Samningur um hefðbundinn herafla í Evrópu
Ríkisstjórn
Stjórnarandstaða
Tímalína umræðunnar
Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson): Virðulegi forseti. Ég legg fram till. til þál. um fullgildingu samnings um hefðbundinn herafla í Evrópu. Ef spurt er hvort nokkur einn þáttur hafi öðrum fremur sett svip á samskipti austurs og vesturs frá lokum síðari heimsstyrjaldar getur svarið vart dulist neinum. Tímabil kalda stríðsins verður tvímælalaust skráð á spjöld mannkynssögunnar sem tímabil stórfelldasta vígbúnaðarkapphlaups sem sögur fara af. Hin ógnvænlega hernaðaruppbygging sem…
Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson): Virðulegi forseti. Ég legg fram till. til þál. um fullgildingu samnings um hefðbundinn herafla í Evrópu.
Ef spurt er hvort nokkur einn þáttur hafi öðrum fremur sett svip á samskipti austurs og vesturs frá lokum síðari heimsstyrjaldar getur svarið vart dulist neinum. Tímabil kalda stríðsins verður tvímælalaust skráð á spjöld mannkynssögunnar sem tímabil stórfelldasta vígbúnaðarkapphlaups sem sögur fara af. Hin ógnvænlega hernaðaruppbygging sem einkenndi þá fjóra áratugi sem okkur er tamt að nefna tímabil kalda stríðsins, gætti ekki síst á miðju meginlandi Evrópu þar sem hersveitir Varsjárbandalagsins og varnarbandalags vestrænna ríkja, Atlantshafsbandalagsins, stóðu lengst af gráar fyrir járnum augliti til auglitis.
Það er kunnara en frá þurfi að segja að það var í skjóli hervalds sem Sovétríkjunum var gert kleift að halda ríkjum Mið- og Austur-Evrópu í helgreipum kommúnískrar harðstjórnar og koma þannig í veg fyrir að lýðræðis- og frelsishugsjónir almennings í ríkjum þessum næðu fram að ganga.
Sá samningur sem ég legg nú fyrir Alþingi í formi þáltill. um fullgildingu markar þáttaskil í sögu eftirstríðsáranna. Ég nota orðið þáttaskil vegna þess að samningurinn um hefðbundinn herafla í Evrópu sem þáv. forsrh. og núv. utanrrh. undirrituðu fyrir Íslands hönd með fyrirvara um fullgildingu Alþingis hinn 19. nóv. 1990 í París er fyrsta áþreifanlega vísbendingin um að brotist hafi verið út úr þeim vítahring samkeppni á hernaðarsviðinu sem einkenndi tímabil kalda stríðsins. Um leið er með þessum samningi lagðurgrunnur að nýju öryggiskerfi byggðu á samvinnu Evrópuríkja. Með þessum orðum vil ég ekki halda því fram að endir hafi verið bundinn á framleiðslu vopna eða fróðafriður í Evrópu sé tryggður um fyrirsjáanlega framtíð, samningurinn einskorðast við hefðbundin vopn á landi og nær því hvorki til kjarnavopna sjóherja né efnavopna. Þar sem honum er ætlað að eyða misvægi á hernaðarsviðinu sem einkum hefur ógnað stöðugleika í Evrópu á undanförnum áratugum hlýtur hann engu að síður að teljast mikilsvert framlag til friðar og öryggis í álfunni. Það er ekki síst til þess að leggja þeim málstað lið sem ég fer þess nú á leit við hv. Alþingi að það fullgildi þennan samning.
Þáltill. sjálfri sem dreift hefur verið í þinginu fylgir grg. um samninginn þar sem gerð er m.a. grein fyrir aðdraganda hans, innihaldi og áhrifum hér á landi. Ég mun ekki endurtaka hér það sem fram kemur í grg. en vil eigi að síður staldra við nokkur meginatriði varðandi mikilvægi samningsins, þýðingu hans fyrir Íslendinga og þær kvaðir sem hann leggur okkur á herðar, auk þess sem nauðsynlegt er að fara nokkrum orðum um áhrif þeirra atburða sem nú eiga sér stað í Sovétríkjunum og varða gildistöku samningsins.
Hernaðarlegt mikilvægi samningsins er e.t.v. best lýst með því að rifja upp þau meginmarkmið sem stefnt var að með samningsgerðinni. Í fyrsta lagi miðar samningurinn að því að útrýma tugum þúsunda vopna sem nota má til skyndilegra sóknaraðgerða á landi, auk þess sem hann setur skorður fjölda slíkra vopna innan samningssvæðisins frá Atlantshafi til Úralfjalla. Kveðið er á um fimm flokka vígbúnaðar í samningnum, skriðdreka, bryndreka, stórskotalið, orrustuflugvélar og árásarþyrlur.
Í öðru lagi er samningnum ætlað að koma í veg fyrir að nokkurt eitt aðildarríki geti átt meira en u.þ.b. þriðjung framangreindra vopna og að ekki skapist misvægi milli afmarkaðra svæða, t.d. milli miðsvæðis og norðurvængs.
Í þriðja lagi setur samningurinn skorður við fjölda vopna í framangreindum flokkum sem ríki geta haft í þjónustu sinni eða virkum liðsveitum og mælir fyrir um vistun vopna umfram þær skorður í tilgreindum og afmörkuðum birgðageymslum.
Í fjórða og síðasta lagi kveður samningurinn á um mjög strangt eftirlit og sannprófun, bæði til að tryggja framkvæmd samningsins og koma í veg fyrir undanbrögð frá honum.
Ég vil bæta því við að flest þessara vopna, u.þ.b. 100 þús. vopna, sem gert er ráð fyrir að verði eyðilögð á rúmum þremur árum eftir að samningurinn tekur gildi er í eigu þeirra ríkja sem áður voru í Varsjárbandalaginu, en samningurinn byggir á þeirri meginreglu að sá aðili sem yfirburða nýtur skuli skera niður hlutfallslega fleiri vopn en hinn aðilinn.
Þrátt fyrir að fyrst og fremst sé um að ræða samning um takmörkun vígbúnaðar er ekki síður mikilvægt að menn hafi í huga pólitíska þýðingu samningsins fyrir einstök ríki og fyrir samstarf Evrópuríkja í heild. Eins og ég vék að hér að framan hefur samningurinn mikla þýðingu fyrir hin nýfrjálsu ríki í Mið- og Austur-Evrópu en nærvera sovéskra herja stóð lýðræðisþróun í ríkjum þessum lengst af fyrir þrifum og gerði að verkum að í raun bjuggu þau við takmarkað fullveldi. Samningurinn er auk þess mikilvægur fyrir Eystrasaltsríkin og önnur lýðveldi sem annaðhvort hafa þegar sagt sig úr sovéska ríkjasambandinu eða hafa í hyggju að gera það á næstunni, þar sem hann gerir þeim kleift að gera sjálfstæðar varnaráætlanir við betri og stöðugri ytri aðstæður í öryggismálum en áður.
Hinn pólitíski ávinningur af samningnum um hefðbundinn herafla í Evrópu er þó síður en svo bundinn við austanverða Evrópu einvörðungu. Framkvæmd samningsins mun að öðru óbreyttu leiða til þess að grunnur verði lagður að nýju fyrirkomulagi í öryggismálum í Evrópu. Þar á ég einkum við að í kjölfar samningsins munu þau ríki sem aðild eiga að honum að viðbættum ríkjum sem staðið hafa utan bandalaga öðlast aukna hlutdeild í sameiginlegum aðgerðum til eflingar friði og stöðugleika í álfunni. Eftir því sem dregur úr vægi vopnavalds gefast ríkjum Evrópu og Norður-Ameríku ný og áður óþekkt tækifæri til að hlúa að öryggi sínu með pólitískum frekar en hernaðarlegum aðgerðum. Í þessu sambandi vil ég geta þess að á Helsinki-fundi ráðstefnunnar um öryggi og samvinnu í Evrópu sem hefst í mars á næsta ári er gert ráð fyrir að öryggisviðræður þátttökuríkjanna 38, sem nú eru orðin, leysi af hólmi samningaviðræður ríkjanna 22, þ.e. aðildarríkja Atlantshafsbandalagsins og fyrrv. Varsjárbandalags, sem aðild eiga að samningnum um hefðbundinn herafla.
Um efnahagslega þýðingu samningsins þarf ekki að fjölyrða. Aukin stöðugleiki á hernaðarsviðinu mun vafalítið leiða til þess að dregið verður úr útgjöldum til varnarmála. Við það sparast umtalsvert fé til að glæða vöxt í þeirri efnahagslegu eyðimörk sem er arfleifð kommúnismans í ríkjum Mið- og Austur-Evrópu. Loks vil ég einnig vekja athygli á mikilvægi þess að samningurinn, sem er ótímabundinn, verður lagalega bindandi eftir að aðildarríki hafa fullgilt hann. Þjóðréttarlegt gildi samningsins hefur það í för með sér að með honum eru ófrávíkjanlegar skorður reistar við hugsanlegu afturhvarfi til hernaðaruppbyggingar liðins tíma.
Vonir eru við það bundnar að brottnám stórs hluta sóknarvopna á meginlandi Evrópu muni, eins og ég hef þegar tekið fram, stuðla að betra jafnvægi og auknum stöðugleika á hernaðarsviðinu í Evrópu. Að svo miklu leyti sem aukinn stöðugleiki dregur úr líkum á að styrjöld brjótist út á meginlandinu má færa rök fyrir því að Íslendingar sem aðrir njóti góðs af samningnum. Burt séð frá hinum almennu áhrifum samningsins á íslenska öryggishagsmuni eru bein áhrif samningsins á Íslandi takmörkuð að því leyti að niðurskurðarákvæði hans ná ekki til þess viðbúnaðar sem fyrir er á vegum varnarliðsins. Samningurinn hefur þó í för með sér ákveðnar skuldbindingar fyrir íslensk stjórnvöld í samvinnu við bandarísk stjórnvöld og varnarliðið, einkum hvað varðar tilkynningarskyldu og móttöku erlendra eftirlitsmanna, sem ég geri nánari grein fyrir hér á eftir.
Samningurinn er, eins og ég gat um áðan, fyrst og fremst samningur um niðurskurð landherja á meginlandi Evrópu. Niðurskurður landherja mun gera það að verkum að það mun verða mikilvægara en ella að geta flutt varalið yfir Atlantshafið frá Norður-Ameríku á hættu- og ófriðartímum. Á það ekki síst við ef samkomulag næst um fækkun í mannafla í framhaldi af þeim samningi sem hér er til umræðu. En viðræður um það efni fara um þessar mundir fram í Vínarborg. Við Íslendingum blasir því sá mótsagnarkenndi veruleiki að jafnframt því sem dregið hefur úr varnarþörfinni, þegar á heildinni er litið, kann mikilvægi þeirrar aðstöðu, sem Ísland lætur Atlantshafsbandalaginu í té til að fylgjast með og vernda siglingarleiðir yfir Atlantshafið, að hafa aukist í samanburði við það sem áður var.
Ég vil nú snúa mér að þeim þætti sem lýtur að eftirliti með samningnum hér á landi sérstaklega. Á Íslandi er einungis ein tegund vígbúnaðar sem samningurinn nær til, þ.e. F-15 orrustuvélar í eigu Bandaríkjanna, sem staðsettar eru á Keflavíkurflugvelli. Þrátt fyrir að samningurinn hafi ekki í för með sér fækkun þessara véla á Íslandi falla þær undir upplýsinga- og eftirlitsákvæði samningsins. Óski eitthvert fyrrum Varsjárbandalagsríkja að sannreyna upplýsingar sem veittar hafa verið samkvæmt ákvæðum samningsins um samningsbundinn vígbúnað hér á landi eru íslensk stjórnvöld skuldbundin til að veita eftirlitsmönnum þeirra viðtöku. Þar sem einungis er um að ræða eitt eftirlitssvæði á Íslandi og eina tegund tilkynningarskylds vopnabúnaðar má búast við að eftirlitsferðir hingað til lands verði mun færri en annars staðar á samningssvæðinu. Samningurinn heimilar annars vegar eina eftirlistferð á tilkynntu eftirlitssvæði á fimm ára fresti og hins vegar skyndieftirlitsferð einu sinni á ári.
Tekið skal fram að samningurinn heimilar beiðni um skyndieftirlit utan Keflavíkurflugvallar, t.d. á ratsjársvæðum, en slíkri beiðni ættu íslensk stjórnvöld rétt á að hafna á þeirri forsendu að engum samningsbundnum vopnabúnaði sé til að dreifa utan vallar. Ógerningur er hins vegar að spá fyrir um það með vissu á þessu stigi hvort eða að hvaða marki fyrrum aðildarríki Varsjárbandalagsins muni nýta sér þessar heimildir til eftirlits hér á landi.
Í sérstakri bókun samningsins um eftirlit er kveðið á um skyldur aðildarríkja í tengslum við eftirlit. Samkvæmt bókun þessari bera íslensk stjórnvöld ábyrgð á upplýsingamiðlun og móttöku eftirlitsmanna og áhafna flugvéla svo og uppihaldi og flutningi til eftirlitssvæðis. Innan eftirlitssvæðisins taka fulltrúar bandarískra stjórnvalda og varnarliðsins á hinn bóginn við og fer eftirlit fram í fylgd fulltrúa utanrrn.
Að loknu eftirliti ber íslenskum stjórnvöldum að taka aftur við eftirlitsmönnum og fylgja þeim til brottfararstaðar. Tekin verður saman eftirlitsskýrsla áður en eftirlitsmenn hverfa af landi brott.
Á vegum utanrrn. hefur verið tekin saman móttökuáætlun vegna komu erlendra eftirlitsmanna og má geta þess að efnt var til sérstakrar eftirlitsæfingar á Íslandi dagana 30. sept. til 4. okt. í samvinnu við varnarliðið, bandarísk stjórnvöld og kanadíska eftirlitsmenn. Þótti sú æfing takast vel. Þess skal að lokum einnig getið að samkvæmt samningnum eiga Íslendingar einnig kost á að framkvæma eða taka þátt í eftirlitsferðum til fyrrverandi aðildarríkja Varsjárbandalagsins. Enn hefur ekki verið kveðið á um hvort eða með hvaða hætti Íslendingar muni nýta sér þessar heimildir en unnið hefur verið að því að samræma notkun eftirlitskvóta einstakra ríkja á vettvangi Atlantshafsbandalagsins.
Virðulegi forseti. Meira en ár er nú liðið síðan þessi umfangsmesti samningur um takmörkun vígbúnaðar sem gerður hefur verið var undirritaður í París. Margt hefur breyst á þeim tíma og velta menn því eðlilega fyrir sér hvort ekki sé hætt við að samningurinn sjálfur úreldist nú óðum. Víst er að sú heimsmynd sem samningagerðin tók í upphafi mið af hefur breyst í veigamiklum atriðum eins og vikið er að í greinargerðinni með samningnum. Nægir í því sambandi að nefna að annað bandalagið sem aðild á að samningnum, Varsjárbandalagið, er úr sögunni og að Eistland, Lettland og Litáen, sem áður voru uppistaðan í svokölluðu Eystrasalts-herstjórnarsvæði Sovétríkjanna hafa endurheimt fullt og óskorað sjálfstæði.
Óhætt er að fullyrða að þrátt fyrir slíka ófyrirsjáanlega atburði haldi samningurinn gildi sínu fullkomlega óskertur. Brotthvarf Varsjárbandalagsins breytir í grundvallaratriðum engu um þá staðreynd að framkvæmd niðurskurðar á grundvelli þeirra markmiða sem samkomulag varð um á milli bandalaganna tveggja er eftir sem áður á ábyrgð einstakra aðildarríkja samningsins. Sá vandi sem hlaust af sjálfstæði Eystrasaltsríkjanna í tengslum við gildissvæði samningsins var enn fremur leystur með sérstakri lagalega bindandi yfirlýsingu sem tekur gildi um leið og samningurinn. Þessi niðurstaða ásamt lausn ágreinings sem upp kom um talningareglur samningsins fyrr á árinu er raunar órækur vitnisburður þess að sérstök ákvæði samningsins gera aðilum hans kleift að aðlaga samninginn breytilegum aðstæðum. Engu að síður verður því ekki í móti mælt að gætt hefur nokkurrar óvissu síðustu vikur um þau áhrif sem nýlegir og fyrirsjáanlegir atburðir í Sovétríkjunum kynnu að hafa á fullgildingu samningsins. Hér á ég ekki síst við þá upplausn miðstjórnarvalds sem vekur efasemdir um hvort sovéska þingið hafi í reynd umboð til að fullgilda samninginn fyrir hönd lýðvelda sem þegar eru á leið út úr ríkjasambandinu.
Eins og kunnugt er stendur fyrir dyrum þjóðaratkvæðagreiðsla í Úkraínu um sjálfstæði lýðveldisins þann 1. des. nk. Lýsi stjórn Úkraínu lýðveldið sjálfstætt ríki í kjölfar atkvæðagreiðslunnar, eins og yfirgnæfandi líkur eru taldar á, er nánast óhugsandi að stjórnvöld í Kænugarði telji sig bundin af fullgildingarákvörðun sovéska þingsins. En stór hlutihefðbundins vígbúnaðar Sovétmanna sem fellur undir samninginn er staðsettur á landssvæði Úkraínu. Of snemmt er á þessu stigi að segja til um með vissu hvernig brugðist verður við þessum vanda en hugsanlegar lausnir eru m.a. til umræðu í sameiginlegri samráðsnefnd í Vínarborg sem sett var á stofn með samningnum.
Ekki er til að mynda ólíklegt að Úkraína verði krafin lagalega bindandi yfirlýsinga þess efnis að hún verði að virða í einu og öllu fyrri skuldbindingar Sovétríkjanna samkvæmt samningnum á úkraínsku landsvæði. Bendir raunar ekkert til þess að stjórnvöld í Úkraínu muni hreyfa andmælum við slíkri kröfu. Með hliðsjón af því ástandi sem við blasir í Sovétríkjunum er hins vegar ljóst að því lengur sem það dregst að aðilar samningsins fullgildi hann þeim mun erfiðara gæti það reynst að tryggja að samningurinn nái fram að ganga. Óhætt er að fullyrða að það sé áhætta sem enginn aðila samningsins vill taka. Ég vil því beina þeim tilmælum til hins háa Alþingis að það fullgildi þennan samning og sýni þannig í verki að Ísland vilji ekki láta sitt eftir liggja til að friður megi haldast í okkar heimshluta um fyrirsjáanlega framtíð.
Áður en ég lýk máli mínu, virðulegi forseti, vil ég taka fram til skýringar að ég hef lagt fyrir Alþingi í íslenskri þýðingu, auk samningsins sjálfs, bókun samningsins um bráðabirgðagildistöku vissra ákvæða og XIII. kafla bókunar um eftirlit sem hefur sérstaka þýðingu fyrir Ísland. Einnig hafa verið lagðar fram í þýðingu átta yfirlýsingar sem tengjast samningnum en eru ekki hluti hans. Ákveðið var að leggja ekki fram í íslenskri þýðingu aðrar bókanir samningsins þar sem þær eru miklar að vöxtum og algjörlega tæknilegs eðlis. Utanrrn. mun hins vegar koma öllum bókunum samningsins á framfæri í enskri útgáfu sé þess óskað.
Virðulegi forseti. Ég legg til að að lokinni umræðu um þennan samning verði honum vísað til umfjöllunar í utanrmn og til síðri umr.
Frsm. utanrmn. (Eyjólfur Konráð Jónsson): Herra forseti. Ég mæli hér fyrir áliti utanrmn. um till. til þál. um að Alþingi heimili ríkisstjórninni að fullgilda samning um takmörkun vígbúnaðar á sviði hefðbundinna vopna í Evrópu sem undirritaður var í París 19. nóv. 1990. Samningurinn tekur gildi tíu dögum eftir að öll aðildarríki samningsins hafa fullgilt hann. Að nefndaráliti utanrmn. standa allir nefndarmenn, níu talsins. Nefndin fékk á sinn fund til viðræðna um málið Gunnar Pálsson…
Frsm. utanrmn. (Eyjólfur Konráð Jónsson): Herra forseti. Ég mæli hér fyrir áliti utanrmn. um till. til þál. um að Alþingi heimili ríkisstjórninni að fullgilda samning um takmörkun vígbúnaðar á sviði hefðbundinna vopna í Evrópu sem undirritaður var í París 19. nóv. 1990. Samningurinn tekur gildi tíu dögum eftir að öll aðildarríki samningsins hafa fullgilt hann. Að nefndaráliti utanrmn. standa allir nefndarmenn, níu talsins.
Nefndin fékk á sinn fund til viðræðna um málið Gunnar Pálsson sendiherra og Arnór Sigurjónsson varnarmálaráðunaut og gerðu þeir m.a. grein fyrir skuldbindingum íslenskra stjórnvalda varðandi eftirlit með framkvæmd samningsins á Íslandi.
Nefndin mælir með að Alþingi heimili ríkisstjórninni að fullgilda samninginn, enda má segja að hann marki tímamót í öryggismálum Evrópu. Samningurinn er fyrsti samningur um takmörkun vígbúnaðar á sviði hefðbundinna vopna frá heimsstyrjöldinni síðari. Markmið hans er að skapa jafnvægi á sviði hefðbundinna vopna á meginlandi Evrópu en misvægi á þessu sviði hefur verið ein helsta ögrunin við frið og stöðugleika í álfunni á undanförnum fjórum áratugum. Til þess að ná þessu markmiði kveður samningurinn á um stórfelldari niðurskurð vopna en dæmi eru til um. Flest þessara vopna eru í eigu þeirra ríkja sem áður voru í Varsjárbandalaginu, en samningurinn byggist á þeirri meginreglu að sá aðili sem yfirburða nýtur skuli skera niður hlutfallslega meiri vopn en hinn aðilinn.
Einnig tryggir samningurinn að ekkert eitt ríki geti haft undir höndum meira en um það bil þriðjung samningsbundins vígbúnaðar í hverjum flokki innan samningssvæðisins, þ.e. Evrópu. Mikilvægi samningsins helgast þó ekki einvörðungu af fjölda vopna þeirra sem útrýmt verður eða þeim skorðum sem einstökum ríkjum eru settar með tilliti til hernaðaruppbyggingar. Með samningnum er lagður nýr hornsteinn að skipan öryggismála Evrópu þar sem samkeppni á hernaðarsviðinu víkur fyrir öryggispólitískri samvinnu ríkja í álfunni. Samningurinn hefur jafnframt mikla pólitíska þýðingu fyrir nýfrjáls ríki Mið- og Austur-Evrópu. Samningurinn bannar m.a. aðildarríkjunum að hafa herlið í öðrum aðildarríkjum án samþykkis þeirra sjálfra.
Gagnkvæm og ítarleg skipan á öryggismálum um herbúnað aðildarríkjanna ásamt nákvæmum ákvæðum um tilkynningarskyldu og eftirlit eru órofa hluti af samningnum. Vonir eru því við það bundnar að traust og opinská upplýsingamiðlun muni útrýma til langframa þeirri tortryggni og leynd sem lengst af einkenndi hernaðarleg samskipti aðildarríkja Atlantshafsbandaslagsins og Varsjárbandalagsins og ríkjanna sex sem áður voru í Varsjárbandalaginu sérstaklega.
Ár er nú liðið frá því að samningurinn var undirritaður í París. Tafir á staðfestingu samningsins í aðildarríkjunum eiga einkum rætur að rekja til ágreinings sem upp kom skömmu eftir undirritun hans um túlkun talningarreglna í 3. gr. samningsins. Einnig skapaðist óvissa um samningsbundnar skuldbindingar Sovétríkjanna eftir að Eystrasaltsríkin endurheimtu sjálfstæði sitt á sl. sumri. Bæði vandamálin hafa nú verið farsællega til lykta leidd.
Ef litið er til áhrifa samningsins á Íslandi er hér á landi aðeins ein vopnategund sem samningurinn tekur til, þ.e. F-15 orrustuflugvélar í eigu Bandaríkjamanna sem staðsettar eru á Keflavíkurflugvelli. Munu eftirlitsákvæði samningsins ná til þeirra. Skuldbindingar Íslands eru fyrst og fremst þær að annast vissar tilkynningar samkvæmt samningnum, t.d. um eftirlitssvæði, komu- og brottfararstaði eftirlitsmanna, og þar blandast Flugstöð Leifs Eiríkssonar inn í, og taka á móti eftirlitsmönnum óski eitthvert fyrrum aðildarríki Atlantshafsbandalagsins að koma í eftirlitsferðir til Íslands. Hópurinn gæti dvalist á Íslandi allt að 10 daga í hvert sinn. Íslensk stjórnvöld mundu bera kostnað af ferðum, fjarskiptum og gistingu þeirra eftirlitsmanna sem hingað koma auk íslenskra fylgdarmanna. Samkvæmt samningnum er Íslandi einnig heimilt að framkvæma eða taka þátt í eftirlitsferðum í fyrrverandi aðildarríkjum Varsjárbandalagsins.
Samningurinn kveður á um að eftirlitsmenn og flugáhafnir skuli njóta friðhelgi á sama hátt og sendierindrekar samkvæmt Vínarsamningnum um stjórnmálasamband frá 1961. Utanrrn. annast framkvæmd eftirlits í samræmi við ákvæði samningsins á Íslandi í samvinnu við varnarliðið og bandarísk stjórnvöld.
Í nál. er á það bent að samningurinn sé í samræmi við þá stefnu sem Íslendingar hafa markað í afvopnunarmálum, sbr. ályktun Alþingis þar að lútandi frá 23. maí 1985, en það var ályktun sem hér var samþykkt einróma og er í 7 liðum og er þá í þessu tilliti sérstaklega átt við næstsíðasta lið þeirrar merku ályktunar þar sem segir:
,,Um leið og Alþingi áréttar þá stefnu Íslendinga að á Íslandi verði ekki staðsett kjarnorkuvopn hvetur það til þess að könnuð verði samstaða um og grundvöllur fyrir samningum um kjarnorkuvopnalaust svæði í Norður-Evrópu, jafnt á landi, í lofti sem á hafinu eða í því, sem liður í samkomulagi til að draga úr vígbúnaði og minnka spennu. Því felur Alþingi utanrmn. að kanna í samráði við utanrrh. hugsanlega þátttöku Íslands í frekari umræðu um kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum og skili nefnd um það áliti til Alþingis fyrir 15. nóv. 1985.``
Eins og ég gat um áðan fjallaði Alþingi mikið og lengi um þessar mundir um sameiginlega stefnu í afvopnunarmálum og öryggismálum almennt og komst að þeirri ánægjulegu niðurstöðu sem raun ber vitni. Ég hygg að þá hafi orðið til hugtakið ,,frá Grænlandsströndum til Úralfjalla`` sem var síðan hugtak forustumanna í þessum löndum, m.a. á merkum fundi hér í Reykjavík sem þarf ekki frekar að fara orðum um.
Ég held að Íslendingar hafi staðið við það sem þeir ályktuðu um fyrir tæpum sjö árum, sú stefna hafi verið mjög víðsýn, skulum við segja, hún hafi verið raunsæ engu að síður og það sé Íslendingum til sóma að geta áréttað þá stefnu með því að sameinast um að afgreiða þetta mál og gjarnan að gera það mjög fljótt. Það er lögð á það áhersla að helst líði ekki mjög margir dagar þangað til þessi ályktun verður væntanlega einróma afgreidd og ég legg áherslu á að það er mikilvægt vegna stjórnmálaþróunar í Sovétríkjunum t.d. Það er mikilvægt að takast megi að ljúka fullgildingu samningsins í öllum aðildarríkjum hans meðan fyrir hendi er í Sovétríkjunum miðstjórnarvald sem getur átt aðild að fullgildingu samningsins. Við þetta tækifæri ætla ég þó ekki að fara lengra út í þá stóratburði sem nú eru að gerast í Austur-Evrópu og við hljótum að fagna.
Guðrún Helgadóttir: Hæstv. forseti. Alltaf ber að fagna því þegar dregið er úr herafla einhvers staðar í heiminum og ég þakka auðvitað formanni utanrmn., hv. 4. þm. Reykv., fyrir að mál þetta er nú komið hér í þingsali. Því verður hins vegar ekki neitað að þetta mál er einhvern veginn orðið dálítið úrelt svo ekki sé meira sagt. Það kemur reyndar fram í athugasemdum með tillögunni, þáltill. til fullgildingar samningsins, að dregist hafi að staðfesta undirrituna. Segir hér á bls. 3, með leyfi…
Guðrún Helgadóttir: Hæstv. forseti. Alltaf ber að fagna því þegar dregið er úr herafla einhvers staðar í heiminum og ég þakka auðvitað formanni utanrmn., hv. 4. þm. Reykv., fyrir að mál þetta er nú komið hér í þingsali. Því verður hins vegar ekki neitað að þetta mál er einhvern veginn orðið dálítið úrelt svo ekki sé meira sagt.
Það kemur reyndar fram í athugasemdum með tillögunni, þáltill. til fullgildingar samningsins, að dregist hafi að staðfesta undirrituna. Segir hér á bls. 3, með leyfi hæstv. forseta:
,,Ár er nú liðið frá því að samningurinn var undirritaður í París. Tafir á staðfestingu samningsins í aðildarríkjunum eiga einkum rætur að rekja til ágreinings sem upp kom skömmu eftir undirritun hans um túlkun talningarreglna í 3. gr. samningsins. Einnig skapaðist óvissa um samningsbundnar skuldbindingar Sovétríkjanna eftir að Eystrasaltsríkin endurheimtu sjálfstæði sitt á síðastliðnu sumri. Bæði vandamálin hafa nú verið farsællega til lykta leidd.``
Aðalatriðið er auðvitað að þarna er um að ræða samning milli tveggja hernaðarbandalaga, Atlantshafsbandalagsins og Varsjárbandalagsins. Töluvert atriði í því er að Varsjárbandalagið er ekki lengur til og þannig kann það kannski að hljóma svolítið kostulega að vera nú að fullgilda þennan samning án þess að ég hafi svo sem nokkurn skapaðan hlut á móti því, en hann var undirritaður í París 19. nóv. 1990 eða fyrir rúmu ári. Það sem maður saknar hins vegar í þessum samningi er að, eins og sagt er í athugasemdunum, hann nær einvörðungu til landherja á meginlandi Evrópu. Það sem snertir Íslendinga er að stöðva umferð hergagna um höfin í kringum Ísland og í þessum samningi er ekkert, að mér skilst, sem tekur til þess. Okkar bíður því verulegt verk við að reyna að fá samkomulag um að ekki sé verið að sigla í kringum landið okkar og um fiskimiðin okkar með kjarnorkubúna kafbáta og önnur slík tól sem við kærum okkur lítt um.
Í athugasemdunum segir: ,,Áhrif samningsins á Íslandi``. Ég held að rétt sé, af því að ég á ekki von á að menn hafi lagt mikið á sig við að lesa þetta, að ég fái að lesa smákafla, með leyfi hæstv. forseta. Þar segir:
,,Á Íslandi er aðeins ein vopnategund sem samningurinn tekur til, þ.e. F-15 orrustuflugvélar í eigu Bandaríkjanna sem staðsettar eru á Keflavíkurflugvelli. Munu eftirlitsákvæði samningsins ná til þeirra. Skuldbindingar Íslands eru fyrst og fremst þær að annast vissar tilkynningar samkvæmt samningnum, t.d. um eftirlitssvæði, komu- og brottfararstaði eftirlitsmanna (Flugstöð Leifs Eiríkssonar) og taka á móti eftirlitsmönnum, óski eitthvert fyrrum aðildarríkja Varsjárbandalagsins að koma í eftirlitsferðir til Íslands. Loks hefur samningurinn vissan kostnað í för með sér, en sameiginlegu samráðsnefndinni er m.a. ætlað að fjalla um skiptingu hans, t.d. vegna ráðstefna sem haldnar verða skv. 21. gr. og eftirlitsferða skv. 14. gr. Eftirlitsmenn geta verið allt að 9 og flugáhöfn allt að 10 manns. Hópurinn gæti dvalið á Íslandi í allt að 10 daga í hvert sinn. Íslensk stjórnvöld munu bera kostnað af ferðum, fjarskiptum og gistingu þeirra eftirlitsmanna sem hingað koma, auk íslenskra fylgdarmanna. Samkvæmt samningnum er Íslandi einnig heimilt að framkvæma eða taka þátt í eftirlitsferðum í fyrrverandi aðildarríkjum Varsjárbandalagsins.``
Nú er það svo sem alltaf gaman að fá gesti. En það er dálítið erfitt að sjá hvað við eigum að gera með eftirlitsmannahópa með landherjum Evrópuríkja hér í Keflavík meðfríðu föruneyti og kosta uppihald þeirra og gistingu. Allt þykir mér þetta dálítið út í bláinn ef ég mætti leyfa mér að segja það. En aldrei skal það henda mig að hafa á móti nokkrum þeim samningi sem dregur úr herafla á þessari jörð sem við eigum þrátt fyrir allt sameiginlega. Ég vil auðvitað þakka fyrir það að loksins er komið að því að fullgilda þennan samning. Vænt þætti mér um að næst þegar hæstv. ríkisstjórn undirritar samninga um að draga úr herafla verði hann jafnframt látinn taka til herafla sem flækist hér um höfin í kringum okkur.
Ólafur Þ. Þórðarson: Forseti. Segja má að hratt snúist tímans hjól í utanríkismálum. Athyglisvert er það þegar hv. 4. þm. Reykv. vekur athygli á því að nú þurfi að hafa hraðar hendur og ná undirskrift Sovétríkjanna á meðan þar sé miðstjórnarvald. Skynjar maður nú gjörla að sá skilningur fer mjög vaxandi hvaða afleiðingar geta fylgt því þegar heimsveldi riðlast eða hrynja. Ég er hjartanlega sammála skilningi hv. 4. þm. Reykv. í þessum efnum. Hins vegar er mjög bagalegt að hér í salnum skuli…
Ólafur Þ. Þórðarson: Forseti. Segja má að hratt snúist tímans hjól í utanríkismálum. Athyglisvert er það þegar hv. 4. þm. Reykv. vekur athygli á því að nú þurfi að hafa hraðar hendur og ná undirskrift Sovétríkjanna á meðan þar sé miðstjórnarvald. Skynjar maður nú gjörla að sá skilningur fer mjög vaxandi hvaða afleiðingar geta fylgt því þegar heimsveldi riðlast eða hrynja. Ég er hjartanlega sammála skilningi hv. 4. þm. Reykv. í þessum efnum.
Hins vegar er mjög bagalegt að hér í salnum skuli ekki vera utanrrh. Það fer að verða á því vaxandi skilningur að hæstv. utanrrh. hafi sagt satt þegar hann lýsir því yfir í viðtali við Mannlíf að sér leiðist þingið. (Gripið fram í.) Það er nú svo að ekki er sama hvernig að málum er staðið. Þess vegna, að gefnu tilefni, tel ég núna einmitt tímann til að ræða þessa stöðu.
Utanrrh. hefur látið að því liggja, og raunverulega aðeins verið að færa okkur fréttir frá Evrópu, að Efnahagsbandalagið vilji stofna þar sameiginlegan her og þeir vilja bjóða öðrum þátttöku. Ég verð að segja eins og er að mér finnst að það sé ákaflega óheppilegt að svona hugmyndir komi fram án þess að ráðherra geri grein fyrir sinni afstöðu hér í þinginu, þannig að þjóðin átti sig á því hver er hans stefna, að hverju er verið að vinna og hvaða hugmyndir eru þar á bak við. Ég tel að þetta sé þeim mun nauðsynlegra þar sem núv. utanrrh. er skjótur til orðs og áræðis, sennilega með þeim hraðvirkustu mönnum sem við höfum haft í því embætti og gæti þess vegna verið búinn að rissa upp uppkast á morgun að nýjum hugmyndum um hvernig hann vill standa að þessum málum.
Ég játa að ég held að Íslendingar þurfi verulega að gá að sér í því dálæti sem þeir hafa á Evrópu umfram önnur svæði jarðar. Landfræðilega séð tilheyrir hálft Ísland Ameríku, ekki Evrópu, samkvæmt kenningunni um rek meginlandanna. Það fer ekkert á milli mála, sé það skoðað á út frá sögulegri staðreynd, í átökum okkar við ríki Evrópu, t.d. Breta, að þá voru það viðskiptin við Bandaríkin og Sovétríkin sem björguðu því að við héldum velli sem sjálfstæð þjóð. Það verður að segjast eins og er að nú er stöðugt meiri og meiri dýrkun á því að halla sér að nýlenduveldunum fornu. Á sama tíma og blekið er varla þornað af skjölunum þar sem þeir voru að gefa eftir yfirráð sín í öðrum heimsveldum hafa þeir hafið nýja sókn til þess að koma þessum þjóðum á kné með því að beita aðferðum viðskipta, þ.e. að reyna að þrýsta þeim stöðugt niður á það stig að þær séu fyrst og fremst hráefnisútflytjendur. Þessi aðferð er ekkert ný, hún er grundvallaratriði í allri sögunni ef við skoðum nýlendustefnuna. Evrópa hefur ekkert slakað á í þessum efnum. Hún er með heila herdeild hagfræðinga sem hafa beitt þessum leikreglum, annars vegar með tollum, að þrýsta þjóðunum á þennan hátt niður á frumframleiðslustigið, hins vegar með því að niðurgreiða vörur innan lands í Evrópu. Það er önnur aðferð til að tryggja að innflutningur á vöru verði á lægra verði frá hinum fátækari þjóðum heims en eðlilegt getur talist. Ég hef áður sagt í þessum ræðustól að ég tel að mesta hernaðarhætta heimsins stafi af því að menn vilja með viðskiptum koma í veg fyrir það að eðlileg framþróun á jafnréttisgrundvelli eigi sér stað í heiminum.
Ég fagna að sjálfsögðu því að þeir risar, Varsjárbandalagið og Atlantshafsbandalagið, ég segi risar í þessu tilfelli um þá báða, því báðir hafa yfir þeim kjarnorkuvopnum að ráða að ekki þyrfti um að binda á þessari jörð ef þeim vopnum væri beitt. Ekki fer á milli mála að auðvitað fögnum við því að slíkir samningar séu komnir á að við trúum því í dag að styrjöld milli þessara aðila muni ekki eiga sér stað. Hins vegar eru þjóðernisátökin að magnast í heiminum. Fram hjá því þýðir ekki að horfa. Satt best að segja hafa menn verið furðu brattir að ýta undir þá kenningu að sérhvert þjóðarbrot eigi tvímælalaust að berjast fyrir því að rísa upp sem sjálfstæð fullvalda þjóð og sýna svo enn þá smærri þjóðarbrotum í sama samfélagi fulla hörku, og neita þeim um full mannréttindi. Það er sú þróun sem við blasir. Þessi þróun er náttúrlega í skörpustu mynd sinni í Ísrael þar sem blasir við að nútímaþrælahald er rekið á Palestínuaröbunum. Þeir eru geymdir þar í þeirri stöðu að ef þeir ætla að selja einhverja vöru úr landi verða þeir fyrst að selja Ísraelsmanni vöruna og hann selur hana svo úr landi. Þetta þýðir að það er gjörsamlega lokað fyrir nokkra efnahagslega möguleika þessarar þjóðar. Ég kalla þetta nútímaþrælahald. Á þessu bera Íslendingar fulla ábyrgð. Eru meira að segja einir af höfundum þess að koma þessu á. Ég játa vissulega að það var gert við erfiðar kringumstæður og menn voru hikandi hvernig ætti að leysa mál í stöðunni eftir heimsstyrjöldina síðari. En það breytir ekki því að við tókum þátt í að koma þessu á og þetta sár er í dag hættulegasta meinsemdin í friði á þessari jörð. Það veit enginn nema þetta sár geti kostað þriðju heimsstyrjöldina ef ekki tekst um að binda.
Ég minnist þess að þegar ég las á sínum tíma mannkynssögu Evrópu þá var því stöðugt að manni haldið að Balkanskaginn væri púðurtunna Evrópu. Satt best að segja gleypti maður þetta hrátt og tók ekki alvarlega að þetta stæði þarna. En í ljósi þess sem nú er að gerast blasir það við og þýðir ekkert að blekkja sig að Efnahagsbandalag hefur reynst algerlega ófært um að skakka leikinn og tryggja þar frið, gjörsamlega ófært um það. Ég segi ekki að Prúðuleikararnir hefðu staðið sig betur en það má líkja þessu við það. Árangurinn er svipaður. Þess vegna verða menn að hugleiða það í fullri alvöru hvort í sumum kringumstæðum sé nú ekki skynsamlegra að stuðla að því að ríki með vissa miðstýringu fái staðist, sem tryggi öllum minnihlutahópum sama rétt, heldur en allt brotni í sundur, deilurnar magnist og þessi ófriður haldi áfram að berast til annarra landa. Ég segi þetta hér og nú vegna þess að mér sýnist að Evrópa standi á vissan hátt frammi fyrir sömu hættumerkjum í dag og hún stóð frammi fyrir þegar Rómarveldi riðaði til falls og hrundi seinna. Það getur vel verið að mönnum hafi þótt miðstýring þess ríkis of mikil. En menningarlegt hrun sem fylgdi á eftir og hinar myrku miðaldir Evrópu eru þó ærið umhugsunarefni hverjum þeim manni sem vill skoða söguna í réttu ljósi.
Það þýðir ekkert að blekkja sig með því að hrun Sovétríkjanna mun þýða stórkostlega styrkingu fyrir múhameðstrúarríki heimsins. Það mun líka þýða stórkostlega styrkingu fyrir þau ríki Asíu sem í dag eru í hvað mestum uppgangi. Það er náttúrlega draumsýn vestrænna manna ef þeir trúa því að sú heimsmynd sem við höfum búið við, þ.e. algjörir yfirburðir hins hvíta kynstofns í völdum á þessari jörð, ef við trúum því að þetta þurfi að vera endanlegt og varanlegt. Auðvitað getum við stjórnað á það vitlausan hátt að hér verði hrun, hér verði menningarhrun. Ég segi það fyrir mig að ég hef aldrei getað skilið þá menn sem hafa talið að það væri áhættulaust ef þróunin yrði sú að Sovétríkin liðuðust í sundur og það mikla magn kjarnorkuvopna sem er dreift bæði með kafbátum, einnig með járnbrautarvögnum um öll Sovétríkin, það mikla kjarnorkumagn sem þarna er um að ræða, gæti lent að hluta til í höndum múhameðstrúarmanna. Ég segi þetta hér og nú vegna þess að við skulum gera okkur grein fyrir því að Ísraelsríki hefur komið þeirri skoðun á í öllum Arabalöndum að Bandaríkjamenn séu hið illa. Þeir eru búnir að ræna Bandaríkjamenn verulega ærunni á þessu landsvæði heimsins. Ég tel að það sé ekkert skrítið, það semþau eru að gera í dag sé raunverulega eitt það skynsamlegasta sem Bandaríkin hafa gert á seinni árum. Bush er nánast að neyða Ísrael að samningaborðinu til að láta á það reyna hvort hægt er að stöðva það ástand sem er í Palestínu. Auðvitað er honum ljóst að það þýðir ekkert hjá Sameinuðu þjóðunum að hafa einhverjar mannréttindareglur sem eigi að gilda alls staðar nema þar sem Ísraelsmenn drottna yfir sínum landsvæðum. Þar eigi að vera sérreglur.
Ég hef farið dálítið vítt um þetta svið vegna þess að ég tel að það sé ekki rétt að láta það grassera lengi í umræðu hér á landi hvort við eigum að fara að gjörbreyta okkar stefnu í varnarmálum og fara í eitthvert samband við Evrópuþjóðirnar sérstaklega. Persónulega er ég sannfærður um að miklu breiðara samstarf þarf hjá þeim þjóðum heimsins þar sem lýðræði er og þar sem lýðræði fer vaxandi. Hjá þeim þjóðum þarf að vera samstarf um varnir en ef það er farið að búta það niður í viss svæði og vissar einingar þá fylgir því sú hætta að það geti orðið til þess að þessar einingar fari að takast á. Þess vegna vil ég segja að um leið og ég fagna því að þessi samningur er hér, og mun að sjálfsögðu styðja það að við munum fullgilda hann, sýnist mér að það séu hættumerki á lofti, veruleg hættumerki í þessum heimi og einnig hitt að ég óttast það beinlínis að gáleysislegt tal, þessi mikla múgsefjun sem gengur á Íslandi að við eigum heima í fangi nýlenduþjóða Evrópu, geti skaðað okkur bæði í varnarmálum og í efnahagsmálum.
Ólafur Ragnar Grímsson: Virðulegi forseti. Áður en ég hef ræðu mína varðandi þau efnisatriði sem mig langar til að ræða hér er óhjákvæmilegt að gera athugasemd við það að hæstv. utanrrh. er ekki viðstaddur þessa umræðu. Satt að segja er stórfurðulegt að stjórn þingsins skuli hefja þessa umræðu án þess að hæstv. utanrrh. sé viðstaddur. Nú var það þannig að samkvæmt ósk hæstv. utanrrh. féllumst við á það, þingflokkarnir, að leyfa honum að flytja hér framsöguræðu í þessu máli án þess að um það…
Ólafur Ragnar Grímsson: Virðulegi forseti. Áður en ég hef ræðu mína varðandi þau efnisatriði sem mig langar til að ræða hér er óhjákvæmilegt að gera athugasemd við það að hæstv. utanrrh. er ekki viðstaddur þessa umræðu. Satt að segja er stórfurðulegt að stjórn þingsins skuli hefja þessa umræðu án þess að hæstv. utanrrh. sé viðstaddur.
Nú var það þannig að samkvæmt ósk hæstv. utanrrh. féllumst við á það, þingflokkarnir, að leyfa honum að flytja hér framsöguræðu í þessu máli án þess að um það yrði nokkur umræða. Það var gert til þess að greiða fyrir því að málið gæti komið til umfjöllunar í utanrmn. og til að greiða fyrir utanferðum hæstv. utanrrh. Nú er það þannig, eins og fram hefur komið í þessari umræðu og þarf reyndar ekki að taka það fram, að við erum að fjalla um einhvern mikilvægasta samning sem gerður hefur verið í Evrópu um þessar mundir. Ég ætla ekki að útskýra það með neinum sérstökum hætti, það er svo augljós staðreynd að það vita allir. Hins vegar hefur það gerst, síðan þessi samningur var gerður eins og hér hefur verið rakið í nokkru máli, að aðstæður í okkar heimshluta hafa breyst með þeim hætti að annað af tveimur meginríkjum, sem samninginn gerði ásamt mörgum öðrum, Sovétríkin, er ekki lengur til. Satt að segja skil ég ekki hvernig það hvarflar að hæstv. utanrrh. að bjóða þjóðþinginu upp á að ræða þennan samning hér án þess að vera viðstaddur. (Forseti:Forseti vill gjarnan skjóta hér inn upplýsingum til hv. þm., sem frsm. utanrmn. var að veita forseta, að hæstv. utanrrh. hafði spurt hv. 4. þm. Reykv. hvort ráðherrann óskaði eftir að hann væri viðstaddur þessa umræðu. Hv. 4. þm. Reykv. tjáði mér að hann hefði sagt hæstv. utanrrh. að sín vegna þyrfti hann ekki að vera viðstaddur. Hins vegar tók forseti eftir því að hæstv. utanrrh. var farinn hér úr húsinu þegar umræðan hófst. Forseti hefur óskað eftir því að haft verði samband við hæstv. utanrrh. og hann látinn vita af því að forseti óskar eftir því að hann sé viðstaddur.) Já, virðulegi forseti, þetta er merkileg lýsing. Hæstv. utanrrh. er orðinn slíkur kerfiskarl að hann lætur sér það duga að spyrja formann utanrmn. (Gripið fram í.) Hann talaði ekki einu sinni við hann, hann sendi bara boð, það hefur sem sagt bara verið einn af embættismönnunum sem talaði við formann utanrmn. Hvílík kerfismennska. (EKJ:Mín er sökin.) Það er engin sök hjá hv. þm. vegna þess að það er sjálfsagt hjá honum að veita það svar að hvað hann snertir, hv. þm. EyjólfKonráð Jónsson, þurfi utanrrh. ekki að vera hér, en það eru bara 62 aðrir þingmenn á þinginu. Hvað sem líður kerfismennskunni í utanrrn. þá er hér þjóðþing. Það hefur að vísu komið fram í viðtali í tímariti sem hæstv. forseti hefur bannað mér að nefna hér í ræðustólnum, ef ég leyfði mér að vitna í hæstv. utanrrh. í því tímariti. Forsetinn hefur ekki dregið þau fyrirmæli sín til baka þannig að ég þori ekki að minnast á ummæli utanrrh. í þessu tímariti aftur meðan sú yfirlýsing forsetans stendur óafturkölluð að a.m.k. ég megi ekki vitna í tímaritið Mannlíf. Allir aðrir þingmenn hafa á undanförnum dögum mátt vitna í það tímarit út og suður þannig að þetta bann á greinilega bara við 8. þm. Reykn. Ég mun auðvitað hlýða forsetanum þar til bannið hefur verið tekið aftur en því miður er það þannig að í þessu tímariti eru ummæli sem hefði legið beint við að vitna í núna ef ég hefði til þess heimild. (GHelg:Þingmaðurinn hefur málfrelsi.) Já, ég hef málfrelsi, hv. þm. Guðrún Helgadóttir, en þegar ég hugðist notfæra mér það til þess að lesa orðrétt tilvitnanir í hæstv. utanrrh. um íslensk stjórnmál þá hringdi hæstv. forseti bjöllunni og stóð upp nokkrum sinnum og bannaði mér að vitna í þessi orð. Ég óskaði síðan eftir því að fá úrskurð forsetans um það hvort þetta væri leyft eða ekki leyft og bannið dregið til baka eða ekki, en það hefur ekki verið dregið til baka svo a.m.k. hvað mig snertir þá er þetta tímaritsviðtal tabú í ræðustólnum. (Gripið fram í.) Ja, ég hef alltaf sýnt forsetaembættinu virðingu. A.m.k. hér í ræðustólnum hef ég gert það. (Forseti:Forseti ætti kannski að skjóta hér inn nokkrum orðum aftur í tilraunaskyni, en málið er að þessi tillaga er að koma úr nefnd og forseta var tjáð að það væri samkomulag, væntanlega þingsins alls, að afgreiða þetta mál í dag. Rík áhersla hefur verið lögð á að það verði að komast úr þinginu í dag til þess að það komist í tæka tíð þangað sem tillagan þarf væntanlega að fara. Þess vegna tók forseti þetta fyrir, það var ekki gert ráð fyrir að hér yrði löng umræða en auðvitað veit hvorki forseti né aðrir fyrir fram hvort svo verður. Forseti getur því lítið gert annað en að biðja hv. þm. um að halda áfram máli sínu þrátt fyrir það að hæstv. utanrrh. sé ekki hér. Það er hv. formaður nefndarinnar sem mælti fyrir þessari tillögu og eins og forseti sagði áðan og ítrekaði aftur, hefur hann nú þegar gert ráðstafanir til þess að það verði haft samband við ráðherrann og hann látinn vita af því að forseti óskar eftir því að hann sé hér.) Virðulegi forseti, það er bara engan veginn nóg. Jafnvel þótt hæstv. utanrrh. hafi sagt við þingið: Þingið verður að afgreiða þetta í dag, en ég nenni ekki að mæta því mér leiðist hérna í þinginu, þá er það ekki boðlegt við þingið. Þetta er ekkert smámál, virðulegi forseti, þetta er stærsta málið sem hæstv. utanrrh. hefur komið með til þessa þings í þingskjali í nokkuð mörg ár. Það vill nú svo til að hæstv. utanrrh. var að lýsa yfir í Ríkissjónvarpinu í gærkvöldi í tvígang að hann teldi rétt að Íslendingar gerðust aukaaðilar að Vestur-Evrópubandalaginu og það tengist auðvitað þessu máli en kannski er það þannig að það megi ekki heldur vitna í það sem hæstv. utanrrh. segir í Ríkissjónvarpinu, þannig að yfir höfuð sé bannað í ræðustól þingsins að vitna í hæstv. utanrrh. utan þings. Þá fer þetta að verða dálítið erfitt, hæstv. forseti, vegna þess að hann er aldrei hérna til að hægt sé að tala við hann. Hann er búinn að hafa fjarvistarleyfi alla þessa viku og kom í atkvæðagreiðsluna í gær en hefur aldrei verið hér í þinginu þannig að hægt sé að tala við hann. (Forseti:Forseti vill spyrja hv. þm. hvort hann vilji fresta ræðu sinni og umræðunni verði þá frestað þar til fyrir liggur hvenær hæstv. utanrrh. er væntanlegur hér á fundinn.) Já, hæstv. forseti, ég mun þiggja það boð að fresta ræðu minni þar til hæstv. utanrrh. kemur.
Ólafur Ragnar Grímsson(frh.): Virðulegi forseti. Í þeirri ræðu sem ég flutti fyrr í dag gerði ég þá athugasemd sem ég vil endurtaka við hæstv. utanrrh. Það er ekki eðlileg framkoma af hans hálfu við þingið að ætlast til þess að þjóðþingið taki til meðferðar þennan viðamikla samning sem hér er til umfjöllunar án þess að hæstv. utanrrh. nenni að vera við umræðuna. Við höfum að vísu lesið það í ákveðnu tímariti að hæstv. utanrrh. hefur lýst því yfir að honum leiðist hér Alþingi og það má vel vera…
Ólafur Ragnar Grímsson(frh.): Virðulegi forseti. Í þeirri ræðu sem ég flutti fyrr í dag gerði ég þá athugasemd sem ég vil endurtaka við hæstv. utanrrh. Það er ekki eðlileg framkoma af hans hálfu við þingið að ætlast til þess að þjóðþingið taki til meðferðar þennan viðamikla samning sem hér er til umfjöllunar án þess að hæstv. utanrrh. nenni að vera við umræðuna. Við höfum að vísu lesið það í ákveðnu tímariti að hæstv. utanrrh. hefur lýst því yfir að honum leiðist hér Alþingi og það má vel vera að það sé rétt. En það fylgja því ákveðnar þingræðislegar skyldur að vera utanrrh. í þingræðisríki. Það getur vel verið að hæstv. utanrrh. leiðist þær skyldur en þær eru nú einu sinni grundvallarþáttur í okkar stjórnskipan.
Það kom fram, að vísu í frammíkalli hjá hv. þm. Eyjólfi Konráð Jónssyni, að einhver embættismaður úr ráðuneytinu muni hafa haft samband við Eyjólf Konráð Jónsson og spurt að því hvort hann gerði kröfu til þess að utanrrh. væri hér. Hann svaraði því að hann gerði það ekki. En það breytir litlu um það, hæstv. utanrrh., að þegar utanrrh. íslenska lýðveldisins óskar eftir því að þingið afgreiði jafnveigamikinn samning og hér er til umfjöllunar er það sjálfsögð og eðlileg þingræðisskylda ráðherrans að mæta, sérstaklega þegar þingið sýndi ráðherranum þá tillitssemi að hann fengi að mæla fyrir þessum samningi á þann hátt að engin umræða yrði svo að ráðherrann gæti komist til útlanda á sínum tíma. Þá var það nánast svo sjálfsagt að ráðherrann mundi koma hingað til að vera viðstaddur að það hvarflaði ekki að okkur að það þyrfti að nefna það. Eða er það virkilega þannig að hæstv. utanrrh. ætlar að hafa þann sið þegar hann leggur fyrir þjóðþing Íslendinga einhverja þá mikilvægustu samninga sem gerðir hafa verið í okkar heimshluta á síðari missirum og kannski um langt árabil þá óski hann í fyrsta lagi eftir því að fá að mæla fyrir samningnum án þess að umræða verði, því það var ósk hans á sínum tíma, og hirði svo ekki um að vera viðstaddur þegar samningurinn kemur til endanlegrar umræðu í þinginu?
Við höfum sýnt hæstv. utanrrh. mikla þolinmæði í þessu máli og öðrum. Við höfum t.d. ekki gert við það athugasemdir þó að hann væri fjarverandi frá þinginu vikum saman þótt nauðsynlegt væri að tala við hann því hann er nú einu sinni, enn þá a.m.k., formaður í Alþfl. Það er dálítið erfitt að hafa umræður í þinginu um ýmis mál án þess að oddviti annars stjórnarflokksins sé viðstaddur. Við erum hins vegar, hæstv. utanrrh., farin að sætta okkur við að það þýði lítið að tala við formann Alþfl. og erum þess vegna farin að snúa okkur að varaformanninum algjörlega í þessum málum. Ég get sagt hæstv. utanrrh. það og það dugir okkur ágætlega, hæstv. utanrrh. Við munum því ekkert sérstaklega vera að óska eftir því að formaður Alþfl. sé viðstaddur. En utanrrh. lýðveldisins verður þó að vera viðstaddur þegar ræða á þá samninga sem hann biður þjóðþingið að staðfesta. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta en vona að hæstv. utanrrh. taki það til athugunar að fyrst hann vill vera utanrrh. í þingræðisríki ber honum að sinna þeim skyldum sem þingræðið grundvallast á. Frumskylda þess er að þingræðisleg ríkisstjórn sé á vettvangi þjóðþingsins til þess að þjóðþingið geti rætt við hana.
Sá samningur sem hér er til umræðu var gerður þegar valdahlutföllin í okkar heimshluta byggðust að verulegu leyti á því að tvö meginstórveldi, Bandaríkin og Sovétríkin, færu með ákveðna forustu. Þessi stórveldi hefðu búið til í kringum sig tvö hernaðarbandalög sem styddu hvort um sig þeirra stöðu. Nú er það þannig, eins og öllum er kunnugt, að Varsjárbandalagið hefur verið lagt niður fyrir nokkru síðan og frá því að utanrmn. fjallaði um þennan samning hefur það gerst að Sovétríkin eru ekki lengur til. Þess vegna er óhjákvæmilegt að ræða nokkuð við 2. umr. þessa máls hvert er samhengi þess samnings,sem við erum hér að staðfesta, og þess veruleika að Sovétríkin eru ekki lengur til.
Þegar utanrmn. fjallaði um þennan samning var það nokkuð rætt í nefndinni, og m.a. flutt fram sem málsástæður af hálfu þeirra embættismanna sem málið kynntu frá utanrrn., að nauðsynlegt væri að ýmis aðildarríki samningsins, þar á meðal Ísland, lykju málinu af sinni hálfu áður en til upplausnar í Sovétríkjunum kæmi, upplausnar sem hefði í för með sér stjórnskipulega breytingu á Sovétríkjunum. Nú hefur það gerst að nokkur meginlýðveldi þess ríkjasambands, sem fyrrum voru Sovétríkin, hafa ákveðið að segja skilið við þau og mynda annars konar samband með allt öðru skipulagi, samband sem byggist, ef ég skil rétt, á sjálfstæði þessara lýðvelda í fullburðugum alþjóðlegum skilningi þess orðs. Hið nýja ríkjasamband er þannig ekki byggt upp með sama hætti og Sovétríkin voru áður, þar sem hið fullburða hlutverk ríkisins gagnvart umheiminum var í höndum Sovétstjórnarinnar sjálfrar, heldur verði það umboðsvald í höndum hverra hinna nýju ríkja fyrir sig, líkt og t.d. er innan Evrópubandalagsins.
Þessa dagana berast okkur þær fréttir að það geti gerst í dag, á morgun eða í næstu viku að sá maður sem borið hefur titilinn forseti Sovétríkjanna muni segja af sér því heiti vegna þess að bak við þann titil sé ekki lengur neitt. Þegar slík tíðindi gerast, hæstv. utanrrh., og ráðherrann óskar eftir því að Alþingi staðfesti á laugardagseftirmiðdegi þennan samning og þess er óskað að það gerist hér í dag, ef ég skil rétt, þá er alveg nauðsynlegt að hæstv. ráðherra útskýri fyrir þinginu hvert er að hans áliti samhengi þess samnings við þann veruleika sem nú hefur birst þar sem áður voru Sovétríkin, sérstaklega í ljósi þess að sá veruleiki var ekki orðinn þegar utanrmn. skilaði áliti sínu. Mjög mikilvægt var að innan utanrmn. náðist algjör samstaða um að mæla með því að þessi samningur yrði staðfestur. Hins vegar komu fram nokkuð mismunandi sjónarmið í nefndinni um hver rökin ættu að vera fyrir því. Ég hugsa að ef utanrmn. hefði í umfjöllun sinni staðið frammi fyrir þeirri staðreynd að annað af þeim stórveldum sem samningurinn byggist á er ekki lengur til þá hefðu nefndarmenn örugglega rætt ítarlegar og nánar um málið og einnig viljað fá svör og velta sjálfir fyrir sér ýmsu, sem í hugann kemur, þegar þessi afgerandi staðreynd blasir við.
Í þessu sambandi má spyrja: Eru líkur á því að hin nýju ríki, sem nú hafa tekið sér fullburða vald gagnvart umheiminum, muni vilja taka þennan samning og staðfesta hann? Getur hæstv. utanrrh. flutt þinginu einhverja lýsingu á því hvað að hans mati muni gerast af hálfu þessara ríkja? Ein af ástæðum þess að gagnlegt og nauðsynlegt er að velta því fyrir sér er að í samningnum tekur Ísland á sig ýmsar skyldur til þess að taka við eftirlitsaðilum frá aðildarríkjum samningsins. Hv. þm. Guðrún Helgadóttir bar fram ýmsar spurningar um það efni, í fjarvist hæstv. ráðherra, sem hún gjarnan vildi fá svör við hér í umræðunni.
Ég vildi þess vegna óska eftir því að hæstv. utanrrh. greindi þinginu frá því hver er staða þessa máls nú þegar Sovétríkin eru ekki lengur til. Í öðru lagi vil ég óska eftir því að hæstv. utanrrh. tjái sig um það hvað hann telur að muni gerast á næstu vikum og mánuðum varðandi afstöðu hinna nýju ríkja gagnvart þessum samningi. Hafa þau t.d. látið í ljós að þau séu reiðubúin að undirrita hann án frekari umfjöllunar? Eða munu þau óska eftir því að samningurinn verði að einhverju leyti tekinn upp? Erum við hér að fjalla um staðfestingu á skjali sem kann innan tíðar að verða úrelt? Það þætti mér slæmt. Ég vona að sú þróun verði að hin nýju ríki muni ganga að þessum samningi með sams konar hætti og Sovétríkin gerðu.
Ég vil einnig í þessu sambandi spyrja hæstv. utanrrh., sem nýkominn er af fundum innan Atlantshafsbandalagsins og hefur örugglega haft nánar fréttir af varnarmálaráðherrafundi Atlantshafsbandalagsins sem haldinn var fyrir skömmu: Hefur það verið rætt með hvaða hætti þessi samningur veitir aðildarríkjum hans í Vestur-Evrópu, Bandaríkjunum og nokkrum öðrum möguleika til þess að fara í eftirlitsferðir, sem kveðið er á um í samningnum, til þeirra ríkja sem nú búa yfir fyrrum kjarnorkuvopnum Sovétríkjanna? Eða erþað þannig í dag að vegna þess að Sovétríkin eru ekki lengur til og aðildarríkin og fyrrum aðilar Sovétríkjanna, sem nú eru sjálfstæð ríki, eru ekki aðilar að þessum samningi sé ekki mögulegt fyrir önnur aðildarríki að framkvæma það gagnkvæma eftirlit með kjarnorkuheraflanum sem var talinn einn megináfangi þessa samnings?
Ærið mikið hefur verið um það fjallað á undanförnum vikum hver stjórni kjarnorkuherafla Sovétríkjanna í dag. Í sjálfu sér ætlast ég ekki til þess að hæstv. utanrrh. geti veitt okkur tæmandi svar við því. Það væri þó gagnlegt að við þessa umræðu kæmi fram, þó í stuttu máli sé, viðhorf ráðherrans gagnvart þessum þætti málsins. Hvað í bígerð sé til þess að forðast að ný ríki komi til sögunnar þar sem áður voru Sovétríkin, þessi ríki hafi í sínum fórum kjarnorkusprengjuforða og kjarnorkuvopnatæknibúnað Sovétríkjanna, tilraunastöðvar Sovétríkjanna, aðgang að þeim auðlindum Sovétríkjanna sem hafa gert mönnum kleift að búa til kjarnorkusprengjur, vegna þess að ekkert af þessum ríkjum hefur sem slíkt undirritað samninginn sem takmarkar útbreiðslu kjarnorkuvopna, hinn svokallaða Non-proliferation Treaty. Mér vitanlega liggur lítið fyrir um það hvort þau séu reiðubúin að staðfesta hann. Ég veit þó að einstakir ráðamenn Kazakstans og Rússlands eru þeirrar skoðunar að þessi ríki eigi að staðfesta þann samning.
Þetta eru nokkur af þeim atriðum sem óhjákvæmilegt er að vikið sé að við þessa umræðu. Það væri satt að segja ærið sérkennilegt að Alþingi Íslendinga staðfesti þennan veigamikla samning án þess að nokkur umræða færi fram við 1. umr., en það var þó gert af greiðasemi við ráðherrann að haga málunum með þeim hætti, og án þess að eiginlega nokkur umræða færi fram heldur við 2. umr. í ljósi þess sem hefur gerst. Þess vegna hélt ég, hæstv. utanrrh., að ráðherrann hefði sjálfur áhuga á því að skýra þinginu, þótt í stuttu máli sé, frá viðhorfum sínum til þessara atburða og samningsins við 2. umr. málsins. Ég var satt að segja svo barnalegur að halda að ráðherrann mundi sjálfur hafa frumkvæði að því en það hvarflaði ekki að mér að hann nennti ekki að vera hérna til þess að taka þátt í umræðunni um þetta mikilvæga mál.
Ég vil einnig, virðulegi forseti, víkja lítillega að því að í sjónvarpinu í gærkvöldi birtist viðtal við hæstv. utanrrh. um Vestur-Evrópubandalagið. Nú er það þannig, eins og flestir þingmenn vita, að Vestur-Evrópubandalagið hafði í langan tíma sofið svefninum væra. Það var að vísu til en hafði nánast enga starfsemi. Meira að segja ýmsir þeir sem gjörkunnugir voru málefnum Evrópu og afvopnunarmálum og vígbúnaðarmálum höfðu lítinn áhuga á þessu Vestur-Evrópubandalagi og vörðu ekki miklum tíma til þess að fjalla um það. Ég tók eftir því t.d. fyrir svona þremur eða fjórum áum síðan, þegar ég færði í tal við ýmsa kunnáttumenn hér á landi hugsanlega þróun Vestur-Evrópubandlagsins á næstu árum, að ekki voru margir, eðlilega, sem voru inni í því máli.
Nú hefur það hins vegar gerst á síðustu missirum að þessi svefnvera, ef ég má nota það orð, Vestur-Evrópubandalagið, hefur verið vakin til lífsins. Á leiðtogafundi Evrópubandalagsins fyrir örfáum dögum síðan er varpað fram þeirri hugmynd --- mér vitanlega í fyrsta sinn með formlegum hætti --- mér er ekki kunnugt um að það hafi fyrr gerst með formlegum hætti, að aðildarríki Vestur-Evrópubandalagsins lýsi því yfir að þau vilji bjóða þeim ríkjum Atlantshafsbandalagsins í Evrópu sem ekki eru aðilar að Evrópubandalaginu að gerast aðilar að Vestur-Evrópubandalaginu, fullir aðilar eða fá áheyrnaraðild. Ég veit ekki til þess að þetta mál hafi nokkurs staðar verið rætt innan íslenska stjórnkerfisins. Það var ekki rætt í tíð síðustu ríkisstjórnar, það hefur aldrei verið rætt í utanrmn. og mér þætti fróðlegt að vita hvort það hefur verið rætt innan núv. hæstv. ríkisstjórnar. Ég vil þess vegna spyrja hæstv. utanrrh. að því hvort það hafi verið rætt innan núv. hæstv. ríkisstjórnar að Íslendingar gerðust aðilar að Vestur-Evrópubandalaginu. Vegna þess að mér vitanlega hefur þetta ekki verið rætt, og alls ekki á vettvangi þingsins eða utanrmn., þá kom mér það mjög á óvart að hæstv. utanrrh. skyldi finnast tímabært að lýsa því yfir í gær, örfáum dögum eftir að þessi yfirlýsing kemur frá leiðtogafundi Evrópubandalagsins, að hann sé mjög jákvæður gagnvart þeirri hugmynd, svo ég noti nú vægt orðalag því ég er ekkimeð hér við höndina nákvæmlega það sem ráðherrann sagði. En ég veit að ýmsir skildu hann hins vegar þannig að hann væri ekki bara jávæður heldur teldi hann rétt að Íslendingar gerðust aðilar að Vestur-Evrópubandalaginu. Ég ætla ekki að fullyrða það hér eftir minni, af því að ég hef ekki útskrift af ummælum ráðherrans við höndina, en hafi hann sagt að honum fyndist rétt að Íslendingar gerðust aðilar að Vestur-Evrópubandalaginu vil ég lýsa undrun minni á slíkri yfirlýsingu. Jafnvel þótt stjórnmálamaðurinn Jón Baldvin Hannibalsson væri þeirrar skoðunar að slíkt væri rétt þá er það fullkomlega fáránlegt að utanrrh. íslensku þjóðarinnar skuli láta frá sér slíka yfirlýsingu án þess að málið hafi verið tekið á dagskrá í utanrmn. þingsins, og mér vitanlega ekki innan hæstv. ríkisstjórnar þó að ég sé nú eðlilega ekki kunnugur daglegum umræðuefnum þar.
Við skulum þess vegna vona að hæstv. utanrrh. hafi ekki lýst því yfir að honum fyndist rétt að Ísland gerðist aukaaðili að Vestur-Evrópubandalaginu. En jafnvel það eitt að lýsa því yfir að hann sé jákvæður gagnvart málinu er auðvitað vægast sagt mjög hæpið þegar engin umræða hefur farið fram milli stjórnmálaflokkanna í landinu, innan þjóðþingsins eða á vettvangi utanrmn. um það mál. Fréttamanninum, sem átti viðtalið við hæstv. utanrrh., fannst ráðherrann svo jákvæður og svo afgerandi í þeirri afstöðu sinni að Ísland ætti að gerast aðili að Vestur-Evrópubandalaginu að honum fannst ástæða til þess að spyrja: Verða þá Íslendingar kvaddir til þess að gegna herþjónustu á vegum Vestur-Evrópubandalagsins? Fréttamanninum fannst sú spurning tímabær í ljósi yfirlýsingar hæstv. utanrrh. Utanrrh. sagði að vísu að hann byggist kannski ekki við því, svo ég endursegi efnislega það sem hann sagði, að það yrði frekar í tengslum við aðildina að Vestur-Evrópubandalaginu en aðildina að Atlantshafsbandalaginu.
Ég vil þess vegna spyrja hæstv. utanrrh.: Finnst ráðherranum eðlilegt að utanrrh. íslenska lýðveldisins sé að gefa slíkar yfirlýsingar um stórmál í utanríkismálum okkar litla lýðveldis án þess að hafa nokkurt samráð um það við neinn af fulltrúum flokkanna í utanrmn. og sjálfsagt án mikillar umræðu í ríkisstjórn Íslands?
Í öðru lagi vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Hvernig hefur hann hugsað sér að halda á þessu máli um Vestur-Evrópubandalagið í framhaldi af hinni sérkennilegu yfirlýsingu í sjónvarpinu í gærkvöldi? Sú yfirlýsing hefur örugglega verið þýdd af þeim sendiráðum sem hér eru og send til aðildarríkjanna og höfuðstöðva bandalagsins.
Í þriðja lagi vil ég biðja hæstv. utanrrh. að lýsa fyrir þinginu í stuttu máli hvert er hernaðarlegt eðli Vestur-Evrópubandalagsins sem ráðherranum finnst tímabært að tilkynna þjóðinni að við eigum að gerast aðilar að.
Í sjálfu sér átti ég ekki von á því, virðulegi forseti, að þurfa að bera þessar spurningar upp í tengslum við þetta mál vegna þess að ég átti ekki von á því að hæstv. utanrrh. færi að gefa slíkar ótímabærar yfirlýsingar um Vestur-Evrópubandalagið aðeins fáeinum dögum eftir að leiðtogar Evrópubandalagsins hafa sent frá sér sína yfirlýsingu. Hins vegar er óhjákvæmilegt að spyrja að því við þessa umræðu, vegna þess að sá samningur sem hér er til umræðu hefur í eðli sínu byggt á því að hernaðarbandalögin tvö, Atlantshafsbandalagið og Varsjárbandalagið, væru með ákveðnum hætti þeir bakhjarlar sem mótuðu meginaðdraganda þessa samnings sem þingið er hér beðið um að staðfesta.
Nú er Varsjárbandalagið ekki lengur til og hæstv. utanrrh. hefur lýst því yfir að hann telji rétt, eða a.m.k. sé hann mjög jákvæður gagnvart því að Íslendingar gerist aðilar að Vestur-Evrópubandalaginu. Það vekur auðvitað upp þær spurningar með hvaða hætti slík ákvörðun breytir stöðu Íslands gagnvart hernaðarumsvifum, vígbúnaði, hernaðareftirliti og herstöðvum í Evrópu. Í sjálfu sér, virðulegi forseti, ætlast ég ekki til neinnar tæmandi umræðu um það hér en þó er óhjákvæmilegt að hæstv. utanrrh. greini þinginu nokkuð frá viðhorfum sínum í þessum efnum áður en við göngum til atkvæðagreiðslu um dagskrármálið.
Ég heyrði það úr hliðarherbergi, hæstv. forseti, að einn af stuðningsmönnum stjórnarinnar var að gera neikvæðar athugasemdir við það að ég væri að taka tíma þingsins tilþess að ræða þetta mál. Ég verð að segja eins og er að það finnst mér sérkennilegt viðhorf. Við erum að ræða samning sem þjóðþing allra aðildarríkjanna hafa tekið langan tíma til þess að fjalla um og allir viðurkenna að sé með mikilvægustu samningum sem gerðir hafa verið í okkar heimshluta um langt árabil. Það er þess vegna fullkomlega eðlilegt, virðulegi forseti, að maður leyfi sér að tala í tæpan hálftíma um þetta mál. Ef stjórnarliðið á Alþingi ætlar sér virkilega að fara að gera athugasemdir við það að maður leyfi sér að tala í hálftíma um mál af þessu tagi í ljósi þeirra atburða sem gerst hafa í veröldinni og tengjast þessum samningi beint þá veit ég nú satt að segja ekki hvar stjórnarliðið á Alþingi er statt. Ég mun a.m.k. láta þær athugasemdir sem vind um eyru þjóta vegna þess að ég tel þetta mál vera það stórt, ég hef varið það miklum tíma á síðari árum til þess að fjalla um mál þessu skyld og það verður þá bara að hafa það þótt einhverjum í stjórnarliðinu mislíki að við tökum smástund hér á Alþingi til þess að ræða þetta stórmál.
Björn Bjarnason: Virðulegi forseti. Mér finnst sjálfsagt eins og síðasta ræðumanni að við tökum okkur smástund hér á þessum degi til þess að ræða um þetta mikilvæga mál sem hér liggur fyrir, þennan CFE-samning svokallaðan, samninginn um takmörkun vígbúnaðar í Evrópu, samning sem gerður var á sínum tíma á milli aðildarríkja Atlantshafsbandalagsins og Varsjárbandalagsins en hefur nú eðli málsins samkvæmt fengið aðra þýðingu en hann hafði þegar hann var undirritaður og þegar menn unnu að…
Björn Bjarnason: Virðulegi forseti. Mér finnst sjálfsagt eins og síðasta ræðumanni að við tökum okkur smástund hér á þessum degi til þess að ræða um þetta mikilvæga mál sem hér liggur fyrir, þennan CFE-samning svokallaðan, samninginn um takmörkun vígbúnaðar í Evrópu, samning sem gerður var á sínum tíma á milli aðildarríkja Atlantshafsbandalagsins og Varsjárbandalagsins en hefur nú eðli málsins samkvæmt fengið aðra þýðingu en hann hafði þegar hann var undirritaður og þegar menn unnu að samningsgerðinni. Raunar má rekja þessa samningsgerð allt aftur til ársins 1973 þegar viðræðurnar um gagnkvæma takmörkun á hefðbundnum herafla í Evrópu hófust og stóðu þær linnulaust má segja allt þar til þessi samningur tókst og var undirritaður í París 19. nóv. 1990. Þá stóð að þeirri undirritun forseti Sovétríkjanna, Mikhail Gorbatsjov, meðal annarra en nú, eins og fram hefur komið hér í umræðunum, er hann orðinn valdalaus maður og spurning um það hvaða stöðu samningurinn kemur til með að hafa með hliðsjón af hruni Sovétríkjanna.
Það er ekki alveg rétt sem fram kom hér í ræðu hv. 8. þm. Reykn. að utanrmn. hafi ekki verið kunnugt um þá stöðu sem komin er upp í Sovétríkjunum þegar hún fjallaði um málið því að á fundi nefndarinnar sl. mánudag var drepið á þetta atriði og menn veltu því aðeins fyrir sér örstutta stund hvernig á þessu máli yrði tekið í hinum fyrrverandi Sovétríkjum, hvort það yrði kannski þannig að sameiginlegt þing Sovétríkjanna mundi gera það og hafa það sem eitt af sínum síðustu verkefnum að samþykkja þennan samning fyrir hönd allra lýðveldanna eða hvort hann kæmi til umræðu á þingum einstakra lýðvelda. Ég met stöðuna þannig eins og hún er nú að það muni ráðast nokkuð í ferð sem utanrrh. Bandaríkjanna, James Baker, fer í til Sovétríkjanna núna í næstu viku hvernig að þessari formlegu hlið verður staðið og það kom fram í fréttum síðast í gærkvöldi að Mikhail Gorbatsjov hefur lýst því yfir að hann ætli a.m.k. að gegna forsetaembætti í Sovétríkjunum fram yfir heimsókn James Bakers. Ég tel því að þar sé e.t.v. um það að ræða að reynt verði að ganga frá þessum samningi formlega áður en Sovétríkin liðast endanlega í sundur. En það eigum við eftir að sjá og atburðarásin í þessum heimshluta hefur verið með þeim hætti að þar hafa atburðir gerst hraðar og óvæntar heldur en menn óraði fyrir þannig að í því máli er ekkert öruggt. En mér sýnist svo að ætlunin sé að reyna að fá þennan samning staðfestan með einum eða öðrum hætti af Sovétríkjunum áður en þau liðast formlega í sundur og á það muni reyna þegar á næstu dögum. Þess vegna lít ég þannig á að það sé mikilvægt fyrir Alþingi Íslendinga að ganga formlega frá þessu af sinni hálfu og ég tel að okkur sé ekkert að vanbúnaði að gera það í dag með hliðsjón af þeim umræðum sem fram hafa farið í utanrmn. þótt óvissan sé vissulega mikil og allt rétt um það sem fram kom í máli hv. síðasta ræðumanns.
Ég vil aðeins í örfáum orðum minna á um hvað þessi samningur snýst. Hann snýst í stuttu máli um það að verið er að takmarka fjölda hergagna, hefðbundinna vopna, í Evrópu. Hann snýst ekki um að verið sé að takmarka fjölda hermanna og hann snýst heldur ekki um kjarnorkuvopn. Það er mjög mikilvægt finnst mér að menn hafi það í huga að gildi samningsins snertir hergögn, fjölda hergagna, sem eru nánar skilgreind í samningnum sjálfum, og eins og fram hefur komið og kemur fram í grg. með þáltill., þá er hér á landi aðeins ein flugvélategund, F-15 orrustuþotur, sem fellur undir þennan samning en að öðru leyti eru ekki nein þau tæki hér á landi sem undir hann falla. Hins vegar kom það fram innan utanrmn., þegar um málið var rætt, að skyldur okkar til að taka á móti eftirlitsmönnum eru ótvíræðar og þar berum við ríkar skyldur til þess að veita þeim aðgang, ekki aðeins að varnarsvæðunum heldur einnig öllum svæðum á Íslandi, og þeir hafa rétt til þess að kynna sér mannvirki og allt það sem þeim dettur í hug samkvæmt þeim nákvæmu reglum sem í samningnum eru settar. Þannig að þótt að ekki falli nema ein vopnategund hér á landi undir samninginn hafa eftirlitsmenn, sem koma hingað á grundvelli hans, rétt til þess að kynna sér aðstæður og fara hér inn í hús og byggingar samkvæmt þeim ákvæðum, sem eru í samningnum, utan varnarsvæðanna. Þetta kom fram í nefndinni í ágætri greinargerð sem Arnór Sigurjónsson varnarmálaráðunautur gaf nefndinni á fundi hennar eins og fram kemur í nál. En mér finnst mikilvægt að menn átti sig á því að þessi samningur snýst ekki um kjarnorkuherafla og hann snýst ekki heldur um fjölda hermanna.
Í þriðja lagi vildi ég aðeins minnast á það sem fram hefur komið varðandi spurninguna um tengsl okkar Íslendinga í öryggis- og varnarmálum við Evrópuþjóðirnar. Þetta er fyrsti afvopnunarsamningurinn sem gerður er á þeim forsendum sem hér er lýst með þátttöku jafnmargra ríkja og raun ber vitni um og ég tel að það hafi verið rétt ákvörðun á sínum tíma af ríkisstjórn Íslands að ákveða að Íslendingar yrðu aðilar að þessum samningi og tækju þátt í þessari samningsgerð og við værum meðal þeirra þjóða sem að samningnum stæðu. Þótt við ráðum að sjálfsögðu ekki sjálfir yfir vopnum eða hergögnum eða hermönnum eins og öllum er kunnugt um, þá tel ég að það hafi verið ákaflega skynsamlegt að Íslendingar væru aðilar að þessu og að við fengjum þannig tækifæri til þess, m.a. hér og í hv. utanrmn., að fjalla um þetta mikilvæga mál. Með þessu höfum við tengt okkur með nýjum hætti inn í þróun öryggis- og varnarmála í Evrópu og við eigum þegar fram líða stundir eftir að verða enn virkari aðilar að þeim umræðum sem þar fara fram um þær breytingar og það sem menn vilja gera til þess að tryggja áframhaldandi frið í Evrópu og tryggja þann stöðugleika sem einkennt hefur ástandið í Evrópu á undanförnum áratugum. Ég tel að þar séu að vísu margir hættuboðar með þeim breytingum sem hafa orðið við hrun á stjórnkerfi kommúnismans og við hrun Sovétríkjanna. Þær breytingar hafa sem betur fer gerst friðsamlega til þessa með einni mikilvægri undantekningu þó, í Júgóslavíu, eins og við öll vitum, en ég tel að ýmsir hættuboðar séu fram undan sem gefi til kynna að það kunni ekki allt að verða jafnfriðsamlegt þegar kemur að uppgjöri á milli einstakra lýðvelda eða einstakra þjóðarbrota í Sovétríkjunum. Þess vegna er ákaflega mikilvægt að samningur sem þessi sé í gildi og nái til allra þeirra ríkja sem þar eiga hlut að máli. Það er lykilatriði varðandi þetta mál og framvindu þess að samningurinn verði staðfestur af öllum lýðveldum Sovétríkjanna og það verði með ótvíræðum hætti tekið af skarið um að þau séu skuldbundin af samningnum.
Rifjum aðeins upp að í einu ríki, sem nú er komið til sögunnar og kom til sögunnar 1. des. sl., Úkraínu, eru rúmlega 50 milljónir manna og ríkið ræður yfir 450--470 þús. manna herafla sem er meðal fjölmennari herafla í Evrópu, og í ríkinu eru kjarnorkuvopn eins og í þremur öðrum lýðveldum Sovétríkjanna. Það er ákaflega mikilvægt þó að þessi samningur nái ekki til kjarnorkuvopna að þessi ríki, kjarnorkuveldin sem eru að fæðast, verði aðilar að þessum samningi um takmörkun á hefðbundna heraflanum og það liggi alveg ljóst fyrir að þau séu skuldbundin eins og önnur ríki til þess að veita eftirlitsmönnum aðgang að sínum vopnabúrum og menn fái tækifæri til að skoða þau vígtól sem þar eru.
Nýr þáttur er einnig að koma til sögunnar þegar rætt er um öryggismál Evrópu ogþað er Vestur-Evrópubandalagið eða Vestur-Evrópusambandið, eins og ég hef kosið að kalla það, og spurningin um það hvernig við Íslendingar eigum að tengjast því. Ég hef verið þeirrar skoðunar um nokkurt skeið að það sé eðlilegt að við Íslendingar fylgjumst náið með því sem er að gerast í þessum samtökum og hef hreyft því, m.a. hér í þessum ræðustól í umræðum sem urðu sl. vor um samskipti okkar og Evrópuríkjanna, að eðlilegt væri að Íslendingar könnuðu hvort ekki væri rétt að við ættum áheyrnarfulltrúa hjá þessum samtökum og gætum fylgst með því sem er að gerast innan þessara samtaka og komið okkar sjónarmiðum á framfæri í samræmi við okkar hagsmuni. Ég tel það einnig ákaflega mikilvægt að Íslendingar komi þarna við sögu vegna þess að ég tel nauðsynlegt að þessi þróun í öryggismálum Evrópu taki einnig mið af hagsmunum okkar, ríkjanna sem eiga mikið undir því að stöðugleiki ríki á og við Atlantshaf. Ef þetta samband eða þetta samstarf þróaðist með þeim hætti að þau ríki innan Atlantshafsbandalagsins sem ekki eru aðilar að Evrópubandalaginu ættu þar enga aðild að og gætu ekki með nokkru móti komið sínum hagsmunum eða sínum sjónarmiðum á framfæri þá værum við og Norðmenn t.d., þær þjóðir sem eiga mjög mikið undir stöðugleika á Atlantshafinu, þar utan dyra. Ég tel mikilvægt að þetta Evrópusamstarf í öryggis- og varnarmálum taki einnig mið af þróuninni á Atlantshafi og með þátttöku okkar gætum við stuðlað að því.
Þessi samningur, sem er um hefðbundinn herafla í Evrópu, eins og nafn hans ber með sér, nær einnig hingað til okkar með þátttöku okkar. Við erum hluti af Evrópu og eigum mikið undir því sem gerist í evrópskum öryggis- og varnarmálum og þess vegna tel ég öll rök hníga að því að við íhugum gaumgæfilega hvort við skulum ekki eiga einhverja aðild að þessu samstarfi Evrópuþjóðanna í varnarmálum og að mínu mati væri fyrsta skynsamlega skrefið það að kanna áheyrnaraðild að Vestur-Evrópusambandinu.
Virðulegi forseti, ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri. Ég tel ákaflega mikilvægt að Alþingi Íslendinga taki afstöðu til þessa samnings innan þeirra tímamarka sem óskað hefur verið eftir. Það byggist á þeim miklu breytingum sem eru að verða og verður vonandi til þess að greiða fyrir því að sem flest ríki Evrópu og þau nýju ríki sem eru að koma til sögunnar verði einnig aðilar að samningnum.
Jón Kristjánsson: Virðulegi forseti. Hér er um afar mikilvægt mál að ræða og hér hafa verið fluttar um þetta mál tvær mjög efnislegar ræður sem eru þarfar og ég tel ekkert athugavert við það að við tökum okkur örlítinn tíma til að ræða þetta stórmál þó að mikið sé að gera hér í hv. Alþingi. Ég mun ekki hafa um þetta mjög mörg orð en eigi að síður eru nokkur efnisatriði sem ég vildi beina til ráðherra varðandi málið. Þessi samningur, sem hér liggur fyrir, er mikið fagnaðarefni þó að…
Jón Kristjánsson: Virðulegi forseti. Hér er um afar mikilvægt mál að ræða og hér hafa verið fluttar um þetta mál tvær mjög efnislegar ræður sem eru þarfar og ég tel ekkert athugavert við það að við tökum okkur örlítinn tíma til að ræða þetta stórmál þó að mikið sé að gera hér í hv. Alþingi. Ég mun ekki hafa um þetta mjög mörg orð en eigi að síður eru nokkur efnisatriði sem ég vildi beina til ráðherra varðandi málið.
Þessi samningur, sem hér liggur fyrir, er mikið fagnaðarefni þó að atburðarásin í alþjóðamálum sé nú svo hröð að nokkur óvissa sé varðandi framkvæmd hans. En ég er að sjálfsögðu samþykkur samningnum og tel hann mikinn áfanga í þeirri jákvæðu þróun sem verið hefur í heimsmálum að undanförnu þó að óvissa sé fram undan, eins og þeir tveir hv. ræðumenn, sem hafa talað hér á undan, hafa rakið.
Það sem rak mig inn í þessa umræðu var yfirlýsing sem kom frá utanrrh. um að rétt væri, ef ég hef tekið rétt eftir, að Íslendingar gerðust aukaaðilar að Vestur-Evrópubandalaginu. Ég er einn af þeim sem hafa verið kjörnir af Alþingi í þingmannasamtök Norður-Atlantshafsbandalagsins og héldu þessi þingmannasamtök fund í Madrid á Spáni 21. okt. sl. Þar var rætt um framtíð Atlantshafsbandalagsins. Það var nú svo að undanfarið hafa verið áform um það meðal Frakka og Þjóðverja að sameina nokkrar herdeildir franska og þýska hersins undir merkjum Vestur-Evrópubandalagsins og efla þar með þessi samtök, sem, eins og hv. 8. þm. Reykn. sagði, hafa ekki verið með mjög háan status innan NATO hingað til. Þetta mál er viðkvæmt innan Atlantshafsbandalagsins og um það voru umræður á þessum fundi. Og það er það viðkvæmt að Manfreð Wörner, framkvæmdastjóri bandalagsins, sá ástæðu til að halda mikla og magnaða ræðu á fundinum og vara við því að eflaönnur samtök innan Atlantshafsbandalagsins, sagði að framtíð Atlantshafsbandalagsins byggðist á því að menn stæðu sameinaðir eins og menn hafa gert innan þeirra samtaka. Í viðræðum við þingmenn frá Bretlandi og Bandaríkjunum og í afstöðu þeirra á þessum fundi kom það greinilega í ljós að þeir höfðu af þessu verulegar áhyggjur. Ég vil því spyrja utanrrh. um það, þó ég ætli í sjálfu sér ekkert að segja um það hvort þessi aukaaðild er æskileg eða ekki, mig skortir upplýsingar til þess að kveða upp úr með það, hvað þessi aukaaðild að Vestur-Evrópubandalaginu þýðir. Eru einhverjar nýjar upplýsingar um hvert þessi mál stefna? Eru einhverjar nýjar upplýsingar um áform um að efla þetta bandalag og að þjóðir Evrópu muni efla nýtt bandalag til hliðar við Atlantshafsbandalagið? Einnig er eðlilegt að spyrja hver sé afstaða stjórnvalda í Bretlandi og Bandaríkjunum til þessara mála nú, hvort utanrrh. hafi einhverjar nýjar upplýsingar um þau mál eða hvort ráðgast hafi verið við samstarfsþjóðir okkar í NATO um þessi mál.
Íslenska sendinefndin á þessum fundi, sem ég gerði að umtalsefni, var sammála um eins og ávallt áður að við ættum að hafa samstöðu um þessi mál beggja vegna Atlantshafsins og forðast aðgerðir sem leiddu til þess að Atlantshafsbandalagið klofni. Og ég hlýt að spyrja: Er hætta á því að þessi aukaaðild okkar og áform um að efla Vestur-Evrópubandalagið leiði til þess að bandalagið klofni? Ég vísa til ræðu Manfreðs Wörners á fundinum. Hún var með þeim hætti og hún var það áhrifamikil að það var ljóst að hann hafði af þessum málum verulegar áhyggjur.
Guðrún Helgadóttir: Hæstv. forseti. Ég er ekki einn af þeim þingmönnum sem kem hér oft til að endurtaka ræðu mína en vegna þess að hæstv. utanrrh. var ekki staddur hér í morgun þá vil ég í örfáum orðum lýsa því sem ég lagði inn í umræðu um nál. sem hv. 4. þm. Reykv. mælti fyrir. Þá er þar fyrst til að taka að ég átta mig ekki alveg á hvort þessi samningur verður fullgiltur eða ekki. Hann er einfaldlega gerður á allt öðrum forsendum en nú eru fyrir hendi og nægir strax að nefna að meðal þeirra…
Guðrún Helgadóttir: Hæstv. forseti. Ég er ekki einn af þeim þingmönnum sem kem hér oft til að endurtaka ræðu mína en vegna þess að hæstv. utanrrh. var ekki staddur hér í morgun þá vil ég í örfáum orðum lýsa því sem ég lagði inn í umræðu um nál. sem hv. 4. þm. Reykv. mælti fyrir. Þá er þar fyrst til að taka að ég átta mig ekki alveg á hvort þessi samningur verður fullgiltur eða ekki. Hann er einfaldlega gerður á allt öðrum forsendum en nú eru fyrir hendi og nægir strax að nefna að meðal þeirra ríkja, sem eru talin upp í samningnum sjálfum, sem heitir samningur um hefðbundinn herafla í Evrópu, eru Sovétríkin og þau eru einfaldlega ekki til þannig að ég átta mig ekki alveg á hvort slíkur samningur verður fullgiltur eða ekki.
Það er ljóst að það hefur dregist of lengi hjá okkur hér að fullgilda þennan samning vegna þess að hann er undirritaður í París 19. nóv. 1990 með fyrirvara um fullgildingu og er auðvitað byggður á samningi tveggja mikilvægra hernaðarbandalaga, Atlantshafsbandalagsins og Varsjárbandalagsins, og nú eins og menn vita er Varsjárbandalagið heldur ekki til þannig að ég vil leyfa mér að spyrja hæstv. ráðherra hvort hér sé raunverulega alvara á ferðum um að þessi samningur verði fullgiltur. Það er kannski vankunnátta mín og vanþekking en ég veit ekki einu sinni hvort Sovétríkin hafa fullgilt samninginn eða hvort búið er að samþykkja að hann verði fullgiltur. Ég veit ekki hvort við erum seinust af öllum að taka þá ákvörðun. (ÓRG:Það er ekki búið.) Það mun ekki vera búið, segir hv. 8. þm. Reykn., og þá veit ég ekki í hvers umboði eða hver ætlar í umboði Sovétríkjanna að fullgilda samninginn, þannig að þetta mál ber dálítið einkennilega að.
Ég lagði einmitt líka á það áherslu í morgun að það er ljóst að þessi samningur, og það vissi ég fyrir, fjallar ekki um kjarnorkuvopn né sjóheri heldur landheri og hergögn á meginlandi Evrópu. Þess vegna vil ég einnig spyrja hæstv. utanrrh. hvort ekki sé mál til komið að eitthvað verði gert til þess að tryggja okkur hér á Íslandi fyrir þeirri umferð kjarnorkuvopna sem við vitum að er í höfunum í kringum landið og væri það raunar meira hagsmunamál fyrir okkur heldur en þetta. En ég ítreka það auðvitað, og skal aldrei láta það henda mig að vera á móti neinum þeim samningi sem verður til þess að hergögnum fækki í heiminum en kyndugt er þetta mál óneitanlega og ber óvenjulega að.
Þá minntist ég aðeins á áhrif samningsins á Íslandi og það verður nú eiginlega næstum því dálítið fyndið. Eftir að AWACS-flugvélarnar voru fluttar til Persaflóa eru hér einungis F-15 orrustuflugvélar í eigu Bandaríkjanna sem staðsettar eru á Keflavíkurflugvelli. Og í tilefni af því erum við háð eftirlitsákvæðum samkvæmt þessum samningi með þessum F-15 orrustuflugvélum þannig að við erum skuldbundin til þess að taka á móti heilum her af mönnum hvenær sem þeim svo sýnist sem ætla sér að horfa á þessar flugvélar og ekki veit ég einu sinni hve þær eru margar. En síðan kemur það fram í máli hv. 3. þm. Reykv. að þessi eftirlitsnefnd má beinlínis skoða hvað sem er og vaða inn í hvaða byggingu á Íslandi sem er, líklega til þess að leita að hergögnum. Við skuldbindum okkur til þess að halda því liði hér uppi, veita því gistingu og mat og sjálfsagt flutninga og ég vil því spyrja hæstv. utanrrh. hvort ekki væri nær að losa sig við þessar F-15 flugvélar og spara okkur þetta eftirlit nema þetta eftirlit eigi að ná til okkar allra og skiptir þá ekki máli hvort um hergögn sé að ræða eða ekki.
Ég skal, hæstv. forseti, ekki tefja þetta mál en ég á að vísu dálítið erfitt með að skilja af hverju þetta er svona seint á ferðinni og af hverju liggur svona mikið á þessu einmitt í dag. En hvað um það, ekki skal ég koma í veg fyrir það. En mig langar að fá svar við þessum örfáu spurningum og þá fyrst og fremst þessari: Verður samningurinn yfirleitt fullgiltur? Ég kysi, hæstv. forseti, að hafa dálítið betri tíma til þess að ræða ofurlítið við hæstv. utanrrh. um framtíð Evrópu vegna þess að ótti minn er að það sé að myndast nýtt járntjald, ekki fyrir austan Vestur-Evrópu heldur fyrir sunnan alla Evrópu og þar verði komið upp járntjald milli suðurs og norðurs og um það mætti auðvitað hafa langt mál. Það mætti líka hafa langt mál um fundi sem við, fulltrúar í EFTA-nefnd þingsins, sóttum suður í Genf og í Strassborg nú fyrir viku þar sem allólíkar upplýsingar komu fram og allólíkir atburðir gerðust en þeir sem okkur hefur verið sagt frá hér uppi á Íslandi. En til þess gefst auðvitað ekki tími núna og verður enda gert seinna. En ég vænti þess að hæstv. utanrrh. fyrirgefi mér þó að ég hafi leyft mér að endurtaka þessar spurningar mínar þar sem hann ekki var viðstaddur í morgun.
Kristín Ástgeirsdóttir: Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að upplýsa hv. 14. þm. Reykv. um það að hún þarf ekki að óttast að fá heimsókn á Túngötuna frá þessari eftirlitsnefnd því að þeir mega ekki fara inn um dyr sem eru mjórri en tveir metrar. Hv. þm. er því nokkuð öruggur. (GHelg:Það eru þó fréttir.) Virðulegi forseti. Hér er til umræðu till. til þál. um fullgildingu samnings um hefðbundinn herafla í Evrópu, sem eins og fram hefur komið, var undirritaður í París 19. nóv. 1990. Fyrir…
Kristín Ástgeirsdóttir: Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að upplýsa hv. 14. þm. Reykv. um það að hún þarf ekki að óttast að fá heimsókn á Túngötuna frá þessari eftirlitsnefnd því að þeir mega ekki fara inn um dyr sem eru mjórri en tveir metrar. Hv. þm. er því nokkuð öruggur. (GHelg:Það eru þó fréttir.)
Virðulegi forseti. Hér er til umræðu till. til þál. um fullgildingu samnings um hefðbundinn herafla í Evrópu, sem eins og fram hefur komið, var undirritaður í París 19. nóv. 1990. Fyrir aðeins örfáum vikum hefði okkur öllum þótt sjálfsagt að staðfesta þennan samning og höfum öll tekið undir það að inntak hans er af hinu góða, en sú þróun sem átt hefur sér stað í Austur-Evrópu á undanförnum vikum og dögum er þess eðlis að ýmsar spurningar hafa vaknað um gildi þessa samnings, hvort hann hafi einhverja þýðingu þegar á reynir. Þessi samningur gengur út á fækkun svokallaðra hefðbundinna vopna. Þeir sem fylgst hafa með umræðum um afvopnunarmál á undanförnum árum minnast þess að sú umræða hófst af krafti í kjölfar kólnandi sambúðar milli stórveldanna eftir innrásina í Afganistan 1979 og þeirra ákvarðana NATO-ríkjanna að staðsetja skammdrægar eldflaugar í ýmsum ríkjum Vestur-Evrópu. Almenningur vaknaði upp við vondan draum, hóf að kynna sér málið af krafti og til urðu friðarhreyfingar sem náðu því markmiði sínu að breyta almenningsálitinu í heiminum og tókst að auka mjög þrýsting á stjórnendur stórveldanna sem sáu sér ekki annan kost en að setjast við samningaborðið og reyna þar að ná samkomulagi um fækkun þeirra vopna sem þá voru mest í umræðunni, kjarnorkuvopn af ýmsu tagi.
Við höfum á undanförnum árum horft upp á þá ánægjulegu þróun að hver samningurinn á fætur öðrum hefur verið gerður um fækkun kjarnorkuvopna, en þar er þó mikið verk óunnið enn og vil ég sérstaklega nefna afvopnun á höfunum sem ég held að við, sem nú sitjum á Alþingi, séum öll sammála um að er afar nauðsynlegt og mikið hagsmunamál fyrir okkur Íslendinga.
Í öðru lagi á eftir að ná samkomulagi um bann við öllum tilraunum með kjarnorkuvopn sem hlýtur að verða næsta takmark okkar. Þegar þessir samningar, sem ég hef hér gert að umræðuefni, höfðu náðst tóku menn að beina sjónum enn frekar að hefðbundnum vopnum sem að sjálfsögðu voru gríðarlega mikil í allri Evrópu, ekki síst í eystri hluta Evrópu þó að menn geti deilt um gæði þeirra vopna. Þessi samningur sem hér er til umræðu er árangur þeirrar umræðu þar sem fjöldi ríkja lagðist á eitt um að semja um fækkun hefðbundinna vopna í Evrópu.
Á undanförnum vikum hafa átt sér stað miklar breytingar í Austur-Evrópu. Sovétríkin eru að leysast upp eins og hér hefur komið fram en það eru ekki eingöngu Sovétríkin heldur verðum við líka að horfa á þá atburði sem hafa verið að gerast í Júgóslavíu. Þar er annað ríki sem er að leysast upp og við skulum minnast þess að það ástand sem þar ríkti á árunum fyrir fyrri heimsstyrjöldina var sú púðurtunna sem kveikti þá miklu og hörmulegu styrjöld. Það er því ekki eingöngu ástæða til þess að horfa á Sovétríkin heldur einnig það sem er að gerast í Júgóslavíu sem getur að sjálfsögðu haft áhrif á alla álfuna.
Þessi samningur snertir okkur Íslendinga að nokkru leyti og hlýtur að kveikja hér umræður um það hver staða Íslands á að vera í breyttri Evrópu þegar búið er að leggja niður Varsjárbandalagið og þjóðir Evrópubandalagsins hafa lýst því yfir að þau hyggist efla sína samvinnu hvað varðar öryggi álfunnar. Ég ligg ekkert á þeirri skoðun minni að ég tel að Íslendingar eigi að móta sér sjálfstæða stefnu í þessum málum. Ég hef lengi verið þeirrar skoðunar að við Íslendingar ættum að taka upp þá stefnu sem hér var mótuð árið 1918, þess efnis að Íslendingar væru hlutlausir og ég tel að skilyrði fyrir því að við tökum aftur upp ævarandi hlutleysi Íslands séu að verða til staðar vegna þess að þær forsendur sem Atlantshafsbandalagið byggði á, þ.e. óvinurinn í austri, eru ekki lengur til staðar. Hin svokallaða þýðing Íslands í hernaðaruppbyggingu Atlantshafsbandalagsins hefur byggst á því að Ísland væri mikilvægur hlekkur í því að flytja vopn á milli Bandaríkjanna og Vestur-Evrópu og einnig í því að fylgjast með því sem gerist á höfunum í kringum Ísland. Ég er þeirrar skoðunar að það sé orðið fyllilega tímabært að við tökum sjálf í okkar hendur þá öryggisgæslu sem við teljum nauðsynlega.
Við höfum þegar séð hér á landi áhrif þeirra breytinga sem orðið hafa í heiminum í þeim samdrætti sem orðið hefur á starfsemi hersins á Keflavíkurflugvelli. Ég er alveg sannfærð um það að sú þróun mun halda áfram. Starfsmönnum þar mun fækka og e.t.v. kemur sú stund að herstöðinni þar verði lokað. Þetta eru mál sem við þurfum að ræða á Alþingi og almennt í þjóðfélaginu því að við vitum það öll að staðsetning bandaríska hersins á Keflavíkurflugvelli hefur haft gífurleg áhrif á okkar þjóðlíf, ekki síst á Suðurnesjunum, og menn verða einfaldlega að gera sér grein fyrir því og ræða það hvernig eigi að bregðast við þessum samdrætti. Hann er ánægjulegur, en hann þýðir auðvitað það að fólk missir vinnu sína og því miður hafa atvinnumál verið mjög vanrækt á Suðurnesjum og menn einblínt um of á herstöðina. Þetta eru allt saman mál sem við þurfum að ræða.
En í ljósi þeirrar umræðu, sem hér hefur átt sér stað í dag um þennan samning, vil ég ítreka þá spurningu sem hefur komið fram að hæstv. utanrrh. greini okkur frá því hvaða áhrif upplausnin í Sovétríkjunum mun hafa á gildi þessa samnings. Ég vildi gjarnan fá skýringu á því. Ég veit að hér eru margir fróðir menn um þennan samning og þróun mála í Austur-Evrópu. Mér er einfaldlega ekki kunnugt um hvers vegna það hefur dregist svo mjög að Sovétríkin hafi undirritað þennan samning. Það er alveg greinilegt að það er orðið of seint núna að hann verði undirritaður í nafni Sovétríkjanna. En ég fagna innihaldi þessa samnings og vona að hæstv. utanrrh. beiti sér til þess að áframhaldandi afvopnun eigi sér stað í Evrópu og að afvopnun hafanna komist á dagskrá. Jafnframt vil ég láta þá ósk í ljós að þróunin í Sovétríkjunum verði á þann veg að við getum áfram haldið þeirri göngu sem nú hefur staðið í nokkur ár og hefur orðið til þess að vekja vonir um það að friðurmuni haldast áfram í Evrópu sem heild og okkar hluta veraldarinnar en því miður er ástandið í ýmsum öðrum heimshlutum þess eðlis að þar er lítil von um frið og framþróun á meðan heimurinn skiptist jafnátakanlega milli ríkra þjóða og fátækra sem raun ber vitni.
Björn Bjarnason(andsvar): Virðulegi forseti. Ég vil aðeins í tilefni af því sem var sagt um árangur af baráttu friðarhreyfinganna láta það koma hér fram að það var þrátt fyrir stefnu þeirra um einhliða afvopnun að samningar náðust og það var ekki fyrr en Vesturlönd og Atlantshafsbandalagið hafði framkvæmt stefnu sína í kjarnorkumálunum varðandi Evrópukjarnorkuvopnin sem samningar tókust um gagnkvæma afvopnun á kjarnorkusviðinu í Evrópu. Ég vildi aðeins láta þetta koma fram að ég er ósammála…
Björn Bjarnason(andsvar): Virðulegi forseti. Ég vil aðeins í tilefni af því sem var sagt um árangur af baráttu friðarhreyfinganna láta það koma hér fram að það var þrátt fyrir stefnu þeirra um einhliða afvopnun að samningar náðust og það var ekki fyrr en Vesturlönd og Atlantshafsbandalagið hafði framkvæmt stefnu sína í kjarnorkumálunum varðandi Evrópukjarnorkuvopnin sem samningar tókust um gagnkvæma afvopnun á kjarnorkusviðinu í Evrópu. Ég vildi aðeins láta þetta koma fram að ég er ósammála hinni sögulegu skýringu hv. ræðumanns varðandi gildi friðarhreyfinganna.
Í öðru lagi vil ég lýsa því yfir að mér finnst furðulegt að enn skuli haldið við það að hlutleysi sé besta stefna Íslands í öryggis- og varnarmálum þegar þær þjóðir sem hafa verið hlutlausar eins og Svíar og Finnar eru að hverfa frá þeirri stefnu vegna þess einfaldlega að hlutleysi var á milli ákveðinna blokka í Evrópu. Nú hafa þessar blokkir horfið þannig að hlutleysishugtakið er raunverulega líka úr sögunni við þær miklu breytingar sem orðið hafa hér í okkar álfu.
Kristín Ástgeirsdóttir(andsvar): Virðulegi forseti. Mér þykir það undarleg þráhyggja að geta ekki viðurkennt að þær friðarhreyfingar sem spruttu upp í Evrópu og Norður-Ameríku höfðu gífurleg áhrif á alla umræðu og alla þróun þessara mála. Þær voru af ýmsu tagi og lögðu ýmsar áherslur ýmist um einhliða afvopnun eða aðrar leiðir í þeim málum og ég er algerlega ósammála hv. síðasta ræðumanni um það að hlutleysi sé úr sögunni. Ég vona svo sannarlega að það geti öll ríki búið við hlutleysi, að það…
Kristín Ástgeirsdóttir(andsvar): Virðulegi forseti. Mér þykir það undarleg þráhyggja að geta ekki viðurkennt að þær friðarhreyfingar sem spruttu upp í Evrópu og Norður-Ameríku höfðu gífurleg áhrif á alla umræðu og alla þróun þessara mála. Þær voru af ýmsu tagi og lögðu ýmsar áherslur ýmist um einhliða afvopnun eða aðrar leiðir í þeim málum og ég er algerlega ósammála hv. síðasta ræðumanni um það að hlutleysi sé úr sögunni. Ég vona svo sannarlega að það geti öll ríki búið við hlutleysi, að það skapist það ástand að slík umræða og hernaðarbandalög séu algerlega óþörf.
Ólafur Þ. Þórðarson: Herra forseti. Ég hafði vænst þess að hæstv. utanrrh. kæmi hér upp í millitíðinni en hvað um það. Hér hafa komið fram ýmsir mjög athyglisverðir hlutir. Út af fyrir sig geta menn deilt um það hvort friðarhreyfingar eða ákvarðanir stjórnenda Atlantshafsbandalagsins um stefnumörkun til þess að ná fram friðarsamningum séu ástæðan fyrir því að friðarsamningar hafi tekist. Menn geta deilt um þetta fram og til baka eins og þeir vilja. Hitt er aftur á móti söguleg staðreynd og…
Ólafur Þ. Þórðarson: Herra forseti. Ég hafði vænst þess að hæstv. utanrrh. kæmi hér upp í millitíðinni en hvað um það. Hér hafa komið fram ýmsir mjög athyglisverðir hlutir.
Út af fyrir sig geta menn deilt um það hvort friðarhreyfingar eða ákvarðanir stjórnenda Atlantshafsbandalagsins um stefnumörkun til þess að ná fram friðarsamningum séu ástæðan fyrir því að friðarsamningar hafi tekist. Menn geta deilt um þetta fram og til baka eins og þeir vilja. Hitt er aftur á móti söguleg staðreynd og verður ekki á móti mælt að hvorki friðarhreyfingar né stefna Atlantshafsbandalagsins gerðu það að verkum að til valda komst í Sovétríkjunum maður að nafni Gorbatsjov. Er nú vel að báðir aðilar kinka kolli til samþykkis um að þeim er ljós þessi staðreynd. Það þýðir ekki að blekkja sig á því að þessi maður hefur fengið friðarverðlaun Nóbels vegna þess að hans einlægi ásetningur, að stuðla að friði og draga úr vígbúnaðarkapphlaupinu, varð Vesturlandabúum ljós og þeim var ljóst að í Sovétríkjunum var kominn til valda maður sem þeir treystu. Þegar þjóðhöfðingjar risaveldanna fóru að treysta hver öðrum var kominn tími til að setjast að samningaborði og undirrita friðarsáttmála. Það er ánægjulegt að sá samningur sem nú liggur fyrir þessu þingi og fyrrv. forsrh. Steingrímur Hermannsson og núv. utanrrh. og þáv. utanrrh. Jón Baldvin Hannibalsson undirrituðu í París 19. nóv. 1990.
Aftur á móti er kaldhæðni örlaganna að sá samningsaðili sem öllu máli skipti í þessu sambandi, Sovétríkin, er nú í þeirri upplausn að menn vita ekki hvort þau halda velli eða ekki. Það er kaldhæðni örlaganna. Það er alveg eins og kom fram hjá hv. 4. þm. Reykv. að í því liggur hættan ef miðstjórnarvald allt hrynur á því svæði. Það kom líka fram hjá hv. 3. þm. Reykv. að hættuboðarnir væru vegna hruns í Sovétríkjunum. Ég segi:ef af verður. Ef liðsmenn Djengis Khans eru komnir að Moskvu eftir nokkur ár, það hefur gerst áður og getur gerst enn. Hvar stöðvast ríki Mongóla ef þetta hrynur? Hvar stöðvast það? Það eru náttúrlega hreinir draumóramenn sem ekki skynja þá hættu sem er þessu samfara og halda að mannkynið sé eitthvað nær friði ef við stöndum frammi fyrir því að þeir aðilar sem sömdu friðinn verða báðir úr sögunni því nú eru jafnmiklar raddir komnar upp í Evrópu um að nú þurfi ekki lengur að byggja á þeirri sterku lýðræðislegu hefð sem hefur staðið á bak við Atlantshafsbandalagið sem m.a. er það sterk að menn hafa ekki farið með her inn í Júgóslavíu þó að þar sé barist. En hvað vildi Evrópa gera? Evrópa er reið yfir því að hafa ekki haft her til að senda inn í Júgóslavíu og nú vilja þeir fara að búa hann til, sérstakar sveitir Frakka og Þjóðverja, bardagavanra þjóða eins og mannkynssagan kennir okkur. Þeir ætla ekki að senda þennan her til Moskvu eða Eystrasaltslandanna, þess er ekki þörf. Hvað ætla þeir að gera við herinn? Og ég spyr: Er skynsamlegt hjá okkur Íslendingum að ætla að taka þátt í slíku? Ég segi nei, hreint nei. Ég vil frekar fylgja þeim armi sem tilheyrir þá Bretum og Bandaríkjunum komi til klofnings í afstöðu þessara þjóða. Og ég vil segja það að ég held að Evrópa fari ekki stærri sigurför í sáttargjörð í Júgóslavíu en Snorri Sturluson forðum þegar hann ætlaði að sætta Húnvetninga. Ég hygg að árangurinn verði svipaður. (Gripið fram í:Gekk ekki frekar illa hjá Snorra?) Það gekk illa hjá Snorra og væri fróðlegt fyrir hv. þm. að kynna sér þá frægðarför.
Það er nefnilega kaldhæðni örlaganna að þegar þessi stóru ríki, risavöxnu ríki, Sovétríkin og Bandaríkin, höfðu bæði eignast leiðtoga sem unnu að friði, tryggðu frið og komu sínum stefnumálum áfram í hverjum samningnum eftir annan í jákvæðri þróun fyrir heiminn skuli það gerast að hlutirnir splundrist e.t.v. á nýjan leik. Ég segi e.t.v. á nýjan leik því að ég held að nokkuð sé til í því sem Gorbatsjov sagði, að þau átök sem eiga sér stað í Króatíu, á þeim svæðum, eru eins og hver önnur skrýtla, miðað við það sem gæti gerst ef lýðveldi Sovétríkjanna lenda í blóðugri borgarastyrjöld.
Herra forseti, Ég hef ekki, vegna þess hve tíminn er hér knappur, ætlað mér að hafa langt mál um þetta, en ég vænti þess að hæstv. utanrrh. geri sér grein fyrir því að það er engin eining meðal Atlantshafsbandalagsríkjanna um þá stefnu að það eigi að fara að stofna einhvern Evrópuher úti í Frakklandi og Þýskalandi. Það er engin eining. Og ef það verða nú örlög vestrænna ríkja að lenda í sömu stöðu og Sovétríkin, að nú fari menn að splundrast, menn vilji koma upp léttum árásarsveitum, eins og þeir kalla þær, sem hægt sé að senda til að stilla til friðar, þá er spurning hvort Evrópa --- sem hefur á þessari öld verið aðalkveikjan að öllum stærstu átökum í heiminum, að Víenamstríðinu undanskildu, sem þó er vissulega arfur frá Evrópu ef það er skoðað líka --- ef Atlantshafsbandalagið brotnar nú niður vegna þess að menn vilja endilega fara að koma upp slíkum sveitum hefur mannkynið ekki færst nær friði á seinustu missirum, því miður, og þá virðist sú þróun sem var í átt til friðar vera stöðvuð í bili.
Um leið og ég segi þetta undirstrika ég það að ég er að sjálfsögðu stuðningsmaður þessa samnings sem hér er um að ræða og vil þakka hæstv. utanrrh. fyrir að hafa komið með hann inn í þingið til þess að láta staðfesta hann.
Björn Bjarnason(andsvar): Virðulegi forseti. Af því að hv. síðasti ræðumaður túlkaði höfuðhneigingu mína með ákveðnum hætti vil ég ekki láta undir höfuð leggjast að láta þá skoðun mína koma fram, sem ég hef lýst annars staðar, að ég tel að þróunin sem varð hér í Evrópu í kjarnorkumálunum í byrjun síðasta áratugar hafi skipt sköpum um þróun mála, ekki aðeins öryggismála í Evrópu heldur einnig þróun stjórnmála í Sovétríkjunum, og ég er þeirrar skoðunar að ef Sovétríkin hefðu sigrað í því…
Björn Bjarnason(andsvar): Virðulegi forseti. Af því að hv. síðasti ræðumaður túlkaði höfuðhneigingu mína með ákveðnum hætti vil ég ekki láta undir höfuð leggjast að láta þá skoðun mína koma fram, sem ég hef lýst annars staðar, að ég tel að þróunin sem varð hér í Evrópu í kjarnorkumálunum í byrjun síðasta áratugar hafi skipt sköpum um þróun mála, ekki aðeins öryggismála í Evrópu heldur einnig þróun stjórnmála í Sovétríkjunum, og ég er þeirrar skoðunar að ef Sovétríkin hefðu sigrað í því áróðursstríði sem þá var háð hefðu líkindi fyrir því að Mikhail Gorbatsjov kæmist til valda í Sovétríkjunum verið mun minni en ella.
Ólafur Þ. Þórðarson(andsvar): Herra forseti. Ég vil ekki hefja stórar deilur um það hvort áróðursstríðið hefði getað skilað öðrum manni til valda ef það hefði tapast, en ég fagna því að hér er það staðfest af hv. 3. þm. Reykv. að það varð vestrænni menningu til blessunar að Gorbatsjov komst til valda í Sovétríkjunum.
Kristín Ástgeirsdóttir(andsvar): Virðulegi forseti. Það var rétt sem fram kom í máli hv. þm. Ólafs Þ. Þórðarsonar að tilkoma Gorbatsjovs hafði að sjálfsögðu mikil áhrif á þróun mála. Sumir hafa sagt að hann hafi verið kraftaverk í sögunni. Ekki ætla ég að dæma um það. Ég vil hins vegar minna á það að friðarhreyfingarnar voru komnar til þó nokkru áður en Gorbatsjov komst til valda og þær voru ófáar sendinefndirnar sem héldu til Sovétríkjanna og reyndu þar að hafa áhrif á hugsunarhátt og gang…
Kristín Ástgeirsdóttir(andsvar): Virðulegi forseti. Það var rétt sem fram kom í máli hv. þm. Ólafs Þ. Þórðarsonar að tilkoma Gorbatsjovs hafði að sjálfsögðu mikil áhrif á þróun mála. Sumir hafa sagt að hann hafi verið kraftaverk í sögunni. Ekki ætla ég að dæma um það. Ég vil hins vegar minna á það að friðarhreyfingarnar voru komnar til þó nokkru áður en Gorbatsjov komst til valda og þær voru ófáar sendinefndirnar sem héldu til Sovétríkjanna og reyndu þar að hafa áhrif á hugsunarhátt og gang mála í því ríki og hver veit nema þær hafi átt einhvern þátt í því að Gorbatsjov komst til valda.
Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson): Virðulegi forseti. Ég tek ekki undir aðfinnslur í garð hv. 8. þm. Reykn. þótt hann tali svo sem hálfa klukkustund hér um jafnmikilvægt mál á áhugasviði hans. Þvert á móti. Ég tel það til mikilla bóta þegar hv. 8. þm. Reykn. ræðir málefnalega um áhugamál sín í samanburði við þau ósköp sem við höfum mátt heyra á undanförnum dögum og vikum, nefnilega að hv. þm. eyðir tíma sínum og annarra í að skeyta skapi sínu á þingsköpum lon og don, og ég…
Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson): Virðulegi forseti. Ég tek ekki undir aðfinnslur í garð hv. 8. þm. Reykn. þótt hann tali svo sem hálfa klukkustund hér um jafnmikilvægt mál á áhugasviði hans. Þvert á móti. Ég tel það til mikilla bóta þegar hv. 8. þm. Reykn. ræðir málefnalega um áhugamál sín í samanburði við þau ósköp sem við höfum mátt heyra á undanförnum dögum og vikum, nefnilega að hv. þm. eyðir tíma sínum og annarra í að skeyta skapi sínu á þingsköpum lon og don, og ég viðurkenni fúslega að sú iðja hans er bæði mér og öllum þorra hv. þm. bæði til ama og leiðinda þannig að málefnaleg umræða af hans hálfu er mér fagnaðarefni.
Virðulegi forseti. Í tilefni af athugasemdum um fjarveru utanrrh. í morgun er rétt að það komi fram að ég hafði gert ráðstafanir til að verða kvaddur hingað í húsið um leið og umræðan byrjaði. Það mun af einhverjum ástæðum hafa misfarist og biðst ég velvirðingar á því.
Hv. þm. hafa fyrst og fremst beint máli sínu og spurningum að því hverjar líkur eru á að þessi mikli og sögulegi afvopnunarsamningur nái fullgildingu og staðfestingu þjóðþinga og þá ekki síst hvaða horfur eru á að hann komi til framkvæmda í ljósi nýjustu atburða í Sovétríkjunum. Menn spyrja: Eru einhverjar líkur á því að hin nýju lýðveldi sem áður mynduðu Sovétríkin muni staðfesta samninginn? Eru líkur á því að þau geri kröfu til þess að hann verði að einhverju leyti tekinn upp að nýju? Eru líkur á því að hin aðildarríkin komi ekki við að gegna eftirlitshlutverki sínu? Það eru fyrst og fremst spurningar af þessu tagi sem hafa vakað í máli manna.
Ég vil, virðulegi forseti, rifja upp að þegar ég gerði grein fyrir samningnum í framsöguræðu 27. nóv. sl. var að þessu máli vikið. Þá var þegar ár liðið frá því að samningurinn var undirritaður í París og þá þegar, á því ári, hafði margt breyst frá því að hann var undirritaður. Menn hafa vakið upp spurningar um það hvort samningurinn væri að úreldast í ljósi breyttra aðstæðna. Nægir í því sambandi að nefna að annað bandalagið sem aðild á að samningnum, Varsjárbandalagið, er úr sögunni og að Eystrasaltslöndin þrjú, sem áður voru uppistaðan í svokölluðu Eystrasaltsherstjórnarsvæði Sovétríkjanna, hafa nú endurheimt fullt og óskorað sjálfstæði. Að þessu var vikið strax í framsöguræðu og þá sagt, með leyfi forseta:
,,Óhætt er að fullyrða að þrátt fyrir slíka ófyrirsjáanlega atburði haldi samningurinn gildi sínu fullkomlega óskertu. Brotthvarf Varsjárbandalagsins breytir í grundvallaratriðum engu um þá staðreynd að framkvæmd niðurskurðar á grundvelli þeirra markmiða sem samkomulag varð um á milli bandalaganna tveggja er eftir sem áður á ábyrgð einstakra aðildarríkja samningsins. Sá vandi sem hlaust af sjálfstæði Eystrasaltsríkjanna í tengslum við gildissvæði samningsins var enn fremur leystur með sérstakri lagalega bindandi yfirlýsingu sem tekur gildi um leið og samningurinn.``
Þetta eru dæmi, virðulegi forseti, um það að samningurinn er þann veg gerður aðunnt hefur verið á þessu ári að laga hann að breyttum aðstæðum þannig að hann lenti ekki ógöngum.
Að því er varðar upplausn Ráðstjórnarríkjanna var vikið að væntanlegri þjóðaratkvæðagreiðslu sem þá var vitað að færi fram 1. des. varðandi sjálfstæði Úkraínu. Að því máli var vikið með þessum orðum, með leyfi forseta: ,,Lýsi stjórn Úkraínu lýðveldið sjálfstætt ríki í kjölfar atkvæðagreiðslunnar, eins og yfirgnæfandi líkur eru taldar á, er nánast óhugsandi að stjórnvöld í Kænugarði telji sig bundin af fullgildingarákvörðun sovéska þingsins. En stór hluti hefðbundins vígbúnaðar Sovétmanna sem fellur undir samninginn er [sem kunnugt er] staðsettur á landsvæði Úkraínu. Of snemmt er á þessu stigi að segja til um með vissu hvernig brugðist verður við þessum vanda en hugsanlegar lausnir eru m.a. til umræðu í sameiginlegri samráðsnefnd í Vínarborg sem sett var á stofn með samningnum.
Ekki er til að mynda ólíklegt að Úkraína verði krafin lagalega bindandi yfirlýsinga þess efnis að hún verði að virða í einu og öllu fyrri skuldbindingar Sovétríkjanna samkvæmt samningnum á úkraínsku landsvæði. Bendir raunar ekkert til þess að stjórnvöld í Úkraínu muni hreyfa andmælum við slíkri kröfu. Með hliðsjón af því ástandi sem við blasir í Sovétríkjunum er hins vegar ljóst að því lengur sem það dregst að aðilar samningsins fullgildi hann þeim mun erfiðara gæti það reynst að tryggja að samningurinn nái fram að ganga. Óhætt er að fullyrða að það sé áhætta sem enginn aðila samningsins vill taka. Ég vil því beina þeim tilmælum til hins háa Alþingis að það fullgildi þennan samning og sýni þannig í verki að Ísland vilji ekki láta sitt eftir liggja til að friður megi haldast í okkar heimshluta um fyrirsjáanlega framtíð.``
Ég rifja þetta upp vegna þessara kjarnaspuringa hv. þm. sem allar beindust að þessu: Hvað gerist nú? Hver verða örlög þessa samnings þegar við nú stöndum frammi fyrir því að þrjú fyrrum aðildarríki Sovétríkjanna hafa lýst yfir sjálfstæði sínu og fleiri hafa lýst því yfir að þau muni ganga inn í hið nýja bandalag fullvalda ríkja?
Ég vil lýsa þeirri skoðun minni að nýafstaðnir atburðir í Sovétríkjunum muni ekki breyta neinu um nauðsyn þess að Alþingi fullgildi samninginn um hefðbundinn herafla nú þegar. Ég tel það þvert á móti brýnna en áður þar sem gildistaka samningsins er besta vörn sem á verður kosið fyrir Evrópu í heild, jafnt eldri ríki sem ný, andspænis þeirri miklu óvissu sem umrótið í austurhluta álfunnar hefur í för með sér. Samningurinn um hefðbundinn herafla í Evrópu er lagalega bindandi samningur sem tekur gildi 10 dögum eftir að öll aðildarríki hafa fullgilt hann. Á þessari stundu hefur nærri helmingur aðildarríkja fullgilt hann og þar liggur eftir hlutur ýmissa Vestur-Evrópuríkja t.d.
Úr því sem komið er eru auðvitað tormerki á því að sovéska þingið, sem enn er við lýði eftir því sem best er vitað, hafi umboð til að staðfesta samninginn fyrir hönd samveldisríkjanna þriggja og þá vaknar sú spurning með hvaða hætti komið verði í veg fyrir að samningurinn rati í blindgötu. Að vísu bendir allt til þess að ráðamenn í þessum þremur ríkjum hafi fullan hug á að gildistaka samningsins nái fram að ganga. Tæknilegar leiðir til að tryggja að samningurinn haldi eru um þessar mundir til umfjöllunar í sameiginlegu samráðsnefndinni í Vínarborg sem ég vék að áðan. Sú nefnd var sett á stofn í tengslum við samninginn og það er rétt að nefndin komist að sínum niðurstöðum um málið áður en við getum tjáð okkur um það með endanlegum hætti. En í grófum dráttum má hins vegar gera ráð fyrir að tvær leiðir komi öðrum fremur til greina.
Fyrri kosturinn er sá að sovéska þingið fullgildi samninginn á næstunni, en að samveldisríkin þrjú gefi út bindandi yfirlýsingar þess efnis að þau muni standa við þær skuldbindingar sem Sovétríkin tóku á sig varðandi samningsbundinn vígbúnað á landsvæði þeirra.
Hinn kosturinn væri í því fólginn að aðildarríkin tækju upp viðræður við samveldisríkin þrjú, og fleiri ef þeim fjölgar, um hugsanlega aðild að samningnum. Það eru að vísu vankantar á báðum þessum leiðum. Varðandi þann fyrri er ekki ljóst hvort samveldisríkin geti fallist á umboð sovéska þingsins. Seinni kosturinn gerir hins vegar ráð fyrir að öllönnur aðildarríki hafi viðurkennt samveldisríkin þrjú sem sjálfstæð ríki. Á því eru verulegar líkur en það mun hins vegar taka nokkurn tíma. Þrátt fyrir það að ekki sé um neinar einfaldar lausnir að ræða tel ég fyllstu ástæðu til að ætla að málið verði farsællega til lykta leitt og ég byggi það á reynslu. Ég bendi á að aðildarríkin hafa fyrr á þessu ári ráðið bót á erfiðum úrlausnarefnum án þess að hróflað væri við sjálfum samningnum. Ég nefni sérstaklega ágreining um talningarreglur samningsins. Ég nefni ágreining um flutninga Sovétmanna á vígbúnaði austur fyrir Úralfjöll. Og ég nefni vandamál sem upp komu í framhaldi af sjálfstæði Eystrasaltsríkjanna. Reynslan hefur þannig sýnt að ákvæði samningsins eru nægilega sveigjanleg til að gera aðildarríkjunum kleift að laga hana að breyttum aðstæðum. Þeim sem vilja kynna sér þessa hlið á samningnum er bent á 16. gr., um sameiginlegu samráðsnefndina, og 20. og 21. gr., um breytingar á samningnum og sérstaka ráðstefnu aðildarríkja sem kalla má saman ef óvenjulegar aðstæður skapast.
Ég tel mikilvægt að fram komi að lausn málsins ræðst ekki einvörðungu af afstöðu og aðgerðum samveldisríkjanna þriggja, heldur einnig af einurð og vilja annarra aðildarríkja samningsins. Öll hafa ríkin þrjú gefið til kynna að þau kjósi að eiga samleið með öðrum ríkjum Evrópu í öryggis- og afvopnunarmálum. Ég vil t.d. nefna að Úkraína hefur nú þegar óskað eftir því að fá fulla aðild að Ráðstefnunni um öryggi og samvinnu í Evrópu í janúar nk. Úkraína verður ekki fullgildur aðili að RÖSE, sem við köllum svo, nema því aðeins að fyrir liggi að hún taki á sig allar þessar skuldbindingar. Þess er að vænta að hin ríkin geri slíkt hið sama. Það er hins vegar lykilatriði að Úkraína og hin samveldin tvö gangi ekki að því gruflandi að þátttaka í ráðstefnunni er háð þessu skilyrði. Þess vegna er nauðsynlegt að þau skuldbindi sig hið fyrsta, með óyggjandi hætti, til að virða í hvívetna ákvæði samningsins um hefðbundinn herafla sem kallaður hefur verið hornsteinn nýrrar Evrópu. Þessum skilaboðum verður best komið áleiðis með því að önnur aðildarríki láti ekki standa upp á sig staðfestingu samningsins án tafar. Ég er þeirrar skoðunar að Ísland megi undir engum kringumstæðum láta sinn hlut eftir liggja. Ég ítreka því fyrri óskir mínar um að hæstv. Alþingi heimili ríkisstjórninni að fullgilda samninginn um hefðbundinn herafla í Evrópu við fyrsta tækifæri.
Virðulegi forseti. Auk þess var spurningum beint til mín um hugsanlega áheyrnarfulltrúa að aðild Íslands að hinu svokallaða Vestur-Evrópubandalagi, West-European Union. Menn spurðu um hver væri afstaða mín, hvort málið hefði verið rætt í ríkisstjórn og hvernig á málinu yrði haldið af hálfu ríkisstjórnar.
Enn fremur spurði hv. 2. þm. Austurl. hvort hætta væri á því að stofnun bandalagsins eða öllu heldur virkjun þess, gæti leitt til klofnings innan Atlantshafsbandalagsins og vitnaði í því efni til viðvörunarorða framkvæmdastjóra þess, Wörners. Um þetta mál er það að segja að það hefur vissulega borist í tal, verið á dagskrá og í umræðum milli utanrrh. Íslands og ýmissa utanríkisráðherra Evrópubandalagsins fyrr á tíð. Þannig minnist ég þess að nokkrir af utanríkisráðherrum Evrópubandalagsins hafa spurst fyrir um það, hvernig því yrði tekið af Íslands hálfu ef þetta tilboð yrði gert af hálfu leiðtoga Evrópubandalagsins. Það var gert með einna ákveðnustum hætti af utanríkisráðherra Ítalíu þegar hann var hér í opinberri heimsókn ásamt forseta Ítalíu. Þá áttum við allítarlegar umræður um þetta mál. Um það mál liggur fyrir fundargerð sem lögð var fram í ríkisstjórn. Þannig að málið hefur vissulega verið á dagskrá ríkisstjórnar. Ég skal taka það fram að ég tel að við eigum að taka jákvætt þeirri samþykkt sem nýlega var gerð á leiðtogafundi Evrópubandalagsins í Maastricht. Þar kemur fram að af hálfu þeirra stendur til boða að þau aðildarríki Atlantshafsbandalagsins, sem ekki eru aðilar að Vestur-Evrópubandalaginu, West-European Union, þ.e. Ísland, Noregur og Tyrkland, geti fengið stöðu áheyrnarfulltrúa í Vestur-Evrópubandalaginu. Það tel ég jákvæðan hlut út frá hagsmunum Íslands.
Þá spyrja menn hvernig á því máli yrði haldið. Af minni hálfu yrði það mál tekið upp innan ríkisstjórnar og að sjálfsögðu haft samráð um það í utanrmn. áður en af framkvæmdum yrði. Mun þetta leiða til klofnings innan Atlantshafsbandalagsins? Auðvitað ermjög mikið mál að ræða samskipti Vestur-Evrópubandalagsins og Atlantshafsbandalagsins. Og ég þykist gera mér nokkra grein fyrir því hvaða sjónarmiðum Wörner, framkvæmdastjóri NATO, hefur haldið til haga í ræðu sinni á fundi þingmannasamtaka Atlantshafsbandalagsins í Madrid. Það er ekkert launungarmál að talsmenn íslensku ríkisstjórnarinnar innan Atlantshafsbandalagsins hafa alla tíð lagt mikla áherslu á að varðveita hið nána samstarf lýðræðisríkja í Evrópu og Bandaríkjunum og Kanada og litið á sig sem helstu stuðningsmenn þeirra sjónarmiða. Þar sé að finna lífæð þessa bandalags sem skilað hefur mestum árangri allra varnarbandalaga sem sagan kann frá að greina. Þannig að við, fulltrúar stjórnvalda á Íslandi, erum ekki hlynntir neinum breytingum á því. Nú vil ég vekja athygli á því að hér er einungis á dagskrá spurning um áheyrnarfulltrúastatus að því er varðar Vestur-Evrópubandalagið. Það tel ég hyggilegt, m.a. til þess að tryggja að eðlilegt samráð sé við okkur haft. Hugsanlega gæti einnig í því falist að áhrif þeirra aðildarríkja Atlantshafsbandalagsins sem eru skoðanalega sama sinnis og við, heyrist með afdrifaríkari hætti meðal þjóða meginlands Evrópu.
Vegna þess að hv. 14. þm. Reykv. sagði í ræðu sinni að það væri þýðingarmest fyrir okkur að ná einhverjum árangri varðandi afvopnun á höfunum, vil ég minna hv. þm. á að einmitt á því sviði hefur náðst stórkostlegur árangur þótt hann sé ekki að finna í þessum samningi. Þá vísa ég til hinnar sögulegu ákvörðunar Bush Bandaríkjaforseta sem kynnt var fyrir allnokkru síðan og fól í sér þrennt:
-
Eyðingu á skammdrægum kjarnavopnum á landi sem og brottflutning kjarnavopna úr skipum og kafbátum og eyðingu þeirra að stórum hluta.
-
Að taka úr viðbragðsstöðu hinn langdræga sprengjuflugvélaflota sem bundinn er kjarnavopnum.
-
Bush lagði til að samið yrði um eyðingu fjölodda kjarnaflauga á landi. Gorbatsjov svaraði í meginatriðum í sömu mynt en lagði jafnframt til ýmsar frekari aðgerðir.
Atlantshafsbandalagið hefur þar að auki ákveðið verulega fækkun á kjarnavopnum flugvéla. Skammdrægum kjarnavopnum NATO í Evrópu hefur þar með fækkað þegar á heildina er litið um 80%. Það er hverju orði sannara að þessi ákvörðun var tekin einhliða af hálfu Bandaríkjaforseta en augljóslega að höfðu samráði við stjórnvöld í Sovétríkjunum. Þannig að niðurstaðan varð sú sama. Það var tryggt fyrir fram og þetta er til viðbótar þeim samningi sem við ræðum hér um einhver stórkostlegasti árangur sem náðst hefur. Hann tekur að hluta til einnig til hafanna og er þess vegna sérstaklega ánægjulegur í ljósi málflutnings íslenskra stjórnvalda að því er það mál varðar.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa málefnalegu umræðu og vil að lokum leyfa mér að hvetja eindregið til þess að þessi þýðingarmikli samningur verði staðfestur.
Ólafur Ragnar Grímsson: Virðulegi forseti. Aðeins fáein orð í tilefni af ræðu hæstv. utanrrh. Ég vil þakka honum fyrir hana. Það er vissulega ánægjulegt að hafa hann í salnum sem þátttakanda í umræðunni en frétta ekki bara af honum við og við í fjölmiðlunum. Þannig að sú ánægja er gagnkvæm sem fólgin er í því að heyra utanrrh. loksins mættan á þjóðþingið til þess að eiga við okkur orðastað um mikilvæg mál. Ég vil þakka ráðherranum fyrir þá lýsingu sem hann gaf. Þau viðhorf sem þar komu fram…
Ólafur Ragnar Grímsson: Virðulegi forseti. Aðeins fáein orð í tilefni af ræðu hæstv. utanrrh. Ég vil þakka honum fyrir hana. Það er vissulega ánægjulegt að hafa hann í salnum sem þátttakanda í umræðunni en frétta ekki bara af honum við og við í fjölmiðlunum. Þannig að sú ánægja er gagnkvæm sem fólgin er í því að heyra utanrrh. loksins mættan á þjóðþingið til þess að eiga við okkur orðastað um mikilvæg mál.
Ég vil þakka ráðherranum fyrir þá lýsingu sem hann gaf. Þau viðhorf sem þar komu fram voru á margan hátt fróðleg.
Hins kvaddi ég mér aðallega hljóðs út af tvennu. Í fyrsta lagi tel ég það ekki jafngilda því að aðild að Vestur-Evrópubandalaginu hafi verið tekin á dagskrá í ríkisstjórn Íslands þótt hæstv. utanrrh hafi dreift fundargerð frá viðræðufundi sínum og utanrrh. Ítalíu, þegar hann var hér í maímánuði, ef ég man rétt. Ég held að það sé a.m.k. ekki í samræmi við venjur sem ég kannast við frá störfum ríkisstjórna að þótt fundargerð af fundi ráðherra með öðrum ráðherra sé lögð fram í ríkisstjórn, hafi málin í þeirri fundargerð verið tekin á dagskrá í ríkisstjórninni. A.m.k. er það þannig að aðild að Vestur-Evrópubandalaginu er slíkt stórmál að það hlýtur að réttlæta það að vera sjálfstæður liður á dagskrá ríkisstjórnar, ef það er á annað borð til umræðu. Ég held því að það hljóti að vera einhver misskilningur hjá hæstv. utanrrh. að telja að málið hafi verið á dagskrá ríkisstjórnar þótt á það sé minnst í fundargerð sem hann lagði fram í ríkisstjórninni.
Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu en auðvitað væri fróðlegt að spyrjast fyrir um það hvort einhver ítarleg, efnisleg umræða hafi orðið innan núv. hæstv. ríkisstjórnar um aðildina að Vestur-Evrópubandalaginu. Það er kannski nauðsynlegt að fá það fram vegna þess að hæstv. utanrrh. lýsti því yfir á Alþingi líkt og hann gerði í gær í fjölmiðlum að hann teldi að taka ætti jákvætt í það tilboð að Ísland yrði áheyrnarfulltrúi að Vestur-Evrópubandalaginu. Það eru auðvitað merkileg tíðindi þegar utanrrh. Íslands lýsir slíku yfir og ég vil endurtaka það sjónarmið mitt að mér finnst óeðlilegt að utanrrh. skuli vera að lýsa þeirri afstöðu áður en málið er rætt ítarlega í ríkisstjórn og áður en það hefur verið (Gripið fram í.) já, ég ætla nú ekki að blanda mér í þær umræður sem fara fram í hliðarsölum milli utanrrh. og fyrrv. sjútvrh. hvort þetta Vestur-Evrópubandalag sé bandalag einhverra kristilegra framsóknarmanna eða sósíalista heldur var ég einfaldlega að víkja að því, virðulegi utanrrh., sem er nokkurt alvörumál að mér finnst óeðlilegt að hæstv. utanrrh. sé að lýsa afstöðu í slíku stórmáli áður en það hefur verið rætt í utanrmn. Alþingis eða rætt ítarlega innan ríkisstjórnar vegna þess að ég hugsa að málið hafi ekki verið rætt ítarlega innan núv. ríkisstjórnar.
Og hver er nú skýringin á því, hæstv. utanrrh., að mér finnst óeðlilegt að lýsa niðurstöðu ráðherrans í málinu áður en það er rætt á öðrum vettvangi? Jú, meginástæðan er sú að þar með er verið að lýsa afstöðu í því mikla stórmáli hver eigi að vera afstaða Íslands til hernaðarsamvinnunnar í Evrópu á næstu áratugum og stöðu Íslands gagnvart þeirri þróun sem margir telja að sé nú í gangi að Bandaríkin skilji sig frá Vestur-Evrópu í þessum efnum. En eins og kunnugt er, þá eru Íslendingar með tvíhliða samning við Bandaríkin um herstöðvar. Og við höfum, hæstv. utanrrh, þegar heyrt það í umræðunni úr hópi þingmanna sem stutt hafa aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu að þeir hafa ýmsar efasemdir um að þetta sé rétt skref. Þess vegna vildi ég ítreka þá afstöðu mína að mér finnst óeðlilegt að hæstv. utanrrh. sé að lýsa þessu svo snemma og skil nú ekki hvað lá á, því að varla erum við á leiðinni þarna inn. Vildi ég nú beina því til hæstv. utanrrh. að hann --- virðulegi forseti, það er voðalega erfitt að reyna að ljúka umræðunni hér. Ráðherrarnir eru svo önnum kafnir á einhverjum hliðarfundum hér milli herbergja að nokkuð snúið er að ná eyrum þeirra. En ég ætlaði ekki að verða langorður. Ég veit að það er mikið að gera á vandræðaheimilinu um þessar mundir þannig að kannski er skiljanlegt að ráðherrar þurfi að bera saman bækur sínar í hliðarherbergjum. En ég vona að ég megi bera fram spurningar mínar og athugasemdir við utanrrh. og hann sé ótruflaður af forsrh. á meðan, sérstaklega vegna þess að nú kem ég að seinna atriðinu sem ég ætlaði að vekja athygli á.
Hæstv. utanrrh. vék að afvopnun á höfunum og sagði með réttu að það væri stórkostlegur árangur, sagði með réttu að það hefði átt sér stað söguleg yfirlýsing frá Bush og með réttu tengdi það þeirri baráttu sem hefur verið af hálfu Íslands fyrir afvopnun á höfunum. Ég geri enga athugasemd við neitt af þessu sem hæstv. utanrrh. sagði. En því miður er það þannig, hæstv. utanrrh., að við höfum lesið það í blöðunum að aðstoðarmaður forsrh. --- væri nú hægt að fá hæstv. forsrh. hér í salinn? (Forsrh.:Hann heyrir.) Hann heyrir, já. Síðan aðstoðarmaður forsrh., Hreinn Loftsson, tók við embætti hefur hann skrifað að ég held eina grein í blöðin. Sú grein var skrifuð sérstaklega til þess að andmæla öllu því sem hæstv. utanrrh. hefur sagt um afvopnun á höfunum og yfirlýsingu Bush Bandaríkjaforseta og lýsa yfir algerri andstöðu við stefnu hæstv. utanrrh. í málefnum afvopnunar á höfunum. Ég hef hins vegar hlíft hæstv. forsrh. við að spyrja hann að því á Alþingi hvort hann sé sömu skoðunar og aðstoðarmaður hans, Hreinn Loftsson, í þessum efnum og hvort hæstv. forsrh. finnist það eðlilegt að aðstoðarmaður forsrh. sé sérstaklega að ráðast á utanrrh. og andmæla lykilatriði í því sem utanrrh. hefur haldið fram, m.a. í ræðum fyrir Íslands hönd á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Ég ætla ekki að taka það til umræðu hér og nú en auðvitað gefur þessi ágreiningur Hreins Loftssonar --- og væntanlega þar með einnig Björns Bjarnasonar, því að hann hefur fylgt Hreini Loftssyni í öllum þessum málum --- til kynna nokkuð alvarlegan ágreining innan ríkisstjórnarinnar í þessum málum. Kannski kemur að því við annað tækifæri að við getum rætt við hæstv. forsrh. um hvaða afstöðu hann hefur vegna þess að það kann að vera mikilvægt í þessu máli.
Ég vil af þessu tilefni óska eftir því að hæstv. utanrrh. fari sér hægt í frekari yfirlýsingum varðandi aðild Íslands að Vestur-Evrópubandalaginu og við fáum tækifæri til þess í utanrmn. og á Alþingi að ræða það mál nokkuð ítarlega áður en lengra er haldið.
Steingrímur J. Sigfússon: Herra forseti. Aðeins örfá orð af minni hálfu, ekki vegna þess að þetta dagskrármál sé ekki fullkomlega þess verðugt að það sé ítarlega rætt, heldur vegna hins að ég treysti því að tækifæri muni gefast til þess á Alþingi í vetur við aðrar og hagstæðari aðstæður og þegar rýmri tími er fyrir hendi að ræða stóra atburði á sviði utanríkismála og afvopnunarmála rækilega. Auðvitað er alveg ljóst að þingið þarf svo fljótt sem við verður komið að taka sér tíma til rækilegrar…
Steingrímur J. Sigfússon: Herra forseti. Aðeins örfá orð af minni hálfu, ekki vegna þess að þetta dagskrármál sé ekki fullkomlega þess verðugt að það sé ítarlega rætt, heldur vegna hins að ég treysti því að tækifæri muni gefast til þess á Alþingi í vetur við aðrar og hagstæðari aðstæður og þegar rýmri tími er fyrir hendi að ræða stóra atburði á sviði utanríkismála og afvopnunarmála rækilega. Auðvitað er alveg ljóst að þingið þarf svo fljótt sem við verður komið að taka sér tíma til rækilegrar umfjöllunar um hina breyttu heimsmynd og stóratburði í alþjóðasamskiptum. Þar er að sjálfsögðu þessi samningur, sem við hér ræðum um fullgildingu á, eitt af því sem ástæða er til að fagna og gleðjast yfir.
Ég mun einnig geyma hugleiðingar, m.a. vegna ummæla hæstv. utanrrh. um Vestur-Evrópubandalagið eða samlagið eða hvað það nú heitir. Ég treysti því reyndar að málefni Evrópu muni koma til umræðu á þinginu innan skamms, m.a. af nýtilkomnu tilefni. Svo vill til, hæstv. forseti, að ég hef í höndunum fréttaskeyti frá Reuter-fréttastofunni, nokkurra mínútna gamalt, sem flytur fréttir sem ég held að hljóti að koma til umfjöllunar á þinginu fyrr en seinna. Þar er upplýst, og er heimildin Danmarks Radio, að í dag hafi Evrópudómstóllinnn fellt þann úrskurð að samningur Evrópubandalagsins og EFTA um Evrópskt efnahagssvæði fái ekki staðist, sé ,,invalid``, eins og þar segir á erlendu máli, og taka verði hann upp og endursemja um þau ákvæði þar sem hann fái ekki samrýmst grundvallarákvæðum Rómarsáttmálans, sérstaklega ekki það sem snýr að dómstólunum.
Það er kannski leyfilegt, hæstv. forseti, að lesa örfáar línur á erlendu máli ef hv. alþm. skilja betur með því (Utanrrh.:Þú þýðir þetta nú á móðurmálið.) hvað ég er að fara. Ég er að reyna að þýða þetta á móðurmálið, hæstv. utanrrh., og skiljanlega veit ég að hæstv. utanrrh. hefur áhuga á því að fá þetta á einhverja tungu sem hann skilur. Það stendur sem sagt í þessu fréttaskeyti:
,,Evrópudómstóllinn í Lúxemborg felldi á laugardag [þ.e. í dag] þann úrskurð að samningur Evrópubandalagsins og EFTA væri ógildur og yrði að takast upp og endurgerast samkvæmt fréttum í danska útvarpinu. Danska útvarpið sagði dóminn hafa ákveðið að dómstólaákvæði samningsins eða hluti samningsins fengi ekki samrýmst grundvallarákvæðum Rómarsáttmálans. Enn fremur sagði danska útvarpið að framkvæmdastjórn Evrópubandalagsins mundi halda neyðarfund á morgun, á sunnudag, og utanríkisráðherrar Evrópubandalagsins mundu hittast strax á mánudaginn til að, eins og segir í skeytinu, ,,ræða hvernig hinum nýju samningaviðræðum yrði við komið.
Ég taldi óhjákvæmilegt að nefna þetta hér, úr því að umræður standa yfir, hæstv. forseti, um utanríkismál og m.a. hefur verið rætt dálítið um Vestur-Evrópusamlagið. Það er nú svo að ekki er alveg víst að þar sé allt jafnfast í hendi eins og hæstv. utanrrh. gæti gefið mönnum tilefni til að halda með ummælum sínum undanfarna daga. Við höfum af því nokkra reynslu, því miður, og hana heldur dapurlega, hv. alþm., að ýmislegt tekur breytingum sem okkur var áður sagt að væri ákveðið og frágengið. Þannig höfum við upplifað það að tegundin langhali breyttist í karfa á einni nóttu og margt fleira hefur farið úr böndunum sem hæstv. utanrrh. hefur talið frágengið og jafnvel hreykt sér af. Hér virðast stóratburðir vera að gerast sem ég tel óhjákvæmilegt að forusta þingsins, virðulegur forseti, og formenn þingflokka, hæstv. utanrrh. og utanrmn.-menn ræði þegar að loknum þessum fundi eða í framhaldinu hvernig með verði farið. Ég sé ekki að nokkur von sé til annars en að Alþingi verði að taka þessa nýjustu atburði til umfjöllunar með einhverjum hætti og skoða hvaða áhrif þeir hafi eða muni hafa hér á nefndarstörf og fundahöld á næstu sólarhringum.
Virðulegi forseti. Ég lýk máli mínu í trausti þess að að þessir atburðir verði teknir til umfjöllunar og okkur gefist næg tækifæri til þess á þinginu við hentugar aðstæður að ræða hina stóru atburði í utanríkis- og afvopnunarmálum eins og þörf er á.
Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson): Virðulegi forseti. Það kom í hlut hv. 4. þm. Norðurl. e. að gerast hér boðberi válegra tíðinda. Rétt er að taka það fram að hann á enga sök á þeim válegu tíðindum sem hann flutti. (Gripið fram í.) Það þarf ekki rannsókn. Það sem hann fór hér með er fréttaskeyti frá Reuter sem hann hefur fengið frá fréttamönnum hér á ganginum. Efnislega fór hann rétt með, nefnilega að samkvæmt heimild danska útvarpsins sem Reuter-fréttastofan flytur er niðurstaða…
Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson): Virðulegi forseti. Það kom í hlut hv. 4. þm. Norðurl. e. að gerast hér boðberi válegra tíðinda. Rétt er að taka það fram að hann á enga sök á þeim válegu tíðindum sem hann flutti. (Gripið fram í.) Það þarf ekki rannsókn. Það sem hann fór hér með er fréttaskeyti frá Reuter sem hann hefur fengið frá fréttamönnum hér á ganginum. Efnislega fór hann rétt með, nefnilega að samkvæmt heimild danska útvarpsins sem Reuter-fréttastofan flytur er niðurstaða dómara Evrópubandalagsdómstólsins að EES-samningurinn á dómstólasviðinu sé, eins og það er orðað, ógildur og verði að takast upp aftur. Útvarpið sagði að dómstóllinn hefði ákveðið að dómstólakerfi sem stofnað væri samkvæmt samningnum væri ósamrýmanlegt Rómarsáttmálanum. Þetta er kjarni málsins og síðan eru boðaðir neyðarfundir framkvæmdastjórnar Evrópubandalagsins og ráðherraráðs Evrópubandalagsins nk. sunnudag og mánudag.
Hvað merkja þessi tíðindi? Sem kunnugt er vísaði framkvæmdastjórnin þeim þætti málsins sem varðaði dómstólaskipunina og dómstólakerfið til umsagnar dómara í Evrópubandalagsdómstólnum. Það var reyndar gert áður en samningsniðurstaðan fékkst í Lúxemborg. Hins vegar hefur það dregist mjög lengi að dómararnir hafi skilað áliti. Kunnugt var um það að það átti að gerast á föstudag og síðan var áformað að framkvæmdastjórnin og ráðherraráðið tæki þær niðurstöður til umfjöllunar og ætluðu sér til þess um það bil 10 daga. Að venju hefur þessu öllu verið lekið út eins og við erum orðin vön í öllum samskiptum við Evrópubandalagið.
Sé rétt farið með það sem segir í þessum fréttaskeytum er það vissulega mikið mál að því er varðar spurningar sem vakna upp um framtíð samningsins. En spurningarnar eru margar. Það fyrsta sem um þetta er að segja er að sjálfsögðu það að hér er um að ræða innri vandamál Evrópubandalagsins. Við hverja sömdu EFTA-ríkin? EFTA-ríkin sömdu við framkvæmdastjórn Evrópubandalagsins sem hafði til þess umboð frá ráðherraráðinu. EFTA-ríkin sömdu ekki við dómstól. EFTA-ríkin sömdu ekki við Evrópuþingið í Strassborg og EFTA-ríkin sömdu ekki við einstök aðildarríki heldur við framkvæmdastjórnina. Það sem nú hefur gerst er að ein stofnun innan bandalagsins segir að framkvæmdastjórnin hafi brotið Rómarsáttmálann og þar með náttúrlega farið fram yfir samningsumboð sitt. Hvað merkir það í ljósi umræðunnar sem hér hefur verið og reyndar meðal margra EFTA-þjóða um niðurstöðu samningsins? Því var haldið fram hér í síbylju að þessi samningur táknaði að EFTA-ríkin hefðu engin áhrif varðandi innri ákvarðanir EES og allt væri þetta algerlega á forræði Evrópubandalagsins og að þarna hefði átt sér stað mikið framsal á dómsvaldi EFTA-ríkjanna til bandalagsins o.s.frv. Það sem bandalagið er hér að segja, þ.e. dómararnir í Evrópubandalagsdómstólnum, er þvert á móti að EES-samningurinn tryggi EFTA-ríkjunum of mikil áhrif varðandi þetta lykilsvið samningsins sem varðar úrskurð í ágreiningsefnum og það þýðir eftirlitsstofnun og dómstóla. Það samrýmist ekki sjálfræði stofnana Evrópubandalagsins. Með öðrum orðum eru þeir hér að kveða upp úrskurð sem gengur þvert á það sem haldið hefur verið fram og beint að EFTA-ríkjunum undir formerkjum gagnrýni.
Á þessari stundu er það ekki mitt og ekki EFTA-ríkjanna að segja margt um það sem hér hefur skeð. Þetta er auðvitað fyrst og fremst vandamál Evrópubandalagsins. Þettaer vandamál sem staðfestir reyndar þá gagnrýni, sem ég hef leyft mér að flytja að fenginni reynslu af samningum við Evrópubandalagið, að þar sé erfitt að treysta orðum og niðurstöðu einnar stofnunar vegna þess að Evrópubandalagið virðist koma fram á mörgum stigum í slíkum samningum. Það er ekki í reynd við neinn einn aðila að ræða. Þótt formlega sé framkvæmdastjórnin með samningsumboðið höfum við haft af því reynslu áður að einstakar aðrar stofnanir, Evrópubandalagsþingið, einstök aðildarríki eða enn aðrar stofnanir, hagsmunaaðilar í einstökum aðildarríkjum hafa reynt að hnekkja því sem framkvæmdastjórnin hefur sagt í samningum. Þess vegna hefur framkvæmdastjórnin einatt staðið frammi fyrir því að geta ekki staðið við samningstilboð sín. Hér er með öðrum orðum komið upp vandamál sem Evrópubandalagsþjóðirnar verða að gera upp við sjálfar sig. Þær hljóta að gera það upp sín í milli hvort framkvæmdastjórnin hafi ekki haft samningsumboð, hvort hún hafi farið fram yfir samningsumboð sitt. Það er auðvitað fyrst og fremst vandi þess samningsaðilans sem er í þessum sporum að koma til EFTA-ríkjanna, ef þau gera það, með ósk um að samningarnir verði teknir upp á þessu samningssviði. Viðbrögð EFTA-ríkjanna eru einfaldlega þau að við höfum náð samningum sem réttir aðilar innan Evrópubandalagsins hafa lýst fullgilda. Sá aðili í slíkum samningum sem nú óskar af þessum ástæðum að taka samningana upp hlýtur að eiga það undir hinum samningsaðilanum. Um niðurstöðuna skal ekkert fullyrt. En ég legg á það áherslu að við lítum svo á að þetta sé innra vandamál Evrópubandalagsins. Við munum bíða átekta meðan þau eru að gera upp þennan innri ágreining sinn. Við munum að sjálfsögðu ráðgast um það í okkar hópi, vegna þess að okkur kemur þessi niðurstaða dómstólsins út af fyrir sig ekki á óvart, hvernig við munum bregðast við, hvort við munum gefa kost á því að þessi þáttur samningsins verði tekinn upp. Það er ekki hægt að fullyrða um það á þessu stigi málsins. Við verðum að heyra það nákvæmlega og nákvæmar en af fréttaskeytum hver þau lykilatriði í samningnum eru sem dómstóllinn telur að samrýmist ekki Rómarsáttmálanum. Þetta mun að sjálfsögðu hafa þau áhrif að draga enn á langinn að samningurinn verði fullfrágenginn, að hann verði áritaður hvað þá heldur undirritaður og staðfestur. Meira hef ég ekki um það mál að segja.
Tvennt annað bar á góma. Hið fyrra varðar spurninguna um hugsanlega áheyrnarfulltrúa að aðild Íslands að Vestur-Evrópubandalaginu. Ég segi það eitt um það mál að það mun bera að með réttum hætti. Það verður tekið upp í ríkisstjórn. Það verður að sjálfsögðu rætt í utanrmn. þannig að í það þarf ekki að eyða miklum tíma nú. Annað var að hv. boðberi válegra tíðinda, 4. þm. Norðurl. e., hafði uppi orð sem mér fyndist að hann ætti að biðjast velvirðingar á. Hann sagði að það hefði enn einu sinni gerst, og staðfesti eitthvað sem áður hefði gerst, að Alþingi hefði ekki verið veittar réttar upplýsingar um hluti. Þannig hefði ákveðin fisktegund breytt um eðli, langhali breyst í karfa o.s.frv. Að gefnu tilefni tek ég bara fram að búið er að færa á það sönnur, hafi menn skort eitthvað á þær sönnur, að ég og sjútvrh. skýrðum rétt og satt frá niðurstöðum samningsins. Við gáfum um það greinargerð í utanrmn. Það hefur verið farið yfir það af hljómböndum meira að segja, fengnar útskriftir og það er rétt með farið. Við höfðum uppi varnaðarorð um það. Það er rangt, sem hefur verið haldið fram, að nokkurn tíma hafi verið sagt að þessi samningur hafi verið fullfrágenginn. Hann var það ekki. Viðvörunarorðin voru höfð uppi þannig að það eru ósannindi að hvort heldur ég eða sjútvrh. hafi farið með rangt orð um það.
Ólafur Ragnar Grímsson(andsvar): Virðulegi forseti. Við höfum heyrt mikil tíðindi í salnum í dag. Það er ljóst að þau eiga eftir að hafa afgerandi áhrif á margt í okkar málefnum og í íslenskum stjórnmálum. Ég stóð upp til þess að koma þeirri frómu ósk á framfæri við hæstv. utanrrh. að hann færi sér hægt í túlkanirnar, biði bara rólegur án þess að vera að segja mikið á þessari stundu og gæfi okkur öllum tækifæri til þess að ræða saman um þessi mál áður en hann færi framá völlinn til að lýsa…
Ólafur Ragnar Grímsson(andsvar): Virðulegi forseti. Við höfum heyrt mikil tíðindi í salnum í dag. Það er ljóst að þau eiga eftir að hafa afgerandi áhrif á margt í okkar málefnum og í íslenskum stjórnmálum. Ég stóð upp til þess að koma þeirri frómu ósk á framfæri við hæstv. utanrrh. að hann færi sér hægt í túlkanirnar, biði bara rólegur án þess að vera að segja mikið á þessari stundu og gæfi okkur öllum tækifæri til þess að ræða saman um þessi mál áður en hann færi framá völlinn til að lýsa hvað nú. Það er t.d. ekki rétt lýsing að segja að þetta sé bara vandamál Evrópubandalagsins nema afstaðan sé sú að EFTA ætli alls ekki að breyta samningnum. Sé það afstaða EFTA að segja skilyrðislaust: Við ætlum ekki að breyta samningnum er hægt að segja hér eins og utanrrh. sagði: Þetta er bara vandamál Evrópubandalagsins. Um leið og EFTA fer að ljá máls á því að breyta samningnum í samræmi við niðurstöðu Evrópudómstólsins verður málið vandamál EFTA. Og hvað er það sem hér er verið að tala um? Ef maður ræður að líkum þá er verið að tala um þá kröfu Evrópudómstólsins að fá fulla lögsögu, endanlega og afgerandi, yfir öllum þeim efnahagsmálum í EFTA-löndunum sem samið er um í Evrópsku efnahagssvæði. Þar með yrði Evrópudómstóllinn æðsta dómsvald Íslands á mjög stórum sviðum í okkar þjóðfélagi. Þess vegna held ég að skynsamlegast væri hjá öllum að vera ekki með miklar yfirlýsingar á þessu stigi. Ég vil koma þeirri ósk til hæstv. utanrrh. að nú bíði menn með hin stóru orðin og ræði saman um þá afstöðu sem tekin verður í framhaldi af þessum tíðindum.
Steingrímur J. Sigfússon(andsvar): Hæstv. forseti. Það liggur nú í hlutarins eðli að erfitt er að veita andsvar við ræðu manns sem er rokinn burt úr fundarsalnum. Ég held að ég hljóti að fara fram á að hæstv. utanrrh. komi hér aftur. Honum var ljóst að ekki færri en þrír þingmenn höfðu beðið um að fá að veita andsvar við ræðu hans en tók samt strikið út úr salnum, henti tösku sinni í stól í hliðarbergi og hvarf á braut. (Gripið fram í.) Ég á ekkert vantalað við hæstv. forseta um þetta mál, ég…
Steingrímur J. Sigfússon(andsvar): Hæstv. forseti. Það liggur nú í hlutarins eðli að erfitt er að veita andsvar við ræðu manns sem er rokinn burt úr fundarsalnum. Ég held að ég hljóti að fara fram á að hæstv. utanrrh. komi hér aftur. Honum var ljóst að ekki færri en þrír þingmenn höfðu beðið um að fá að veita andsvar við ræðu hans en tók samt strikið út úr salnum, henti tösku sinni í stól í hliðarbergi og hvarf á braut. (Gripið fram í.) Ég á ekkert vantalað við hæstv. forseta um þetta mál, ég hef ekkert út á fundarstjórn hæstv. forseta að setja. Það er hæstv. utanrrh. sem ég ætlaði að veita andsvar. Ég bíð því, vona að klukkan verði stillt á nýjan leik þegar hæstv. utanrrh. gengur í salinn þannig að ég geti komið mínu andsvari á framfæri, ekki nema ég eigi að ávarpa töskuna. Það er að vísu ljóst að töskur gegna mikilvægu hlutverki í lífi hæstv. utanrrh. og ýmislegt hendir þær, en ég held að þær hafi ekki enn fengið þann status að tala máli hans og hlýða á andsvör þingmanna nema þá fyrst nú. (Gripið fram í.) Það er fullt samkomulag milli forseta og ræðumanns um það að klukkan verði stillt upp á nýtt. (Forseti:Það er þegjandi samkomulag á milli hv. 4. þm. Norðurl. e. og forseta að bíða komu hæstv. utanrrh. svo að hann geti heyrt andsvarið sem hann á von á frá hv. þm.) --- Hæstv. forseti. Ég vona að utanrrh. sé ekki kominn upp á Akranes eða annað lengra þannig að ég fái ekki verk í fæturna að bíða eftir honum.(Gripið fram í: Hann er á rauðu ljósi.) (Forseti:Þá er þetta þegjandi samkomulag forseta og hv. 4. þm. Norðurl. e. rofið með því að hv. 4. þm. Norðurl. e. veitir andsvar við ræðu hæstv. utanrrh.)
Já, það gleður mig stórlega, virðulegur forseti, að hæstv. utanrrh. skuli kominn í salinn á nýjan leik og ég vona að framvegis leiðist honum ekki svo mjög inni í þingsalnum að hann þurfi að taka strikið út þó svo að þrír hv. þm. hafi beðið um orðið og hyggist nota rétt sinn til að veita andsvar við ræðu hans.
Ég taldi sjálfsagt að hreyfa þessu máli úr því að þingið átti orðastað við hæstv. utanrrh. og óhjákvæmilegt var að mínu mati að nota þetta tækifæri til þess að taka málið upp og gera það heyrinkunnugt, en að sjálfsögðu eru engin tök á að ræða það efnislega fyrr en menn hafa haft fyllri fregnir af því sem er á ferðinni.
Að öðru leyti lýtur andsvar mitt að því að ég bið hæstv. utanrrh. nú sem endranær að hafa rétt eftir. Ég fullyrti ekkert um rangar upplýsingar sem sem veittar höfðu verið þinginu. Ég sagði að ekki hefði reynst það hald í hlutunum sem gefið hefði verið í skyn í hverju málinu á fætur öðru í sambandi við samningana. Ég var þar að vitna t.d. til niðurstöðu Lúxemborgarfundarins fyrri snemmsumars þegar komið var heim með lúðrablæstri og söng og mikill ávinningur og sigur básúnaður í hið fyrra sinnið, en síðan reyndust ekkiinnstæður fyrir því öllu sem þar hafði verið sagt.
Í annan stað komu menn aftur heim sigurreifir og gáfu fyllilega til kynna, sbr. ummæli og afstöðu hagsmunasamtaka í sjávarútvegi, að tiltekinn árangur hefði náðst í samningum. Það reyndist því miður ekki það hald í því efni eins og menn höfðu gefið í skyn og nú er í þriðja sinnið komin fram a.m.k. uppákoma af því tagi í samningaferlinu sem setur óumdeilanlega mikið strik í reikninginn. Ég forðaðist að láta efnislega afstöðu mína koma fram enda engin efni til að móta hana nú, hafandi eingöngu skyndifregnir af þessum atburðum. En ég mótmæli því að hæstv. utanrrh. rangfæri orð mín og snúi út úr þeim. Ég er ekki þar með að segja að ég hafi ekki innstæður til þess að taka dýpra í árinni en ég gerði.
Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson)(andsvar): Virðulegi forseti. Ég tek fram að ég tel leiðréttingar hv. þm. fyllilegar gildar.
Halldór Ásgrímsson(andsvar): Virðulegur forseti. Ég skal láta það vera að tala um fortíðina í þessu mikilvæga máli þó það væri vissulega ástæða til þess. Það sem getur orðið mikilvægast við þessi tíðindi sem nú eru komin og ef þau eru skoðuð í ljósi þeirrar staðreyndar að Evrópubandalagið hefur ákveðið að flýta því að hefja viðræður við ákveðnar EFTA-þjóðir um aðild að Evrópubandalaginu er að ekki er ólíklegt að fleiri EFTA-þjóðir muni ákveða að flýta sér sem mest til þeirra viðræðna,…
Halldór Ásgrímsson(andsvar): Virðulegur forseti. Ég skal láta það vera að tala um fortíðina í þessu mikilvæga máli þó það væri vissulega ástæða til þess. Það sem getur orðið mikilvægast við þessi tíðindi sem nú eru komin og ef þau eru skoðuð í ljósi þeirrar staðreyndar að Evrópubandalagið hefur ákveðið að flýta því að hefja viðræður við ákveðnar EFTA-þjóðir um aðild að Evrópubandalaginu er að ekki er ólíklegt að fleiri EFTA-þjóðir muni ákveða að flýta sér sem mest til þeirra viðræðna, sérstaklega ef það liggur fyrir að dómstólaákvæðið verði með þeim hætti að það líkist því sem gildir innan Evrópubandalagsins sjálfs. Ég tel að það sé það versta við þessi tíðindi að sú staða getur áreiðanlega komið upp því að það hefur heyrst að jafnvel þjóðir eins og Sviss hyggist nú sækja um aðild að Evrópubandalaginu. Því er ekki ólíklegt að samningarnir um hið Evrópska efnahagssvæði muni renna út í sandinn í framhaldi af þessari uppákomu og því er mjög mikilvægt að vel sé haldið á málum frá EFTA-hliðinni. En það er óþolandi hvernig mál ber að í þessu alvarlega og mikilvæga máli. Það er nánast undantekningarlaust að þau komi inn á borð þingmanna í gegnum fjölmiðla. Ekki virðist vera hægt að byrja á því að ræða alvarleg mál í þessu sambandi í utanrmn. landsins, hvorki í þessu tilviki né í neinu öðru tilviki hvort sem það er Evrópubandalaginu að kenna eða ríkisstjórn Íslands. Annaðhvort kemur það beint í gegnum fréttir frá Evrópubandalaginu eða frá ríkisstjórn Íslands, beint í gegnum fréttir, en almennt ekki inn í utanrmn.
Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson)(andsvar): Virðulegi forseti. Það er ekki svar, öllu heldur árétting. Ég er sammála því sem hv. þm. Halldór Ásgrímsson sagði um alvöru þessa máls og ég vil undirstrika það sem hann sagði um það hvernig mál berast frá Evrópubandalaginu. Rétt er að ég upplýsi að það hafi með formlegum hætti verið tilkynnt fastafulltrúum EFTA-ríkjanna í Brussel að þeir voru beðnir um að vera í viðbragðsstöðu nk. sunnudag til þess að veita viðtöku niðurstöðum dómstólsins…
Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson)(andsvar): Virðulegi forseti. Það er ekki svar, öllu heldur árétting. Ég er sammála því sem hv. þm. Halldór Ásgrímsson sagði um alvöru þessa máls og ég vil undirstrika það sem hann sagði um það hvernig mál berast frá Evrópubandalaginu. Rétt er að ég upplýsi að það hafi með formlegum hætti verið tilkynnt fastafulltrúum EFTA-ríkjanna í Brussel að þeir voru beðnir um að vera í viðbragðsstöðu nk. sunnudag til þess að veita viðtöku niðurstöðum dómstólsins sem yrðu afhentar þá með formlegum hætti.
Það sem síðan hefur gerst er augljóslega það að einhvers staðar úr afkimum bandalagsins hefur niðurstöðunum verið lekið. Við skulum enn hafa fyrirvara á okkur um það hversu nákvæmur sá fréttaflutningur er því að oft hefur hann ekki reynst vera áreiðanlegur þegar farið er ofan í saumana á smáatriðum en þessu hefur verið lekið úr kerfinu þrátt fyrir það að framkvæmdastjórn Evrópubandalagsins hafði boðað formlega afhendingu á niðurstöðunum degi síðar. Þetta skýrir að sjálfsögðu það hvers vegna þetta er komið hér tilfjölmiðla eins og annars staðar án þess að stjórnvöld í nokkru einasta EFTA-landi hafi fengið um það vísbendingu.
Ingibjörg Sólrún Gísladóttir(andsvar): Forseti. Ég ætla ekki að gera þær fréttir sem hingað hafa verið bornar inn að umræðuefni. Ég held að málið þurfi miklu ítarlegri umræðu en hér getur farið fram undir þeim dagskrárlið sem þetta mál er rætt núna en mig langaði aðeins til þess að upplýsa það að í byrjun vikunnar vorum við nokkrir þingmenn frá Alþingi staddir á fundi með þingmönnum Evrópubandalagsins og síðan með þingmannanefnd EFTA. Þá kom fram á fundi með þingmannanefnd Evrópubandalagsins,…
Ingibjörg Sólrún Gísladóttir(andsvar): Forseti. Ég ætla ekki að gera þær fréttir sem hingað hafa verið bornar inn að umræðuefni. Ég held að málið þurfi miklu ítarlegri umræðu en hér getur farið fram undir þeim dagskrárlið sem þetta mál er rætt núna en mig langaði aðeins til þess að upplýsa það að í byrjun vikunnar vorum við nokkrir þingmenn frá Alþingi staddir á fundi með þingmönnum Evrópubandalagsins og síðan með þingmannanefnd EFTA. Þá kom fram á fundi með þingmannanefnd Evrópubandalagsins, og þar var m.a. staddur Cohen frá framkvæmdanefnd EB, að framkvæmdanefndin fengi niðurstöður frá dómstólnum þann 13. des. sem var í gær og ég held að öllum megi vera það ljóst á þeim tímum upplýsinga sem við lifum, þegar hlutir gerast hratt og upplýsingar breiðast fljótt að fréttir um þetta hlytu að fara út fyrr en á sunnudegi, þ.e. það líði þarna einn eða tveir sólarhringar án þess að nokkuð færi út um þær niðurstöður sem dómstóllinn komst að. Ég vil því lýsa því yfir að mér finnst dálítið sérkennilegt ef EFTA hefur ætlað að bíða rólegt fram til morgundagsins eftir niðurstöðum sem áttu að liggja fyrir frá dómstólnum í gær.
Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson)(andsvar): Virðulegi forseti. Ég sagði ekkert um það að EFTA ætlaði að bíða rólegt. Það sem ég var að segja frá var að framkvæmdastjórn Evrópubandalagsins hafði tilkynnt með formlegum hætti að hún, framkvæmdastjórnin, ætlaði að afhenda niðurstöður dómstólsins með formlegum hætti á sunnudag. Það var allt og sumt sem ég sagði.
Frsm. utanrmn. (Eyjólfur Konráð Jónsson): Hæstv. forseti. Það er mér ánægja að lýsa því yfir --- og fá væntanlega að vera síðastur á mælendaskrá --- að umræðan í dag hefur verið mjög ánægjuleg og málefnaleg. Það er auðvitað gleðiefni að við erum í meginatriðum sammála um þetta mál sem hefur verið til umræðu þó að ekki geti ég nú samþykkt allt sem hér var sagt eða hálfsagt, en ég held að við getum glaðist yfir sameiginlegu starfi okkar. Hitt er annað mál að tíðindi hafa borist sem út af fyrir…
Frsm. utanrmn. (Eyjólfur Konráð Jónsson): Hæstv. forseti. Það er mér ánægja að lýsa því yfir --- og fá væntanlega að vera síðastur á mælendaskrá --- að umræðan í dag hefur verið mjög ánægjuleg og málefnaleg. Það er auðvitað gleðiefni að við erum í meginatriðum sammála um þetta mál sem hefur verið til umræðu þó að ekki geti ég nú samþykkt allt sem hér var sagt eða hálfsagt, en ég held að við getum glaðist yfir sameiginlegu starfi okkar.
Hitt er annað mál að tíðindi hafa borist sem út af fyrir sig koma mér ekkert á óvart, að nýjar hræringar séu hjá þeim Evrópubandalagsmönnum sem muni leiða til þess, eins og hæstv. utanrrh. raunar sagði, að dráttur verði á framgangi mála og ekkert verði undirskrifað af einu tagi eða neinu og ég harma það ekki. Ég held að við þurfum meiri umhugsunarfrest og það sé af hinu góða að málinu sé frestað.
Það var beðið um fundi í utanrmn. Það vill svo vel til að hann hafði þegar verið boðaður út af öðru máli og verður haldinn nú þegar svigrúm gefst.