Samningur um Evrópskt efnahagssvæði og þingleg meðferð hans

Steingrímur Hermannsson: Herra forseti. Ég hef fyrir hönd stjórnarandstöðunnar beðið um þessa umræðu um samninginn um hið Evrópska efnahagssvæði. Við ákváðum að gera það með tilliti til þess að hæstv. utanrrh. hefur tilkynnt að hann hyggist undirrita þennan samning 2. maí nk. Þetta virðist vera eina tækifærið sem Alþingi hefur til að ræða þennan samning ítarlega, við vonum að hér verði ítarlegar umræður í dag, og við munum leita eftir upplýsingum um ýmsa þá þætti sem ekki hafa enn þá verið upplýstir í sambandi við þennan viðmikla samning.

Ég hef afhent hæstv. utanrrh. nokkrar spurningar sem ég mun koma að síðar og að sjálfsögðu fyrst og fremst halda mig við. En þó finnst mér ástæða til þess að rekja í upphafi bæði aðdraganda samningsins og sömuleiðis ýmsar þær breytingar sem hafa orðið á grundvallarskilyrðum þess að slíkur samningur verði gerður frá því við, hæstv. utanrrh. og fleiri sem þá sátum í ríkisstjórn, ákváðum að ganga til samstarfs við hin EFTA-ríkin um samning við EB um Evrópskt efnahagssvæði. Sú ákvörðun var tekin á grundvelli ræðu sem framkvæmdastjóri Evrópubandalagsins, Delors, hélt í janúar 1989, ræðu sem var mikið kynnt og umrædd. Það var þá grundvallaratriði hjá framkvæmdastjóra Evrópubandalagsins að gengið skyldi tilsamninga af tveimur jöfnum aðilum, tveimur stoðum sem væru jafnsterkar undir væntanlegu Evrópsku efnahagssvæði. Það var ein meginforsenda fyrir tillögu Delors að þessar stoðir yrðu jafnsterkar, ekki væri mismunað á milli þessara tveggja aðila. Þetta yrði samningur á milli tveggja jafnháttsettra aðila. Þetta yrði samningur þar sem aðilarnir tveir, annars vegar EB og hins vegar EFTA, yrðu jafnáhrifamiklir. Þetta er grundvallaratriði og það verða menn að hafa í huga þegar rætt er um hina tveggja stoða lausn sem Delors lagði til á fundinum.

Nú hefur æðimargt breyst og ég ætla að rekja það hér í nokkrum orðum. Að vísu hefur hæstv. utanrrh. lýst því yfir að samningurinn sé mjög góður og hann hefur lýst yfir mikilli ánægju með hann og mikilvægi hans fyrir Íslendinga. Ég get út af fyrir sig tekið undir það að samningurinn er afar mikilvægur og trúlega sá mikilvægasti sem við Íslendingar höfum gengið til, líklega allt frá því að Gamli sáttmáli var gerður. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að þessi samningur geti einnig, ef ekki er rétt á málum haldið, orðið örlagaríkur fyrir okkur Íslendinga, líklega engu síður en sá samningur sem ég nefndi í upphafi. Hæstv. utanrrh. hefur jafnvel tekið svo djúpt í árinni að hann hefur tekið sér þau orð í munn, að vísu orð annars manns, starfsfélaga síns, og sagt að við Íslendingar höfum náð þessum samningi þannig að við höfum fengið ,,allt fyrir ekkert. Það er áreiðanlega ekki rétt lýsing og blindur maður sem heldur því fram að Íslendingar hafi í þessum samningi fengið ,,allt fyrir ekkert. Ég efa líka að Evrópubandalagið sjálft líti þannig á þennan samning.

Ég hef nýlega fengið í hendurnar greinargerð sem talsmaður framkvæmdastjórnar Evrópubandalagsins, Van der Pas, hefur gefið utanríkismálanefnd Evrópubandalagsins. Þykir mér ástæða til að rekja með nokkrum orðum hvernig þessi talsmaður framkvæmdastjórnar Evrópubandalagsins lítur á samninginn, að sjálfsögðu frá þeirra sjónarhóli. Með leyfi forseta, vil ég lesa nokkur atriði úr þessari skýrslu. Þar segir m.a. á bls. 3 fyrir þá sem hafa hana fyrir framan sig en þeir munu, hygg ég, ekki vera margir:

,,Í fyrsta lagi hafa EFTA-ríkin samþykkt í megindráttum viðeigandi lög og reglur bandalagsins í heild sinni með tilliti til allra þátta sem eru mikilvægar við sköpun hins fjórþætta frelsis. EFTA-ríkin hafa einnig gengist undir það að láta allar reglur bandalagsins um samkeppni gilda í EFTA-ríkjunum með sömu aðferð og beitt er í bandalaginu, þ.e. í krafti sjálfstæðrar stofnunar, eins og framkvæmdastjórnar bandalagsins, með samsvarandi reglum og umboði. Ég hef velt því dálítið fyrir mér hvað þetta þýðir: ,,Í krafti sjálfstæðrar stofnunar, eins og framkvæmdastjórnar bandalagsins, með samsvarandi reglum og umboði.

Framkvæmdastjórn Evrópubandalagsins hefur yfirþjóðleg völd og satt að segja gífurlega mikil völd. Framkvæmdastjórn Evrópubandalagsins hefur rétt til þess að stjórna með tilskipunum sem eru víðtækari hygg ég en nokkur önnur þjóðstjórn hefur. Það er jafnframt yfirlýst stefna framkvæmdastjórnar Evrópubandalagsins og leiðtoga margra EB-ríkjanna að þessi yfirþjóðlegu völd skuli auka. Í þessari greinargerð eru síðan rakin ýmis þau svið þar sem lög Evrópubandalagsins eru upp tekin. Hér segir m.a.:

,,Mörg EFTA-ríkjanna eru á þeirri skoðun að innan þeirra gildi strangari kröfur, t.d. að því er varðar útblástursloft frá farartækjum og því höfum við samþykkt aðlögunartíma svo að EFTA-ríkin geti lagað sig að okkar löggjöf á þessu sviði. Frá 1. janúar 1995 mun frelsi til flutninga einnig ríkja í þessum efnum hvað sem á dynur.``

Er það virkilega svo að löggjöf EB-ríkjanna, sem gengur langtum skemur en t.d. löggjöf Norðurlandanna --- reyndar hygg ég hjá mörgum töluvert skemur en almennt er talið nauðsynlegt í heiminum í dag vegna umhverfisverndar og vegna mengunar --- eigi að gilda hér á landi eftir 1. janúar 1995 hvað sem á dynur?

Þá segir um einkasölu, og er athyglisvert þegar við hugleiðum að hér er t.d. Áfengis- og tóbakseinkasalan starfandi:

,,Annað mikilvægt svið er einkasala. EFTA-ríkin hafa samþykkt að löggjöf bandalagsins gildi og öll einkasala sé í samræmi við 37. gr. Rómarsáttmálans. Í þessu felst að öll viðskiptastarfsemi slíkra einkasölufyrirtækja sem byggir á mismunun skuli lögð niður. Gildistökudagur þessa ákvæðis er 1. janúar 1993 sem er sami dagur og samningurinn öðlast gildi.``

Þetta er mjög athyglisverð yfirlýsing hjá talsmanni framkvæmdastjórnarinnar og reyndar finnst mér allt annað en við höfum heyrt á hinu háa Alþingi í fyrri umræðum um þennan samning.

Um undirboð er fjallað á athyglisverðan máta. Ég vil líka leyfa mér að lesa það:

,,Í raun er hér um að ræða einhliða aðgerð af hálfu bandalagsins. Mikilvægasti þátturinn í þessu sambandi snýst um það hvort EFTA-ríkin taki upp viðeigandi lög og reglur bandalagsins í heild sinni. Ef ekki, fellir bandalagið réttindi EFTA-ríkjanna úr gildi.``

Hér er enginn vafi. Hér lýsir talsmaðurinn því yfir að ef EFTA-ríkin hlýði ekki verði réttindi EFTA-ríkjanna felld úr gildi og það eru EB-lögin sem skulu ráða í sambandi við undirboð. Um samninga við þriðja ríki segir, með leyfi forseta:

,,Niðurstaðan varð sú að bandalagið eitt heldur rétti sínum til frumkvæðis í þessum efnum. Samningaviðræður við þriðju lönd fara fram á vegum bandalagsins og í hvert sinn sem bandalagið kemst að samkomulagi ná EFTA-ríkin einnig samkomulagi. Þó svo þetta gerist samkvæmt löggjöf þeirra og þau undirriti samkomulagið sjálf verður það bandalagið sem ákvarðar innihald samkomulagsins í samræmi við umboð sem fengið er samkvæmt málsmeðferð bandalagsins.``

Hér er talað tæpitungulaust, það skal vera Evrópubandalagið sem ákveður hvernig samskiptum viðþriðja ríki skal háttað. Á þessu væri fróðlegt að fá nánari skýringar því a.m.k. ég hef trúað því hingað til að samskipti við þriðja ríkið væri algjörlega utan þessa samnings og væri reyndar einn kosturinn við þennan samning, t.d. umfram það að gerast aðili að Evrópubandalaginu, að við værum fullkomlega frjálsir að haga okkar samskiptum við þriðja ríki eins og við sjálfir kysum.

Um heilbrigði dýra og plantna segir: ,,Í samningnum sjálfum tekur EFTA upp löggjöf bandalagsins um heilbrigði dýra og plantna. Að því er varðar löggjöf um heilbrigði dýra er hér um að ræða alla löggjöf að undanskildum þáttum sem tengjast þriðju löndum og fjárhagslegum reglum innan bandalagsins.``

Ég ræddi töluvert í einni umræðu um þær heilbrigðisreglur sem við gengjumst þarna undir og ég taldi mig fá þau svör að þar væri um undanþágu fyrir okkur Íslendinga að ræða. Það kemur ekki fram í þessari skýrslu Van der Pas og væri að sjálfsögðu mjög fróðlegt að fá einhverjar upplýsingar um það.

Fleira mætti að sjálfsögðu tína upp því hér kennir margra grasa. Ég ætla aðeins að nefna þrjú atriði enn um þá reglu sem liggur til grundvallar þessum samningum að EB-lög skuli ráða. Um sjóflutninga segir: ,,Hvað sjóflutninga varðar öðlast meginreglur þær sem bandalagið beitir sér fyrir í þeim efnum gildi í EFTA-ríkjunum án þess að EFTA-ríkin komi við sögu við framkvæmd þessa málaflokks innan bandalagsins.``

Hér segir um fólksflutninga: ,,Að því er varðar flutninga fólks öðlast viðeigandi lög og reglur bandalagsins gildi í EFTA-ríkjunum. Meginundantekningin er í formi fimm ára aðlögunartímabils að því er varðar Sviss og Liechtenstein.``

Nú munum við það báðir, hæstv. utanrrh., að þetta var einn af fyrirvörunum sem við vorum með. Að vísu vildum við ekki fimm ára aðlögunartíma en þess er hvergi getið hér að Ísland hafi haft nokkurn fyrirvara í sambandi við fólksflutninga. Hér er fullyrt að reglur EB taki gildi í EFTA-ríkjunum og síðast í Sviss og Liechtenstein, þó innan fimm ára.

Um jaðarmálefni er hér töluvert fjallað og segir þar: ,,Auk fjórfrelsisins eru jaðarmálefnin: EFTA-ríkin taka upp löggjöf okkar hvenær sem nauðsyn krefur þegar jaðarmálefnin hafa áhrif á samkeppnisstöðu fyrirtækja. T.d. má nefna félagslega sviðið, umhverfismálalöggjöf og félagsrétt þar sem löggjöf bandalagsins mun öðlast gildi í heild sinni í EFTA-ríkjunum.``

Aðeins þessar tilvísanir sem ég hef lesið upp sýna svo verður ekki um villst að þarna er ekki um tveggja stoða lausn í samskiptum EFTA og EB að ræða. Það er ekki nema ein stoð, hitt er bara hækja. Hér kemur mjög greinilega fram og það er grundvallaratriði að öll lög EB eiga að gilda innan EFTA, þ.e. þau sem varða fjórfrelsið og jaðarmálefnin. Við vissum að mjög var sótt á að svo yrði en mér skildist a.m.k. að í sumum tilfellum, eins og t.d. í heilbrigðismálum og hollustumálum, mundi EB breyta sínum lögum í tímanna rás að vísu og þá til samræmis við það sem er í EFTA-ríkjunum. Við getum ekki gert athugasemd við það þó að lög verði látin gilda sem eru til bóta og eru til framfara en við hljótum að gera athugasemdir við það þegar lakari lög, sem skemmra eru komin á ýmsum sviðum, eru látin gilda fyrir samstarf þessara tveggja samtaka.

Í þessari greinargerð er einnig fjallað um þær undanþágur sem eru veittar. Ég hef leitað hér töluvert að undanþágum okkar Íslendinga og ég finn getið um eina. Það er æðioft getið um ýmsa fyrirvara hjá Sviss og öðrum þjóðum. En það er einn hér sem varðar okkur Íslendinga og hann er um sjávarútveginn að sjálfsögðu og þar er tekið á nokkuð athyglisverðan hátt til orða. Önnur mikilvæg undantekning, og hér er um að ræða ósvikna undantekningu og gildir um sjávarútveg, en samkvæmt henni verður fjárfesting í þeirri grein á Íslandi og í Noregi háð gildandi innanlandslöggjöf.

Þetta telur sem sagt talsmaður framkvæmdastjórnarinnar einu ósviknu undanþáguna. Þar á undan talar hann um heimildir til landakaupa og getur eingöngu um það að Svisslendingar hafi haft þar fyrirvara og vilji fimm ára aðlögun á þessum tímum. Þessi fyrirvari Svisslendinga á einkum við um kaup á landi eins og þarna er orðað. Að vísu skal þess getið að á einum stað fann ég á undanþágu Íslands minnst. Það er í sambandi við viðskiptafrelsi. Þar segir: ,,Á þessu sviði er einnig mjög smávægileg undantekning. Íslendingar vilja halda takmörkunum á einu litlu sviði.`` --- Hann fer ekki nánar út í það hvert það svið kunni að vera.

Annað afar mikilvægt atriði í þessu öllu saman er ný löggjöf og nýjar tilskipanir sem koma frá EB, hvort sem það er frá EB-þinginu eða frá framkvæmdastjórn EB eða sem niðurstaða dómstólsins. Þar höfum við trúað því, og ég vona svo sannarlega að það sé rétt að engar slíkar tilskipanir, engin slík lög, hafi gildi innan EFTA-ríkjanna nema þær hafi hlotið samþykki viðkomandi ríkis. Það hafi sem sagt sérhvert EFTA-ríki neitunarvald. Það er erfitt að lesa það út úr þessari skýrslu talsmannsins og ég ætla, með leyfi forseta, að fara yfir nokkur atriði í þessu sambandi. Þar er fjallað um sameiginlegu nefndina og ráðherranefnd EES. Þar segir: ,,Sameiginlega nefndin verður í raun sá framkvæmdaaðili sem tekur ákvarðanir sem skulu gilda innan EES. Er það svo að sameiginlega nefndin sé orðin yfirþjóðleg stofnun og ákvarðanir hennar séu bindandi fyrir öll lönd innan EES? ,,Mikilvægt er að hafa hugfast að EES tekur yfir bandalagslöggjöf og hefur engan frumkvæðisrétt, EES hefur ekki heldur tillögurétt upp á sitt einsdæmi. Ákvörðunin hefur því áður farið um öll málsmeðferðarstig í bandalaginu. Þetta fjallar sem sagt um nýjar ákvarðanir, nýja hluti, breytingar á því sem menn vilja gera á EES-samningnum.

Hér segir enn: ,,Mikilvægt er að EFTA-ríkin fái á tilfinninguna að þau eigi hlutdeild að þessu. Ljóst er að það er afar óþægilegt fyrir EFTA-ríkin að standa frammi fyrir gerðum hlut. Þetta er eflaust rétt hjátalsmanninum. Hér segir jafnframt: ,,Ef ótvíræð þörf krefur og ef það er bandalaginu í hag má framkvæmdastjórnin í framtíðarviðræðum sínum hafa hliðsjón af athugasemdum sem EFTA-ríkin gera en að sjálfsögðu að teknu tilliti til málsmeðferðar bandalagsins. Framkvæmdastjórnin má í góðvilja sínum taka tillit til þess sem EFTA-ríkin kunna að kjósa að gera athugasemd við.

Hér er svo langur kafli sem fjallar um nefndafræði sem ég ætla ekki að fara að þreyta þingmenn á en það er engin furða þó það sé orðin sérstök fræðigrein innan EB því nefndirnar munu vera orðnar 2.000 og kann enginn skil á skipulagi þeirra og reyndar hygg ég fjölda. En hann fjallar um það hér nokkuð og þátttöku EFTA-ríkjanna í því. Þar segir m.a.: ,,Allt þetta verður óbreytt og ekkert pláss fyrir EFTA-ríkin í þessum nefndum. EFTA-ríkin telja að þau séu afskipt en ljóst er að þau verða að halda sig utan við innri málsmeðferð bandalagsins. Við teljum að EFTA-ríkin geti notið góðs af því að sitja fundi þeirra sem áheyrnarfulltrúar án atkvæðisréttar þar sem allt vald er í raun í höndum bandalagsins og það tekur allar helstu ákvarðanir, jafnvel þar sem fyrirtæki EFTA-ríkjanna eiga í hlut.`` Svo segir hér á einum stað: ,,Í þessu sambandi hefur einnig verið ákveðið að EFTA-ríkin fái að vera viðstödd í áheyrnarstöðu í einni ákveðinni ráðgjafarnefnd um hringamyndun.

Hvað ákvarðanatöku varðar í sameiginlegu nefndinni göngum við út frá því að EFTA-ríkin taki upp löggjöf bandalagsins. Til þess að svo verði leggjum við viðeigandi löggjöf fram í sameiginlegu nefndinni.`` Síðan segir að ef þau kjósa að gera það ekki þá getur bandalagið fellt úr gildi réttindi EFTA og gert tiltekna hluta samningsins óvirka. Þetta er satt að segja ekki falleg lesning, ég held að allir geti verið mér sammála um það.

Hér er einnig fjallað um öryggisákvæðin sem menn binda nokkrar vonir við. Þar er gert heldur lítið úr þeim ákvæðum, ég ætti kannski heldur að segja mjög lítið, þau eru fremur almenns eðlis. Tilefni skírskotunar EFTA-ríkis til öryggisákvarðana er í raun mál viðkomandi EFTA-ríkisins sjálfs. Það segir: ,,En frelsi bandalagsins í þessum efnum er til jafns við frelsi EFTA. Í hvert sinn sem öryggisákvæðin valda misvægi höfum við rétt til að fá það misvægi leiðrétt með því að grípa til gagnráðstafana. Slíkt Demóklesarsverð mun án efa fá EFTA-ríkin til að gjörhugsa þær ráðstafanir sem þau hyggjast grípa til.``

Ég skal ekki lengja þetta og raunar má segja að eftir þennan lestur er nánast sjálfgefið að snúast algjörlega gegn þessum samningi. Ég ímynda mér þó að yfirlýsing hæstv. utanrrh. um ágæti þessa samnings og að menn fengju allt fyrir ekkert og lýsing þessa manns, sem ég hef hér farið yfir, séu báðar nokkuð öfgakenndar. Ég ímynda mér að sannleikurinn sé einhvers staðar þarna mitt á milli. Að sjálfsögðu höfum við ekki fengið allt fyrir ekkert en engu að síður þá hljóta ýmsar þær yfirlýsingar sem hér koma fram að valda okkur verulegum áhyggjum. Það er ekki síst með tilliti til þess sem ég hef ákveðið, eins og ég sagði áðan, og við í stjórnarandstöðunni, að leggja fyrir hæstv. utanrrh. nokkrar spurningar.

Þegar við gengum til þessara viðræðna í mars 1989 lagði ég fram fyrir hönd ríkisstjórnarinnar ýmsa fyrirvara þegar í upphafi viðræðnanna, þ.e. á leiðtogafundinum í Ósló í mars 1989. Sumir þessara fyrirvara eru tryggðir, a.m.k. einn skulum við segja þar sem viðurkennt er, eins og ég las upp áðan úr skýrslu talsmannsins, að fyrirvarinn um að eigi skuli vera erlend fjárfesting í sjávarútvegi er viðurkenndur. En hvað um aðra? Ég hef skráð á þetta blað full yfirráð yfir auðlindum landsins og spurningar sem því við koma. Ég hef reyndar talið þar einnig með fiskimiðin og sjávarútveginn og vil í því sambandi einkum spyrja að því hvort nokkrar hugmyndir séu hjá ríkisstjórninni um breytingar á þeim lögum sem við samþykktum fyrir rúmu ári sem banna erlendum aðilum að fjárfesta í íslenskum sjávarútvegi.

Þá vil ég spyrja um orkulindirnar. Ætíð hefur verið samkomulag um það að orkulindir landsins skuli vera á eigin hendi. Það fékkst ekki viðurkennt í viðræðum við EB en hins vegar kom í ljós að eins lengi og við höldum orkulindunum eða nýtingu þeirra í hendi opinberra aðila muni þau yfirráð ekki vefengd. Með öðrum orðum er það í raun samþykkt að hvert ríki getur haft slíka nýtingu bundna við opinbera aðila.

Hvað þá um hugmyndir ríkisstjórnarinnar um að einkavæða orkufyrirtækin? Að vísu er hæstv. forsrh. ekki hér staddur en að öllum líkindum getur hæstv. utanrrh. upplýst okkur um það. Mun ríkisstjórnin gefa þá yfirlýsingu að hún falli frá því ákvæði í hvítu bókinni að einkavæða orkufyrirtækin? Um leið og þau eru einkavædd er erlendum aðilum boðið að fjárfesta og kaupa hlutafé í þessum orkufyrirtækjum engu að síður en íslenskum, því eins og allir þekkja þá liggur til grundvallar jafnrétti einstaklinga og fyrirtækja á öllu EES-svæðinu.

Hvað um frv. sem áskilur ríkinu einkarétt til að virkja jarðvarmann fyrir neðan ákveðið dýpi? Hvenær er von á því frv.? Við höfum séð það á listanum að frv. frá iðnrh. er væntanlegt. Er það frv. sem tryggir að svo verði?

Mjög stór fyrirvari sem við höfðum í sambandi við fjármagnsflutninga var að takmarka yrði heimildir útlendinga til að kaupa hér land. Við töldum að eingöngu ætti að binda það við land sem væri nauðsynlegt vegna fyrirtækja sem hér yrðu stofnuð með erlendum aðilum en land í öðru skyni yrði ekki selt erlendum aðilum. Hvað um lög, sem ég veit að hæstv. utanrrh. var í fyrri ríkisstjórn mjög meðmæltur að yrðu sett og tryggðu að um slík landakaup gæti ekki orðið að ræða?

Við vorum líka ákveðin í því að fallast ekki á yfirþjóðlegar stofnanir en féllumst að vísu á sameiginlegan dómstól enda töldum við það vera bestu leiðina til að leysa ágreiningsmál.

En nú hefur flogið fyrir að einhverjar meirihlutaákvarðanir EES-ráðsins, EFTA-ráðsins eðaEES-nefndarinnar, kunni að verða bindandi fyrir viðkomandi ríki og vil ég gjarnan fá upplýst um hvaða ákvarðanir er þar að ræða. Sömuleiðis hefur flogið fyrir að vissar tilskipanir eða ákvarðanir EB-framkvæmdastjórnarinnar verði bindandi fyrir EFTA-ríkin og ég vil gjarnan fá það nánar upplýst hvers konar ákvarðanir, ef einhverjar eru, er um að ræða. Er það tímabundið eða er það varanlegt?

Ég vil gjarnan fá nánari upplýsingar frá hæstv. utanrrh. um það öryggisákvæði sem hann hefur vísað til þegar við kjósum að takmarka fólksflutninga til landsins. Hvaða svar hefur hæstv. utanrrh. við þeirri lýsingu sem talsmaður framkvæmdastjórnar EB gaf og ég fór yfir áðan í þessu sambandi? Er þessi fyrirvari einhvers virði? Hvenær er hægt að grípa til þessa fyrirvara? Hvað þarf að hafa gerst til þess að það sé unnt?

Ég hef einnig sett fram þá spurningu hvort ráðherra telji meðferð deilumála eftir fyrri úrskurð dómstólsins fullnægjandi og óvilhalla. Mér sýnist það í raun orka tvímælis. Mér sýnist að meðferð deilumála nú sé ekki mjög skilvirk og satt að segja óljós að mörgu leyti. Mér sýnist sömuleiðis að tilhneiging sé til þess, eins og meðferðinni er lýst, að leita forúrskurða hjá EB-dómstólnum sem skuli vera ráðandi og það tel ég ekki óvilhalla meðferð á deilumálum.

Eins og ég sagði í upphafi þá hyggst ráðherrann skrifa undir þennan samning og ég geri ráð fyrir því að þá liggi ekki fyrir niðurstaða stjórnarskrárnefndarinnar eða þeirrar nefndar sem á að fjalla um samninginn gagnvart stjórnarskrá lýðveldisins. Það er satt að segja allalvarlegt mál að mínu mati og ég vek athygli á því að ýmsir ágætir lögfræðingar hafa sett spurningarmerki við ýmis ákvæði þessa samnings með tilliti til íslensku stjórnarskrárinnar, m.a. hv. formaður utanrmn. í nýlegu viðtali í einu blaði landsins. Einnig væri gott að fá nánar lýst hvaða breytingar hafa verið gerðar á samningnum eftir síðari úrskurð dómstólsins. Okkur var sagt að þær væru tæknilegar og lítilfjörlegar en ég verð að viðurkenna að ég hef ekki séð þær og ekki getað gert mér grein fyrir því hve lítilfjörlegar þær eru.

Fiskveiðisamningur liggur ekki fyrir. Það er nýtt atriði í þessu öllu saman. Þegar við gengum til þessa samnings þá sögðum við allir að ekki kæmi til greina að skipta á aðgangi að auðlind fyrir viðskiptafrelsi. Ég hygg að allir þingmenn hafi heyrt þá yfirlýsingu. Út af þessu er nú brugðið með fiskveiðisamningi, sem að vísu er sagt að sé ekki mikill og varði aðeins um 3.000 karfaígildi, en sá samningur liggur þó ekki fyrir. Vitanlega hlýtur sá samningur að vekja upp fjölmargar spurningar, t.d. um eftirlit með slíkum veiðum. Hverjir mega veiða, hve mörg skip o.s.frv.? Hvenær gerir ráðherra ráð fyrir að hann liggi fyrir og hvernig verður skrifað undir EES-samninginn af hans hálfu og viðsemjenda okkar, áður en sá samningur liggur fyrir?

Þá kem ég loks að sjötta atriðinu, sem er e.t.v. hið stærsta að mínu mati. Ég hefði þurft meiri tíma til að ræða það og geri það kannski í seinni ræðutíma mínum.

Hæstv. utanrrh. hefur lýst því að til greina komi að sækja um aðild að Evrópubandalaginu og því er fagnað mjög af vissum stofnunum Alþfl. eins og t.d. Ungum jafnaðarmönnum. Þetta er líklega stærsta málið sem horfir við okkur nú. Er það svo að við Íslendingar séum að sogast inn í Evrópubandalagið? Mér sýnist hæstv. utanrrh. kominn langleiðina þangað inn. Í mínum huga er mikilvægast að koma í veg fyrir það. Það gæti helst réttlætt gerð þessa samnings ef honum mætti breyta þegar aðrar þjóðir ganga inn í Evrópubandalagið, þannig að hann geti orðið viðunandi stoppstöð fyrir okkur. Þá meina ég ekki stoppstöð á lengri áfanga heldur endanlegt stopp í þeirri þróun sem þarna er um að ræða. Því tel ég afar mikilvægt að utanrrh. kanni, sem ég tel vera skyldu hans og manna hans, hvort breyta mætti þessum tvíhliða samningi Íslands og EB ef og þegar önnur EFTA-ríki eru engin í EB. Og ég spyr: Hvaða breytingar telur hæstv. utanrrh. nauðsynlegar?

Mikið hefur verið rætt um meðferð málsins á Alþingi. Mér gefst ekki tíma til að rekja það allt, enda hefur það þegar verið rakið allítarlega í viðtölum í fjölmiðlum. Ég vil aðeins segja að þar tel ég mikilvægast og við í stjórnarandstöðunni höfum talað um, að viðkomandi fagnefndir Alþingis fái að fjalla um samninginn milliliðalaust þannig að niðurstöður þeirra liggi fyrir milliliðalaust þegar samningurinn verður tekinn til umræðu.

Að lokum vil ég fyrir hönd allrar stjórnarandstöðunnar segja að við teljum að þjóðaratkvæðagreiðsla eigi að vera um samninginn. Enginn vafi er á því að verið er að ráðast í gerð samnings sem getur skipt sköpum fyrir framtíð þjóðarinnar. Við eigum að nota sumarið til að kynna þennan samning sem allra best fyrir þjóðinni og láta síðan fara fram þjóðaratkvæðagreiðslu um hann í haust.

Páll Pétursson: Herra forseti. Það kom mér nokkuð á óvart þegar hæstv. utanrrh. dró í efa að nauðsyn væri á utandagskrárumræðunni í dag. Mér finnst það augljóst að umræðan er mjög nauðsynleg vegna þess að hæstv. utanrrh. segist ætla að skrifa undir EES-samninginn 2. maí. Þá er rétt að hann geri grein fyrir máli sínu í ræðustól á Alþingi og að okkur þingmönnum gefist tækifæri til að eiga orðastað við hann um þennan mikilvæga samning og áður en hann stígur þetta skref. Þetta er ekki endanlegt skref til fullgildingar samningnum sem utanrrh. ætlar að stíga, en það skref er veigamikið og hann hlýtur að vona að Alþingi fallist á það sem hann hefur gert.

Ég varð fyrir vonbrigðum með þá svarræðu sem hann flutti við mjög markvissri og málefnalegri ræðu málshefjanda, hv. 7. þm. Reykn. Mér fannst þessi ræða hrokafull og hún eykur ekki traust mitt á málsmeðferð hæstv. utanrrh. Okkur þingmönnum ber, þar er ég ekki að undanskilja stjórnarandstöðuna, að bakka utanrrh. þjóðarinnar upp á örlagastundum og reyndar ríkisstjórnin líka, hvort svo sem við höfum kosið hana eða ekki og styðjum hana í daglega lífinu á Alþingi. Við verðum að vona að þeir verði þjóðinni til sóma og gæti hagsmuna hennar hvort sem við erum sammála þeim í öllum atriðum eða ekki. En þá verða títtnefndir hæstv. ráðherrar að koma fram með þeim hætti að við treystum þeim.

Mér fannst hæstv. utanrrh. svara þeim spurningum sem frummælandi varpaði til hans, hafði reyndar komið á framfæri við hann í gær eða fyrradag, út úr í mörgum greinum. Hann hagaði sér líkt og sölumaður sem er að selja vöru sína og gyllir fyrir viðmælendum sínum kosti þess að gera eins og hann vill. Sama má e.t.v. segja um ræðu þá sem frummælandi vitnaði til, þ.e. ræðu Van der Pas eða þann texta sem lesinn var eftir honum. Hann er auðvitað að reyna að telja sína menn á að hér sé verið að gera samning sem þeir geti vel við unað og sé þeim gagnlegur og tryggi réttindi þeirra. Hins vegar held ég að við getum ekki látið það sem sá maður sagði sem vind um eyru þjóta og ég varð fyrir vonbrigðum með að hæstv. utanrrh. skyldi ekki fara orðum um þann texta eða reyna að svara honum þar sem sá texti var í þveröfuga átt við það sem hæstv. utanrrh. hefur verið að segja okkur.

Ég sagði að hæstv. utanrrh. hefði svarað út úr og því til staðfestingar og áréttingar vil ég nefna það að þeir fyrirvarar sem settir voru fram af Íslands hálfu í upphafi þessara samningaviðræðna eru ekkiallir komnir inn í samninginn. Sumir þeirra eru orðnir útvatnaðir, sumir eru gleymdir að því er virðist, einn fyrirvarinn svona að verulegu leyti með fullnægjandi hætti kominn þarna inn, þ.e. það á að vera tryggt að Íslendingar haldi áfram eða hafi skilyrði til þess að halda áfram yfirráðum og eignarhaldi á útgerð og frumfiskvinnslu. Að vísu er með þessum samningi verið að brjóta grundvallarprinsipp í sjávarútvegsmálum sem við höfum haldið okkur við í áratugi, þ.e. að láta ekki fiskveiðiréttindi fyrir tollfríðindi. Því miður gerum við það með þessum samningi, eða þeim drögum að tvíhliða sjávarútvegssamningi sem okkur hafa verið kynnt en sem reyndar á eftir að skrifa og er veigamikill þáttur í heildarmálinu.

Hæstv. utanrrh. leiðréttir mig ef ég fer rangt með að það hafi verið skilyrði frá Evrópubandalaginu að slíkur samningur yrði gerður til þess að af EES-samningi gæti orðið. Þar með verður að líta þannig á að þau tollafríðindi sem felast í EES-samningnum eigi að borgast með aðgangi að fiskimiðunum.

Eins er það með eign á landi og auðlindum. Í mínum huga er mikilvægt að Íslendingar eigi land og auðlindir á Íslandi. Þar kenndi líka útúrsnúninga. Hæstv. utanrrh. kenndi einstökum þingmönnum Framsfl. um það að ekki hafi verið samþykkt hér frv. um þjóðareign á landi og þjóðareign á auðlindum og ég tek að sjálfsögðu til mín a.m.k. hluta af þeirri ásökun. Ég lít svo á að það hafi ekki verið hægt að samþykkja þau þingmál sem hann vitnaði til einfaldlega vegna þess að þau stönguðust á við 67. gr. stjórnarskrárinnar um friðhelgi eignarréttarins.

Nú kann það að vera að menn séu komnir í þá stöðu að það sé óhjákvæmilegt að slá þjóðareign á lendur einstaklinga eða sveitarfélaga og auðlindir. Það kann þó að vera að menn séu komnir í þá stöðu að það sé óhjákvæmilegt til þess að tryggja rétt Íslendinga sem þjóðar. En ég spyr: Þarf aðild að Evrópsku efnahagssvæði að kosta það að það þurfi að taka eignir af íslenskum einstaklingum í landi eða orkulindum til þess að það sé búandi við þennan EES-samning? Það getur skeð að þetta sé eina leiðin úr því sem komið er eða verði eina leiðin en hún er ekki geðfelld.

Varðandi einkavæðingu orkufyrirtækja þá er það að vísu rétt að með því að breyta orkufyrirtæki í hlutafélag þá skapast ekki önnur hætta en sú að hlutabréfin verði seld. Sá möguleiki er að sjálfsögðu fyrir hendi og óhjákvæmilegt að horfa á hann vegna þess að samkvæmt núgildandi lögum getur ráðherra án atbeina Alþingis selt þessi hlutabréf einstaklingum eða félögum sem síðan mega gera við þau hvað sem þau vilja. Það er engin leið eftir að orkufyrirtæki er orðið að hlutafélagi að tryggja það að t.d. við gjaldþrot geti hlutabréfin ekki komist í hendur útlendinga.

Ég hef í tvígang flutt frv. til laga um breytingu á þessum vandræðaákvæðum þannig að slíkar meiri háttar eignasölur ríkisins þurfi að hljóta samþykki Alþingis. Eins er það með landakaupin að við höfum ekkert séð sem hald er í sem geti veitt Íslendingum þann eðlilega og nauðsynlega forgangsrétt til eignarhalds á landinu sem ég tel algert grundvallarskilyrði. Eina tilhlaupið sem ég hef séð hér á Alþingi til að koma þar á viðunandi skipan eða bættri skipan er frv. sem varaþingmaður minn Elín Líndal flutti ásamt fleirum og væri til bóta að samþykkja það.

Mig langar aðeins til þess að minnast á áhrif þessarar samningsgerðar á landbúnaðinn. Þau eru ákaflega óljós. Mér skilst að samningamaður okkar hafi lokað sig frá því atriði. Íslendingar hafa ekki tekið þátt í viðræðum um landbúnaðarmál en í mínum huga er ekki eytt allri tortryggni á að samningsgerð þessi kunni að hafa einhver áhrif á íslenskan landbúnað og ég óttast að hagsmuna hans hafi ekki verið gætt sem skyldi í þessu efni.

Hér hafa menn rætt um hvort EES-samningurinn brjóti hugsanlega að einhverju leyti í bág við stjórnarskrána. Ég tel að það sé algjört grundvallaratriði að fá úr því skorið án allra tvímæla. Nú er ég ekki að kasta neinni rýrð á þá ágætu lögfræðinga sem hæstv. ríkisstjórn hefur sér til ráðuneytis í málinu en þeir eru að sjálfsögðu starfsmenn ríkisstjórnar og valdir af henni og kann það að binda hendur þeirra að einhverju leyti þó að ég vilji vona að svo sé ekki og traustara væri og reyndar sjálfsagt að leita álits aðila sem með öllum hætti væru óháðir ríkisstjórninni. Þess vegna tel ég að það sé mjög brýnt að afgreiða og samþykkja þá þáltill. sem hv. 4. þm. Austurl. er 1. flm. að, að fá úr því skorið með formlegum hætti og sem allra fyrst af óháðum aðilum hvort hér geti verið um stjórnarskrárbrot að ræða. Þjóðréttarsamningur sem brýtur í bág við stjórnarskrá er ógildur og ég vildi síður horfa upp á hæstv. utanrrh. hafa skrifað undir samning sem e.t.v. kæmi síðar í ljós að ekki stæðist stjórnarskrá.

Stjórnarandstaðan sendi forsrh. bréf í gær þar sem við greindum honum frá hvernig við teldum æskilegast að fara með þetta mál á þinginu. Við höfum ekki fengið skýr viðbrögð við því bréfi enn þá og ég vona að ríkisstjórnin slái ekki á útrétta hönd okkar um það að hafa samstarf við stjórnarandstöðuna um það hvernig vinnubrögðunum verði háttað hér í vor og í sumar í meðferð málsins. Í þessu bréfi okkar felst að sjálfsögðu ekki nein efnisleg stuðningsyfirlýsing við EES-málið heldur einungis það að við viljum hafa hönd í bagga um það og ráðleggja með hverjum hætti málið verði skipulegast og skynsamlegast meðhöndlað hér í þingsölum. Samkvæmt þingsköpum er enginn vafi á því að málið heyrir til utanrmn. eins og hv. formaður utanrmn. rakti reyndar glögglega áðan. Ég lít svo á að það hafi verið almenn skoðun manna þegar Evrópustefnunefnd var ekki endurskipuð eftir síðustu kosningar að það væri ætlun manna að utanríkismálanefnd hefði mál þetta til meðferðar. A.m.k. var Evrópustefnunefnd ekki endurvakin eftir kosningarnar og þar af leiðir að utanrmn. fer að sjálfsögðu að vinna í málinu í fullu samráði við utanrrh. og án nokkurra mótmæla frá ríkisstjórninni. Hæstv. utanrrh. sagði meira að segja orðrétt hér á Alþingi 5. nóv. sl. í ræðu um skýrslu sína um niðurstöður samninga um Evrópskt efnahagssvæði: ,,Það sem fram undan er ersíðan frekari vinnsla þessa máls sem mun fara fram með eðlilegum hætti á vettvangi Alþingis í utanrmn.``

Þannig að við sem teljum að málið eigi að vera í utanrmn. höfum þarna öflugan liðsmann.

Herra forseti. Tími minn er á þrotum og ég mun að sjálfsögðu hlíta því. Aðeins tvær, þrjár setningar um þjóðaratkvæðagreiðslu. Að sjálfsögðu verður að fara fram þjóðaratkvæðagreiðsla um þetta mál, alveg óháð því hvaða niðurstöðu fjórmenningarnir komast að. Ef fjórmenningarnir komast að því að hér sé um að ræða stjórnarskrárbrot verður ríkisstjórnin, ef hún er einhuga í því að keyra þennan samning í gegn, að efna til kosninga og breyta stjórnarskránni, en niðurstaða fjórmenninganna hefur ekkert með þjóðaratkvæðagreiðslu að gera. Þetta segi ég að gefnu tilefni af þeim orðaskiptum sem urðu hér áðan á milli hv. þm. Ólafs Ragnars Grímssonar og utanrrh.

Steingrímur Hermannsson: Herra forseti. Ég bjóst að vísu við því að fleiri kæmu upp áður en ég kæmi í ræðustólinn aftur en þar sem svo er ekki skal ég koma að nokkrum þeim atriðum sem voru í svarræðu hæstv. utanrrh. og e.t.v. nokkrum fleiri atriðum sem ég sleppti í minni fyrstu ræðu. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir svörin en hlýt þó að taka undir með ýmsum öðrum sem hafa talað að þar þótti mér mörgu ábótavant.

Hæstv. utanrrh. sagði að fyrirvörum væri öllum skilað en sjálfur viðurkenndi hann, eða a.m.k. heyrði ég ekki annað í því sem hann sagði þar á eftir, að a.m.k. ýmsu á því sviði væri ólokið. Það er alveg hárrétt hjá hæstv. utanrrh. að fyrirvari um full yfirráð Íslendinga yfir fiskveiðum og frumvinnslu sjávarafurða er í höfn. Af hverju er hann í höfn? Hann er í höfn vegna þess að ég flutti frv. á síðasta Alþingi um fjárfestingar erlendra aðila í íslensku efnahagslífi þar sem skýrt er tekið fram að erlendir aðilar hafi ekki heimild til að fjárfesta í íslenskri útgerð og frumvinnslu. Ég hef satt að segja ekki orðið var við að aðrir fyrirvarar séu í höfn. Reyndar sagði hæstv. ráðherra að um orkulindirnar þyrfti enn að setja lög. Það er alveg hárrétt. Hv. 1. þm. Norðurl. v. hefur út af fyrir sig svarað þeim ásökunum sem hæstv. ráðherra var með í garð okkar framsóknarmanna í þessu sambandi. Framsfl. gerði athugasemdir við það frv. sem undirbúið var á síðasta þingi en lagðist alls ekki gegn því að slíkur einkaréttur væri tryggður. Hitt er svo annað mál að þar þurfti m.a. að athuga betur, og þarf eflaust enn, ákvæði stjórnarskrárinnar um eignarrétt. En þarna er fyrst og fremst um að ræða réttinn til að nýta þennan jarðhita. Alveg eins og í lögum er réttur hins opinbera til að virkja fallvötn sem gefa yfir 2.000 kílóvött má skilgreina í lögum slíkan rétt til að virkja jarðhita fyrir neðan ákveðna dýpt og yfir ákveðinni orku. Svo ég er þeirrar skoðunar að það sé auðvelt ef vilji er fyrir hendi að setja lög sem allir geta fullkomlega sameinast um. Mér heyrðist hins vegar hæstv. ráðherra telja að í þeim lögum þyrfti að vera fjölmargt fleira sem ég skal ekki segja á þessari stundu hvort samkomulag næst um eins og yfirráð yfir almenningi o.s.frv. sem lengi hefur verið deilumál og er að sjálfsögðu óskylt því sem hér um ræðir.

Hæstv. ráðherra viðurkenndi einnig að það liggja ekki fyrir neinar girðingar, eins og nú er gjarnan kallað, sem koma í veg fyrir að erlendir aðilar geti eignast hér hlunnindajarðir eða land í stórum stíl og sem er umfram það sem eðlilegt er til að setja á stofn fyrirtæki sem leyfð eru. Mér kom satt að segja nokkuð á óvart það sem hæstv. ráðherra taldi í þessu sambandi eins og t.d. ákvæði um búsetu á jörðum. Nú eru fjölmargar jarðir hér ekki setnar og vekur vitanlega upp spurningar um hvernig með þær jarðir verður farið. En hann minntist hins vegar ekkert á ákvæði, sem t.d. Írar hafa sett í sín lög, um búsetu í landinu í ákveðinn árafjölda. Ég hygg að í Írlandi sé krafist sjö ára búsetu auk ábúðar á jörðum.

Mér virðist, af því sem hæstv. ráðherra sagði, að lítið hafi verið í þessu unnið. Þó vil ég meta það að þetta er í fyrsta sinn sem ég hef fengið einhver svör um hvað líður þeim undirbúningi sem nauðsynlegur er til að setja slíkt frv. og sem hæstv. ráðherra hefur m.a. gagnrýnt að ekki skyldi vera gert í síðustu ríkisstjórn og að nokkru leyti með réttu. Við náðum því ekki að ljúka gerð þeirrar girðingar, ef ég má kalla það svo. Þarna eru þegar mjög stórir fyrirvarar sem hefur ekki verið skilað, eru ekki í höfn, þ.e. um orkulindirnar og hvort sem menn vilja kalla það hlunnindajarðir eða umtalsverða landeign.

Um yfirþjóðlegar stofnanir má eflaust lengi deila. Ég hygg að það sé út af fyrir sig rétt hjá hæstv. ráðherra að meirihlutaákvarðanir EES-ráðsins eru einkum um tæknileg atriði sem vel má vera að erfitt sé að vísa til einstakra þjóðþinga. Það er út af fyrir sig rétt hjá hæstv. ráðherra. Ég hef kynnt mér þessi mál nokkuð en vildi gjarnan heyra hvernig hann túlkar sum þessi ákvæði. Hins vegar sýnist mér miklu óljósara í raun hvort tilskipanir EB eða úrskurðir dómstólsins, þ.e. EB-dómstólsins, verða de facto, verða í raun ráðandi innan alls EES. Hæsv. ráðherra svaraði ekki beinlínis eða lýsti ekki áliti sínu á þeirri lýsingu sem talsmaður Evrópuráðsins, Van der Pas, gaf sjálfri utanríkismálanefnd Evrópuþingsins. Hins vegar var allt annar tónn í því sem kom fram í ræðu hæstv. ráðherra, allt annar en í orðum Van der Pas, sem sagði, eins og ég las áðan í þeim tilvitnunum sem ég fór yfir, skýrt og skilmerkilega að í raun væri aðeins ein stoð í þessu EES-samkomulagi. Mér þótti mjög miður að sjá ræðu Van der Pas því það er rétt, sem hæstv. ráðherra sagði, að ég styddi það að ganga til þess samkomulags í þeirri góðu trú að báðir aðilar væru jafnir. Ég get ómögulega séð það af lýsingu sem þessi háttsetti embættismaður gefur að svo sé. Þar er beinlínis gert lítið úr, ef ekki gert gys, að hlut EFTA-ríkjanna í þessu EES-samkomulagi, því miður. Það er afar illt. Og ég er sannfærður um það að ef slíkt hefði komið fram hér á landi hefði hæstv. utanrrh. verið fljótur til og krafist skýringa af þeim manni sem slíka lýsingu hefði gefið. Ég held að það væri full ástæða til þess áður en skrifað verður undir í Portúgal að hæstv. utanrrh., sem hefur eintak af þessari ræðu eða þessari skýrslu, taki málið upp þar og spyrji hverju sæti að háttsettur starfsmaður Evrópuráðsins gefi slíka lýsingu á þeim samningi sem hann í góðri trú, vil ég vona og trúi, hefur gert.

Ég held að fleirum hljóti að bregða í brún þegar þeir lesa þá lýsingu sem þarna er og gera sér grein fyrir, ef satt er, því sverði sem á að hanga yfir höfði EFTA-ríkjanna samkvæmt lýsingu þessa embættismanns.

Mér sýnist því því miður að ýmsir af þessum fyrirvörum séu ekki komnir í höfn og hafi ekki skilað sér. Það er þungt að þurfa að þola það að hæstv. utanrrh. skrifi undir samninginn og skuldbindi hæstv. ríkisstjórn þar með, eins og hér hefur komið fram, án þess að þessir hlutir liggi fyrir og við höfum getað fengið að sjá þá og fullvissa okkur um það á hinu háa Alþingi að þeir séu fullnægjandi. Ég tel það ekki vinnubrögð sem unnt er að mæla með.

Ég gat ekki í fyrri ræðu minni komið inn á liðinn um breytingar á EES-samningnum í tvíhliða samning, eins og ég hefði viljað, þegar og ef EFTA-ríkin gerast aðilar að EB. Ég vildi gjarnan fara um það nokkrum orðum. Því miður hefur hugsanleg umsókn um aðild að EB tengst þessu máli. Ég segi því miður, því hún hefur mjög spillt fyrir allri meðferð málsins. Ég vil hins vegar trúa því sem hæstv. forsrh. hefur sagt að umsókn um aðild EB sé ekki á dagskrá og ég treysti því, ég vil láta það koma skýrt fram, að hann fái ráðið því en ekki hæstv. utanrrh. og ungir jafnaðarmenn að sótt verði um aðild að Evrópubandalaginu. Ég er sannfærður um að ef það yrði gert yrði fóturinn fljótlega kominn í þá gildru að hann yrði ekki til baka dreginn.

Það er vitanlega alrangt hjá hæstv. utanrrh., og tengist þessu máli að vissu leyti, að ekki hafi orðið gífurlega miklar breytingar bæði á EB og EFTA frá því að við ákváðum að ganga til samninga um EES. Þetta var rakið áðan af hv. 8. þm. Reykn. og vísaði hann þar til ítarlegrar skýrslu hæstv. utanrrh. þar sem stór kafli fjallar um EB af einhverjum ástæðum. Þótt við séum ekki aðilar að EB þá fjallar stór kafli, margar síður, í skýrslu utanrrh. um EB, kannski af einhverri innbyggðri ást á því fyrirbæri. En hvað um það. Þar hefur, eins og hæstv. ráðherra hefur lýst, orðið gífurleg breyting með Maastricht-samkomulaginu. Það stefnir allt, ekki í bandalag, heldur í samruna þjóða. Það er viðurkennt. Það er dálítið merkilegt að hér á landi skuli ekki hafa verið rætt um þær upplýsingar sem komu fram í dönskum blöðum að fram undan værumjög róttækar breytingar á Evrópubandalaginu sem fælust í því m.a. að útiloka litlu ríkin frá þátttöku í ákvörðunum, eða a.m.k. í neitunarvaldi, hætta að þýða ýmislegt yfir á slík tungumál. Ég man ekki betur en að í Politiken sé sagt að þessar upplýsingar muni koma fram ítarlegar í júní.

Ég ætti kannski ekki að þurfa að vera að rekja þessa hluti hér af því, eins og ég sagði áðan, að hæstv. forsrh. hefur hafnað því að sótt verði um aðild að EB. En engu síður virðist það þó búa undir orðum og gerðum sumra ráðamanna og ekki síst sumra sérfræðinga að þetta beri að athuga. Þarna er vitanlega að gerast sú breyting í EB sem í raun og veru gjörbreytir líka annarri stoðinni svokallaðri þess EES-samnings sem verið er að ganga til. Og svo að sjálfsögðu hefur EFTA gjörbreyst því allar þjóðir EFTA nema Íslendinga og Liechtenstein hafa lýst því yfir að þær sjái sér ekki annað fært en að sækja um aðild að EB hvort sem það verður samþykkt hjá þeim öllum eða ekki. Einhverjar vöflur munu vera komnar á suma í því sambandi og skil ég það vel. Þetta eitt hefur gjörbreytt öllum grundvallareiginleikum þessa samnings. EFTA-ríkin ganga því miður ekki heilsteypt til samningsins lengur. Það hefur margsinnis komið fram. Í raun og veru kom þetta fram þegar, t.d. í síðustu ríkisstjórn, gagnvart Austurríki. Við urðum báðir varir við það á alþjóðlegum fundum að Austurríki vildi helst stökkva yfir þennan áfanga og fá beina aðild að EB en fékk það ekki. Að sjálfsögðu hefur allt breyst mikið eftir að önnur EFTA-ríki hafa ákveðið að taka þetta sama skref, breyst mjög mikið. Svo þarna hafa orðið slíkar grundvallarbreytingar og ég sé ekki betur en það lýsi sér mjög í því sem Van der Pas útlistar með þeim skýringum sem hann gefur utanríkismálanefnd EB-þingsins að samningurinn sé orðinn nánast einhliða, þ.e. stoðin sé ein en EFTA sé aðeins orðin hækja.

Ég tel því að það sé mjög vítavert að á sama tíma og aðrar EFTA-þjóðir hafa þegar hafið viðræður við Brussel um aðildarumsókn skuli ekki vera kannað af hálfu íslenskra stjórnvalda hvort þessi samningur okkar getur orðið --- ekki áfangi inn í EB heldur áfangi að tvíhliða samningi við EB. Ég sagði í umræðu fyrr í vetur þegar þessi samningur strandaði eitt sinn að við Íslendingar ættum að taka upp tvíhliða viðræður vegna þeirra breyttu aðstæðna sem væru orðnar og mér sýnist allt benda til þess að það sé rétt. Ég er sammála því að menn eiga ekki að hlaupa frá þessum samningi. Ef hægt er að ná öllum fyrirvörum og tryggja sig í bak og fyrir þá getur vel komið til greina að gera þennan samning, alveg sérstaklega að sjálfsögðu ef hann er samþykktur í þjóðaratkvæðagreiðslu sem ég ætla að koma að hér síðar. En í mínum huga er orðið mjög tímabært að gera sér glögga grein fyrir því hvaða breytingar þarf að gera og hvort unnt er að gera þær breytingar. Mér þóttu svör hæstv. utanrrh. við því afar haldlítil og alls ekki taka á kjarna málsins. Hann sagði í gamansömum tón að við Íslendingar yrðum orðnir einir í dómnum og við Íslendingar yrðum orðnir einir í eftirlitsstofnuninni. Það er alveg hárrétt. Og það sem er rétt í þessu hjá hæstv. utanrrh. er að þessi kafli samningsins yrði að gerbreytast. Ég hefði gjarnan viljað vita og vil reyndar hvetja hæstv. utanrrh. til þess að hann kanni nú þegar, t.d. áður en hann skrifar undir í viðræðum sínum við utanrrh. og ráðamenn Evrópubandalagsins, hvort þeir sjái á þessu stigi eitthvað því til fyrirstöðu að þessi samningur breytist í tvíhliða samning með þeim nauðsynlegu breytingum á eftirlitsstofnun, dómstóli og úrkurði deilumála sem hlýtur að þurfa að gera þegar um samning á milli tveggja þjóða er að ræða. Ég tel satt að segja fullvissu um að þetta sé hægt hvað mikilvægasta nú þegar við metum hvort ganga eigi til þessa samnings.

Ég get út af fyrir sig tekið undir með leiðarahöfundi Morgunblaðsins frá 13. okt. sem segir, með leyfi forseta: ,,Þátttaka í Evrópsku efnahagssvæði ræður engum úrslitum um afkomu okkar Íslendinga. Við komumst af án þess.`` Þetta er alveg hárrétt hjá leiðarahöfundi Morgunblaðsins. En ég verð hins vegar að taka undir það með hæstv. utanrrh. að það kann að vera, ég segi kann að vera, að þrýstingurinn á aðild að EB verði enn meiri ef við erum fullkomlega fyrir utan og njótum ekki þeirra tollfríðinda sem t.d. Norðmenn koma að sjálfsögðu til með að njóta og ekki síst þegar þeir eru orðnir aðilar að EB. Það kann að vera að skammsýnir menn hugsi ekki eins og leiðarahöfundur Morgunblaðsins og telji að fyrir okkur sé það lífsspursmál að komast inn fyrir þessa tollmúra. Ég endurtek: Ég er ekki þeirrar skoðunar. Ég held að við eigum marga markaði og góða fyrir okkar sjávarafurðir en ég tel hins vegar að góður samningur og vel frágenginn í bak og fyrir með öllum fyrirvörum og ekki einhliða, þ.e. ekki þannig að framtíðarákvarðanir EB hafi áhrif á okkur og verði okkur til góðs ef við höfnum því sem við ekki viljum en tökum því sem við teljum vera gott án þeirra hótana sem felast t.d. í lýsingum Van der Pas. Ég tel að ef ætti að gera slíkan samning og ef unnt er að tryggja að hann verði áfangi að tvíhliða samningi þá fyrst kunni að vera töluvert unnið við þennan samning. Þess vegna tel ég að könnun á þessu atriði sé afar mikilvæg einmitt á þessari stundu.

Ég var að fá í hendurnar fréttaskeyti sem gefur til kynna að alls ekki séu öll kurl komin til grafar. Það kemur t.d. fram í fréttaskeyti frá Ritzau að í Noregi þar sem utanríkismálanefndin fer með málið --- það kemur skýrt fram að það er utanríkismálanefndin, utanríkismálanefnd norska stórþingsins, sem fer með forræði EES-umræðunnar þar --- undirbýr sig með kynnisferð í höfuðborg EB í Brussel í dag. Hún hélt blaðamannafund um það áðan og frá því er nákvæmlega skýrt. Það er alveg ljóst að þessi þing ætla að taka málið eins og alvörumálum ber að taka og ætla að kynna sér þau í bak og fyrir. Ég tel einmitt að íslenska utanrmn. þurfi að gera svipað. Hún þarf að kanna allar hliðar þessa máls og ef hæstv. utanrrh. hefur ekki þegar kannað möguleika á að breyta þessum samningi þá teldi ég það mjög viðeigandi að við svipað og Norðmenn heimsæktum nú Brussel og við þingmenn ræddum sjálfir við ráðamenn þar einmitt umhluti eins og t.d. hugmyndina um það að breyta þessum samning í tvíhliða samning. Er einhver fyrirstaða fyrir því? Ég mun ræða þetta í utanrmn. á næsta fundi hennar. Reyndar kemur fram í öðru fréttaskeyti, frá Reuter, að menn eru farnir að efast um að það náist að skrifa undir samninginn á laugardaginn því að enn munu standa deilur um magnflutninga um Alpana, þ.e. Austurríkismenn hafa ekki viljað samþykkja svo mikla flutninga sem þar er farið fram á og þar segir talsmaður EB í þýðingu minni: ,,Á þessari stundu get ég ekkert sagt um það hvort samningurinn verður undirritaður.``

Ég veit satt að segja ekki hvers vegna við erum að flýta okkur svona mikið. Ég lít á undirskrift samningsins allalvarlegum augum og, eins og komið hefur fram hjá öðrum ræðumönnum, þar með er ríkisstjórnin að setja sitt lóð sem slík á vogarskálina. Hún bindur sig með því að skrifa undir og ég er þeirrar skoðunar að hæstv. utanrrh. og forustumenn EFTA hefðu átt að leggjast gegn því að undir samninginn væri skrifað nú af þeirri einföldu forsendu sem m.a. kom fram í ágætri ræðu hjá hæstv. utanrrh. á EB-fundi sem haldinn var hér á Hótel Sögu þar sem kvað við allt annan tón en svo hér í Alþingi skömmu síðar. Þar kom fram að í raun væri tíminn að hlaupa frá okkur vegna þess að við þyrftum mikinn tíma til umræðu um samninginn og þinglegrar meðferðar á samningnum.

Hæstv. utanrrh. sagði í upphafi síns máls að umræðan væri í raun óþörf. Ekki hefur mér fundist það af þessari umræðu sem hér hefur orðið. Menn verða að gæta að því að við erum ekki aðeins að hefja þessa umræðu okkar sjálfra vegna. Við erum að hefja þessa umræðu til þess að upplýsingar um þennan samning megi komast til þjóðarinnar og ég er þeirrar skoðunar að hæstv. utanrrh. ætti að þakka okkur fyrir að hann hefur fengið tækifæri til þess að skýra sín sjónarmið sem ég vil síður en svo að gera lítið úr. Þau eru hans og þó að mér sýnist því miður hæstv. utanrrh. orðinn of mikill fangi þeirrar gerðar sem hann hefur staðið að, þ.e. gerð þessa samnings, þá á hann að sjálfsögðu rétt á sínum skýringum og er nauðsynlegt að þær komi fram. Ég tel því að þessi umræða hér sé mjög þörf og ég er þeirrar skoðunar sem ég sagði reyndar við umræðu um þáltill. þá sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson er 1. flm. að og ég stend að líka að nú væri mikilvægast í þessu máli öllu að kynna það nægilega vel fyrir þjóðinni, kynna það hlutlaust fyrir þjóðinni, gera henni grein fyrir kostum þess og göllum, gera henni grein fyrir því hvert framhaldið gæti orðið, fyrir þeim breytingum sem verða þegar aðrir ganga inn í EB o.s.frv. Og ég er þeirrar skoðunar að til þess eigum við að nota sumarið.

Ég heyri miklar efasemdir víða um það að meðferð þessa samnings verði lokið fyrir áramótin. T.d. eiga Svisslendingar eftir að fjalla um hann í þjóðaratkvæðagreiðslu og þær taka mikinn tíma og jafnvel eru einhverjar efasemdir komnar upp hjá Svíum svo að ég vil segja það að lokum að við skulum ekki flýta okkur um of. Við skulum fjalla um málið mjög ítarlega í utanrmn. og þeim öðrum nefndum þingsins sem samninginn fá til meðferðar. Við skulum skoða hvert atriði hans. Við skulum krefjast svara frá Brussel við öllum þeim vafaatriðum sem við kunnum að hafa. Við skulum skoða framtíðina. Við skulum ekki hugsa til eins eða tveggja ára sem í raun og veru er verið að gera með þessum samningi. Þetta er skammtímasamningur. Við skulum hugsa til lengri tíma og hugsa til þess hvernig við getum treyst fullveldi og sjálfstæði þjóðarinnar í heimi sem er mjög að breytast og breytist mjög hratt.

Jón Helgason: Herra forseti. Ég tek undir með þeim sem hafa látið í ljós undrun sína á þeim orðum hæstv. utanrrh. að hann teldi þessa umræðu óþarfa áður en hann skrifaði undir samninginn um Evrópska efnahagssvæðið nú um mánaðamótin, þar sem þetta mál hefði verið rætt svo oft áður.

Í umræðunum fyrir nokkrum vikum skýrði hæstv. utanrrh. frá því að hann hefði þann dag verið að skipa fjóra sérfræðinga í nefnd til þess að fjalla um það hvort samningurinn stangaðist á við stjórnarskrá íslenska lýðveldisins. Jafnframt sagði hæstv. ráðherra þá að áður en hann væri búinn að skrifa undir hefði engin þjóðréttarleg skuldbinding átt sér stað.

Ég spurði hæstv. ráðherra hvort hann mundi bíða með undirskrift sína þangað til hann fengi álit frá sérfræðingum sínum og fékk ekkert svar við því. Nú hefur hæstv. ráðherra hins vegar ákveðið að bíða ekki eftir að þetta álit komi. Mér finnst hann gera afar lítið úr sérfræðingum sínum fyrst hann telur enga ástæðu til þess að bíða eftir áliti þeirra áður en hann skuldbindur íslenska ríkið þjóðréttarlega með undirskrift sinni, svo notuð séu hans orð.

En hitt er rétt að ef allar ræður og allt sem hér hefur komið fram væri í svipuðum anda og ræða hæstv. utanrrh. væri lítil þörf á þessari umræðu því að í henni kom harla lítið nýtt fram, því miður. Og þaðþrátt fyrir að frummælandi hafi lesið upp ýmsar tilvitnanir úr yfirlýsingu eins af samningamönnum Evrópubandalagsins, Van der Pas, þar sem fram kemur hvernig hann lítur á samninginn og innihald hans. Hvað sem um það má segja að öðru leyti er það svo gjörólík mynd af samningnum miðað við þá sem við höfum hingað til fengið, a.m.k. frá hæstv. utanrrh., að ég held að menn hljóti að verða hugsi yfir því. Það getur vel verið að segja megi að yfirlýsing Van der Pas sé gefin til þess að friða Evrópuþingið og fegra myndina eitthvað, en það breytir þó ekki að með þennan skilning í huga mun Evrópubandalagið samþykkja samninginn og það held ég að hljóti að vera aðalatriðið fyrir okkur. Þeir nota þessa túlkun til að fylgja framkvæmd hans eftir. Miðað við það að þetta er stóri bróðir sem í þessari yfirlýsingu er talinn munu hafa öll ráð í hendi sér þá held ég að þetta sé atriði sem við þurfum að hafa mjög í huga og er vissulega ákaflega alvarlegt fyrir okkur.

Í þeirri yfirlýsingu sem þarna kemur fram er hvað eftir annað gefið fyllilega í skyn að samráð við EFTA-þjóðirnar sé fyrst og fremst til málamynda því Evrópubandalagið ráði ferðinni og ef EFTA-ríkin hlýði ekki með góðu þá sé hið stóra sverð Evrópubandalagsins hangandi yfir þeim.

Að vísu eru það fleiri en þessi samningamaður Evrópubandalagsins sem gefur þessa lýsingu. Inn á borð til okkar þingmanna var að koma svar heilbr.- og trmrh. við fyrirspurn Hjörleifs Guttormssonar um áhrif EES-samninga á lyfjainnflutning og lyfjadreifingu. Þar segir svo, með leyfi forseta, sem svar við því hvaða breytingar muni þurfa að gera á lögum:

,,Helstu breytingar varða skráningu lyfja sem með samræmdum reglum verður fljótvirkari en auk þess sem hún verður að hluta ákveðin fyrir öll löndin í einu af tveimur skráningarnefndum á vegum EB. Ekki er útlit fyrir að EFTA-ríkin fái aðgang að þessum nefndum.``

Þó smáatriði sé, er þarna staðfest af íslenskum stjórnvöldum það sama og er tónninn í yfirlýsingu Van der Pas, að hlutirnir séu ákveðnir af Evrópubandalaginu og því eigi EFTA-ríkin að hlíta.

Ekkert slíkt hefur komið fram í yfirlýsingum hæstv. utanrrh. á þessum málum. Úr því að við höfum annað staðfest frá öðrum ráðherra hljóta að vakna upp grunsemdir.

Ég skal ekki fara langt út í einstök mál. En að gefnu tilefni vil ég spyrja hæstv. utanrrh. hvort farið hafi fram eitthvert faglegt mat á þeim áhrifum sem þessi samningur hefði fyrir íslenskan landbúnað. Ég spyr vegna þess að í umræðunni um GATT-samninginn í vetur kom það fram eftir umræður í utanrmn. að ekkert faglegt mat hefði farið fram í utanrrn. á áhrifum tillagna Dunkels á íslenskan landbúnað áður en utanrrn. tók afstöðu sína til þess og taldi þær góðan samningramma fyrir Ísland.

Ég er sammála því sem hér hefur komið fram að vegna þeirra breyttu aðstæðna, þar sem flest EFTA-löndin eru búin eða ætla að sækja um aðild að EB, hljótum við að fara út í óvissu um það hvernig framhaldið verður fyrir okkur. Sumir segja, og það held ég að hafi komið fram hjá hæstv. utanrrh., að gott sé fyrir okkur að hafa þennan samning þegar við þurfum að leita nýrra samninga við breyttar aðstæður. En eftir að hafa lesið yfirlýsingu Van der Pas vaknar sú spurning hvort það sé ekki þveröfugt, því ekki fer á milli mála að hann telur að eftir þennan samning verði EFTA-löndin eins og mús undir fjalarketti. Er það betra fyrir okkur, eftir að vera búin að koma okkur undir fjalaköttinn, að fara þá að ganga til samninga? Það finnast mér a.m.k. ákaflega veik rök fyrir samþykkt þessa samnings.

Í yfirlýsingu Van der Pas er m.a rætt um sjávarútvegsmál þar sem segir að þessi fyrirvari okkar um sjávarútvegsmál sé eina ósvikna undantekningin um fjárfestingu í sjávarútvegi. Einnig er rætt um það hvert hlutskipti EFTA verður í sambandi við tollalækkanir á fiski og segir svo, með leyfi hæstv. forseta:

,,Í samningnum er kveðið á um fiskveiðistefnu vegna þess að í samningnum sjálfum er fjallað um mikilvæga viðskiptaþætti. EFTA-löndin eiga að afnema nær öll tollaréttindi sín þann 1. janúar 1993. Sviss, Finnland og Svíþjóð áskilja sér nokkrar minni háttar undantekningar. Bandalagið skerðir tollaréttindi sín um 70% með gildistöku þann 1. janúar 1993, 30% verða óskert.``

Er þetta jafnræði í samningum? EFTA-löndin eiga annars vegar að fella niður nær öll tollaréttindi sín en Evrópubandalagið á að halda 30% áfram um aldur og ævi. Til þessara kaupa þar sem Evrópubandalagið á að halda rétti sínum að stórum hluta þá verðum við að hleypa Evrópubandalaginu inn í okkar fiskveiðilögsögu.

Fyrir nokkru voru Íslendingar á ferð úti í Brussel og hittu þar m.a. fulltrúa Evrópubandalagsins og starfsmenn þar. Einn þeirra sagði við þá: ,,Hleypið Spánverjum aldrei inn í ykkar fiskveiðilögsögu því að við ráðum ekki við þá í okkar eigin fiskveiðilögsögu og það er ekkert vit í því fyrir ykkur að gera slíkt.`` Það var mat starfsmanna Evrópubandalagsins á þeirri reynslu sem þeir hafa af fiskveiðum þeirrar þjóðar sem á að hleypa núna inn í íslensku fiskveiðilögsöguna. Þannig er hægt að halda áfram og tína upp fjölmörg atriði sem vekja spurningar. En aðalatriðið í þessu finnst mér að það er skjalfest að hjá Evrópubandalaginu er allt önnur og gerólík túlkun á þessum samningi en hæstv. utanrrh. hefur sett fram hér. Það er sú túlkun sem mun ráða því hvernig Evrópubandalagið kemur fram við okkur og því held ég að við þurfum að fá miklu betri rök í hendur en við höfum fengið enn hjá hæstv. utanrrh. til að geta sannfærst um ágæti þessa samnings eins og staðan er í dag.

Steingrímur Hermannsson(andsvar): Herra forseti. Mér kom á óvart að hæstv. utanrrh. lýsir því nú að við hefðum fengið inn í samninginn ákvæði norræna samningsins um sameiginlegan vinnumarkað. Þau ákvæði eru mjög skýlaus. Þau veita okkur Íslendingum heimild til að stöðva flutning vinnuafls til landsins án nokkurs fyrirvara og án í raun og veru nokkurra skilyrða. Ég hef ætíð skilið það svo að við höfum ekki fengið þetta samþykkt. Ég vildi gjarnan fá að vita hvar í samningnum þetta kemur fram. Reyndar hef ég þvert á móti heyrt hæstv. utanrrh. lýsa því að í þessu sambandi yrði að beita öryggisákvæði samningsins og hann sagði hér fyrr í dag að við Íslendingar hefðum bókað að við mundum beita því í sambandi við fólksflutninga og, ef ég man rétt, kaup á nytjajörðum. Mér heyrist að þarna hljóti að vera einhver misskilningur. Ég fagna því ef ákvæði norræna samningsins eru fullgild í þessum EES-samningi og vil gjarnan fá að heyra nánar um það.

Hæstv. utanrrh. sagði að þessi samningur væri enn mikilvægari vegna þeirrar ákvörðunar EFTA-ríkjanna að ganga inn í EB. Það má vera en hann er ekki mikilvægur sem skammtímasamningur. Ef hann er skammtímasamningur getur svo farið að við verðum skildir eftir einir í eyðimörkinni með samning sem við getum ekki framkvæmt og e.t.v. orðnir svo háðir EB að samningurinn er okkur til verulegs skaða. Einmitt þess vegna tel ég mikilvægt að kanna hvort við getum fengið samningnum breytt. Mér datt ekki í hug að við gætum hafið viðræður um þær breytingar en ég hefði talið skynsamlegt að fá viðhorf forustumanna EB til þess að við ætlum ekki að sækja um aðild og þá verðum við að fá samningnum breytt ef hann á að verða að einhverju gagni fyrir okkur til lengri tíma litið.

Steingrímur Hermannsson(andsvar): Herra forseti. Ég hlýt að andmæla því að öryggisákvæðið jafngildi einmitt þeim einhliða rétti sem við höfum í sambandi við norræna vinnumarkaðinn. Það er allt annars eðlis. Það er rétt að það gefur okkur möguleika á því að draga úr fólksflutningum til landsins en til þess að við megum beita því þá þarf að vera fyrir hendi veruleg röskun í efnahagsmálum þjóðarinnar. Sömuleiðis geta EB-ríkin gripið til gagnráðstafana til að jafna áhrifin ef þessu öryggisákvæði er beitt. Við höfum því miður alls ekki getað fengið það skýrt og reyndar efast ég um að nokkur viti hverjar þessar gagnráðstafanir geti orðið. Okkur hefur verið sagt að þær eigi að vera af svipuðu vægi. Hvað þýðir það? Ég er ekki að gera lítið úr þessu öryggisákvæði, ég hygg að þetta hafi verið það lengsta sem varð komist með slíkan rétt handa okkur Íslendingum, því miður. En ég tel að hæstv. utanrrh. sé að gera of mikið úr mikilvægi þessa öryggisákvæðis.

Svo ég vísi aftur í margnefndan Van der Pas þá telur hann reyndar að EFTA-ríkin hljóti að fara mjög varlega í að beita þessu öryggisákvæði vegna þess sverðs sem yfir höfði EFTA-ríkjanna hangir stöðugt ef ákvæðinu verður beitt.

Jón Helgason(andsvar): Herra forseti. Hæstv. utanrrh. ræddi lítt í sinni ræðu álitsgerð Van der Pas og það gjörólíka viðhorf sem þar kemur fram og í þeim málflutningi sem hæstv. ráðherra hefur hér haft uppi. Ég vil því beina þeirri spurningu til hæstv. utanrrh. hvort honum sé það ekki áhyggjuefni að þannig skuli samningurinn vera túlkaður hjá Evrópubandalaginu og væntanlega samþykktur þar á þessum rökum sem, ef þau eru sönn, kippa algjörlega stoðunum undan öllum hans málflutningi á Alþingi og annars staðar.

Páll Pétursson: Herra forseti. Ég varð fyrir vonbrigðum með fyrri ræðu hæstv. utanrrh. og ég verð að játa að ég varð fyrir vonbrigðum með þá seinni líka. Mér finnst nefnilega ekki nóg að fullyrða hluti við okkur sem við vitum að eru ekki réttir en það gerði hæstv. utanrrh. sig sekan um áðan. Það er náttúrlega alveg út í hött að jafna saman ákvæðunum um norræna vinnumarkaðinn og ákvæðunum um tilflutning fólks í EES-samningnum af þeirri ástæðu að í norræna vinnumarkaðnum þurftum við ekki að óttast hefndaraðgerðir ef við hefðum beitt takmörkunarákvæðum hans. Við erum hins vegar undir það seldir að þurfa að búa við það að EES-ríki grípi til gagnaðgerða ef við beitum þessu ákvæði og þær geta verið okkur dýrkeyptar þannig að hér er um talsvert ólíkt mál að ræða.

Hæstv. ráðherra vildi ekki heyra á það minnst að það prinsipp, sem við höfum haft um að veitaekki aðgang að fiskimiðum fyrir tollfríðindi, hafi verið brotið. Nú spyr ég: Hefði verið hægt að gera EES-samning án þess að honum fylgdi tvíhliða samningur um við skulum segja gagnkvæmar veiðiheimildir? Svarið við þessu hygg ég að hafi verið margupplýst nei. Við gætum ekki gerst aðilar að Evrópsku efnahagssvæði ef ekki kæmi líka til þessi gagnkvæmi samningur. Þar með liggur það náttúrlega ljóst fyrir að hann er hluti af endurgjaldi fyrir tollafríðindin og þar með erum við að kaupa okkur tollafríðindi fyrir aðgang að fiskimiðum þó að við fáum loðnu til endurgjalds að einhverju leyti. Svona sýnist mér þetta vera einfalt og þar með er þetta prinsipp farið. Ég er ekki að taka neina fordæmingarafstöðu. Það getur verið skynsamlegt að skipta á veiðiheimildum en þar með er búið að brjóta það prinsipp sem menn hafa haldið við að við ætluðum ekki að veita aðgang að fiskimiðum fyrir tollfríðindi og á það er ég að benda.

Varðandi landið og orkulindirnar þá er það allt saman galopið enn þá og það hefur ekki lokast í þessari umræðu, síður en svo. Ég hef a.m.k. ekki róast hið minnsta við það að hlusta á hæstv. utanrrh. Nú kann það að vera að hægt sé að beita þessu ákvæði ef um stórfellda röskun er að ræða. Og ég hugsa að það sé fræðilegur möguleiki á að gera það ef hér fylltist allt af erlendu vinnuafli og atvinnuleysi yrði meira hér en í öðrum EES-löndum. Þá gætum við gripið til aðgerða, að vísu með hættu á því að það verði gripið til gagnaðgerða gegn okkur. En mér þykir afar ósennilegt að við getum sannað að um stórfellda röskun yrði að ræða fyrr en þá stórkostlegur hluti landsins eða orkulindanna væri kominn í hendur útlendinga.

Við getum vissulega haft ákveðinn hag af því ef erlendar fjármálastofnanir koma hingað og setja upp aðstöðu. Það mundi vafalaust hafa þau áhrif að vaxtastig í landinu mundi lækka eða a.m.k. verður maður að binda vonir við það. En ég vek athygli á því að það yrði ekki íslenska bankaeftirlitið sem hefði eftirlit með þeim stofnunum heldur yrði það bankaeftirlit viðkomandi þjóða og við höfum ekkert yfir því að segja.

Það er náttúrlega meginspurning í öllu þessu máli: Leiðir þessi samningsgerð okkur inn í Evrópubandalagið? Er hér um brúklega endastöð að ræða eða er þetta bara áningarstaður? Þetta er meginspurningin í allri afstöðumótun til þessa samnings. Ég vildi sannarlega að ég hefði sannfæringu fyrir því að þetta væri brúkleg endastöð og samstaða gæti orðið um það í þjóðfélaginu að láta svo vera. En því miður eru teikn sem benda til þess að a.m.k. séu ekki allir sem meti það svo. Hvers vegna skyldu t.d. þær þjóðir sem nú þegar hafa sótt um inngöngu að EB leggja verulega áherslu á það að fá fullgiltan EES-samning, hvers vegna skyldu þær gera það? Þær gera það auðvitað bara vegna þess að þar með telja þær sig komnar yfir erfiðan þröskuld og vilja ekki eyðileggja það verk sem þegar er búið að gera.

Menn hafa talað um stjórnarskrána og er hún líka feiknarlega stórt atriði í öllu þessu sambandi. Og eins og ég sagði í fyrri ræðu minni þá vil ég ekki gera lítið úr ágætum lögmönnum sem ríkisstjórnin hefur fengið til liðs við sig og ég vil gjarnan hlusta á þeirra álit. En ég vil a.m.k. líka heyra álit þeirrar nefndar sem tillagan fjallaði um að sett yrði á stofn því ekki er um neitt smámál að ræða, hvort við erum að sneiða að stjórnarskránni eða ekki. Mikilhæfustu og færustu sænskir lögfræðingar hafa í hópum saman fullyrt að að EES-samningur samræmist ekki sænsku stjórnarskránni í nokkrum atriðum. Þeir vitna t.d. til þess að greini lög EFTA-ríkjanna á við lög EES, þá skuli dómarar velja --- ég endurtek, velja EES-lögin í túlkun sinni, ekki lög þjóðar sinnar. Þetta telja sænsku lögfræðingarnir að brjóti í bág við sænska stjórnarskrá. Þeir telja vafa leika á því að ríkisstjórn hafi rétt til að ómerkja ákvarðanir sveitarfélaga um styrki til atvinnustarfsemi innan síns sveitarfélags, að það standist sænsk stjórnskipunarlög. Þeir gagnrýna líka 103. gr. samningsins þar sem mælt er fyrir að ákvörðun EES-nefndarinnar um lagabreytingu skuli í vissum tilfellum gilda til bráðabirgða, eins og það er orðað, í túlkun dómstóla og stjórnvalda jafnvel þó að stjórnarskrárkröfur séu ekki uppfylltar. Og loks er ætlast til þess að EFTA-dómstóllinn taki tillit til EB-dóma og einnig beri dómstólum EFTA-ríkjanna sjálfum að gera það. Þetta sem ég hef verið að vitna til er álit sænskra lögfræðinga og þeir eru að sjálfsögðu að máta við sænsku stjórnarskrána. Íslenska stjórnarskráin er í einhverjum atriðum frábrugðin þeirri sænsku en þetta vekur allt saman upp spurningar um það hvort menn séu a.m.k. ekki komnir á grá svæði. Ég vitna til ágæts og skynsamlegs viðtals við formann utanrmn. Það birtist í Helgarblaðinu föstudaginn 24. apríl. Þar telur hann upp a.m.k. fjórar, ef ekki fleiri, greinar stjórnarskrárinnar sem hann telur að e.t.v. stangist á við EES-samninginn.

Nú er ég ekki að segja það þó að stjórnarskráin sé heilög að ekki megi breyta henni og ef niðurstaðan yrði sú að samningurinn samræmist ekki íslenskri stjórnarskrá þá er hann ógildur þangað til búið er að breyta stjórnarskránni en stjórnarskránni verður ekkert breytt með þjóðaratkvæðagreiðslu. Henni er breytt með ákvörðun Alþingis og síðan fara fram kosningar og síðan er stjórnarskrárbreytingin aftur samþykkt á Alþingi. Mér finnst sorglegt til þess að vita hvað hæstv. utanrrh. talar gáleysislega um þetta mál eða óskýrt því að ég tel að hann viti þetta jafn vel og við hinir. Þjóðaratkvæðagreiðsla er aðferð til þess að gefa þjóðinni tækifæri til þess að taka ákvörðun um hvort þetta skref skuli stigið og þetta er mikilvægt skref og eðlilegt að þjóðin fái tækifæri til að segja sitt álit á því og það er alveg óháð því hvernig það veit að stjórnarskránni.

Utanrrh. talar um að þetta sé enn þá tveggja stoða lausn og kann að vera að svo sé að nafninu til en önnur þeirra er ekki til frambúðar. Hún er orðin fremur lítilfjörleg og þar af leiðir að við getum ekki treyst því að hún haldi til langrar framtíðar. Það er breyting sem orðið hefur síðan þessar umræður hófust.

Hæstv. utanrrh. fór nokkrum orðum um landbúnaðarafurðir og hann taldi að ekki ástæða til þess að hafa áhyggjur af þeim. Það kann vel að vera og betur að svo væri. Ég er hins vegar ekkert í vafa umað utanrrh. er ekkert áhyggjufullur sem slíkur út af þessum þætti en það gæti hugsast að einhverjir aðrir séu það.

Varðandi verklagið við meðferð þessa máls á þinginu þá rétti stjórnarandstaðan í gær út hönd til ríkisstjórnarinnar um það að reyna að komast að samkomulagi um hvernig meðferð þessa máls skyldi hagað á Alþingi. Þar sem mér finnst að annaðhvort hafi hæstv. utanrrh. ekki lesið bréfið eða misskilið þann texta sem í því var þá ætla ég aðeins að renna yfir hvernig við gátum hugsað okkur að þetta væri gert. Við teljum að utanrmn. eigi að fá til samninginn meðferðar, bókanir, viðauka og yfirlýsingar sem honum eru tengdar enda er þar um utanríkismál að ræða jafnframt því sem hún á að sjálfsögðu að fá tvíhliða samning um sjávarútvegsmál til meðferðar en leita í því efni álits sjútvn. eins og sjálfsagt er og eins og gert var með þingmál fyrir skemmstu, þ.e. landanir erlendra skipa. Hins vegar liggur það náttúrlega alveg ljóst fyrir að breytingar á íslenskum lögum, sem ekki varða utanríkismál, hafa ekkert til utanrmn. að gera og það hefur okkur aldrei dottið í hug í stjórnarandstöðunni. Það er auðvitað sjálfsagður hlutur að þau mál sem eru á verkefnasviði allshn. fari til allshn. og hljóti umfjöllun þar o.s.frv. Við óskum einungis eftir því að þessi frumvörp komi aðskilin fram, þ.e. frv. um breytingar á lögum komi ekki fram í bandormsformi heldur á sérstökum þingskjölum sem flokkast megi niður á nefndirnar. Utanmrn. skili að lokinni athugun nál. um samninginn og það sem hún hefur fjallað um og ég reikna með því að það verði ekki bara eitt álit heldur að sjálfsögðu a.m.k. tvö eða fleiri og síðan yrði farið eins að í hinum nefndunum. Forsætisnefnd hefði tækifæri til að hafa yfirumsjón með að þetta gæti allt saman gengið fyrir sig með eðlilegum vinnuhraða og við í stjórnarandstöðunni erum tilbúin að leggja á okkur að sitja hér á nefndarfundum. Ef við ætlum að vanda málsmeðferðina á samningnum þá kemur að sjálfsögðu ekki annað til greina en að hann sé í höndum utanrmn. sem hefur verið að fjalla um hann. Og síðan er það okkar hugmynd að almennar umræður um samninginn, hin raunverulega deila um málið, hefjist ekki fyrr en þing kemur saman í haust og við bjóðumst til að það verði í september þar sem allur pakkinn væri þá kominn í ljós, ekki bara hluti af honum, heldur lægi tvíhliða samningurinn fyrir og búið væri að þýða þau gögn sem þýða þyrfti og menn hefðu málið allt fyrir sér í einu. Þetta væri hin eðlilega málsmeðferð að okkar dómi og sú sem tryggði best að þingið færi forsvaranlega að þessu máli. Við viljum enga fljótaskrift, við viljum eðlilegan vinnuhraða. Við erum ekki með þessu að lofa að samþykkja þennan samning en við óskum eftir og viljum gera okkar til að hann hljóti verðuga umfjöllun.

Ólafur Þ. Þórðarson: Herra forseti. Við Íslendingar lútum í vaxandi mæli leiðbeiningum sérfræðinga. Við höfum falið þeim margs konar völd, bannað öðrum að vinna störf sem við teljum að séu svo hættuleg að það sé ekki á annað treystandi en að hafa starfsréttindi til að koma í veg fyrir að einhver afglapi fari að fikta við hluti sem hann hefur ekki þekkingu á. Þetta kannast allir við og við erum með heila herdeild af eftirlitsstofnunum sem senda menn út um allt land til að fylgjast með því að lýðurinn fari að lögum. Allt þetta kerfi höfum við verið að byggja upp með því að samþykkja lög á Alþingi Íslendinga.

Samt er það svo að nokkur atriði í lögum eru talin svo einföld að sú krafa er gerð til manna að vitsmunir þeirra eigi að duga til þess að taka ákvarðanir í málum. Nú hefur það vafalaust verið svo að stundum eru þessar kröfur of miklar og vitsmunirnir duga ekki til þess að standa undir ákvörðununum. Engu að síður er krafan skýlaus. Ég vil vekja á því athygli að maður sem hefur ekki kynnt sér lögin og segir í réttarsal: Ég vissi þetta ekki, er dæmdur engu að síður. Það er engin afsökun að hafa ekki kynnt sér lögin.

Nú er það svo með þá sem hér eru inni að þeir hafa allir orðið að vinna eið að stjórnarskránni. Það merkilega við þennan eiðstaf að þar var enginn fyrirvari eins og vit leyfir eða eitthvað því um líkt eða eins og sérfræðingar gera ráð fyrir, enginn einasti fyrirvari. Þess var beinlínis krafist að hver og einn yrði að notast við það vit sem hann hefði. Ég verð að segja eins og er að mér þótti þetta nokkuð stór stund að þurfa að skrifa undir þennan eiðstaf á sínum tíma og kallaði á það að ég læsi stjórnarskrána og stóð mig svo seinna að því að hafa lesið hana illa. En nú kemur í ljós að þeir sem undir þennan eið hafa skrifað varpa bara ábyrgðinni á einhverja fjóra úti í bæ og segja við landslýðinn: Við sem skrifuðum undir þennan eiðstaf á sínum tíma höfum bara ekki hugmynd um hvað það var sem við vorum að samþykkja, en þessir fjórir vita það, þið getið treyst því. Sumir af þessum fjórum höfðu ekki það traust þjóðarinnar fyrir að þeir yrðu kosnir á þing. Þeir höfðu ekki það traust þjóðarinnar, höfðu þó kannski áhuga á því. Þá spyrjum við: Er hægt samkvæmt eiðstafnum að afsala sér á þennan hátt ábyrgðinni, þvo hendur sínar eins og Pílatus gerði forðum þegar hann sendi vandasamt dómsmál beint til Heródesar til úrlausnar og Heródes hafði ekkert upp úr manninum? Frægasta vörn allra tíma var að þegja og gefst vel í réttarsölum enn en hann dæmdi svo um síðir og dæmdi hann eftir lögum sem þá giltu í Ísrael.

Hér stendur í 2. gr. stjórnarskrárinnar: ,,Alþingi og forseti Íslands fara saman með löggjafarvaldið.`` Þarna er tekið skýrt fram að aðeins tveir aðilar fara með þetta vald: Það er forsetinn og það er þingið. Þetta leiðir hugann að því að til forna var það ákvæði í lögum að þar sem guðs lög og manna greindi á þar skyldu guðs lög ráða. Þótti nú engum mikið miðað við þá samtíð að drottinn fengi einhverju að ráða á jörðinni og hann skyldi ráða þegar guðs lög og manna greindi á. En afleiðingin af þessu var sú að menn stóðu allt í einu frammi fyrir því að drottinn átti ekkert heima á Íslandi, hann var erlendis og hann túlkaði lög guðs erlendis og við töpuðum sjálfstæðinu. Svona getur nú búsetan skipt miklu máli. En hér standa menn frammi fyrir því að allt í einu eru orðnir þrír aðilar sem eiga að ráða lögum á Íslandi. Það er forsetinn, Alþingi Íslendinga og það er EB. Stendur nú hvergi í stjórnarskránni en það er komið þriðja hjól undir vagninn og það merkilega er að völd EB í þessum efnum eiga að vera nákvæmlega þau sömu og drottinn hafði til forna, þ.e. þegar greinir á um íslensku lögin og lögin hjá EB er það EB sem ræður og sama vandamálið: EB er búsett erlendis. Ég vil biðja hæstv. utanrrh. að hafa það sjálfstraust að notast við eigin dómgreind, eigin vitsmuni og eigin ályktunarhæfileika og hugleiða það án aðstoðar nokkurra sérfræðinga hvort þetta geti samrýmst 2. gr. stjórnarskrárinnar. Mér er ómögulegt að sjá að það geti samrýmst henni. Auðvitað veit ég að við eigum eftir að lifa þá daga að þó við stöndum í ausandi rigningu á Austurvelli þá neitum við að trúa því að það sé rigning nema veðurfræðingarnir staðfesti það. En svo langt leiddir erum við ekki enn þá. Í trausti þess að þeir sem sömdu þessa stjórnarskrá og settu þessar fyrirvaralausu kvaðir á þingmenn þjóðarinnar án þess að taka nokkurt tillit til þess að auðvitað eru þeir misjafnlega gerðir hvað gáfur snertir, að þeir ættu að hafa vit til að geta lesið stjórnarskrána og farið eftir henni og sætu uppi með fyrirvaralausa kvöð í þessum efnum að hvaða skoðanir sem menn hafa á samningnumþá láti menn sér ekki detta í hug að það séu eðlileg vinnubrögð að loka augunum og neita að horfa á það hver texti er í íslensku stjórnarskránni og reyni með því að fela sig á bak við einhverja fjóra og koma sér undan því að bera ábyrgð á því sem þeir eru að gera og þeir eru að leggja til.

Jón Helgason: Herra forseti. Mér gengur illa að fá svör við beinum spurningum til hæstv. utanrrh. sem ég m.a. bar fram áðan um hvort hann liti það ekki alvarlegum augum hversu gjörólík túlkun Evrópubandalagsins er á þessum samningi miðað við það sem hann hefur flutt Alþingi. En samt sem áður langar mig að bera fram aðra spurningu. Hv. 7. þm. Reykn. skýrði frá því að fréttaskeyti hefði borist þar sem dregið var í efa að unnt yrði að undirrita samninginn 2. maí vegna þess að ekki hefði verið gengið frá útfærslu á samningi um flutninga í gegnum Austurríki. Gert var samkomulag í haust um það að þessir flutningar ættu sér stað, en eftir var að ganga frá endanlegum tvíhliða samningi, svipað því sem er um okkar fiskveiðisamning við Evrópubandalagið. Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra af hverju er ekki hægt að undirrita EES-samninginn af utanríkisráðherrum vegna þess að ekki hefur verið gengið frá endanlegum samningi um flutninga í gegnum Austurríki þó að hann telji að engin þörf sé á því að einu sinni vita hvað muni standa í samningnum í tvíhliða samningi okkar við Evrópubandalagið um fiskveiðimálin.