOC um samstarf á sviði veðurfræði og náttúruhamfara og enn má nefnaCOST-rannsóknaáætlun sem á að undirrita af ráðherrum, væntanlega menntmrh. fyrir Íslands hönd, 21. nóv. nk. í Vín.

Ég hef nefnt hér fimm slíka samninga sem er búið að ganga frá en hugmyndin er að fella undir þennan EES-pakka og eru settir inn í samninginn í orðum þótt búið sé pólitískt að ganga frá málinu. Þetta er hluti af hinum svokölluðu jaðarmálefnum sem opnað var fyrir og hefur verið unnið að allt frá árinu 1984 eftir svokölluðu Lúxemborgarspori að koma á milli EFTA-ríkjanna og Evrópubandalagsins. Og það er ámælisvert að forgöngumenn EES-samningsins skuli telja sér henta að skreyta sig með þeim þáttum sem hefur verið tekið á og hafa verið leyst með tvíhliða samningum við Evrópubandalagið og ýmis fleiri sem eru á góðum rekspöl, því þarna er um mörg svið að ræða.

Nei, hv. þm. Það er engin nauðung sem á að reka okkur til að standa að þessum samningi. Við getum skoðað þetta mál algerlega óbundnir í ljósi þess að þessi samningur bætir ekki hag Íslands á heildina litið nema síður sé eins og ég mun víkja að í framhaldinu. Því auðvitað verða menn að líta á þetta mál í heild sinni og taka afstöðu í ljósi þess.

Talsmenn þessa samnings hafa mikið rætt um að þarna hafi náðst mikill árangur á sjávarútvegssviði. Það hafi fengist slík lækkun á tollum á útflutningi okkar til Evrópubandalagsins sem sé slíkur hvalreki að einungis einhverjir sérvitringar og úrtölumenn, þröngsýnispostular, þjóðerniseinstrengingar og þjóðgarðssósíalistar --- og hvaða nafngiftir eru nú til tíndar til að gefa efasemdarmönnum í þessu máli --- geti verið á móti málum sem þessum í ljósi tollalækkananna.

Ég tel þau rök langt frá því að vera frambærileg hvað þá haldbær því það er ekki um þá hagsmuni að ræða, þó hagsmunir séu, nema menn vilji lögfesta hér á landi fjórfrelsið. Nema menn vilji kosta til mikilli skerðingu á sjálfsákvörðunarrétti Íslendinga eins og gerist með þessum samningi ef staðfestur verður. Nema menn vilji stíga þetta skref til meira en hálfs inn í sjálft Evrópubandalagið, eins og hér er verið að gera. Þá hljóta menn að sjálfsögðu að líta á það að það sé ágætis ábót að fá þessar tollalækanir á sjávarafurðum, því annað er það ekki. Það er ábót á kjarna þessa samnings, vissulega.

Það má vera, hæstv. utanrrh., að þannig sé málum háttað hjá flokksbræðrum þínum, þingbræðrum í Alþfl. og alþýðuflokksfólki, þó ég efist um að það gangi sameinað til leiks, að það telji að þetta sé allt saman eitt allsherjar fagnaðarerindi. En svo mikið þekki ég til í því stóra húsi sem heitir Sjálfstæðisflokkur að það er býsna langt frá því að þeir sem hafa þar safnast undir merki í kosningum telji það einboðið að taka undir megininntak þessa samnings. Ég fagna því að menn úr þeim hópi þora að mæla efasemdaraddir, koma fram og gagnrýna þennan gjörning. Og ég er sannfærður um að þeim á eftir að fjölga eftir því sem þetta mál verður rætt og skoðað nánar og upplýsingar liggja fyrir um eðli þess. Því auðvitað þarf fjöldann til í landinu ekki bara hér á Alþingi, þótt þýðingarmikið sé, heldur fjöldann í landinu til þess að koma viti fyrir stjórnmálamenn í þessu afdrifaríka máli.

Vegna þess hvað sjávarútvegsþátturinn hefur verið fyrirferðarmikill af áróðursmönnum, talsmönnum þessa máls, þá hlýt ég aðeins að stikla á nokkrum þáttum þessa hliðarmáls í sambandi við Evrópskt efnahagssvæði því það er mál sem er viðauki við þetta, auðvitað hagsmunamál okkar Íslendinga en snertir ekki kjarna þessa samnings sem við erum að ræða hér.

Þegar upp var lagt í mars 1989 var hinn pólitíski aðgöngumiði málsins fríverslun með fisk af hálfu íslenskra stjórnmálamanna. Hvað skyldi nú hafa orðið um þann aðgöngumiða? Evrópubandalagið reif hann í tvennt, oinberlega og ákveðið í nóvembermánuði 1991, fyrir réttu ári, og hafnaði kröfunni um að taka upp fríverslun með sjávarafurðir. Ýmsirspurðu: Ætla Íslendingar samt að halda áfram? Utanrrh. var ekki í neinum vafa: Auðvitað höldum við áfram.

Þá var það næsta vígi. Það var að ná fram algeru tollfrelsi með sjávarafurðir. Og það var svo seint sem í vor á þinginu eftir kosningar að sjútvrh. steig í þennan stól og hafði uppi svardaga: Enginn samningur um Evrópskt efnahagssvæði nema fullt tollfrelsi fyrir sjávarafurðir fáist og að sjálfsögðu á ekki að hleypa Evrópubandalaginu inn í fiskveiðilögsöguna. Menn náðu þessu. Tollfrelsi, að sagt er, upp í 96% miðað við núverandi stöðu til Evrópubandalagsins og menn eru að reikna upphæðir í því sambandi. Þær upphæðir eru auðvitað sýnd veiði en ekki gefin og í raun veruleg óvissa um þann hag sem við væntum vissulega að hafa af þessum tollalækkunum.

Ég get ekki annað en sperrt eyrun, jafnvel brosað, þegar ég heyri menn tala um að lækkun tollanna sé trygging fyrir því að hagsmuna landsbyggðarinnar á Íslandi sé gætt í samhengi þessa samnings. Ég held að þingflokksformaður Alþfl. hafi síðast verið að fá rúm í dagblaði í dag til að koma þeirri skoðun á framfæri. En gott svo langt sem það nær eitt út af fyrir sig. Og það eru að sjálfsögðu hagsmunir sem við hljótum að takast á um við Evrópubandalagið sem aðra í viðskiptum. En hvað gerðist síðan með veiðarnar, hæstv. utanrrh.? Var þeim haldið utan við? Ætlar hæstv. ráðherra að halda þeim utan við? Hann segir okkur að það eigi að gera tvíhliða samning um sjávarútvegsmálefni þar sem þessi veiðiþáttur verði tekinn með. Hvernig er hann lagður fyrir? Jú, það er sagt að það verði samið um að heimila Evrópubandalaginu að veiða sem svarar ígildum 3000 tonna af karfa á Íslandsmiðum gegn skiptum, og þetta eru kallaðar gagnkvæmar veiðiheimildir, á 30.000 lestum af loðnu úr hlut Grænlendinga sem Evrópubandalagið hefur keypt. Ætli þeir hafi ekki keypt eitthvað um 40.000 tonn af kvóta og tryggt sér hann til 1994 a.m.k.

Hvað hefur gerst síðan þessi viðskipti fóru fram í sambandi við loðnuna sem Evrópubandalagið keypti sér kvóta á hjá Grænlendingum? Ætli þeir hafi veitt hana? Ætli þeir hafi náð þessum kvóta? Mér er ekki kunnugt um það. Hæstv. utanrrh. greinir okkur kannski frá því hér hversu stóran hlut þeir hafa fengið frá því að skiptin fóru fram á loðnustofninum 1989 með samningi milli Íslands, Noregs og Grænlands. Þar var þannig búið um hnútana að vissulega höfðu Grænlendingar heimild til að framselja kvóta. Það tók enginn þann rétt af þeim. Þeir fengu 11% af þessum stofni og framseldu þennan veiðirétt til Evrópubandalagsins og Færeyinga en það var þannig frá gengið í þessum samningi, skv. 5. gr. hans, að ef aðilar næðu ekki þessum afla þá kæmi hann í hlut Íslands. Þannig hefur mér vitanlega þessi loðnuhlutur verið Íslandsmegin í loðnuveiðunum frá þessum tíma. Á hverju er verið að skipta?

Ég veit að hv. formaður utanrmn. hefur áhyggjur af þessu máli. Hann er ekki svo sjaldan búinn að stíga upp í þennan stól og segja mönnum að með hans stuðningi komi aldrei skip frá Evrópubandalaginu inn í íslenska lögsögu til viðbótar við það sem við heimiluðum árið 1976 og erum nú væntanlega að klippa á eftir því sem verið er að brjóta á okkur eins og gerðist með belgíska togarann á dögunum. Ég spyr hv. formann utanrmn.: Ætlar hann að standa að slíkum gjörningi? Ætlar hann að hleypa þessum flota hér inn? Stíga fyrsta skrefið sem ekki er víst að verði það síðasta því auðvitað koma kröfurnar upp.

Það eru svokölluð þróunarákvæði inni í þessum samningi, ,,Evolutionary Clause``, um það að á tveggja ára fresti geti aðilar tekið þetta mál upp til umræðu gagnkvæmt og leitað breytinga. Ætli þarna sé ekki einhver girðing varðandi það að við getum ekki átt von á því að bæta hag okkar mikið án þess að kröfurnar standi á okkur um frekari veiðar í íslenskri lögsögu?

Mér sýnist þetta liggja þannig að menn eru að veifa einhverju sem talað er um sem gagnkvæm skipti á veiðiheimildum en er í raun blekking nema annað komi fram. Hæstv.ráðherra segir okkur væntanlega frá því. Hver er staðan varðandi þennan væntanlega tvíhliða samning varðandi sjávarútvegsmálefni og skipti á veiðiheimildum? Hvernig liggur málið?

Þetta var sjávarútvegsþátturinn. Kjarni málsins, fjórfrelsið, felur m.a. í sér að við hér á Alþingi Íslendinga þurfum á næsta ári að taka inn í íslenska lagasafnið um 1500 lagabálka Evrópubandalagsins sem það bandalag hefur sett frá upphafi vega og verið að bæta við eftir því sem tími hefur liðið. Hluti af þessum lagabálki er sjálfur Rómarsamningurinn, ákvæði hans, varðandi innri markaðinn, meiri hluti af þeim ákvæðum í raun sem standa undir Rómarsamningnum sem við Íslendingar erum hér að taka inn á okkur. Við erum að stíga meira en hálfa leið inn í sjálft Evrópubandalagið að efni til. Við erum að taka það inn á okkur að því er varðar efnahagsleg samskipti, það er alveg ljóst. Það mætti segja því margir tala um Efnahagsbandalagið þegar þeir ræða þetta Evrópubandalag og það er einmitt það, við erum að taka Efnahagsbandalagið inn á okkur, þann hluta Rómarsamningsins á einu bretti. Ég spyr hæstv. utanrrh. og bið hann að hlusta og bið hann um svör: Hvernig ætlar ríkisstjórnin og hæstv. ráðherra að leggja þetta mál fyrir á Alþingi eftir áramótin eða á næsta ári? Í hvaða formi? Kannski hefur hæstv. ráðherra farið yfir þetta allt í umræðunni það sem af er. Ég vildi gjarnan heyra aðalatriðin um það mál úr hans munni. Hvernig verður þessi samningur lagður fyrir og hvernig ætlar ríkisstjórnin að tryggja lögfestingu á Rómarrétti á komandi ári? Í hvaða formi? Hvað verður fellt undir þál. með fylgigögnum, hvað verður borið fram í formi lagafrumvarps til staðfestingar á öðrum lögum o.s.frv? Mér finnst ástæða til þess að spyrja um þetta og fá svör hér og nú. Séu þau ekki komin get ég vissulega flett upp í þingumræðum ef þetta hefur allt verið skilmerkilega skráð.

Við skulum minnast þess, hv. þm., að þessir 1500 lagabálkar verða æðri öllum íslenskum rétti ef hann stangast á við þá. Öll tvímæli voru tekin af um það í yfirlýsingunni í maí sl. Þar höfðu menn það svart á hvítu í sameiginlegri yfirlýsingu og svo sem engin tíðindi að íslenskur réttur viki fyrir Rómarrétti á öllum sviðum sem samningsbundin væru með fyrirhuguðum samningi þá.

Ekki aðeins þetta, heldur á þessi Rómarréttur, sem menn mæla í hillumetrum hvað snertir umfang, tugþúsundir blaðsíðna í handriti segja menn, verður grundvöllur fyrir yfirþjóðlega dómstóla, því menn eru að afsala Íslandi dómsvaldinu á öllu þessu samningssviði, afhenda það yfirþjóðlegum dómstól. Þá dettur kannski einhverjum í hug --- menn heyra það jafnoft og hæstv. utanrrh. ræðir þetta mál að hér sé ekki um neitt valdaafsal að ræða. Skerðingu á sjálfsákvörðunarrétti þjóðarinnar? Nei, nei, nei. Dómsvaldið á öllu samningssviðinu er komið til Lúxemborgar um leið og Alþingi hefði, sem vonandi aldrei verður, staðfest þennan gjörning hæstv. ráðherra. Dómurinn í Lúxemborg, hvort sem hann heitir EES-dómstóll eða dómstóll Evrópubandalagsins sem báðir koma þarna við sögu, hann ekki aðeins sker úr um deilumál, hann túlkar lög og er í rauninni hluti af löggjafarvaldi Evrópubandalagsins. Hvar eru þessi lög Evrópubandalagsins sett annars staðar en af dómstólum þegar þeir eru að túlka lög og það gera þeir mjög rúmt út frá markmiðum Rómarréttar? Evrópudómstóllinn er ekkert að binda sig við einhvern bókstaf, hann tekur fjórfrelsið bókstaflega og túlkar í sínum dómum markmið Rómarsamningsins eftir sínu höfði. Þá skiptir lítið kotríki og hagsmunir þess hér upp undir heimskautsbaug ekki miklu máli þegar verið er að líta yfir sviðið. Hvar ætli lög Evrópubandalagsins verði til og hverjir setja þau? Ætli það sé þetta Evrópuþing? Ónei. Þingræðið er ekkert í því stóra húsi Evrópubandalaginu, ekkert þingræði til, hv. þm. Össur Skarphéðinsson, það er gleymt og grafið og tekið í staðinn upp menntað einveldi í eins konar formi embættismannaveldis sem setur Evrópubandalaginu lög, undirbýr lög og setur því lög. Framkvæmdastjórnin í Brussel.Það er ekki bara þetta sem byrjað er að reiða hér fram fyrir okkur í formi samnings, þau lög sem eru undirstaða hans, heldur eru það frambúðarlög á sviði efnahags-, atvinnu- og ýmissa félagsmála sem Íslendingum er ætlað að búa við í framtíðinni á meðan þeir hafa ekki stigið skrefið til fulls inn í framtíðarríki Evrópubandalagsins.

Þá kem ég að þeim þætti sem ástæða er til að minna á: Hver var staðan þegar lagt var upp í mars 1989? Hver var ásetningur EFTA-ríkjanna? Það var að verða hluti af löggjafarvaldi Evrópubandalagsins, að ná raunverulegum áhrifum. En hvað varð um það, hæstv. utanrrh.? Hvað varð um þann ásetning að komast að ákvarðanatökunni hjá Evrópubandalaginu þannig að í framtíðinni yrði raunverulega um sameiginlegar ákvarðanir að ræða? Því var kastað út í hafsauga í samningaviðræðunum. Hæstv. utanrrh. sér nú væntanlega ekki mikla ástæðu til þess að rifja það upp og þá stöðu alla á fundunum sem hann er að halda núna þar sem hann er með einhliða predikun, predikun yfir alþýðu manna. Ég hugsa hann hafi ekki mikið fyrir því að segja mönnum frá því að það gleymdist þetta erindi úr upphaflegu nesti, upphaflegum ásetningi, að EFTA-ríkin fengju hluta af ákvörðunarvaldi með Evrópubandalaginu upp á framtíðina.

Staðan er sú varðandi mótun frambúðarlöggjafar á samningssviðinu og hugsanlegum nýjum sviðum sem því tengjast að pólitíska valdið er einhliða suður í Brussel, einhliða Evrópubandalagsins. Það hefur ekki verið stigið spor í þá átt að EFTA-ríkin verði hlutur af þessu pólitíska ákvörðunarvaldi. Jú, það á að kalla í menn og menn eiga að fá upplýsingar um hvað Evrópubandalagið ætlar sér á hverjum tíma um þessi efni og það er sett upp sameiginleg nefnd sem á að reyna að ná samkomulagi varðandi þau atriði sem Evrópubandalagið er að lögleiða. En að EFTA-ríkin geti komið í veg fyrir lagasetningu þeirra er útilokað. Og þá standa menn frammi fyrir því hvort þeir ætla að halda áfram eða ætla að reyna að losa sig úr netinu. Ég er ansi hræddur um að það reynist nokkuð erfitt --- jafnvel þótt góðir og öflugir menn yrðu kallaðir til, að losa Ísland úr því neti eftir að menn væru einu sinni orðnir flæktir í það. Ætli aðstaðan yrði ekki ósköp svipuð og hjá frændum okkar Dönum sem nú engjast sundur og saman sem aðilar að Evrópubandalaginu og standa frammi fyrir því að þurfa að taka á sig pólitíska bandalagið og ganga inn í ríkisheildina sem verið er að móta og verið er að halda ráðstefnur um núna í næsta mánuði í Maastricht í Hollandi, um pólitískt bandalag og myntbandalag. Þeir engjast þar sundur og saman. M.a. er í þeim drögum sem fyrir liggja sumarbústaðaákvæðið sem hæstv. utanrrh. segir að sé búið að fella dóma um. Það er komið inn í drögin að myntbandalaginu og danska þingið er í uppnámi yfir þeirri stöðu. En hvað geta þeir? Treysta þeir sér til að losa sig úr netinu? Ég er ansi hræddur um að það geti orðið snúið þó að vissulega voni maður að danska þjóðin taki í taumana í þjóðaratkvæðagreiðslu þeirri sem fer fram í Danmörku um aðild Danmerkur að þeirri ríkisheild sem þarna er verið að byggja upp og þétta netin í öllum þáttum mála, einnig á sviði utanríkismála og hermála.

Hver er svo kjarni þessa fjórfrelsis og réttlæting? Það er hagvöxtur. Aukin samkeppni, óheftur markaðsbúskapur. Það er inntakið. Hvernig virka þau lögmál, hin kapítalísku lögmál, hreinræktuð og óheft? Ætli við þekkjum það ekki, samsöfnunina, samrunann, ,,integrasjónina``, þar sem það er hin sterka miðja sem dregur allt til sín og menn eru að afvopna Íslendinga, Ísland sem þjóð á sviði efnahagsmála með þessum samningi þannig að við erum búin að kasta stjórntækjunum frá okkur og getum engum vörnum við komið ef þessi köldu lögmál fjármagnsins ganga gegn okkar hagsmunum sem í mínum huga er nokkuð ljóst að verður í framtíðinni. Eftir stendur fámennara og fátækara Ísland vegna þess að það hefur selt sig undir þessi lögmál og ákvarðanatöku í hinu upprennandi evrópska stórveldi. Af því að formaður þingflokks Alþfl. var að ræða um byggðamál í blöðunum í dag í samhenginu EES, þá held ég að hann ætti að velta því svolítið betur fyrir sér en þarkemur fram. Ísland er allt undir og fyrst af öllu er það landsbyggðin á Íslandi sem lendir í útsoginu, sem á eftir að mæta enn verri stöðu en við blasir í dag, margfalt verri stöðu. Það er frekar að hér á höfuðborgarsvæðinu haldi menn sínu, fólki og fjármunum, um skeið þó að allt Ísland undirlagt sé í þessu útsogi.

Virðulegur forseti. Ég sagði að einn þáttur þessa máls væri skerðing sjálfsákvörðunarréttar þjóðarinnar. Ég held ég þurfi ekki að rökstyðja það frekar í mörgum orðum, þá skerðingu á valdi Alþingis sem fylgir samþykkt þessa samnings, því eftir að menn hafa staðfest hann setja menn ekki hér lög á Alþingi Íslendinga sem ganga gegn Rómarrétti. Svo mikið er víst. Þá er Alþingi nauðugt viljugt skuldbundið til þess í öllum aðalatriðum að innbyrða framtíðarlöggjöf sem Evrópubandalagið setur án þess að geta komið vörnum við, nema svona rétt að nöldra, nema rétt að gera fyrirvara og reyna að stríða á móti. En ætli menn geri það mjög oft frekar en að nota öryggisventlana, öryggisákvæðin sem hæstv. utanrrh. lýsir fyrir mönnum að hægt sé að taka bara í, eins og í morgunleikfimi, upp og niður, ef eitthvað breytist Íslendingum í óhag. Þetta er slíkur barnaskapur, þetta er slík blekking að ég er mjög undrandi á hæstv. utanrrh. þó slyngur sé og sleipur að koma fram fyrir fólk í byggðum þessa lands og halda því fram að menn hafi allt sitt á þurru. Engin skerðing sjálfsákvörðunarréttar. Íslendingar hafa allt sitt hér á þurru eftir sem áður. Það er mikill kjarkur sem þarf til og kannski svolítið af óskammfeilni til að halda slíku fram. Framkvæmdarvaldið á samningnum fer náttúrlega í hendur yfirþjóðlegrar stofnunar á vegum EFTA, eftirlitsnefndar EFTA, sem á að sjá um þetta. Íslenska stjórnarráðið kemur þar hvergi nærri til að fylgjast með samningnum, hæstv. utanrrh. kemur þar hvergi nærri. Það er eftirlitsstofnun EFTA sem hefur það hlutverk og beitir sektum og sækir mál og setur þau fyrir dóma ef þörf krefur. En það er engin skerðing á sjálfsákvörðunarrétti og ekkert yfirþjóðlegt í þessu. Ónei. Og dómsvaldið fer eins og það leggur sig á samningssviðinu til Lúxemborgar. Jú, það á að treysta framkvæmdarvaldinu heima fyrir til þess að framfylgja og það má taka upp svona kvörtunarefni fyrir, sem snerta þetta mál, í dómstólum hérna uppi á Fróni, svona kvörtunarefni. Hæstiréttur landsins getur nú kannski farið að taka sér sumarfrí stöku sinnum því ekki koma þessi mál við hann. Ekki snerta þessi mál hann. Það er þessi EES-dómstóll og hvernig er hann skipaður? Ætli það sé jafnræði? Ætli það sé neitunarvald? EFTA-megin? Eða eitthvað svoleiðis? Ónei. Meiri hluti dómara er sóttur til Evrópubandalagsins og þessum dómstól er komið fyrir í smáálmu út frá aðalbyggingu Evrópudómstólsins í Lúxemborg og beinlínis tekið fram í samningnum að hann eigi að vera starfslega nátengdur honum, enda auðvitað eðli máls samkvæmt. Menn eru hér að fara inn á eitt og einlitt spor sem ekki á að víkja út frá og þessir dómstólar eiga að tryggja að svo verði.

Virðulegur forseti. Hæstv. utanrrh. talar um þetta sem ósköp venjulegan viðskiptasamning. Þegar fólkið í landinu lætur sér detta í hug að það vildi kannski hafa einhver áhrif á þetta mál og biður um að fá að segja sitt álit í almennri atkvæðagreiðslu, þá eru viðtökurnar þær: Ónei, ónei, þetta er mál þar sem ég skal hafa vit fyrir ykkur, þarf ekkert á ykkur að hlýða, þetta er ósköp venjulegur viðskiptasamningur. Þannig er það afgreitt. Það væri fróðlegt að heyra hvort það er sama hljóð hjá talsmönnum Sjálfstfl. að því er snertir spurninguna um það að þjóðin fái að segja sitt álit áður en Alþingi tekur þetta mál fyrir til afgreiðslu.

Utanrrh. segir okkur oft á dag að þetta sé mjög gott mál. Hann ber ekki mikið traust til þjóðarinnar ef hann ekki leggur í það að hleypa henni að málinu þó ekki væri annað en sem ráðgefandi fyrir Alþingi áður en það tekur afstöðu til málsins.

Ég vil að lokum, virðulegi forseti, leggja á það áherslu að þetta mál hljótum við að skoða í heild. Alla þætti þess, þegar við ræðum það, þegar við túlkum það fyrir þjóðinni, hvað þá þegar við tökum afstöðu til þess. Þess gætir því miður allt of mikið að málið sé sett fram sundurslitið af þeim sem túlka það, slitið úr samhengi og einstakir þættir, sem eru til þess fallnir að markaðsfæra þetta á nútímavísu eins og tollalækkanirnar, settir fram einhliða fyrir þjóðina. Ég hugsa að það sé þannig komið fyrir mörgum að þeir eru fyrst að átta sig á því núna síðustu vikurnar að málið snúist um eitthvað annað heldur en sjávarútvegsmálefni. Það er satt að segja bágt til þess að vita að sá misskilningur og sú túlkun hefur orðið til þess að ýmis hagsmunasamtök í landinu hafa hneigst til þess að skoða málið út frá þröngum hagsmunum. Þó ekki allir. Við heyrum ályktanir frá samtökum, t.d. í verkalýðshreyfingunni, þar sem menn vekja athygli á raunverulegu eðli samningsins. Ég er með eina slíka samþykkt hér sem ég leyfi mér að vitna til. Hún er komin úr mínu kjördæmi, frá sambandsstjórnarfundi Alþýðusambands Austurlands í septembermánuði sl. en þar segir, með leyfi forseta:

,,Sambandsstjórnarfundur Alþýðusambands Austurlands lýsir þungum áhyggjum vegna stöðunnar í yfirstandandi samningaviðræðum um aðild að Evrópska efnahagssvæðinu. Sambandsstjórnin leggur áherslu á að hér er verið að fjalla um fullveldi íslenska lýðveldisins og að eitt ógætilegt spor getur leitt af sér aldalangt ófrelsi. Sambandsstjórn Alþýðusambands Austurlands mótmælir öllum samningum sem í sér fela fullveldisafsal í einhverri mynd. Framsal á réttindum Íslendinga í hendur yfirþjóðlegs valds má ekki undir neinum kringumstæðum koma til. Sambandsstjórnin mun berjast gegn hvers konar hugmyndum um afsal veiðiréttinda í hendur erlendra aðila. Á sama hátt verður að gjalda varhug við óheftum innflutningi landbúnaðarvara inn á íslenskan markað. Sambandsstjórnin minnir á að íslenskur vinnumarkaður er lítill og viðkvæmur og telur af þeirri ástæðu óhjákvæmilegt að réttur íslenskra launþega til vinnu verði varinn, komi til samninga um Evrópskt efnahagssvæði.``

Þetta er ein stutt ályktun að austan. Ég vildi heyra þær fleiri og sem flestar í þessum dúr frá þeim sem eru að líta á þetta mál og hver á sínum vettvangi. Það er gert ráð fyrir því og það er verið að reyna að hugga alþingismenn með því að tekinn verði inn svokallaður þingmannaþáttur í þetta efnahagssvæði. Það verði byggð upp samtök þingmanna með þátttöku frá báðum samningsaðilum, Evrópubandalaginu og EFTA, og undirbúningur er í gangi og búið að setja niður reglurnar sem þessi þingmannasamkunda á að starfa eftir. En sé Evrópuþingið lítils megnugt þá má segja að þessi þingmannasamkunda sem þarna er verið að stofna til sé einskis megnug. Henni veitist að vísu sú náð að fá að fjalla um ársskýrslu sameiginlegu nefndarinnar. Það er svona einna lengst sem hún kemst og getur held ég fengið á sinn fund í spjall formann hennar til viðræðu.

Síðan er þess að gæta, virðulegur forseti, að gagnaðilinn í málinu, samningsaðilinn hinum megin, Evrópubandalagið, er að taka mjög örum breytingum. Ég hef minnst á það hér að fram undan eru ráðstefnur sem ætlað er að taka mjög þýðingarmiklar ákvarðanir á vegferð Evrópubandalagsins til ríkisheildar og þó að það taki einhver ár að ná þeim markmiðum sem menn eru þar að ræða um þá leynir sér ekki hvert stefnir í þeim efnum. Við hljótum því hér á Alþingi að velta því fyrir okkur þegar við ræðum um samning þar sem við erum að fela örlög okkar í jafnríkum mæli og hér er verið að gera í hendur Evrópubandalagsins hvers konar fyrirbæri þetta er, hvers konar bandalag þetta verður innan fárra ára.

Það getur verið okkur sannarlega huggun þegar við ræðum þetta mál að það er ekki komið til endanlegrar ákvörðunar. Jafnframt að við höfum allar ástæður til þess að skoða samninginn sem ríkisstjórnin ætlar sér að leggja fyrir þingið óbundið og í fullvissu þess að við getum gætt hagsmuna íslensku þjóðarinnar með öðrum og betri hætti litið til framtíðar en hér er verið að gera tillögur um.

Hjörleifur Guttormsson(andsvar): Virðulegur forseti. Ég get ekki annað en sagt það eftir þá ræðu sem hér var flutt þá er ég meira en lítið undrandi. Hvað er hv. formaður utanrmn. að segja við þingið? Hann er að segja okkur að það mál sem hæstv. utanrrh. hefur flutt um skýrslu til þingsins og er að tala um dag hvern og kvöld hvert við þjóðina, sé ekkert mál. Það sé ekki samningur, ekki drög að samningi, varla slitur af samningi og óvíst að það verði nokkurn tímann neitt úr því.

Það er talsmaður Sjálfstfl. í utanríkismálum, stærsta flokksins í þinginu sem fræðir okkur á þessari stöðu máls. Ég vildi sannarlega óska að það væri innstæða á bak við hans orð og það mat sem hann er hér fram að færa, en það er þá nauðsynlegt að fá úr því skorið. Ég treysti því að hæstv. utanrrh. komi þegar í ræðustól og segi sitt álit á þessum málflutningi talsmanns Sjálfstfl. og formanns utanrmn. Því að það er utanrmn. þingsins sem hefur trúnað okkar varðandi athugun á þessu máli og er eini vettvangurinn sem hefur það til formlegrar skoðunar, þ.e. þau drög að samningi og að fylgjast með framgangi viðræðna o.s.frv. Ef hún og formaður hennar er þeirrar skoðunar að þetta sé einhvers staðar úti í buskanum, þetta sé ekki samningur, þetta séu tæpast slitrur af samningi og óvíst aðnokkurn tíma verði nokkuð úr því, þá eru það sannarlega tíðindi, ef þetta er viðhorf Sjálfstfl. til samningsins sem hæstv. utanrrh. telur sig hafa gert. (Forseti hringir.) Virðulegi forseti, að lokum aðeins þetta: Málið hefur verið þannig flutt af hæstv. utanrrh. að það sé búið að ganga frá því pólitískt í öllum aðalatriðum og ég heyri sömu túlkun frá hálfu Evrópubandalagsins. En formaður utanrmn. kemur hér með allt annað viðhorf, lýsir málinu á allt annan hátt.

Svavar Gestsson(andsvar): Forseti. Það var athyglisverð ræða hjá hv. 4. þm. Reykv. hér áðan og hann átti ekki nógu sterk orð til að lýsa því hvað þetta væri í raun og veru lítið og ómerkilegt sem lægi fyrir. Mér datt í hug að Stefán Jónsson alþm. fann upp hátt í vísnagerð sem hét slitruháttur. Það var þegar menn tættu hlutina niður í smátt og enn smærra, helst mélinu smærra. Síðan fann Óttar Einarsson kennari og mikill snillingur fyrir norðan upp nýjan hátt sem var eiginlega enn þá merkilegri, þá var rímið komið niður í einsatkvæðisorð sem heitir tætluháttur. Mér fannst sem hv. formaður utanrmn. ætti eiginlega ekki nægilega ómerkilegt orð til að lýsa því hvað þetta væri ræfilsdruslulegt sem lægi hérna fyrir.

En ég fór nú ekki upp í stólinn til að fjalla um þetta, heldur hitt, að ég skil hv. formann utarmn. þannig að núna verði plaggið þýtt á íslensku og þá hætti menn að lesa upp ensku hér í þessum stól sem er alveg skelfilegt að hlusta á, virðulegi forseti, algjört hneyksli. Þegar búið er að þýða það, svona einhvern tímann undir jólin, þá taki utanrmn. málið fyrir og gerir breytingartillögur um hina ýmsu texta og síðan fari utanrrh. í sendiför á vegum utanrmn. niður um alla Evrópu til þess að flytja breytingartillögur frammi fyrir liðinu þar. Ég vil beina því til hv. 4. þm. Reykv. hvort þetta er ekki alveg rétt skilið hjá mér að við höfum nógan tíma og engin ástæða til að vera að æsa sig eins og hv. þm. orðaði það hér áðan.

Kristín Einarsdóttir: Virðulegi forseti. Mig langar til að nefna það í tilefni orða síðasta ræðumanns, hv. 4. þm. Reykv. Eyjólfs Konráðs Jónssonar, að ég er hér með smá úrklippu úr Europe sem hann þekkir væntanlega þar sem talað er um að samningurinn að því er varðaði fiskveiðarnar verði væntanlega tilbúinn í dag, 5. nóv., og að stafirnir verði settir undir þennan EES-samning. Þar stendur að ákveðið sé að það verði gert mánudaginn 18. nóv. klukkan 17.00 í Brussel. (Gripið fram í.) Það má vel vera að þetta sé ekki rétt en ég vildi bara benda á að þarna kemur það fram frá Evrópu að svona eigi að meðhöndla samninginnþannig að það þarf kannski að hafa hraðar hendur við að þýða og að utanrmn. fjalli um þetta mál.

Mér finnst, virðulegi forseti, að það sé æ betur að koma í ljós að myndin sem utanrrh. hefur dregið upp varðandi þessi samningsdrög sé nú ekki eins glæst og hann vildi vera láta þegar hann taldi sig hafa fengið allt fyrir ekkert í Lúxemborg á dögunum. Ég ætla mér ekki að fara út í smáatriði hér en það hefur auðvitað komið í ljós að þessar svokölluðu gagnkvæmu veiðiheimildir eru auðvitað engar gagnkvæmar veiðiheimildir heldur veiðiheimildir gegn aðgangi að mörkuðum. Það hefur líka komið í ljós æ betur að þarna hafi verið að afsala sér verulegu valdi, bæði löggjafarvaldi, dómsvaldi og framkvæmdarvaldi. Það viðurkenna allir sem kynna þennan samning erlendis. En íslenski utanrrh. vill ekki viðurkenna þetta og þykir mér það mjög einkennilegt.

Síðan virðist það vera skoðun utanrrh. hæstv. að Íslendingar geti sett lög hér á landi um nánast hvað eina sem þeim þóknast að gerðum EES-samningi. Þetta efast ég um að geti staðist. Það sem hefur mest verið rætt um er hvort hægt sé að setja í lög hér á landi girðingar, eins og það hefur verið kallað, að því er varðar landakaup. Það virðist svo í umræðunni, bæði hér og annars staðar að allir séu sammála því að það beri að reyna að koma í veg fyrir að erlendir aðilar geti eignast hér land.

Ég hef lýst, úr þessum ræðustól sem og annars staðar, efasemdum um að það sé hægt svo viðunandi sé nema að setja ákvæði inn í sjálfan samninginn um að erlendum aðilum sé óheimilt að kaupa hér land.

Í umræðunni bæði á Alþingi og annars staðar hefur hæstv. utanrrh. sagt að það sé ekkert vandamál að setja inn í íslensk lög ákvæði sem komi í veg fyrir kaup erlendra aðila á landi. Í umræðuþætti sem var á miðvikudaginn var á Stöð 2 var m.a. rætt um þetta atriði og ég gat ekki betur heyrt en allir sem þar töluðu væru þeirrar skoðunar að það væri ekki æskilegt að erlendir aðilar gætu keypt upp land hér. Spurningin er hins vegar hvort hægt er að koma í veg fyrir það ef Íslendingar gerast aðilar að Evrópsku efnahagssvæði. Þar lýsti ég því í þættinum, sem ég hef reyndar líka lýst úr þessum ræðustól, að Danir hafa inni í sínum lögum að enginn geti átt sumarbústaðaland í Danmörku nema hafa búið þar sl. fimm ár. Einmitt þetta ákvæði í dönsku löggjöfinni efast margir um að geti staðist fyrir dómi. Hef ég lýst því bæði hér og annars staðar að lögmenn, m.a. þeir sem starfa hjá Evrópubandalaginu, sem og margir aðrir, telja að ef höfðað yrði mál gegn Danmörku að því er þetta varðaði mundi það ekki standast fyrir dómi. Nú langar mig, virðulegi forseti, að fá að vitna orðrétt í það sem hæstv. ráðherrann sagði í þessum umrædda þætti á Stöð 2. Hann sagði:

,,Ég verð nú að fá að leiðrétta þetta örstutt vegna þess að staðreyndirnar eru þessar: Í fyrsta lagi rýfur enginn, ekki nokkur einasti maður, rétt fullvalda ríkis til að setja slíkar reglur eins og við erum að lýsa, girðingareglur sem ekki mismuna þegnum.``

Síðan segir hann: ,,En að því er varðar dóma þó að þessu verði hnekkt, það hefur reynt á það í þremur dómsniðurstöðum að því er þetta mál varðar af hálfu Evrópudómstólsins. Dæmin eru þrjú. Þau varða Grikki. Grikkir settu almenn lög þar sem þeir raunverulega útilokuðu kaup á grísku eyjunum með því að gera kröfur, girðingakröfur, um búsetu og nýtingu. Það stóðst. Grikkir voru kærðir fyrir dómstólnum og það stóðst. Þetta eru 55% af grísku landi.``

Ég útvegaði mér þennan dóm til að sjá hvað þarna væri á ferðinni vegna þess að mér höfðu borist fregnir af því að Grikkir hefðu reynt að setja inn í sína löggjöf að Grikkir einir gætu átt land að landamærahéruðunum, sem er alveg rétt, en þau eru yfir 50% af grísku landi. Dómurinn, sem ég fékk frá utanrrn., lýsir því að framkvæmdastjórnin höfðar mál gegn Grikkjum og Grikkir tapa. Þeim er ekki heimilt að setja inn í sína löggjöf aðGrikkir einir megi eiga land að landamærahéruðunum. Það stendur ekkert í þessum dómi hvað þeim er heimilt að gera. Þeim er bara bannað þetta. Dómurinn fjallar ekkert um það að Grikkjum sé heimilt að hafa inni í sinni löggjöf eitt eða annað um girðingareglur, eins og hæstv. ráðherra segir þó mjög skýrt. Það stóðst, segir hann hér. Dæmin eru þrjú. Ég veit ekki hvernig hægt er að túlka þetta. Það getur vel verið að það sé mat einhverra manna að með því að banna þeim að setja þetta inn í sína löggjöf sé þeim heimilt eitthvað annað. Dómstóllinn hefur hins vegar ekki dæmt um það en segir eingöngu: Þið megið ekki mismuna þegnum eftir þjóðerni, og ekkert annað. Þess vegna er það ekki rétt sem ráðherrann segir, að Grikkir hafi verið kærðir og það hafi staðist. Þeir voru dæmdir og þurftu að greiða málskostnað að því er mér skilst á þessum dómi.

Í þessum þætti talar hæstv. ráðherra líka um dóm frá Írlandi og í umræðum þann 16. október segir ráðherrann orðrétt að því er varðar Írland, með leyfi forseta: ,,Að því er varðar Írland hafa aðildarríki EB þann hátt á að þau hafa sérstaka ,,land-commission sem verður að samþykkja öll fasteignakaup utan þéttbýlis. Þeir hafa síðan undantekningarreglur sem kveða á um skilyrði um sjö ára búsetuskilyrði í Írlandi. EB-dómstóllinn taldi í dómi sínum, nr. 182 frá 1983, að slíkar takmarkanir væru heimilar svo framarlega sem ákvæði Rómarsamningsins um aðildarríkin væru að öðru leyti virt. Ef maður les síðan þennan dóm, nr. 182 frá 1983, er ekki orð um það í þessum samningi að Írum sé heimilt að hafa sjö ára búsetuskilyrði inni í sínum lögum. Það er ekki orð um það. Það sem þessi dómur fjallar um er það að Írum er heimilt að hafa það inni að fólk búi á landinu eða í hæsta lagi þremur mílum frá því landi sem um er að ræða, þ.e. Írum og öðrum. Það er engum heimilt að kaupa land nema að uppfylltum þessum skilyrðum. Það fjallar þessi dómur um. Hann fjallar ekkert um það að hægt sé að setja inn í landslög sjö ára búsetuskilyrði. Það getur vel verið að það sé mat hæstv. utanrrh. eða einhverra annarra að hugsanlegt sé að það megi gera, en þessi dómur fjallar ekki um það. Dómurinn er því ekki um það sem ráðherrann var að tala um.

Um þriðja dæmið segir hæstv. ráðherrann í þessum sama þætti á Stöð 2, með leyfi forseta: ,,Þriðja dæmið er um Danmörku, þetta sumarbústaðaland, og það er þá væntanlega að gefnu tilefni vegna þess að það var ég sérstaklega að ræða um. ,,Það stóðst, segir ráðherrann einnig. Ég leyfði mér í þessum þætti að mótmæla því, það stóðst ekki, vegna þess að ég taldi mig vita betur. Síðan segir ráðherrann: ,,Ég er með útskrift af þessum dómi. Ég skal sýna þér þetta.`` Ég var kannski ekki nógu fljót á mér í þessum þætti að segja já. Ég vildi gjarnan fá að sjá þennan dóm því að mér þótti þetta mjög merkilegt. Daginn eftir var það mitt fyrsta verk að hringja í utanrrh. og biðja um þennan dóm. Þá var mér tjáð að það væri víst enginn dómur, ráðherrann hlyti að hafa meint eitthvað annað, og ég endurtók auðvitað það sem allir sáu sem horfðu á þennan þátt: Ráðherrann sagði beint að þetta væri dómur og hann væri með hann.

Það hefur enginn dómur fallið í þessu máli. Hins vegar hef ég fengið sent frá utanrrn. svar framkvæmdastjórnarinnar frá febrúar 1988 við fyrirspurn þingmanns þar sem hann spyr um þetta atriði, hvert sé mat framkvæmdastjórnarinnar. Og mat framkvæmdastjórnarinnar er að þetta sé í lagi og þeir muni ekki höfða mál gegn Danmörku. Svar framkvæmdastjórnarinnar árið 1988 við fyrirspurn þingmanns getur ekki talist dómsniðurstaða.

Mér finnst það vera með miklum ólíkindum, að bera þetta á borð fyrir alþjóð og halda því fram að þar með sé hægt að setja inn í löggjöf svokallaðar girðingar. Það er kannski hægt að setja einhverjar girðingar, en mér finnst ekki hægt að bera það á borð fyrir alþingismenn og alþjóð að til séu dómar, sem á að byggja okkar girðingar á, sem alls ekki eru fyrir hendi.

Ég vil einnig benda hæstv. ráðherra á það að í Danmörku eru mjög miklar umræður einmitt um þetta atriði varðandi sumarbústaðamálið vegna þess að það er mat svo margra að þetta muni ekki geta staðist og þess vegna hafa Danir mjög miklar áhyggjur af þessu. Mér finnst alveg með ólíkindum að ráðherrann skuli leyfa sér að bera þetta á borð fyrir okkur, og væri ekki einkennilegt þó að einhverjir færu þá að efast um þá upplýsingagjöf sem borin er á borð af ráðherranum og velti því fyrir sér hvort hún sé öll með þeim sama hætti og þarna kom fram. Til þess að skýra hvers vegna ég segi þetta langar mig til að vitna orðrétt í það sem ráðherrann sagði í þessum sama þætti í tilefni af þessari umræðu sem á milli okkar varð. Hann sagði orðrétt, með leyfi forseta: ,,Svona er upplýsingagjöfin hjá þeim sem eru að kvarta um að málið sé ekki nægilega vel upplýst``, og benti á mig um leið. Svona er upplýsingagjöfin. Þarna var ég, eins og kemur í ljós af þessu og ég reikna með að ráðherrann geti staðfest hér á eftir, að segja frá máli sem ég hafði þekkingu á og vissi hvernig var og hann bar það á mig að ég væri að fara með ósannindi og ásakaði mig um að fara með rangar upplýsingar. Ég bið menn um að reyna að vega það og meta hver það er sem fer með rangar upplýsingar í þessu máli. Mér finnst það vera algjört lágmark að ráðherrann upplýsi þjóðina um hvað í þessum samningi felst. Ég trúi því ekki að hann hafi ekki meiri trú á þessum samningi en svo að hann þurfi að vera að hylma yfir og breiða yfir staðreyndir málsins. Ég held að það sé kominn tími til að reyna að segja sannleikann í þessu máli.

Hjörleifur Guttormsson(andsvar): Virðulegur forseti. Hæstv. utanrrh. reyndi að vinda sér fimlega undan ábendingum mínum um það að hann væri að borga sigurlaunin úr eigin vasa. Skýring hans sannfærði mig hins vegar ekki um það að hann hefði látið það vera að hafa þann háttinn á. Sá samningur er þó ekki gerður og liggur víst ekki einu sinni fyrir, ekki einu sinni í drögum, þannig að formaður utanrmn. gæti kannski með réttu haft þau orð um sjávarútvegssamninginn sem slíkan. En það gengur ekki að segja mönnum það að loðna sem aldrei hefur verið veidd af Evrópubandalaginu geti orðið skiptimynt. Og það gengur ekki að segja okkur það að loðna sem samkvæmt rétti Íslendinga fellur í hlut Íslendinga ef hún er ekki veidd sé eitthvað sem Evrópubandalagið hafði á hendi til að skipta á. Þessi málflutningur rímar að sjálfsögðu ekki. Hæstv. ráðherra ætti að lesa betur 5. gr. samningsins og hann ætti að ræða við menn sem hafa fylgst með þessu. Hann gati farið upp í Hafrannsóknastofnun og rætt við forstjóra hennar. Ætli þeir hafi ekki fylgst með þessu máli? Ætli hann hafi ekki reynt að nota sinn samningsbundna rétt frá 1989 í þessum efnum? Hitt kann svo að vera að ef starfsmenn hæstv. ráðherra hafi getað snúið á Evrópubandalagið út af einhverjum reiknireglum mundi ég nú ekki hafa hátt um það á meðan samningurinn er ekki gerður og ekki einu sinni kominn í drög.

Hins vegar lét ráðherrann ýmsu ósvarað sem spurt var um en ég kem því ekki að hér í andsvari, virðulegi forseti, því að ég vil ekki ganga á þann rétt, en ég tek það fyrir hér á eftir í ræðu. Og ég vil þó nefna það sem dæmi um það sem ekki var svarað fyrir utan ágreiningsefni og það er um það hvaða tungumál eigi að gilda á þessu Evrópska efnahagssvæði í framtíðinni af hálfu EFTA. Hvaða tungum eiga Íslendingar að tala á þeim vettvangi? Ég spurði um þetta. Það væri nú gott að fá það upplýst.

Kristín Einarsdóttir(andsvar): Virðulegi forseti. Ráðherrann hlustar greinilega ekki á það sem hér er sagt eða skilur það ekki, ég veit ekki hvort heldur er. Ég var áðan að tala um, og hann hefur ekkert mótmælt því, að sá dómur, sem hann hefur verið að tala um varðandi Grikkland, fjallar ekki um rétt Grikkja til að setja nein ákvæði í sín lög. Það var dómur sem Grikkir töpuðu fyrir framkvæmdastjórninni og þá er ef til vill hægt að meta það þannig að það sé hugsanlegt að þeir geti sett upp einhverjar girðingar í sín lög. En dómurinn fjallaði ekkert um það. Síðan fullyrðir hann að hann hafi verið að tala um tvo dóma, sem sagt þennan dóm varðandi Grikkina og Íra. Og nú allt í einu er svar framkvæmdastjórnarinnar til þingmanns orðið jafngilt dómi. Það kemur ekki fram hjá honum að hann geti hugsað sér að leiðrétta það sem hann hefur hingað til sagt ranglega heldur reynir hann að snúa út úr. Þetta þykir mér ekki stórmannlegt.

Hann vænir mig opinberlega um að vera með ranga upplýsingagjöf og snýr svo bara út úr og segir: Ég meinti bara eitthvað allt annað. Þetta get ég ómögulega talið að sé sannfærandi af hálfu ráðherrans. Þegar hann segir síðan að það séu einhver dagblöð í Danmörku sem ræði um þetta vil ég taka fram að það er verið er að ræða það á danska þinginu að það þurfi að setja það skýrt inn í samning, sem verður væntanlega gerður innan Evrópubandalagsins varðandi nánara samstarf milli landanna, að það sé ótvírætt að þeim sé heimilt að setja sín lög vegna þess að það er mat Dana að það sem þeir eru með núna muni ekki standast. Það er hreinn og klár útúrsnúningur af hálfu ráðherrans þegar hann vill ekki skilja það sem ég er að reyna að segja hér úr þessum ræðustól.

Hjörleifur Guttormsson(andsvar): Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra er að segja það að Íslendingar hafi ekki gætt hagsmuna sinna samkvæmt þeim samningi sem var gerður 1989. Samkvæmt þeim samningi er þeim heimilt að veiða það magn loðnu sem réttur stendur til af hálfu Grænlendinga og Norðmanna og þeir ekki nýta sér á viðkomandi vertíð. Varnaglaákvæði sem þessu fylgir varðandi næstu vertíð er tilkomið vegna Norðmanna sem vildu koma því að til þess að koma í veg fyrir að Íslendingar gætu hækkað viðmiðunarmörkin síðla á vertíð og þannig komið í veg fyrir að Norðmenn gætu nýtt sér viðkomandi kvóta. Þetta er atriði sem hæstv. ráðherra ætti að kynna sér betur alveg eins og dómana sem hér er verið að ræða um og ég tek fyllilega undir að ástæða væri til þess að hæstv. ráðherra kynnti sér áður en hann fer með fleipur fyrir alþjóð eins og hann hefur verið staðinn að.

Kristín Einarsdóttir(andsvar): Virðulegur forseti. Það kom fram í máli hæstv. utanrrh. áðan að hann teldi að Ísland mundi útilokast frá Evrópu að því er varðaði samstarf á sviði menntunar, rannsókna og þróunar, ef ég man rétt, ef samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði yrði ekki að veruleika. Ég vil benda hæstv. ráðherra á að flest EFTA-löndin eru á leið inn í EB. Er hann þar með að segja að Íslendingar muni útilokast frá Evrópu ef þeir fylgi ekki á eftir öðrum EFTA-ríkjum inn í EB? Ef þeir ætla að útiloka okkur frá öllu samstarfi ef við verðum ekki með núna ætla þeir þá ekki að útiloka okkur frá samstarfinu ef við göngum ekki alla leið með hinum inn í Evrópubandalagið? Mér finnst röksemdafærslan leiða til þess að við munum þurfa að elta alla hina inn í EB ef þeir taka skrefið þangað.

Svavar Gestsson(andsvar): Virðulegi forseti. Ég hef skilið þetta mál svo gagnvart þinginu burt séð frá efnisatriðum þess að það sé ætlun hæstv. utanrrh. að leggja fyrir Alþingi till. til þál. um staðfestingu á þessum tætlum þegar þær eru orðnar að samningi. Og það sé mappa allþykk upp á um það bil 1100 vélritaðar síður eða svo, þ.e. samningurinn með viðaukum. Og í öðru lagi sé það ætlun ráðherrans að áður en frá málinu er gengið í lok ársins 1992, þá hafi meginhluti laganna verið afgreiddur. Mér fannst það ekki nægilega skýrt hjá hæstv. ráðherra áðan hvernig hann og ríkisstjórnin hugsar sér að setja þetta mál upp gagnvart Alþingi. Hér er margt að starfa eins og hæstv. ráðherra veit. Ríkisstjórnin ætlar að leggja fyrir ein 170 frv. að auki í vetur þannig að það er fróðlegt að vita hvort ríkisstjórnin hefur myndað sér skoðun á því hvernig hún burt séð frá efni málsins hugsar sér að koma með þetta mál fyrir þingið til afgreiðslu ef það verður einhvern tíma endanlegt mál sem mér heyrist á utanrrh. þó að hv. formaður utanrmn. sé annarrar skoðunar.

Hjörleifur Guttormsson: Virðulegur forseti. Ég ákvað að taka aftur til máls eftir að hæstv. ráðherra hafði flutt ræðu áðan og leitaðist við að svara nokkru af því sem ég bar fram við hann en lét öðru ósvarað. Nú ætla ég ekki að elta ólar við það til hlítar og læt ráðherrann um hvar hann lætur þögnina tala fyrir sig í þessu máli, en það er út af fyrir sig athyglisvert líka sem hann ekki tekur hér upp að gefnu tilefni og kýs að láta liggja í þagnargildi.

Ég vil fyrst af öllu koma að því sem ég raunar byrjaði mína ræðu á áðan, en það er hvernig þetta mál kemur fyrir Alþingi. Og mér finnst það með nokkrum ólíkindum ef hæstv. ráðherra er ekki búinn að átta sig á því og kortleggja það eins og það er sagt á tæknimáli hvernig þetta mál verði fram borið við þingið því að þetta er ekkert nýtt að forminu til. Það er ekkert nýtt hvert er innihald þessa máls ef það kemst á leiðarenda, þ.e. af hálfu ríkisstjórnar inn í Alþingi með ósk um staðfestingu. Og það hefur nú hæstv. ráðherra sagt með mjög ótvíræðum hætti og e.t.v. hefur formaður utanrmn. hlýtt á hans orð þar að lútandi hvernig málið er túlkað af hálfu ráðherrans. Og ég vil inna hæstv. utanrrh.betur eftir því og hann vísar því þá út í óvissuna ef óvissan er þarna, með hvaða hætti lagabálkar Evrópubandalagsins verði lagðir fyrir. Við fengum hér doðrant mikinn sem við kölluðum Bláskinnu á næstsíðasta þingi í fyrravetur sem var lausleg yfirferð embættismanna á þessum lagabálkum með athugasemdum við einstaka þætti og ábendingum, vissulega ekki í formi frumvarpa en þetta lá þarna fyrir skráð og þarna er um að ræða þau lög sem verða æðri íslenskum lögum. Verður þetta lagt fyrir hér í einum pakka, hæstv. ráðherra, verður þetta lagt fyrir í einum pakka e.t.v. með lagafrumvarpi og þá sem fylgigögn við það, svipað og þegar menn hafa verið að staðfesta stóra hluti, t.d., svo að dæmi sé tekið, samninga um álbræðslur með mörgum fylgisamningum, þar sem menn eru að lögfesta þessa gjörninga alla saman? Þetta hlýtur að vera orðið ljóst og skiptir allnokkru. Eða er málið þannig að það eigi ekki að fara í þetta svona, heldur eigi að fara að taka upp hin einstöku lagasvið íslensk, búa til frumvörp sem taki tillit til Rómarréttar í hverju ráðuneyti og leggja þau fyrir Alþingi eins og hver önnur þingmál til meðferðar og síðan umfjöllunar í nefnd? Það er þetta sem forvitnilegt væri að vita því að það skiptir allnokkru varðandi vinnuna sem er hér fram undan á árinu 1992 og þau mörgu frí sem forseti þingsins býður þingmönnum upp á á þessu ári eða þessum vetri sem gæti nú farið að styttast í eftir því hvernig á þessu máli er haldið gagnvart þinginu á árinu 1992. (Gripið fram í.) Ég vil halda mig að verki eftir því sem ástæður bjóða, hv. formaður þingflokks Alþfl. Og ég vænti þess að hæstv. ráðherra geti veitt okkur einhverja betri úrlausn.

Síðan í öðru lagi ein ósköp lítil og saklaus spurning: Hvaða tungumál er það sem á að gilda í stofnunum Evrópsks efnahagssvæðis að því er varðar EFTA-ríkin? Því ætti nú að vera fljótsvarað af hæstv. ráðherra. Ég hef tvívegis spurt og vænti svars.

Hæstv. ráðherra hefur í sínu máli fjallað talsvert um stöðu öryggisákvæða, þróunarákvæða, í þessum samningi, að ekki sé nú talað um stöðu dómstóla og stöðu íslenskrar löggjafar og möguleika á að setja upp girðingar með tilliti til dómstóla. Nú er það svo að hæstv. ráðherra er ekki sérfræðingur á þessu sviði og hann er ekki í þeirri aðstöðu að kveða upp dóma. Ég veit ekki hvort ég á að fagna því að svo er ekki, en svo mikið er víst að mér finnst hann á tæpu vaði þegar hann er lætur liggja að því að allt önnur sjónarmið kunni að gilda og liggja til grundvallar í dómsmálum sem rekin eru fyrir EES-dómi en þeim sem rekin eru fyrir Evrópudómstólnum. Ég held að þetta sé tálsýn hjá ráðherranum. Ég vona að hæstv. ráðherra heyri mál mitt. Ef hann hefur gengið frá get ég hinkrað við. (Forseti:Athygli hv. 4. þm. Austurl. er vakin á því að í næsta sal eru einnig hátalarar og ráðherra stendur þarna og heyrir mál hans.) Það er gott ef svo er. Þá skal ég halda áfram máli mínu.

Ég bendi hæstv. ráðherra á að dómar, hvort sem þeir heita EES-dómstóll eða Evrópudómstóll, leggja sömu löggjöfina til grundvallar sem lögfesta á í þessum samningi sem fram er borinn. Og það eru nákvæmlega sömu skyldur sem menn taka á sig að því er varðar fjórfrelsið hvort sem þeir eru EFTA-megin í Evrópsku efnahagssvæði eða þeir eru Evrópubandalagsmegin. Á þessu er ekki munur og þess vegna hljóta menn að líta til dómstólanna sem áhrifaaðila í sambandi við þennan samning og þeirrar þróunar í réttarkerfi sem orðið hefur innan Evrópubandalagsins sjálfs.

Nú kann vel að vera að fyrirvarinn varðandi sjávarútveg og fjárfestingar í fiskveiðum og frumvinnslu sjávarafurða haldi gagnvart dómstólum verði hann nógu tryggilega tekinn inn í þennan samning sjálfan, en það er því aðeins að svo verði gert. En engu að síður var það álit þriggja norskra lagaprófessora að ef ekki kæmi til þess að slík ákvæði væru fyrir í samningnum sjálfum gætu menn brotist inn í fiskveiðilögsögu Noregs, ekki út á undanþáguákvæði eða vegna þess að sjávarútvegssviðið lægi til hliðar, heldur í krafti ákvæða fjórfrelsisins um fjármögnun, fjármagnshreyfingar og rétt til að stofna fyrirtæki og kaupaþað sem framseljanlegt er þar í landi. Að þessu verða menn að gefa gaum þegar yfir þetta svið er farið.

Það er nýkomin út bók eftir Stefán Má Stefánsson lagaprófessor sem heitir Sjávarútvegsreglur Evrópubandalagsins, fróðleg lesning um svið sem við þurfum vissulega að vera á verði á þó að við séum ekki komin inn í Evrópubandalagið sjálft og sem betur fer ekki sett undir sameiginlega sjávarútvegsstefnu þess. Út úr þessu riti fæ ég hins vegar þann skilning staðfestan sem ég er að túlka hér, að reglur fjórfrelsisins verði lagðar til grundvallar hvort sem er innan Evrópsks efnahagssvæðis eða innan Evrópubandalagsins og þeim dómstólum sem þar er um að ræða, EES-dómstóli og EB-dómstóli. Þetta varðar miklu.

Að því er snertir þróun og endurskoðun á samningum varðandi sjávarútvegsmál í EES-samningi vænti ég að það mat sé rétt að menn geti haldið þeirri stöðu, ef til kæmi, sem er samkvæmt þessum samningi, þ.e. það geti staðið járn í járn þótt kröfur séu upp teknar, en það er ekki hægt að segja að þróunarákvæðið, sem veitir rétt til upptöku mála og að bera sig saman um sjávarútvegssviðið á tveggja ára fresti, sé einskis virði, að það hafi ekki efnislegt inntak. Væri svo ekki væri þetta ákvæði að sjálfsögðu ekki inni í samningi. Þetta gæfi Íslendingum möguleika á því að segja: Við viljum fá endurskoðun á tollaákvæðum. En hvers megum við vænta sem andsvars á grundvelli þessa ákvæðis? Ég held að það sé alveg ljóst að því er Evrópubandalagið sjálft varðar.

Á landbúnaðarsviðinu eru líka ákvæði inni í þessum samningsdrögum um endurupptöku mála. Það er m.a. kveðið á um það í þessum samningsdrögum að landbúnaðarsviðið eigi að endurskoða að því er snertir viðskipti með landbúnaðarafurðir fyrir árslok 1993 og síðan á tveggja ára fresti með það fyrir augum að rýmka til á þessu samningssviði. Ég vek athygli á þessu. Þetta er annars eðlis og því er með öðrum hætti fyrir komið í samningsdrögum en þróunarákvæðum varðandi sjávarútvegsmálefni og í rauninni er miklu ótvíræðara hvert stefna beri í sambandi við innflutning á landbúnaðarafurðum.

Þetta eru nokkur af þeim atriðum, virðulegur forseti, sem ég sá ástæðu til að gera athugasemdir um.

Að því er snertir sigurlaunin ráðherrans og skiptin á veiðiheimildum skulum við ekki orðlengja þau efni frekar að þessu sinni. Hins vegar verður fróðlegt að sjá þau samningsdrög sem hæstv. ráðherra ætlar að koma með eftir að hafa tekist á um þessi mál við Evrópubandalagið því að sannanlega virðist sem þeirri glímu sé ekki lokið. Auðvitað óska ég ráðherranum velfarnaðar í þeim átökum að því er snertir íslenska hagsmuni, en mér sýnist að staðan sé veik og ég held að ráðherrann þurfi að athuga þessi mál betur, veiti honum sömu ráðleggingar og hann gaf mér úr þessum ræðustól vegna þess að hans málflutningur er ekki á traustum grunni reistur að því er snertir þessi samskipti. Það er ekki hægt að skipta á því sem ekki hefur verið til skiptanna fram að þessu. Það er ekki frambærilegt.

Ég vænti þess að lokum, virðulegi forseti, að hæstv. ráðherra komi hér og veiti nokkra úrlausn varðandi þau efni sem hér var um spurt og hef ekki ástæðu til að lengja mál mitt að sinni. Ég vænti að hann varpi frekara ljósi á það hvernig mál verði hér fyrir lögð og ekki síst svari ákveðinni lítilli spurningu um það að efni til og umfangi hvert verður samskiptamálið EFTA-megin í stofnunum Evrópsks efnahagssvæðis.

Hjörleifur Guttormsson(andsvar): Virðulegi forseti. Það hefur verið sagt að nokkuð greini á í málflutningi manna í ríkjum sem standa að þessum samningi, það séu sumir sem geri sig seka um það að vera að markaðsfæra þennan samning miðað við heimamarkaðinn en ekki með því að reyna að leggja hlutlægt mat á málið eða bera það fram í ljósi samningsins sem heildar. Mér finnst hæstv. utanrrh. gera sig ítrekað sekan um að stunda hér markaðsfærslu inn á við gagnvart heimamarkaði og stytta sér allverulega leiðina.

Að því er snertir réttarreglurnar og aðstöðu dómstóla til þess að dæma þykja mér það tíðindi ef ekki á að gera ráð fyrir að dómstólar miði við þann grundvöll sem þessi samningur á að lögfesta, þann sama grundvöll og innri markaður Evrópubandalagsins er reistur á, lagasviðið um fjórfrelsi og að haga störfum sínum og draga ályktanir út frá þeim markmiðum. Þau eru ítrekuð í aðfaraorðum þessa samnings og það væri mjög skrýtið ef um það ættu að gilda önnur viðhorf fyrir dómi sem er felldur af Evrópudómstólnum sjálfum en gerist innan þess dómstóls. Svo eru það engin tíðindi þó að sagt sé að auðvitað séum við ekki með allt svið Rómarsáttmálans undir í þessum samningi, heldur hluta þess, og að því leyti er það rétt sem ráðherrann sagði, að út fyrir ramma þessa samnings munu dómstólar ekki fara. En ramminn er víður og viðfangsefnin skýr og þau markmið sem verið er að skrifa upp á.